Title Page
 Table of Contents

Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
Full Citation
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00019
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Abbreviated Title: West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : plates, maps, ports. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff.
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1926
Frequency: monthly
Subjects / Keywords: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherlands Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
Spatial Coverage: Suriname
Netherlands Antilles
Dates or Sequential Designation: 1.-39. jaarg.; 1919/20-1959.
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 volumes.
Issuing Body: Pub. in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
General Note: Editors: 1919/20- Janus Boeke and others.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00019
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: ltuf - ABV7932
oclc - 01646507
alephbibnum - 000328385
lccn - 23014833
issn - 0372-7289
 Related Items
Succeeded by: Christoffel
Succeeded by: Vox Guyanae
Succeeded by: Nieuwe West-Indische gids

Table of Contents
        Cover 1
        Cover 2
    Title Page
        Title Page 1
        Title Page 2
    Table of Contents
        Page vii
        Page viii
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Pages 128-137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Pages 153-164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Pages 189-192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Pages 229-240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 264a
        Page 264b
        Page 264c
        Page 264d
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
        Page 441
        Page 442
        Page 443
        Page 444
        Page 445
        Page 446
        Page 447
        Page 448
        Page 449
        Page 450
        Page 451
        Page 452
        Page 453
        Page 454
        Page 455
        Page 456
        Page 457
        Page 458
        Page 459
        Page 460
        Page 461
        Page 462
        Page 463
        Page 464
        Page 465
        Page 466
        Page 467
        Page 468
        Page 469
        Page 470
        Page 471
        Page 472
        Page 473
        Page 474
        Page 475
        Page 476
        Page 477
        Page 478
        Page 479
        Page 480
        Page 481
        Page 482
        Page 483
        Page 484
        Page 485
        Page 486
        Page 487
        Page 488
        Page 489
        Page 490
        Page 491
        Page 492
        Page 493
        Page 494
        Page 495
        Page 496
        Page 497
        Page 498
        Page 499
        Page 500
        Page 501
        Page 502
        Page 503
        Page 504
        Page 505
        Page 506
        Page 507
        Page 508
        Page 509
        Page 510
        Page 511
        Page 512
        Page 513
        Page 514
        Page 515
        Page 516
        Page 517
        Page 518
        Page 519
        Page 520
        Page 521
        Page 522
        Page 523
        Page 524
        Page 525
        Page 526
        Page 527
        Page 528
        Page 529
        Page 530
        Page 531
        Page 532
        Page 533
        Page 534
        Page 535
        Page 536
        Page 537
        Page 538
        Page 539
        Page 540
        Page 541
        Page 542
        Page 543
        Page 544
        Page 545
        Page 546
        Page 547
        Page 548
        Page 549
        Page 550
        Page 551
        Page 552
        Page 552a
        Page 552b
        Page 552c
        Page 552d
        Page 553
        Page 554
        Page 555
        Page 556
        Page 557
        Page 558
        Page 559
        Page 560
        Page 561
        Page 562
        Page 563
        Page 564
        Page 565
        Page 566
        Page 567
        Page 568
        Page 569
        Page 570
        Page 571
        Page 572
        Page 573
        Page 574
        Page 575
        Page 576
        Page 577
        Page 578
        Page 579
        Page 580
        Page 581
        Page 582
        Page 583
        Page 584
Full Text


West=Indische Gids


Dr. H. D. BENJAMIN, Prof. Dr. J. BOEKE







Amnrz (W.). Het Suriname-vraagstuk ........ 252
BENJAMINS (Dr. H. D.). Oude verdichte verhalen over
Guiana . . . . . . . . . . . 17
Een nieuw geluid in de Corantijnkwestie. . . 311
Over het boek van Ottho Keye . . . . 535
en C. H. de Goeje. De laatste der vrije Incas? .. 31
BIJLsMA (Mr. R.). De brieven van Gouverneur van Aerssen
van Sommelsdijck aan Directeuren der Societeit van Suri-
name uit het jaar 1684 . . . . .... . 176
BoLTEN (D. G.J.). Muggenbestrijding . . . . . 567
BONNE (C.). De opleiding en de positive van den districts-
geneesheer in Suriname . . . . . . . 433
DRIMMELEN (C. VAN). De neger en zijn cultuurgeschiedenis 385
EUWENS 0. P. (P. A.). Klein-Curacao . . . . . 401
FERNANDE (A. S. J.). Ministerieele bedreiging van de on-
afhankelijkheid van het Opperste Gerechtshof van Suri-
name .. . . . . . . . . . . 207
De Surinaamsche begrooting voor 1925 in de Staten-
Generaal . . . . . . . . . 289
GAAY FoRTMAN (Mr. B. DE). Hoe Cantz'laar Gouverneur
van Curagao werd . . . . . . .... 145
De Curagaosche begrooting voor 1925 . . . 241
Munt- en geldmoeilijkheden op Curagao v66r hon-
derdjaar . ..... ...... ..... .. 353
Mengelingen ................ . 501
Een aanvulling van Bordewijks ontstaan en ontwik-
keling van het Staatsrecht van Curagao . . . 505
GOEJE (C. H. DE). Zie Benjamins en de Goeje . . . 31
en Jhr. L. C. van Panhuys. Boekbespreking: The
Central Arawaks, bij William Curtis Farabee, Philadelphia
1918 .. . . . . . . .... . . 481
HEEMSTRA (Mr. A. J. A. A. Baron VAN). Brief aan den Voor-
zitter der Koloniale Staten, van 21 Februari 1925 .. 35
HESHUYSEN (F. VAN). Mdmoire sur les Indiens & Suriname,
(Uit het Suriname-archief in Londen) . . . . 346
JANSEN (M. H.). Zie Vloothouder over Curacao . . . 528
JUNKER (L.). De godsdienst der Boschnegers .. 81, 127, 153


KALFF (S.). Curagaosche journalistiek . . . .. 1
Een West-Indische Gouverneur uit de 18de eeuw . 507
KATE (Dr. H. TEN). Boekbespreking: Walther Edmund Roth,
An Introductory Study of the Arts, Crafts, and Customs of
the Guiana Indians. Washington, 1924 . . . . 229
KEYE (OTTHO). Over den cacaoboom en de cacao . . 583
KNAPPERT (Prof. Dr. L.). Koning Willem I en de protes-
tantsche gemeente op Curagao . . . . . . 193
LIEMS (J. A.). Over den kleinen landbouw in Suriname. . 371
OUDSCHANS DENTZ (FRED.). De aanval op Curacao in 1673 279
-- De geschiedenis van een boek . . .. . . 571
PANHUYS (Jhr. L. C. VAN). Zie de Goeje en van Panhuys. 481
PENARD (A. P.). Zie uit de Pers . . . . . . 189
PENARD (TH. E.). Boekbespreking: A topographical descrip-
tion of the Dutch Colony of Surinam by George Heny Ap-
thorp, in a letter to his father James Apfthorp, Esq. of Brain-
tree. Boston 1922 ............. . . 43
and ARTHUR P. PENARD. Negro riddles from Suri-
nam . . . . . . . . . . . 411
Four Arawak Indian Songs . . . . . 497
Birdcatching in Surinam . . . . . . 545
QUAST (J. F.). Lago Oil Transport Company, Ltd. op Aruba 265
ScHUTZ (HARALD). Schetsjes mit Albina . . . . 271
SNELLEMAN (JOH. F.). Een Surinaamsch Papegaaienboek 7
Trocad&ro ................. 121
Een toevalligheid. . . . . . . . 165
Suriname in beeld . . . . . . . 286
Suriname in de collectie-Six . . . . . 440
STAAL (G. J.). Schetsen uit Suriname . . . . 168
STIRU (Mr. 0. E. G. Graaf VAN LIMBuRG). De Strafkolonies
in Fransch Guyana .............. 49,97
De wet op de Staatsinrichting van Suriname. . 449
WOLFF (Dr. J. W.). Grafiek van de bevolking van Suriname
naar leeftijd en sekse . . . . . . . 398

Bibliographie. . .96, 143, 192, 240,350, 399, 448, 496, 544
Eedenfonds (Van). Drie en twintigste Jaarverslag (over 1924) 138
Missie-tentoonstelling in het Vaticaan (een Italiaansch oor-
deel over de Surinaamsche afdeeling van de) . . . 173
Scheepvaart in de haven van Curacao . . . . 48
Uit de pers: Een beeld uit het verleden. . . . ... 143
lets over het huwelijk bij onze Caralben, door A. P.
Penard . . . . . .. . .. . . 189
Uit ,,Het ontroerd Holland" . . . . . . . 491
Vloothouder over Curacao in 1851 en 1861 . . . . 528




,,De ontwikkeling der Curagaosche pers is haast niet bij
te houden", luidde uit dien hoek een recent bericht.
Evenwel, hetzelfde als van de ontwikkeling mocht van
de aftakeling gezegd worden, want tusschen de jaren 1812
en 1922, derhalve in ruim een eeuw tijds, verschenen niet
minder dan 82 persorganen, die na een korter of langer
bestaan ook weer verdwenen.
Het oudste en voornaamste blad was de Curapaosche
Courant, die in 1812 werd opgericht als weekblad door den
Engelschen uitgever William Lee onder den titel The
Curapao and Commercial Advertiser. Het tweede lid van
dien titel werd echter spoedig gesupprimeerd. Sedert het
herstel van het Nederlandsch gezag, op 4 Maart 1816,
werd dit blad eerst in het Engelsch en Hollandsch, daarna
alleen in het Hollandsch geredigeerd onder den naam Cu-
racaosche Courant en bleef gedurende bijna zestig jaren
het eenige openbare persorgaan op het eiland. Aanvanke-
lijk, tijdens het Engelsche bestuur, werden de voornaam-
ste berichten overgenomen uit de couranten van Jamaica;
later werd het blad meer zelfstandig en bevatte, behalve
de gouvernementeele aankondigingen, scheepvaartbe-
richten, plaatselijk nieuws, advertenties, enz., ook een al-
gemeen politiek overzicht. Voor de geschiedenis, land- en
volkenkunde van de kolonie waren de opeenvolgende jaar-
gangen alleszins van belang. Tot de medewerkers behoor-
de o.a. de onderwijzer Phul, die in het begin van de 19de
eeuw eene school had in het stadskwartier en veel kennis
omtrent de zaken van het eiland had opgegaard, niet al-
leen uit boeken, maar ook uit de mondelinge mededeelin-


gen van ooggetuigen, welke de gebeurtenissen van 1795
tot 1807 hadden bijgewoond. Hij-kon op die wijze dingen
weten en naar den voorgrond brengen, die in geschrifte
wel eens opzettelijk werden verzwegen, omdat ze strijdig
waren met persoonlijke belangen.
Inzonderheid voor de koloniale geschiedenis was het
blad van veel gewicht. Van Kampen verwijst in zijne Ge-
schiedenis der Nederlanders buiten Europa herhaaldelijk
naar deze courant als bron voor zijne kroniek. B.v. waar
hij de berichten in het blad tot leiddraad neemt voor zijn
verhaal van de verrassing van het eiland door de Engel-
schen op den nieuwjaarsdag van het jaar 1807 1).
Onder de familieberichten in het blad waren er, die aan-
leiding gaven tot iets meer dan eene heuchelijke adver-
tentie, nl. tot een blijvend aandenken. Aldus de beschrij-
ving van de zilveren bruiloft van Jan Hendrik Specht en
Maria Henrica Plier, in 1777. Bij eene geruchtmakende
feestviering en het relaas daarvan in de courant bleef het
niet; er werd op die gebeurtenis een gedenkpenning ge-
slagen, gegraveerd door den vermaarden Holtzhey. De
eene zijde daarvan had het voorkomen van een algemee-
nen huwelijkspenning, de keerzijde vertoonde een Cupido
het offervuur ontstekende op een altaar aan het strand
van Curacao en prijkend met het cijfer XXV. Voorts in
randschrift de namen van het bruiloftspaar. Het liefde-
godje, neerdalend op een wolk, ontstak met de linkerhand
het altaarvuur en held in de rechter de wapenschilden
van man en vrouw. In verband met den naam Specht
droeg het child van den eerste op een veld van silver drie
spechten van sabel (zwart).
De Curafaosche Courant hield zich ook herhaaldelijk
bezig met de kwestie van het papiergeld, dat in het eco-
nomisch leven zulk eene voorname plaats innam. Het
blad betoogde daarbij de noodzakelijkheid van eene be-
perking der uitgifte, en hield zijne lezers op de hoogte
van de fluctuation in het geldverkeer en de vooruitzich-
1) Zie over deze verrassing het artikel van P. A. Euwens O. P. ,Cwo-
fao's euuwfeest 1816-4 Maart zgx6" in ,,De West-Indische Gids" van
January 1920, le jg., 2e deel, blz. 243, vig.


ten op eene verbetering in den toestand der wettige be-
taalmiddelen. Doch op het laatst van de 18de eeuw waren
die vooruitzichten nog bijster slecht. Tusschen de jaren
1793 en 1806 was de geldsomloop danig gestremd en
moesten er kunstmiddelen aangewend worden om dien
gaande te houden. De uitgegeven papieren munten (af-
gebeeld bij v. Loon) vertoonden in een medaillon den
leeuw met zwaard en pijlbundel, voorts met het omschrift
,,Bataafsche Republiek" en het onderschrift ,,Suriname".
Daarboven een nummer en twee handteekeningen. An-
dere biljetten gaven een child met een zeilend schip te
zien tusschen twee Indianen als schildhouders, en het
randschrift Justitia Pietas, Fides. Daaronder het jaar-
cijfer 1801. Deze stukken waren ook op Curagao inge-
voerd, waar de geldspecien in gehalte zeer verminderd
waren. Over die specimen schreef v. Kampen:
,,Daar het eiland vroeger Spaansch was geweest en
sterken sluikhandel dreef met de Spaansche bezittingen,
bestonden deze uit piasters of Spaansche matten (stuk-
ken van 8 realen) waarvan de gewone koers niet meer dan
35 of 38 stuivers was; voorts gouden Johanessen, eene
Portugeesche munt, die 8 piasters waard was. In 1793
werden er voor het eerst ligte Johanessen van 6 piasters
uitgegeven, die men eerlang deed stempelen en voor 8
liet doorgaan. Natuurlijk verdwenen de volwigtigen nu
uit den omloop, en de ligten werden telkens vermeerderd
en nog daarenboven besnoeid. In 1806 voerde de gouver-
neur Changuion papieren geld in ter waarde van 3000
piasters, waarvoor een gelijke som in de kas der kolonie
werd nedergelegd; doch de Engelschen roofden dit geld.
Eindelijk was, tijdens de teruggave der kolonie in 1816, de
geldelijke staat zoo wanhopig, dat de Raad van Policie
het raadzaam achtte den piaster in vijven te kappen,
waarvan vier deelen de waarde van een stuk van achten
moesten uitmaken, zoodat men op elk dier stukken 66n-
vijfde won. De misbruiken en het nadeel hiervan liepen
zoozeer in het oog, dat dit stelsel bij Kon. besluit van 10
Mei 1826 geheel is afgeschaft, en het nieuw ingevoerde
Nederlandsche daarvoor in de plaats gesteld".


Als bron voor dezen loop van zaken op het laatst van de
18de eeuw wees v. Kampen de Curafaosche Courant van
3 Febr 1825 aan, Eenige oude numbers van het blad,
waarin deze en andere belangen en gebeurtenissen behan-
deld werden, vonden hun weg naar de Koloniale Ten-
toonstelling te Amsterdam in 1883. In de jaargangen 1870
en 1871 verschenen verscheidene artikelen over die veel-
bewogen period (incident Sassen 1). In onze dagen wer-
den een dertigtal jaargangen door C. D. Meyer geschon-
ken aan het Koloniaal Schoolmuseum,
Na dezen voorganger in de Curacaosche journalistiek
zagen nog tal van andere persorganen het licht. Zoo ver-
scheen in Oct. 1870 De Onpartijdige, welke titel vier jaren
later, toen het blad in het Spaansch werd geredigeerd,
veranderd werd in El Imparcial. Allengs kwam een ware
journalistieke vloed van persproducten opzetten, die in't
Engelsch, Fransch, Spaansch, Hollandsch en Papia-
mentsch werden uitgegeven, doch meest allen een kort-
stondig bestaan hadden. De reden daarvan was niet het
minst gelegen in het geringe debiet, want op Curagao
heerschte hetzelfde euvel als in Suriname, dat eene cou-
rant meer lezers dan abonnes had. Voor zoover men een
nieuwsblad wegens de daarin voorkomende gesprekken
en persoonlijke meeningen met een bezield wezen kon ver-
gelijken, had destijds meer dan een van die ephemere or-
ganen met de woorden van Huygens kunnen zeggen:
Myn Drucker leeft in droeven druck,
Want 't drucken druckt hem weinigh druck;
't Waer geen bedruckte Drucker,
Viel 't drucken maer wat drucker.
Onder de lange reeks van opkomende en ten deele weer
verdwijnende persorganen trof men de namen aan van
De Wekker en De Vrijmoedige, in 't Nederlandsch en in
vrijzinnige richting uitgegeven; Amigoe diCurapao (5 Jan.
1884) aanvankelijk in 't Hollandsch en Papiamentsch
(een Spaansch patois) verschijnend, later alleen in 't Hol-
landsch, en beschouwd als het orgaan van de R.K. geeste-
I) Persdelict van De Onafkhaskeifjl in de zaak van den proc.-gen. mr.
Sassen (Encycl. W. I. blz. 396).


lijkheid; La Union, orgaan van den R.K. Volksbond; El
Heraldo (1905) in 't Spaansch en Hollandsch; El Boletin
Commercial, in 't Spaansch, het eenige dagblad; Voz di
Pueblo (Mei 1916) in 't Hollandsch, Spaansch en Papia-
mentsch, La Manana. (4 Aug. 1921); La Cruz, in 't Papia-
mentsch; La Verdad (1921) een 14 daagsch blad, in 't
Spaansch; El Sol, El Andariego, enz 1). Voorts een 14
daagsche kindercourant Ala Blanca (1 Mei 1912) in 't
Hollandsch en Papiamentsch, en een dergelijk gelllus-
treerd tijdschrift onder den klassieken naam Minerva en
de redactie van Alfredo Pita.
Vroeger bestonden op Aruba de Arubaansche Courant
en El Faro. Op St. Martin verschenen St. Martin. Day by
Day (1911) en The Windward Island's Times (1922) onder
redactie van ds. C. Mcl. Darrell. Op St. Eustatius, van
1790 tot ongeveer 1793, de St. Eustatius Gazette, die ge-
drukt werd bij Edward Luther Low. Dat de solvabiliteit
van dit weekblaadje inderdaad ,,low" was, zou men mo-
gen opmaken uit de kennisgeving aan de geabonneerden:
The editor will be thankful to those gentlemen, who
have not yet favoured him with the payment of their
halfyears subscription, to do so as soon as possible. He
assures them, their neglect will lay them under many
In 1922 bestonden er nog elf couranten in de kolonie,
meest wekelijksche of halfwekelijksche. Aan de lijst door
pater Euwens over de pers in West-Indie openbaar ge-
maakt s), werden door de Amigoe di Curagao nog 3 nieuwe
namen toegevoegd, terwijl er niet minder dan 16 oude
van die lijst werden afgevoerd. De opsomming van al die
vroegere periodieke geschriften leidde tot het cijfer van
ongeveer 60; steeds verrezen er nieuwe, en verdwenen er
oude. Zoodat men bij deze snelle metamorphosen van de
Koningin der Aarde op het eiland Curagao wel even den-
ken mocht aan den circusrijder, die telkens een vestje af-
werpt, om in het volgend bedrijf weer met een nieuw pak-
je op te treden. Doch het recht van bestaan zelfs van eene
1) Meer titels in de Encyclopaedie van Ned. W. I. p. 395.
*) W. I. Gids. Mei 1922.


zoo veranderlijke journalistiek mag niet betwijfeld wor-
den; indien men van deze lokale pers hetzelfde getuigen
mag als 't geen de kroniekschrijver van die in Suriname
getuigde: ,,De grootste verdienste der Surinaamsche
pers ligt op politiek gebied; zoowel door hunne adviezen
als door hun kritiek oefenen de bladen een daadwerkelij-
ken invloed uit op den goeden gang der openbare zaak 1).

1) Encyclop. W. I. p. 394.


Een jaartal ontbreekt. Misschien is het voorwoord ge-
dateerd, maar het exemplaar, dat tot dr. Benjamins' bi-
bliotheek behoort, mist het voorwoord. Het boekjever-
haalt van den tijd toen de slavernij nog in vollen gang
was; vermoedelijk is het omstreeks 1864 verschenen. De
indeeling is als volgt: Eerste avond, tweede avond, tot en
met den twaalfden avond. Dit herinnert aan de Duizend
en-een-nacht; de Scheherazade is hier een papegaai, die
veel heeft gereisd, gehoord en gezien, en iederen avond
daarvan komt vertellen in ,,een prachtigen amandelboom"
aan een juffrouw met hartzeer. Een andere vrouw, een
kwaadspreekster, heeft haar dit euvel bezorgd; de pape-
gaai troost haar: ,,Laat u niet ontmoedigen door het ijdele
gesnap der onnadenkende die u zooeven verliet; ruk den
angel uit uwe borst welke zij er zoo moedwillig in heeft ge-
stoken, voor dat het gif zich verspreidt en een ongenees-
lijke wonde te weeg brengt". In dezen trant is het boekje
geschreven, en ronduit gezegd het is een vervelende
lektuur. De goede kant is, dat het bedoelt de jeugd in
dien tijd, dus een zestig jaar geleden, iets te leeren om-
trent Suriname, en daarbij zonder overdrijving van de sla-
vernij vertelt, van ,,de slaven (die) hier zeer goed worden
behandeld en soms veel better lot hebben dan duizenden
handwerkslieden en armen in Europa".
Vele beroemde papegaaien-boeken zijn uit het Oosten
afkomstig. De ,,zeventig verhalen van den papegaai" zijn
naar de Perzische vertalingToetiNAmah (die van deSans-
krietsche ukasaptati stamt) in het Maleisch bewerkt on-
der de titels ,,De verstandige papegaai" en het ,,Verhaal
van koopman Maimoen". Wie niet voldoende Sanskriet,
1) Christina van Gogh. VeMrte w eV Smrinaamsschlevogel. Met ge-
kleurde plaatjes. Amsterdam, P. M. van der Made.


Perzisch of Maleisch verstaat, vindt in den aanvang, van
Brandes' opstel ,,Iets over het papegaai-boek zooals het
bij de Maleiers voorkomt" (Tijdschr. Bat. Gen. dl. 41,
1899) eenige aanwijzingen naar minder vreemde talen.
De vertellingen van den wijzen papegaai van juffrouw
Van Gogh zijn weinig fantastisch: het plantersleven gaat
niet hoog; maar de gave om de taal der dieren te verstaan,
althans van dezen ,,schoonen, groenen papegaai", weet de
schrijfster te gebruiken om aan haar verhaal de bekoring
te geven, die dikwijls uitgaat van sprookjes. Hoe het dier
eigenlijk heet zegt zij niet; het was vermoedelijk niet de
groote groengevleugelde ara, die vroeger Sittace chlorop-
tera heette, maar het zal zijn geweest de Amazona, de
gewone huispapegaai, die groen is met rood en geel
aan de vleugels. ,,Suriname is het vaderland van deze
vogels. Men ziet daar die gevederde luchtbewoners bij
honderden in de bosschen, ja, er ligt in de river de Co-
rantijn zelfs een eiland, dat den naam van Papegaaijen-
Eiland draagt. Ook in de nabijheid der stad kan men hen
dikwijls zien rondvliegen en hun schetterend geluid hoo-
ren. Doch zij zijn niet allen even mooi en even goed be-
spraakt; het laatste ten gevolge van eene zeer natuurlijke
oorzaak, namelijk: dat niet allen de eer genieten om in de
huizen der ingezetenen te worden opgenomen en aange-
kweekt en een opvoeding te krijgen volgens hun aard".
Het staat er inderdaad! En dan: ,,Het gaat met deze vo-
gels evenals met u, lieve kinderen. Indien men u in het
wild liet rondloopen dan zoudt gij onwetend, dom en on-
beschaafd blijven...." enz. Na deze bijdrage tot de ken-
nis van de Surinaamsche avifauna krijgen we nog heel
wat over de dieren. ,,De bosschen wemelen (alweer ) van
wild als: buffels, zeekoeijen, pingos of pakieren, watervar-
kens, zoogenaamde hazen en konijnen, de luiaard, de mie-
renvreter, enz. Ook treft men er verscheurende dieren in
aan als tigers, wilde honden, buitelratten, slangen en een
aantal apen." Die buitelratten moeten vermakelijke dieren
zijn. ,,Tallooze insekten gonzen door de lucht, als schoone
vlinders, kapellen, bloemzuigers, mieren, kakkerlakken,
duizendbeenen, muskieten, schorpioenen, spinnen, man-


pieren, enz," De Surinaamsche mompieren, Neg. Eng.
mampira, zijn de lastige kriebelmuggen van het geslacht
Simulium. Maar behalve deze gonzen hier door de lucht
mieren, duizendpooten, schorpioenen en spinnen. Is het
wonder, dat velen Suriname een akelig land vinden?
De planten op het eerste plaatje zien we een slank
stammetje boven de boomen uitgroeien en daar in de
hoogte draagt het een bundel bladeren van de een of an-
dere Musa; met de bananen is de schrijfster telkens in de
war: op bladz. 11 behooren zij tot de aardvruchten; en
dan dit: ,,de palm en kokosnoot groeijen hier welig; de
zoo gezochte arrowroot en nuttige gomma worden hier
dagelijks bereid". Het kan wel zijn, dat de arrowroot (uit
den wortelstok van een Maranta-soort) vroeger meer
werd gebruikt dan tegenwoordig: volgens de Encyclopae-
die wordt het meel thans in kleine hoeveelheden bereid;
de gomma is stijfsel van kassave-wortels gemaakt. Juf-
frouw Van Gogh is omstreeks 1860 onderwijzeres in Para-
maribo geweest, heeft goed opgelet wat hare omgeving te
zien gaf; maar soms fantaseert zij, en wanneer zij zich aan
het spel der verbeelding overgeeft, schept zij weleenszon-
derlingheden. ,,Een zaadje in den ground geworpen ont-
kiemt spoedig en wast tot een boom, die vruchten voort-
brengt, zonder dat hij behoeft ingeent te worden". En
Paramaribo ligt aan den mond van 'de Suriname en ,,is
een der schoonste Oostersche steden".
Tegen 7 uur elken avond ontmoeten elkander, ,,als het
mooi weer zou zijn" de groene papegaai en de juffrouw,
wier droefkreukels hij moet gladstrijken door zijn boeiend
verhaal, en zoo komen we aan den eersten avond, toen de
papegaaiverteldevan zijneerstehuis, eenpina-hut (nl. met
een dak van bladeren van den pina-palm, Euterpe olera-
cea); en hoe hij vandaar verzeilde naar de suikerplantage
Onvoldaan, waar een der slechte menschen uit het boek
directeur is; zij zijn 6f slecht, maar dan ook bijzonder: ,,de
zonde had het brandmerk in zijne ziel gedrukt" zoo staat
er in dit kinderboek, ,,de wroeging knaagde aan zijn hart,
zijn geweten klaagde hem aan voor den innerlijken regter,
dat goddelijke bewustzijn van goed en kwaad". En dat al-


les ondanks hij blijkbaar vermocht genieten van een ze-
keren maatschappelijken welstand: ,,Zijn tafel going steeds
gebukt (het staat op bl. 20) onder het gewigt der heerlijk-
ste spijzen; de fijnste wijnen tintelden in zijne glazen; hij
rookte den geurigsten tabak en strekte zich op een donzen
bed en peluw uit;" bf zij zijn goed, deze boekenmenschen,
maar dan ook bijzonder, en de eigenaar van de tweede
plantage, Onze Bestemming, was een van hen. Zijn huis
zien we op het eerste prentje en, naar de beschrijving,
groeien en bloeien rond het huis rozen, jasmins en camel-
lia's; met deze laatste zijn waarschijnlijk bedoeld de op
camellia's gelijkende bloemen van de zg. Kaapsche jas-
Een aardige beschrijving volgt dan van het huis, het
erf, de laan met, aan het eind, de landingsplaats, het mo-
lenhuis, het kookhuis, de timmerloods, magazijnen en an-
dere bijgebouwen en, weder iets verder, de hutten der ne-
gers, een voor elk gezin, de stukjes ground waarop zij var-
kens en vogels kweekten, en voor eigen gebruik pootten
en plantten. Dan de akkers, waarop het riet groeide en de
bewerking daarvan, waarbij de ,,dras" (tras) overblijft,
die als brandstof voor den molen wordt gebruikt, dus de
0. 1. ampas teboe.
De eigenaar, we zeiden het reeds, behoorde tot de goede
soort menschen; ,,zijne houding en zijn gang toonden fier-
heid en zelfvertrouwen; op zijn gelaatstrekken kon men
een en ander lezen, beurtelings vastheid van wil en goed-
hartigheid". Zijn oudste zoon was blank-officier op de
plantage, opzichter, volgens de Encyclopaedie een ver-
bastering van blanke overseer. De bladzijden 30 en 31
brengen een beschrijving van het leven der negers, hun
werk, in den maaltijd ook des Zondags en deze Zondagen
kregen zij later vergoed door even veel vrije dagen. Ne-
gers en negerinnen van 20 jaar en ouder hadden heel werk
(taakwerk); die van 15 tot 20 half werk, en even veel de
herstelde zieken en de vrouwen met kleine kinderen. Zij
werkten gewoonlijk 10 uur per dag; kinderen van 7 tot 15
jaar kregen werk bij het huis en stonden onder toezicht
van een bastiaan, een neger-overseer, met een naam van


onbekende herkomst.,,Hoofdmannen,verklaartdeschrijf-
ster, zijn de negers die zich door werkzaamheid en orde-
lijk gedrag hadden onderscheiden." En vervolgens: ,,Uit
het groote aantal negers der plantage worden gewoonlijk
de geschikste gekozen om als huisbedienden het werk te
verrigten. Deze bedienden hebben natuurlijk een better en
gemakkelijker leven dan de overige slaven en slavinnen,
zoodat zij, op wien de keus valt, dit als een groot voorregt
beschouwen, te meer daar het getal huisbedienden soms
zoo aanzienlijk is, dat de werkzaamheden van elk in 't bij-
zonder zeer gering zijn". We denken hierbij aan de teeke-
ningen van Benoit in diens Voyage A Surinam, descrip-
tion des possessions neerlandaises dans la Guyane, Brus-
sel 1839, en aan de klacht van Mauricius over den onnut-
ten sleep van een legioen huisslaven en huisslavinnen,,,die
geen occupatie hebbende, slaapen, zuipen, speelen, kwaad
De groene vogel vertelt dan de tragedie van de negerin
Jaba en haar zoon Cesar, eerst de vertrouwden des gezins,
dan ontmaskerd als stelers en helers; le moment supreme
is in prent gebracht, nl. het oogenblik dat de directeur
met opgeheven zweep gereed staat den onschuldige te
treffen; het is een kleurig tafereel, acht personen, een
hond en, natuurlijk, de papegaai die het most oververtel-
len, later. Nu blijkt duidelijk dat de kleine soort, de Ama-
zona, is bedoeld; een Ara kan niet in een kooi zitten, om
zijn langen start. Bij een huiszoeking komt er velerlei te
voorschijn dat in den loop der jaren was vermist, o.a. een
zilveren horologie en kleedingstukken gemerkt met
vreemde letters, ook geld: ,,mevrouw viel van ontroering
op een stoel neder en zag er zoo bleek uit als een doode".
Een bastiaan bracht de schuldigen weg. Deze avond be-
sluit met een hartig woord van den papegaai over de
wrangheid van de vruchten der zonde. De zonde in 't
algemeen wordt de jeugd telkens gewezen als iets dat
stipt dient te worden gemeden; omschreven wordt ze
niet, want het eten van de verboden vrucht kan moeilijk
een omschrijving heeten; voorts leert de jeugd, dat de
eene zonde uit de andere wordt geboren, het eerste kwaad


een tweede verwekt. Maar de zoon des directeurs van On-
voldaan was niettemin een brave borst, het tegendeel van
zijn vader, en toen hij met den tweeden zoon van Onze
Bestemming naar Holland vertrok was er over beiden een
luid geween. ,,Op een schoonen Februarijmorgen heel
vroeg lag de achtriemsboot aan de landingsplaats ge-
reed"; het gezelschap zet zich in de tent, de papegaai in-
cluis; men gaat naar de stad roeien.
De lezer wordt nu ingelicht over de inrichting der stads-
huizen; ,,de boot- en pontnegers (de pont was vooruit ge-
zonden) droegen weldra alles naar huis wat van de plan-
tage was medegenomen, zoodat galerij, bottelarij en
keuken spoedig geheel vol waren". Van de bottelarij, die
geenszins uitsluitend voor bottels was bestemd, geeft de
Encyclopaedie een goede beschrijving. Later hooren we
dat op zilveren bladen werden rondgediend ,,wijn, bier,
likeur, Seltserwater, banket, enz." En iets later: ,,Ik zelf,
nl. de papegaai, op den schouder mijns meesters gezeten,
werd niet vergeten; men vond mij mooi, lachte om mijn
geschater, prees mijn makheid en bewonderde de vlug-
heid waarmede ik sprak. Het was een dag vol drukte en
afwisseling, die aanleiding gaf tot het maken van vele op-
merkingen, doch weinig genoegen aanbood." De ondank-
bare! Het huis ,,was geheel van hout opgetrokken, met
een leijen dak en wit geverwd; voor aan de straat waren
aan beide zijden der groote, dubbele, groene deur twee
vensters met groene luiken, zonder ramen, doch voorzien
van jalousien, tot wearing der zonnestralen. De tweede
verdieping had vijf vensters zonder luiken, doch met gla-
zen ramen en eveneens jalousien. Daarboven beyond zich
de zolder met een klein dakvenster. Als men door de voor-
deur binnentrad, kwam men in een groot vierkant ver-
trek, voorhuis genoemd, dat gemeubeld was met twaalf
Amerikaansche stolen met rieten zittingen, eene dito ca-
nap6, eene groote kast van inlandsch hout, een cederhou-
ten saidbord (side-board) of buffet, waarop een aantal
glazen pronkten van onderscheidene grootte, benevens
karaffen, compots, kristallen bordjes en schoteltjes,
bloemvazen, zilveren presenteerblaadjes, flesschenbak-


jes, enz." Vermeld worden dan nog het mahoniehouten
koelvat met koperen randen en hoepels, Amerikaansche
hobbelstoelen, speeltafels; aan de houten, grijs geverfde
wanden hingen vier ,,schilderijen", in vergulde listen,
voorstellende eenige gebeurtenissen uit Napoleon's leven;
ook zag men er een kastje met opgezette vogeltjes en een
ander met kapellen en andere insekten. Boven de groote,
vierkante, mahoniehouten tafel hing een ballonlamp, des
avonds ter verlichting van het voorhuis. Een deur in de
galerij voerde naar de plaats, die aan de straatzijde was
afgesloten door een houten shutting, met een groote
dubbele deur, de negerpoort, waardoor de huisbedienden
en andere negers naar binnen kwamen, dus niet door de
voordeur. Aan weerszijden van de plaats lag een lange rij
gebouwen van 66n verdieping, bestaande aan den linker-
kant uit magazijn, waschhuis en keuken, aan den rechter-
kant uit zes negerhuizen onder 6n gevel.
Dit is inderdaad een uitvoerige beschrijving van een
heerenhuis in Paramaribo, een beschrijving van dingen
die goed zijn bekeken. Kort daarop volgt een verhaal van
alles wat er gebeurde bij en na het overlijden van de oude
nine, zooals de kinderen haar steeds noemden, de voed-
ster die het huis in de stad bewaakte. De families zorgde er
voor, dat de oude vrouw werd begraven, niet zooals ge-
woonlijk een slaaf wordt begraven, maar als een vrije bur-
geres. ,,Er werd een behoorlijke, nette kapkist gemaakt
van cederhout, met koperen hengsels en schroeven,
nieuw, wit katoen aangekocht om er doodskleederen van
te maken." Met de kapkist is bedoeld de kist met een dak-
vormig deksel; de kist met een plat deksel was alleen voor
de armen. Ook de sterfkamer wordt ons beschreven; de
geheel met wit overtrokken slaapkoets stond in het mid-
den van het vertrek, en rondom waren 6 zwarthouten
standards gezet, voor de 6 pleeten girandolles met was-
kaarsen, die's avonds en 's nachts brandden. De kast, een
spiegeltje en twee ,,schilderijtjes" waren met lakens en
servetten onzichtbaar gemaakt. De nabestaanden zaten
bij het lijk; de neger-bezoekers waren in wit linnen ge-
kleed, en zongen liederen in het Neger-Engelsch. Door de


voordeur van het groote huis werd later de kist naar bui-
ten gedragen.
Na dit werkelijk belangrijke hoofdstuk verrast ons een
,,inlasch" die tot het verhaal in geen enkel verband staat,
de beschrijving van het overlijden ,,in dezelfde straat"
van een jong meisje, dat aan ziekte noch dood dacht.
,,Hoe zou zij zich ook hebben kunnen voorstellen, dat
haar laatste levensuur reeds zoo spoedig zou slaan; zij nog
zoo jong, in den bloei des levens; zij, de wufte, die de we-
reld zoo lief had met hart en ziel; die haar geheele aanzijn
wijdde aan ijdele genietingen; die een afgod maakte van
haar eigen school en welgevormd ligchaam", enz. Het
eenige belangrijke is haar bleeding en. versiering; de
schrijfster noteert een kostbaar, wit geborduurd kleedje,
gouden armbanden, collier, medaljon, ringen, fraaie bloe-
men op een witzijden hoed, witte kanten mantel, beschil-
derden waaier. Des avonds, voor de naderende danspartij:
wit Kamerdoeksch kleedje met vier volants en kanten
bertha; kapsel van roode rozen, gouden en bloedkoralen
armbanden, kostbaar parelsnoer. Een berthe was (of is)
een kleine kraag of pelerine aan een vrouwenkleed.
Van een andere dame, een meisje van zeventien, op
haar verjaardag: n6glig6 van wit geruit neteldoek; later
op den dag een blauw barge kleedje; barge was een met
gekeperde wollen stof voor sjaals en japonnen, gemaakt
in Barges, een dorp in de Hautes-Pyr6n6es. Om de kos-
tuum-studie uit dien tijd en uit dat land te besluiten, het
bruidskleed van de lieftallige Ernestine: ,,een onderkleed
van wit satijn, met een overkleed van witte, geborduurde
blonde. De bovenste rok van het blondenkleed was van
voren op twee plaatsen opgenomen met boeketten van
oranjebloesems, mirthen en witte rozen; het lijf van het
kleed was overdekt met een bertha van breede blondes,
waarop insgelijks een boeket prijkte, vastgehecht met een
diamanten broche. Op haarweelderige, krullendehaarlok-
ken was een fraaije blonden sluijer gehecht, die zich aan
het achterhoofd in tweeen scheidde en in breede plooijen
naar beneden hing tot op den zoom van haar kleed."
Voorts worden bij dezen sierdos nog vermeld een bruids-


krans van de reeds genoemde bloemen, diamanten ,,knop-
pen" in de ooren, een diamanten armband en een van
paarlen, een paarlsnoer om den hals, wit glac6 handschoe-
nen, wit zijden kousen in satijnen schoentjes en een waai-
er van witte vederen.
Van eigenaardige verjaars-geschenken lezen we; de
huisbedienden die de juffer in het blauw barge kleedje
wilden gelukwenschen kwamen niet alleen met bloemen;
,,eenigen bragten 3 a 6 eijeren"; anderen een vette kip en
een lekkeren koek. Aardige bijdragen tot de kennis der ge-
woonten van dien tijd is, dat de kapitein van het schip
waarmede de beide jongens naar Holland zouden vertrek-
ken, kwam berichten, ,,dat hij nagenoeg geheel klaar was
met de lading en over een paar weken hoopte te vertrek-
ken". Uit het heerenhuis zond men hem ten geschenke
,,een vet schaap, een groot varken, kippen, eenden en
vruchten"; dat alles werd aan boord bezorgd. En de pa-
pegaai. ,,Ik arme, groene vogel most ook ongevraagd en
ongeweigerd mijn geliefd vaderland verlaten;" en hij
kreeg een plaats in de bovenkajuit. Een kleurig plaatje
toont de roeiboot op weg naar den op stroom liggenden
driemaster. Maar de vertelling begint te verloopen, al
doen zich ook nieuwe personen op. De papegaai wordt een
geschenk aan de vrouw van dengezagvoerder-en op eens
dacht ik aan het verhaal in hetMaleischePagegaai-boek:
,,De papegaai geplukt door de vrouw". Maar gelukkig
komt het zoover niet; trouwens de Oostersche vrouw die
den vogel plukte zou in dit milieu niet worden geduld. De
papegaai wordt daarna de eigendom van een anderen ka-
pitein, een die vloekt en wiens schip dan ook vergaat; het
wrak werd onstuimig voortgedreven ,,totdat het in een
maalstroom geraakte die het in zijne vaart medesleepte
en ten slotte in den peilloozen afgrondwierp." De lezerdie
weet dat de papegaai zich aan boord beyond, begint zich
ernstig ongerust te maken, verneemt dan tot zijn genoe-
gen, dat de vogel op een drijvende ton landwaarts dob-
berde en verder naar den wal is gevlogen. Met de geheele
bemanning liep het allerellendigst af, en de schrijfster her-
innert op dit oogenblik eraan, dat ,,zij die zich van af


hunne kindschheid asan godsdienst en deugd gewennen"
(zoo staat er, alsof 't levertraan was) heel wat better af zijn
en in alle omstandigheden des levens aan beide een steun
Het slot is ronduit gezegd niet te lezen- van wege de
deugdzaamheid. ,,Ik vertoefde zegt de papegaai -
eenige weken in het land waar ik het eerst aankwam en
was ook aldaar, evenals op zoovele andere plaatsen, ge-
tuige van de noodlottige gevolgen der zonde en van de
heerlijke vruchten die de deugd voortbrengt." Een hertog
die zijn onderdanen mishandelde, een koopman met een
valsch testament, Evangelina, een jeugdige maagd, een
huisvader, overgegeven aan 'tspel .... ,,doch genoeg
voorbeelden tot staving van mijn uitgedrukte gevoelens".
Eindelijk begin de vogel te verlangen naar zijn moeder-
land, zijn geliefd Suriname; dit is een fijn trekje in het
verhaal, en daarom vergeven we het de schrijfster, dat
De zwarte adelaar, na een reis van 32 dagen ,,te Suriname"
ankerde; daar komt de vogel zoowaar terecht in dezelfde
plantersfamilie van Osze Bestemming, jongere line. ,,Al
waren zij de volmaking nog niet nabij, zij streefden er
toch naar en trachtten in heiligheid en deugd toe te ne-
men". Toch naar.


Eenigen tijd geleden verraste mij een onzer letterkun-
digen met de mededeeling, dat hij een boek op het spoor
was gekomen, handelende in Suriname 1), dat niet ge-
noemd is in het artikel ,,romans, dichtwerken, enz." in de
Encyclopaedia van Nederlandsche West-Indii". Tevens
vestigde hij mijne aandacht op de studied ,,Elisabeth Maria
Post" van J. Koopmans in ,,De Beweging" van Juli en
Augustus 1914. Ik verwees hem naar het woord van Plato
dat als motto staat boven het voorwoord dier Encyclo-
paedie: ,,Wel is het de taak van een goed jager om het
wild op te sporen in een groot bosch; maar men kan het
hem niet aanwrijven indien hij niet alles schiet."
Nu ,,aanwrijven" heeft zeker allerminst in de bedoeling
Het wild most nu opgespoord, wat na eenig zoeken ge-
lukte. Achteraf bleek het boek niet zoo heel zeldzaam te
zijn. Inmiddels las ik de voortreffelijke studied van Koop-
mans, waarin een uitvoerige beschouwing van ,,Reinhart
of Natuur en Godsdienst" wordt gegeven en men de
schrijfster ziet in de list van haar tijd.
Het is niet mijn doel het boek als letterkundig voort-
brengsel te bespreken, waartoe ik mij niet bevoegd acht
en wat ook geheel overbodig zou zijn na de studied van
Koopmans. Ik wil er slechts de aandacht op vestigen van
hen die belang stellen in de litteratuur over Guiana en mij
voorts eenige opmerkingen veroorloven. En dan begin ik
met eerlijk te bekennen dat ik al mijn wilskracht noodig
had om de drie deelen, tezamen 1069 bladzijden, door te
komen. Men moet meer letterkundigen aanleg bezitten
1) Elisabeth Maria Post. Reiahart of Natur an Godsdimest. Drie deelen
met platen en portret van de schrijfster. Amsterdam, Johannes Allart,


dan waarover ik beschik, om zulke geschriften te waar-
Reinhart is aldus Koopmans -,,het om en nabije beeld van
een eigen broer, die naar de West getrokken is, om er zijn fortuin
te zoeken, en mogelik van daar uit zijne families te kunnen
steunen, of wel na zijn terugkomst in staat te kunnen zijn, oude
eereschulden af te doen."
,,In Guyana leest men verder bij Koopmans gaat het de
- nieuwe kolonist voor de wind. Hij begint met opzichter te worden
op een groot landgoed, ,,en als hij op zekeren dag met een opdracht
naar eennaburigeplantage wordt gezonden, ontmoet hij daar als
eigenaar een simpathiek person, die eveneens zich onmiddellijk
tot Reinhart voelt aangetrokken. En ziedaar, de planter van La
bone Espdrance vindt in de jongeling de zoon van een vroeger
vriend in 't moederland terug. Als nu Reinhart het lot van zijn
vader, de moeilike omstandigheden waarin zijn families verkeert
en de reden, die hem naar Amerika heeft gedreven, aan de belang-
stellend luisterende Edelhart heeft meegedeeld, is diens besluit ge-
nomen. Enige dagen later krijgt Reinhart, die inmiddels zijn ge-
wone werkzaamheden op het landgoed van zijn meester heeft op-
gevat, van zijn vaderlike vriend een schrijven, waarin deze hem de
heugelike tijding doet geworden, dat hij door aankoop de eigenaar
is geworden van een drie uren verder gelegen plantage, waarvan
de eigenaar is gestorven en het onderhoud schromelijk is verwaar-
loosd, maar die, aangezien het terrein zich uitstekend voor allerlei
kultuur leent, bij noeste arbeid een rijke bron van inkomsten kan
worden. Deze gronden biedt hij de brave zoon van een beminde
friend als een bewijs van acting aan. Twaalf slaven zijn bij die
edelmoedige schenking inbegrepen, en reeds aan 't werk gezet.
Reinhart is overgelukkig. Hij komt, en ziet, en overwint met een
hoopvol vertrouwen en een verlevendigde moed alle moeielikhe-
den. De ingestorte woningen worden herbouwd, de overwoekerde
gronden ontgonnen en bezaaid; het slavental op veertig gebracht,
en hoe langer hoe meer in kultuur gebrachte tuinen aan de suiker-
teelt, de katoenbouw en de koffiepluk toegewezen. Eerst behelpt
hij zich in een schuur; als de werkzaamheden het toelaten sticht
hij zich een geriefeliker woning". . .
Aan zijn plantage vanwaar de brieven geschreven
zijn, waaruit het boek bestaat geeft hij den naam
,,L'Heureuse Solitude".
Reinhart vindt in Guiana een vrouw naar zijn hart -


de dochter van een naburigen planter, Dubingthon gehee-
ten wordt vader van twee lieve kinderen, verliest na
eenige jaren van gelukkig samenleven zijn vrouw en ver-
laat daarop het land.
Wat mij er toe gebracht heeft het boek door te lezen
zijn de volgende woorden van Koopmans:
,,Zij, die langs de hiergespannen draad, de hoofdstukken van
dit langgerekte boek volgen, staan verrukt over de natuur be-
schrijvingen op de oceaan, en in de tropische wereld. Ook die, wel-
ke land- en volkenkundig bedoeld zijn, en hierom reeds van 't
hoogste belang zijn en ook steeds belangwekkend zullen blijven,
zijn elegies omfloerst of idyllies-geglansd. Een tiental er van, op
boom- en bladvliezen geschreven, schetsen het verre Indianen ge-
Ik wenschte te weten wat het boek op land- en volken-
kundig gebied zou geven en hoopte er ook het een en an-
der in te vinden omtrent het maatschappelijk leven in die
dagen. Hierin nu ben ik te leur gesteld. De anders zoo uit-
voerige briefschrijver zwijgt daarover, met een enkele uit-
zondering, waarop ik hier onder terug kom.
Een weldadig aandoende liefde voor de natuur straalt
door het heele boek. De beschrijvingen van plantenendie-
ren zijn treffend mooi en doorgaans just, maar de ter-
reinbeschrijvingen berusten op fantasie en passen niet op
het kustgebied van Suriname of de andere toenmaals Ne-
derlandsche Kolonien in Guiana, en L'Heureuse Solitude
lag, volgens mededeelingen op verscheidene plaatsen in
het boek niet ver van zee. De schrijfster mag men
daarvan geen verwijt maken. Zij toch verklaart in de op-
dracht aan haren broeder, dat het boek zijn aanwezen aan
hem verschuldigd is, school het noch zijn lot, noch zijn
person, noch bepaald zijn verblijf afteekent, en in het
woord tot haar ,,geeerde Landgenooten" gericht verze-
kert ze nog eens dat het boek een schepsel harer verbeel-
dinge is ,,die zig meestal door de waarheid liet leiden". Ik
meen dit laatste zoo te moeten opvatten dat zij steunde
op de brieven van haar broeder, maar overigens aan haar
fantasie den vrijen loop liet. Dat de levensloop van haar
broeder geenszins die is van Reinhart blijkt trouwens uit


verscheidene van haar andere geschriften, zoo b.v. uit den
bundel,, Voor Eenzamen".
Trots deze wetenschap kon ik de verzoeking niet weer-
staan uit te vorschen waar in Guiana Reinhart, of liever
de broeder, gewoond heeft en wanneer. In het boek ner-
gens een jaartal behalve dan het jaar van uitgave, 1791.
Koopmans spreekt van ,,de West" en ,,Guyana", maar in
een in 1913 te Epe verschenen gelegenheidsgeschrift ,,Eli-
sabeth Maria Post 1755-1812. Haar leven en geschriften",
door H. W. Heuvel. Met voorwoord en aanteekeningen
van Ds. J. A. Prins, wordt Suriname genoemd als de kolo-
nie waarheen de broeder was getrokken.
In het betreffende artikel vermeldt het ,,Biographisch
Woordenboek" onder de werken van mejuffrouw Post:
,,Ter nagedachtenis van mijnen waardigen broader H. H.
Post", waarbij de schrijver van het artikel (Van Schevik-
haven) opmerkt: ,,in 1809 te Demerari overleden (boven-
genoemde Reinhart)". Het is mij niet gelukt dit geschrift
van mej. Post op te sporen. De dames Dusseau te Am-
sterdam hadden de vriendelijkheid alle geschriften van
mej. Post, die zij bezaten, tot mijne beschikking te stel-
len, waarvoor ik hier nogmaals mijn dank betuig, maar
daaronder beyond zich, ongelukkig, just dit geschriftje
niet. Wie wil het mij alsnog leenen ?
Ik meen te mogen aannemen dat de plantage van den
broeder in Demerary heeft gelegen. De namen der in het
verhaal genoemde plantages L'Heureuse Solitude, La
bonne Espdrance, La Bienveillance, La Rdcompense ver-
toonen overigens groote overeenkomst met die van Suri-
naamsche plantages uit die dagen, veelal stichtingen van
Fransche refugips. Daar de mogelijkheid niet was uitge-
sloten dat de broeder eerst in Suriname 1), en later in De-
merary het plantersbedrijf heeft uitgeoefend, heb ik in de
,,Surinaamsche Staatkundige Almanach", door Charles
Brouwnuitgegevenendievoor de jaren 1793 tot 1796 ver-
schenen zijn, de listen der plantages nageplozen, waarin,
achter de plantagenamen, die der eigenaren, administra-
1) De mooder van de schrijfster was eene van Romondt, een naam in Su-
riname en op de Nederlandsch West-Indische Eilanden wel bekend.


teurs en directeurs opgegeven zijn, maar de naam Post
komt daarin niet voor. Voor zooveel ik weet bestaan zulke
jaarboeken uit dien tijd voor de overige kolonien in Guia-
na niet.
Ik zeide reeds dat in het boek nergens een jaartal wordt
genoemd. Een tijdsaanwijzing vind ik in het volgende: in
het zesde boek (derde deel, blz. 209 vlg.) schrijft Reinhart,
dat hij in ,,drie lange jaren", wegens den oorlog, geen
brief heeft kunnen verzenden of ontvangen. ,,Hoe leven-
dig kan ik mij schrijft hij nog den naaren schrik, die
op de eerste tijding, dat een naburige Zee-Mogendheid
den oorlog aan mijn Vaderland verklaard, en den weg tot
onderlinge gedachten-wisseling afgesneden had, mijn ge-
heele ziel overmeesterde, herinneren !"....
Die niet met name genoemde ,naburige Zee-Mogend-
heid" was Engeland, die op 19 December 1780 aan de Re-
publiek den oorlog verklaarde. In het begin van 1781
maakten de Engelschen zich van Demerary, Essequebo
en Berbice meester. Een jaar later 17 Februari 1782 -
veroverde een Fransch eskader, onder bevel van den ad-
miraal Graaf de Kersaint deze kolonien op de Engel-
schen. Bij den vrede van Parijs in 1783 werden de kolo-
nien aan de vorige eigenaars teruggegeven. In Maart 1784
gingen de Franschen heen. Ziedaar de drie lange jaren
waarover Reinhart schreef. In dien oorlog is Suriname,
hoewel dikwijls bedreigd en meermalen door kapers van
verbinding met Nederland afgesneden, door de Engel-
schen niet veroverd. Hier is dus ook een aanwijzing, van
het land vanwaar de brieven van Reinhart kwamen. Zij
wordt versterkt door de volgende woorden op blz. 213:
,,Behalve de voortbrengselen, welke ik intusschen na de
landen van onze nieuwe beheerschers wegzond".... In
dien oorlog heeft Suriname geen ,,nieuwe beheerschers"
gehad. Bedoeld moet dus zijn Demerary, waar de broeder
in 1809 is overleden. Daar hij v66r 1780 reeds geruimen
tijd daar was, is zijn verblijf van zeer langen duur geweest.
In Suriname is hij waarschijnlijk niet geweest.

Op volkenkundig gebied biedt het boek niet veel be-


langrijks. Over de Indianen oordeelt Reinhart welwillen-
der dan de meeste schrijvers uit die dagen:
,,Welk een groot deel schrijft hij in deel II, blz. 128 van
het menschdom maaken deeze en andere wilde natiEn uit hoe
klein is het beschaafde deel der wereld, gerekend bij dat I en verge-
lijken wij dan deeze volken met elkander, zien wij de ondeugden
die onder de besten heerschen, die edele zielen over het verval der
menschlijke natuur doen bloozen, zou men dan niet de boosheid
der duivelen bij deeze Wilden wachten? maar welke eene bescha-
mende ervaaring I hier woonen nog deugden, school in eene ruwe
gedaante, die beschaafder werelddeelen reeds ontvlugt zijn wat
zouden dan misschien deeze volken geworden zijn, zoo het schoo-
ne licht, dat in die oorden zoo glansrijk schittert, tot hen doorge-
drongen ware, en de dikke nevelen in hunne ziel verstrooid hadde I
welk een groot, edelmoedig, zedig volk waren dan welligt deeze
verachte Bokken geworden 1"
En op blz. 164:
..... ,,met een goeden indruk van hun karakter, zocht ik bij hen
naar menschen-deugden, die mijne broederliefde wekken zouden:
zooveel ik hunne taal magtig was sprak ik met hun, ondervroeg
hun over veele dingen, en merkte uit hunne woorden, even als uit
hun gelaat, onnadenkende trouw, loome goedheid, onverschillige
onnozelheid, liefde tot rechtvaardigheid en rust"....
Voor den ethnoloogzijn de vrij uitvoerige mededeelingen
over de Indianen evenwel niet van veel belang.
Merkwaardig is de beschrijving in deel II, blz. 240/241
van de begrafenis van een neger zijner plantage:
.... ,,Toen het zwarte lijk van den ontzielden Neger in een kist
van ruwe planken een zoo zachte slaapplaats als de meeste dee-
zer arme wezens in hun leven te beurt valt was neergelegd,
dansten en sprongen zijne makers, ook die van de naburige plan-
tages, om hetzelve heen, en, als vergeetende dat zij eene wooning
des doods omringden, beschouwden zij den ontzielden slaaf als een
gelukkig reiziger naar het land der vrijheid, en veel gelukkiger
dan zij; gaven hem op zijne reis bananes enz. tot teerkost, en kraa-
len tot sieraad, wanneer hij zou aankomen, mede; sommigen beva-
len hem een reeks van groeten aan hunne vrienden en bekenden,
wanneer hij in dat vrije land dezelven zou wederzien, even of dit
verdervend stof hunne taal nog verstond, en nog eenige behoeften
daaraan overbleeven; dan juichten en sprongen zij weder, even of


zij vrolijk waren dat edn hunner alrede over zijn lot zegepraalde,
en dat zij hem eens zouden volgen"....
Bij de negerbevolking van Suriname komen deze ge-
bruiken niet meer voor. Wl bij de nog heidensche Bosch-
negers 1).
V66r ik afscheid neem van mejuffrouw Post's boek nog
enkele opmerkingen:
,,Reinhart behoort tot de eenzamen", schrijft Koop-
mans. Dat blijkt uit het geheele boek, maar inzonderheid
uit de brieven in den aanvang van het tweede deel, ge-
schreven in den eersten tijd op zijn plantage ,,L'Heuremse
Solitude". Hij vermijdt den omgang met de planters in de
buurt, en dezen, wetende dat hun gezelschap hem niet
welkom is, dringen hem dat niet op. Het gehalte van vele
plantage-eigenaren en -directeuren liet in die dagen, en
nog lang daarna, veel te wenschen over 2), maar dat er uit-
zonderingen waren bewezen zijns vaders vriend Edel-
hart, die hem de plantage had geschonken en niet minder
de brave man, die zijn schoonvader is geworden.
Hoe de planters op de plantages hun Zondagen door-
brachten beschrijft hij in de volgende woorden:
,,De moegesloofde, de vadzige planter, zoo wel als zijne blanke
bedienden, die zig zes dagen, in bezigheid en zorgen zagen inge-
wikkeld, verlangen naar deezen dag als een dag van rust en uit-

1) Het te Paramaribo verschijnende blad ,,De West" schrijft in zijn num-
mer van 15 Juni 1923 (correspondentie van Koffiekamp):
,,De Boechnegerkapitein Amad6 (van Koffiekamp aan de Sarakreek) van
den stamp der Aucaners, is Donderdag 7 Juni overleden, an is tot nu toe (12
Juni) niet begraven. Nacht aan nacht wordt in het sterfhuis door families en
vrienden gedanst on gezongen, de gewone gebruiken bij dergelijke plechtig-
heden. Men moet echter het orgaan van Boschnegers hebben om zulk een
lijkenlucht vroolijk te blijven inademen. De kuil voor Amad6 wordt op Sa-
bakoekondre aan de Sarakreek gegraven. Dit work ondervond echter op-
onthoud,omdat er geen dram was. Dit onmisbaar artikel moot gehaaldwor-
den van een plaatsje dagen van hier verwijderd. Het is te hopen dat het
van daag komt, opdat van middag de begrafenis plaats vinde.
Intusschen is er gisteren een twaalfjarig jongetje gestorven op Redidotti,
genaamd Bas6pai. Van diens overlijden zal echter niet veel ,,werk" kunnen
worden gemaakt, daar de dansers en danseressen nog afgemat zijn van het
gepraesteorde bij den dood van Amad6."
I) Zie de ,,EwRycopaedi vwaM Nderlandsch West-Indi", blz. 639. In De-
merary is het zeker niet anders geweest.


spanning. en brengen die, ten deele in hunne hangmatten liggen-
de, of zittende, in eene logge rust; ten deele in gezellige vrolijk-
heid, bij wijn, spel en dans door, terwiji zij, onvatbaar voor fijner
en edeler vermaaken, hierin hunne grootste verademing vinden".
Reinhart had volkomen gelijk zijn Zondagen anders te
willen doorbrengen, maar niet van de beste zijde doet hij
zich kennen, wanneer hij een bladzijde verder uitroept:
,,Doch is het niet akelig, mijn vriend I dat in deeze geheele Colo-
nie geen schaduw van godsdienst te vinden is, bij menschen wier
land God zegent, wier gewassen Hij doet groejen, wier goederen
Hij in het dobberend schip den Oceaan overvoert, die Hij voedsel
geeft, en in duizenden van gevaaren behoedt ? Hoe dikwijls, wan-
neer ik mij voorstel, dat ik, in den omtrek van verscheidene mij-
len, welligt de eenigste ben, die God hier hulde doet hoe dik-
wijls weent mijne ziel dan over de diepte waarin de van God be-
gunstigde mensch is neergestort, en die Hem, zoo ongelukkig voor
zig zelven, als verachtelijk voor zijnen Weldoener worden doet."
Van denzelfden eigenwaan of hoe het anders te noe-
men? getuigt het, wanneer hij in een lateren brief -
2e deel, blz. 210 na een mooie natuurbeschrijving, deze
verzuchting slaakt:
... .,,dan mijn vriend! wanneer de lieve Natuur mij door de
streelendste gewaarwordingen verkwikt, en ik daarbij denk dat ik
op deeze geheele Colonie welligt haar eenige priester ben; dat nie-
mand hier zoo hij al haare schoonheid gevoelde haare gaven
aan den Schepper wijdt", enz.
En ten slotte nog dit: het schrijven van een deel der
brieven en brieven van zulken omvang op ,,het vlies
hetwelk de buitenschaal der [cocos]-vrucht bekleedt"
tweede deel, blz. 107) en op een in de zon gedroogd vlies
uit den stamp van den ,,Oulcmary-boom" (tweede deel,
blz. 107 en 141) neem ik op gezag van Reinhart aan, maar
niet zonder daarbij een vraagteekep te plaatsen.
Het boek van Heinrich Stilling, meer bekend als Jung-
Stilling 1) is een tweede stuk wild, dat door de samenstel-
1) Die GescwickAe Florentis v. Fakkwdors. Drei Theile. Mannheim, in
der neuen Hof- und akademischen Buchhundlang, 1781-83.


lers van bovengenoemde Encyclopaedie met is geschoten.
Bij gelegenheid eener correspondentie met den heer H. W.
Heuvel, hoofd eener school te Borculo, over het boek van
mej. Post vroeg hij mij of het boek van Stilling, dat voor
een deel in Suriname handelt, mij bekend was. Hij bezat
daarvan een Nederlandsche vertaling. Ik most op de
vraag ontkennend antwoorden. In de Koninklijke Biblio-
theek alhier vond ik de Duitsche uitgave van 1781-83,
vermoedelijk de eerste. Brockhaus' Konversations-Lexi-
kon (14e uitgave) vermeldt een tweede uitgave van 1825
en uitgaven van de gezamenlijke werken te Stuttgart van
1835-39 in 14 deelen, envan 1841-42 en 1843-44 in 12
deelen. Niettemin is ,,Die Geschichte Florentins v. Fahlen-
dorn" een vrij zeldzaam boek. Na veel zoeken gelukte het
mij een exemplaar machtig te worden, in Frankfort en
Leipzig uitgegeven, zonder jaartal en zonder uitgevers-
naam, ook in drie deelen, van iets grooter format dan de
uitgave van 1781-83. De Hollandsche vertaling, Am-
hem 1790, is eveneens in drie deelen.
Stilling, die eerst het kleermakersvak leerde, going later
in de medicijnen studeeren te Straatsburg, waar hij om-
gang had met Goethe, die over hem schrijft in het 2e deel
van ,,Aus meinem Leben".
Het verhaal is te verwikkeld om er een kort overzicht
van te kunnen geven. Het behandelt de geschiedenis, bij-
na van hun geboorte af, van een braven jongen man, Flo-
rentin, en een brave jonge dochter, Rosine. Florentin was
als kind door een brave boerenfamilie als zoon aangeno-
men en groeide met Rosine op. Onder machtige bescher-
ming gaat het de jonge menschen voor den wind, tot er
plotseling een keer komt in den gang van zaken. Florentin
wordt op aanstichting van een paar deugnieten, de ge-
broeders Hallenborn, die het op Rosine gemunt hebben,
door Hollandsche soldaten geprest, naar Amsterdam ge-
voerd, daar op een schip gebracht en naar Suriname ge-
zonden. De oudste der twee breeders Hallenborn had in
een duel een kameraad gedood, was als soldaat in Hol-
landschen zeedienst getreden, had in Suriname tegen de
,,wilden" gevochten, was daar tot luitenant bevorderd en


daarna naar Duitschland teruggekeerd. Florentin's ver-
wanten en beschermers reizen hem na naar Amsterdam,
slagen er in hem op te sporen, maar alle pogingen om hem
los te koopen mislukten. Op de reederij deelde men hun
mede dat hij ,vielerlei Unfug" bedreven had, ,,und seine
Families nicht gem Schimpf an ihn erleben mochte". On-
der geen voorwendsel mocht hij worden losgelaten.
Men zou vragen: was er in die dagen geen politie en jus-
titie te Amsterdam?
Het bedrog zooals later bleek, een brief van Hallen-
born met een valschen naam onderteekend kwam uit
toen het schip reeds vertrokken en niet meer te achterha-
len was.
Nu wordt het verhaal gecompliceerd: Rosine wordt
eveneens ontvoerd, maar uit de handen van haar ont-
voerders gered door een braaf man er komen in het
boek vele voortreffelijke mannen voor die haar negen
maanden op zijn burcht houdt, al dien tijd trachtende
haar te bewegen zijn vrouw te worden, wat zij volstandig
weigert, niet zonder strijd getrouw blijvende aan haren
verloofde, Florentin v. Fahlendom.
Inmiddels zijn de beide Hallenborns met nog een zon-
derling heerschap, een zekeren Molkenblick, ook naar Su-
riname vertrokken.
Het tweede deel vangt aan met brieven van Florentin
uit Suriname. Door bemiddeling van den kapitein van
het schip, wordt hij geplaatst bij een Duitscher, Herr Pil-
ger, die twintig mijlen landwaarts in, aan de Marowijne,
een groote suiker- en koffieplantage bezat, Pilgersheim 1)
genaamd, een ondememing die deze merkwaardigheid
vertoonde, dat er geen slaven waren, ,,wohl aber Knechte
und Migde auf die Art, wie er in Europa iiblich ist". Pil-
gersheim is een soort communistische gemeenschap. ,,Ich
kann sagen schrijft Florentin dasz es vielleicht in
der ganzen Welt keinen so vergniigten, angenehmen, und
durchgehends wohlhabendern Ort, als Pilgersheim,
1) Zou de naam geinspireerd zijn door Pilgerhut, den in 1740 door de
Moravische Broeders in Berbice gestichten zendingspost? (Zie ,&e West-
Indische Gids", 2e jg. blz. 110).


giebt". Van Pilgersheim ,,bis Surinam" varen schepen,
die aan de plantage behooren, en alle voortbrengselen
naar de magazijnen der ,,Hollandischen Compagnie" ver-
voeren en alle benoodigde Europeesche waren naar Pilgers-
Op meer dan een plaats in het verhaal 1) verzekert
Stilling dat hetgeen hij schrijft waarheid is. Voor zooveel
de terreinbeschrijving aangaat moet ik daarbij een groot
vraagteeken plaatsen. Pilgersheim ligt aan de Marowijne,
twintig mijien landwaarts in, en daar ziet Florentin rot-
sen, die steeds hooger en wilder worden ,,so dasz sie in
einer Entfernung von etlichen Meilen fast an die Wolken
ragen". Maar hierbij blijft het niet. Op zekeren dagma-
ken Florentin en Muzelius, de dominee van Pilgersheim,
een tocht, niet ver van hun woonplaats. Zij beklimmen
hooge, steile rotswanden, kruipen door nauwe spleten,
zien bergmeeren die uitloopen in watervallen en komen
na ongeloofelijke inspanning in een geheimzinnige Duit-
sche kolonie, van welker bestaan niemand iets wist, ook
niet ,,die Holl-ndische Regierung zu Surinam" en zelfs
niet de Caraiben, die aan de river woonden, wien het an-
ders niet aan speurzin ontbreekt.
,,Welch wonnevolles Entsetzen durchdrang uns, als wir tins um-
sahen I Gegen Morgen hin fiel uns ein Lustgefilde in die Augen,
das alles ibertrift, was ich je gesehen babe: es war linglicht-rund,
von Westen gegen Osten bei anderthalb Stunden lang, von Nor-
den gegen Sfiden drei Viertelstunde breit, und allenthalben mit
einem schrofen und zackigten Felsengebirge umgeben. Gegen Os-
ten aber thirmten sich die Felsen hintereinander in die HOhe bis
an die Wolken, und die obersten Spitzen waren later Schnee und
Dit allies zegt Florentin; maar nu een andere annhaling
waar Stilling zelf aan het woord is:
,,Ich kann sagen, es schmerzt mich allemal in der Seele, wenn
ich site und so Geschichte male, und man fordert von mir, dasz
ich jedes Blittgen an den Baimen, jedes Filtgen im Gewande, so
ganz rein heraus zirkelin soil, ich wfinschte so mit einem Pinselzu-
ge ganze Wasserfille und Felsengruppen, und Baime hinklecksen
1) Zoo b.v. op blz. 51, 52,53 en 145 van hoet derdedeel.


zu kOnnen, aber das will mir noch nicht recht gelingen; gut I dasz
ich kein Romanendichter von Profeszion bin".

Wat de ,,Wasserfalle und Felsengruppen" betreft is
hem het ,,hinklecksen" wonderwel gelungen.
Het hoofd der kolonie was een grijsaard, Christian Got-
lieb Pracht, afkomstig uit Saksen, die in zijn jonge jaren
met een jonge gravin er van door gegaan was. De plaats
heette Solyma en elke afzonderlijke woning had een bij-
belschen naam. Mannen en vrouwen gingen geheel in het
wit gekleed. Allen waren nakomelingen van Herr Pracht.
Men was in Solyma volkomen op de hoogte van ,,alle Ver-
fassungen von Surinam, Pilgersheim und andern Hollan-
dischen Kolonien", maar, verklaarde Pracht, ,,Wir haben
keinen gr6szeren Zweck bei unserer Wirthschaft, als uns
nach und nach von der ganzen Welt unabhingig zu ma-
chen, so, dasz wir selbst in Solyma alles erziehen, und ma-
chen k6nnen was zu unserer Bequemlichkeit geh6rt".
Hoe de kolonisten kwamen aan de levens-benoodigd-
heden, buiten hetgeen zij zelven konden maken, wordt
zeer geheimzinnig verteld. Zij bezaten verscheidene kud-
den runderen, die het Friesche en Zwitsersche vee over-
troffen. Zij verbouwden katoen en vlas en het kostte hun
weinig moeite den ground te bebouwen, want het was daar
eeuwige lente. Goud werd er gegraven voor hun geheimen
handel met Pilgersheim en de overige kolonie Suriname.
Bij een tweede bezoek aan Solyma vonden Florentin en
Muzelius daar den jongsten Hallenborn en Molkenblick
.... in de gevangenis. Deze waren ook tot den heilstaat
doorgedrongen en dadelijk begonnen met de jonge man-
nen en meisjes het hoofd op hol te brengen. Herr Pracht
greep krachtig in en liet de beide komuiten opsluiten. In
de gevangenis moesten zij bijbels overschrijven en Prachts'
catechismus. Men had n.l. gebrek aan gedrukte exempla-
ren. Schreven ze niet ijverig en accuraat dan kregen zij
geen eten. Hallenborn stierf in de gevangenis, maar Mol-
kenblick hield het uit en werd later een lid van de kolonie.
De oudste Hallenborn, die officer in Surinaamschen
dienst was, pleegde verraad. Hij wilde n.l. een aanval der


Franschen op Pilgersheim in de hand werken. Het com-
plot werd ontdekt en de verrader onthoofd en gevieren-
deeld I Men deed het toen niet minder.
Niet lang hield de kolonie van Pracht stand. Na zijn
dood kwam er verdeeldheid. Solyma was nu algemeen be-
kend geworden. Een deel der kolonie sloot zich bij Pil-
gersheim aan, het andere deel bleef onder Pracht's zoon
,,doch unter der Regierung zu Surinam".
Ik kan de verzoeking niet weerstaan den lezer hier een
enkel proefje te geven van Florentin's kijk op de Carai-
,,Ja, es ist wahr, der L6w ist majestatisch gebildet, und er siehet
fiirchterlich schdn aus; aber das alles ist Kinderspiel gegen einen
Caraiben. Welch eine Kreatur ist doch der Mensch im Stande der
wilden Natur I! was muszte Adam seyn? Wir haben in Euro-
pa Fiirsten, die majestitisch aussehen; aber das ist nichts gegen
einem wohlgebildeten Wilden"....
Geen wonder dat, bij het zien van deze mannen, hem,
,,gleichsam das Herz im Leibe erstarb", hem ,,ein kalter
Schauer fiber die Haut going en hij dacht: ,,Gott I welche
Milchsuppen- und Alltagsgesichter haben wir Euro-
In Pilger had Florentin een goeden vriend en machti-
gen beschermer gevonden. Na een paar jaren vertrekt hij
met een zekeren heer Peter von Fink, een vriend van Pil-
ger, een soort deux ex machine in het verhaal, braaf man,
maar onverbeterlijk raisonneur, over Noord-Amerika
naar Duitschland. Daar vindt hij Pilger, die inmiddels Su-
riname ook had verlaten, Pilgersheim latende aan Mu-
zelius, die inmiddels getrouwd was met een Caraibische
schoone, Zarima, de dochter van den Kazike. Op het eer-
ste gezicht had zij Muzelius tot man begeerd. Tot nietge-
ringe verbazing van Florentin ontpopte Pilger zich als
Graaf Giinther van Eichenborn, de broeder van den re-
geerenden graaf, die zijn onderhoorigen zeerslecht behan-
delde. Graaf Giinther was in onmin met zijn broeder ge-
raakt, was naar Amsterdam uitgeweken, met een Hol-
landsche vrouw getrouwd en naar Suriname vertrokken,


waar hij Pilgersheim stichtte. Zijn einde voelende naderen
kreeg de broeder berouw over zijn daden en wilde zich
met Giinther verzoenen. Deze kreeg daarvan door .zijn
friend von Fink bericht, kwam terug, werd de regeerende
graaf en Florentin zijn ,,geheimer Rath".
Jung Stilling heeft heel wat van zijn landgenooten, van
zeer diverse pluimage, naar Suriname weten over te plan-
ten. Met de goeden is het voor den wind gegaan, de deug-
nieten hebben er hun gerechte straf gevonden, alles zooals
het behoort in een echten roman.
Van de personen in het verhaal, die this zijn gebleven,
heb ik hier niet gesproken. Zij zijn over het algemeen aar-
dig geteekend, met voorliefde Rosine. De aantrekkelijkste
figuur is, hoewel hij weinig naar voren treedt, m. i. de
boer Lorenz, de pleegvader van Florentin.
Het verhaal eindigt met een algemeene trouwerij; in
het geheel telde ik vier paren.
Die den gemoedelijk vertelden roman begint te lezen
zal dien zeker met veel genoegen verder lezen.
Ten slotte deze vraag: Hoe kwam Stilling, die toch niet
de eerste de beste was, tot zoo'n wonderlijke topografie
van de Beneden-Marowijne? De communistische kolonien
Pilgersheim en Solyma zou men op den koop toenemen als
hij niet zoo uitdrukkelijk had verzekerd dat wat hij schreef
waarheid was.

Den Haag, December 1924.

H. D. B.


In ,,Hed Koloniaal Weekblad" van 15 Januari j.l. stond het vol-
gende stuk:
,,Georges Brousseau heeft met twee korjalen, elk bemand met
zes man uit Cayenne, een reis ondernomen naar het brongebied
van de Marowijne juister: naar de Aloerivier, een linkerzijrivier
van de Itanie om avonturen en goud te zoeken, en vertelt daar-
van wonderlijke dingen in ,,La Revue Mondiale" van 15 Juni 1924.
In de ,,Wetenschappelijke Blades" van November j.L vinden wij
een vertaling onder het hoofd: ,De laatste vrije Incas".
Het toeval voerde de reizigers naar het dorp Yamaike, dat, vol-
gens Brousseau, nog door geen vreemdeling was bezocht en dat
bewoond is door den wilden stamp der Coulais, die, evenals de
Trio's, ieder verkeer met hun buren vermijden. (Van de Trio's
blijkt dit niet uit de Goeje's ,,Verslag van de Toemoekhoemak-expe-
De Goeje zegt op blz. 174 van de ,,Encyclopaedie van Neder-
landsch West-Indie dat de Ojarikoeld (de Coulais van Brousseau)
allen vreemdelingen vijandig gezind zijn en dat zoowel de Ojana's
als de Bonninegers meermalen strijd met hen gevoerd hebben.
Brousseau was gelukkiger. Uit den mond der ouden en van den
,,hoogepriester" der Coulais en Trio's vernam hij de geheele waar-
heid omtrent hun oorsprong.
(Men zou hier willen vragen in welke taal hij zich met de Cou-
lais onderhield).
Die geheele waarheid was de volgende: Hun voorouders leefden
gelukkig in een groote stad van meer dan honderdduizend inwo-
ners (hebben deze Indianen begrip van zulke groote getallen?)
- Tamboe Tocco, in de bergpassen van den Urs bamba, ten noor-
den van Cusco. Plotseling vernamen zij dat de Spanjaarden in hun
land gekomen waren en overall schrik en dood verspreidden. Deze
wilden goud hebben, steeds meer goud. Toen zij niets meer von-
den, namen zij de foltering door het ijzer en het vaur te baat, onder
het voorwendsel dat de Indianen hunne goden moesten verlooche-
nen en die der bleekgezichten aannemen.


Tamboe Tocco, diep in het woud gelegen, ontsnapte aan de na-
sporingen der Spanjaarden. Onderwijl was men op zijn hoede en
gereed om in alle haast te vluchten, met medeneming van alle
kostbare voorwerpen, in het bijzonder de fabelachtige schatten
uit de tempels en uit het paleis met de Drie Vensters. Toen de
laatste keizer onder de martelingen der Spaansche Inquisitie be-
zweken was zonder te hebben bekend gemaakt waar de schatten
zich bevonden, werd tot den uittocht besloten. Honderd en twintig
duizend menschen vluchtten in duizenden prauwen langs de Ura-
yali. Zij werden aangevoerd door twee tamoesies, prinsen der kei-
zerlijke families: Tumac Humac en Mango Humac.
In 1917 ontdekte een Amerikaansch ontdekkingsreiziger de
stad Tamboe-Tocco.
Francisco Orellana vervolgde de vluchtelingen en haalde hen in
den middenloop van de Maragnon in. De Indianen hadden lange
haren, geen baard of bijna geen, waaruit de legend van de Ama-
zonen ontstond. Geen enkele vrouw had aan den strijd deelgeno-
De vluchtelingen hadden zich neergezet aan de Maragnon, nabij
den mond van een der zijrivieren nit het Noorden, waaraan zij den
naam van hun land Peru of Paroe gaven, maar trokken later over
de stroomversnellingen en watervallen tot aan den oorsprong van
de Paroe in de bergen, die zij Tumac Humac noemden. Zij ver-
spreidden zich vervolgens in de naburige landen, steeds naar het
Noorden trekkend. Op deze wijze ontdekten zij het Parima-meer
in het hart van een vulkanisch gebergte, de Parima-bergen der
Engelsche kaarten.
.... ,,Gelukkiger dan Walther Raleigh, aldus Brousseau -
heb ik met twee eenvoudige prauwen de laatste vrije Inca's gevon-
den onder den naam Coulais en Trios, aan de grenzen der drie Bo-
Wat denkt de Goeje van dit verhaal? Wahrheit oder Dich-
Wij zonden het blad aan den heer C. H. de Goeje toe, die zoo
vriendelijk was daarop het volgende bescheid te geven:
,,De reis van Georges Brousseau schijnt geweest te zijn een pros-
pectie-tocht naar goud. Het Ojana-dorp Jamaike is indertijd door
Henri Coudreau bezocht, en ook in 1903 door Franssen Herder-
schee, Versteeg en mij met stadsnegers en twee Boni-boschne-
gers. In dien tijd heette het, dat tusschen Lawa en Tapanahoni,
diep in het binnenland vijandige Indianen van den stam der Ojari-
koele's woonden. Wij bevonden echter de bronrivieren van de


Gonini onbewoond, en de GouvernementsMijnexploratie, die later
de Oelemarie opvoer, vond evenmin Indianen. Het is echter nog
mogelijk dat de Ojarikoele's wonen aan de verder in het Zuiden
gelegen Lo6 (Aloe) kreek, welker monding wij voorbijvoeren. Het
is vrijwel zeker dat enkele weken tevoren een Surinaamsch goud-
zoeker nabij de Oelemarie door een Indiaanschen pijl is gewond,
en wij vonden daar ook verscheidene verlaten goudzoeker-kam-
pen. Maar is de schutter een vreemde Indiaan geweest, of was er
een kleine ruzie met Ojana's?
Er is geen reden om er aan te twijfelen dat de schrijver de
LoEkreek heeft opgevaren, en bet is wel mogelijk dat hij daar
Indianen heeft ontmoet. De rest ziet er nogal onwaarschijnlijk
Er bestaat geen geschrift over de taal der Ojarikoele's. Het is
niet uitgesloten dat hunne taal (indien zij werkelijk nog als stamp
bestaan) verwant is aan het Ojana en het Trio. (B. noemt de
Trio's hunne verwanten), maar zelfs iemand die de bestaande ge-
schriften over l.g. talen grondig bestudeerd heeft, zal daaraan niet
genoeg hebben om een zoo lang en ingewikkeld verhaal zonder
misverstand op te nemen. Uit het stuk blijkt echter ten duidelijk-
ste dat B. onkundig is van de publicaties over die talen en ook
niets weet van de vriendschappelijke aanrakingen van de Neder-
landsche expedities met de Trio's. Het is niet waarschijnlijk dat er
een tolk is geweest die de taal verstond van een stam die niet met
anderen verkeert.
B. zegt dat Oyaricoulai in de Karalbische taal zeggen wil: snelle
river der Coulais. Indien een woord Oyari in het Karaibisch ,,snel-
le river" beduidt, dan zou een Karalb niet zeggen Oyari-coulai,
doch Coulai-oyari.
Aan het slot vertelt hij: ,,Arcabussal" (van het Spaansche
woord arcabusa, haakbus) zeiden zij met een afgrijselijken en ge-
heimzinnigen haat bij het zien van mijn eenvoudig jachtgeweer."
Dat geeft echter geen aanwijzing dat deze Indianen destijds
voor de Spanjaarden uit Peru zijn gevlucht, want het woord arka-
bussa is in gebruik bij alle Indianenstammen in Guyana en ver-
moedelijk overgenomen van de eerste Spanjaarden die de Antillen
en Venezuela bezochten.
Het woord Tamboe Tocco lijkt sterk op het Trio-woord voor
hoofdman of grijsaard: tamoetoepeu. De afleiding van den naam
Tumac Humac is, al het hier gezegde in aanmerking nemende,
niet dadelijk aan te nemen, en de afleiding van den naam Peru
slechts als de schrijver eerst kennis neemt van de studied van Dr.


Rivet over dezen naam 1) en aantoont dat diens conclusies on-
juist zijn.
B. geeft te kennen dat deze z.g. afstammelingen van de Inca's
eene Karaibische taal spreken. Maar de Indianen in Peru spraken
geen Karalbisch, daarentegen werden Karalben in Guyana en op
de Kleine Antillen aangetroffen door de Spanjaarden, lang v66r
zij Peru bezochten.
Een geheel andere vraag: acht de Regeering het wenschelijk dat
in een gedeelte van Suriname waar Indianen wonen en misschien
zelfs wilde Indianen, en waar geen bestuursambtenaren en politic
of troepen zijn, vreemde goudzoekers komen?"

1) Dr. Rivet, A propose de I'origine du mot ,,P6rou". L'Anthropologie
T. XXII-1911. p. 289-294.

21 FEBRUARI 1925
1. Het is mij een voorrecht u onmiddellijk na mijn terugkeer
in Suriname in het kort mededeeling te doen van die indrukken
en ervaringen uit het Moederland, welke voor de toekomst van
ons geliefd gebiedsdeel van belang kunnen worden geacht, en ik
moge UHoogEdelGestrenge verzoeken de Koloniale Staten met
het hierna volgende in kennis te willen stellen.
2. De zorgwekkende toestand van de Nederlandsche finan-
cien blijven het opperbestuur noodzaken een ver doorgevoerde
versobering te betrachten en de thans voor 1925 ingediende Su-
rinaamsche begrooting draagt daarvan helaas de onmiskenbare
3. Is derhalve van die zijde in de naaste toekomst weinig te
verwachten, het feit valt niet te loochenen, dat de belangstelling
in dit West-Indisch gebied zich langzaam ontwikkelt en dat die
belangstelling zich ook eerlang in daden zal kunnen uiten.
4. Weliswaar wordt in gezaghebbende Nederlandsche kringen
nog steeds de meeting verkondigd, dat de vooruitzichten voor
Suriname duister blijven en beinvloedt deze meening onwille-
keurig het Nederlandsch kapitaal, dat zich in Suriname zou kun-
nen vestigen, maar daar ontwaakt toch het verlangen om meer-
dere kennis van deze twaalfde Nederlandsche province te ver-
krijgen, en eveneens de behoefte om zich haar lot meer aan te
5. Door de welwillende medewerking van het alom in Neder-
land veel gelezen weekblad De Haagsche Post, zal eerlang mr.
J. C. Kielstra, hoogleeraar aan de Landbouwhoogeschool te
Wageningen, in de gelegenheid worden gesteld om Suriname te
bezoeken, welk bezoek aan het bestudeeren van economische toe-
standen en mogelijkheden zal kunnen worden dienstbaargemaakt.
6. In eene bijeenkomst van de Vereenigde Kamers van Koop-
handel en Fabrieken in Nederland, op 10 December 1.1. te Am-
sterdam gehouden, mocht ik het denkbeeld ontwikkelen om


ook van die zijde een ervaren deskundige naar Suriname af te
vaardigen, teneinde na te gaan, op welke wijze een better contact
tusschen producenten en consumenten in beide landen zoude
kunnen worden verkregen, en zulks vooral wijl de huidige inrich-
ting en samenwerking van die Kamers een algeheel overzicht van
het ruime arbeidsveld van vraag en aanbod mogelijk maakt.
De beslissing op dit voorstel was nog niet gevallen teen ik het
Moederland verliet.
7. De voornaamste belanghebbenden bij ondernemingen in
Suriname hebben zich aaneengesloten tot het vormen van een
West-Indischen ondernemersraad en professor mr. M. W. F.
Treub heeft zich welwillend bereid verklaard, naast het presidium
van een soortgelijk, zij het uiteraard veel omvangrijker, instituut
voor Oost-Indie, ook het voorzitterschap hiervan op zich te
Behalve voor het behartigen van gemeenschappelijke belan-
gen, zal dit lichaam zeer stellig tot de verbreiding van kennis aan-
gaande Surinaamsche mogelijkheden kunnen medewerken, en
daarbij een dankbaar gebruik kunnen maken van het uitnemend
secretariaat en archief, hetwelk de Oost-Indische ondernemers-
raad in den Haag heeft gevestigd.
8. In een daartoe belegde vergadering van de commissie van
advies en onderzoek in zake Surinaamsche houtsoorten, op 4
October LL wonder leading van prof. dr G. van Iterson te Amster-
dam gehouden, werd ik meer van nabij in den belangrijken arbeid
van die commissie ingewijd en tegelijk versterkt in mijne over-
tuiging, dat eene uitbreiding van onzen houthandel door deze
krachtige belangelooze hulp ongetwijfeld te verwachten is.
Het is niet overbodig hierbij aan te teekenen, dat meerdere des-
kundige voorlichting ook in Suriname noodig zal blijken en dat
een samenwerking tusschen den reeds bestaanden houthandel en
genoemde commissie een hoofdvereischte moet worden geacht.
9. De secretaries van voorzegde commissie, dr. De Bussy, chef
van de afdeeling Handelsmuseum van het Koloniaal Instituut,
beijvert zich bovendien in hooge mate in het doen onderzoeken
van Surinaamsche producten en zijn streven blijft er op gericht
aan dezelve, waar mogelijk, meerdere bekendheid te geven.
10. Ten einde een indruk te verkrijgen van de eigenlijke be-
doelingen van de Belgische maatschappij ,,Tropica" had ik in den
afgeloopen zomer te Brussel eene bespreking met de directie en
commissarissen dezer maatschappij, waarbij mij bleek, dat ook
daar de tot hiertoe ondervonden teleurstellingen, als gevolg van


slechte en onoordeelkundige leading, ernstig werden betreurd.
Bij die gelegenheid liet ik niet na te verklaren, dat de bestaande
concessie zoodra mogelijk zou worden ingetrokken, bijaldien zich
eene herhaling van het vroeger voorgevallene mocht voordoen.
11. Tijdens dit bezoek aan Brussel bezocht ik tevens het daar
gevestigd Holland Huis, hetwelk een belangrijk reclame-instituut
voor de Nederlandsche en Oost-Indische producten kan worden
Aangezien deze inrichting voortdurend door tal van internatio-
nale handelaars en nijveren wordt bezocht, zal het zaak zijn ook
daar een reclame voor Surinaamsche producten te openen.
12. Met voldoening mocht ik vernemen, dat de Koloniale Sta-
ten hunne goedkeuring hebben gehecht aan de tevoren in Neder-
land besproken wijzigingen der Bauxiet-verordeningen.
Had men eertijds bij het tot stand komen dezer wettelijke rege-
lingen de mogelijkheid eener groote productive van dit mineral
verwacht, de daartoe betrekkelijke eischen zijn thans meer met de
werkelijkheid overeengebracht, zonder dat de zucht tot uitbrei-
ding van deze nijverheid zal behoeven te verminderen, en een
zijdelingsch gevolg van deze beslissing zal tot eene verbetering
onzer telegraafverbinding met het wereldnet kunnen leiden.
13. De overgang van de exploitatie der Compagnie des Mines
d'or naar eene nieuwe Nederlandsche in Amsterdam gevestigde
maatschappij, welke met gebruikmaking van de meest moderne
hulpmiddelen met een krachtige exploitatie van het bestaand
placer wenscht te beginnen, kan een feit van groote beteekenis
Immers met deze exploitatie is men voornemens geleidelijk het
verdere binnenland te onderzoeken en het hiertoe noodige kapi-
taal zal onder Amerikaansche garantie worden verkregen.
Was het gedurende de onderhandelingen met de Fransche
maatschappij om tactische redenen van belang eenige reserve in
acht te nemen, thans kan worden medegedeeld, dat die Ameri-
kaansche garantie in hoofdzaak bij een van de heeren Rockefeller
zal berusten.
Laatstgenoemde is, na bestudeering van de beschikbare gege-
vens, de reeds vroeger bij herhaling verkondigde leer gaan huldi-
gen, dat het tot hiertoe in Suriname gevonden goud slechts als
gedeeltelijke afvloeiingen van een veel rijker centrum moet wor-
den beschouwd, weshalve een geheel systematische exploratie van
het binnenland zal moeten plaats vinden.
Waar zoo vaak de behoefte is gevoeld aan het instellen van een


mijndepartement, hetgeen helaas steeds op gebrek aan de noodige
fondsen most afstuiten, zullen de geregeld aaneensluitende we-
tenschappelijke onderzoekingen van deze nieuwe maatschappij
voor het openleggen van ons binnenland van onschatbare waarde
kunnen blijken, uit welk openleggen nieuwe exploitaties en dus
werkverruiming en meerdere inkomsten te verwachten zijn.
14. Wat de cultures, met name die van suiker betreft, bleken
meerdere groote handelslichamen met welke ik in verbinding
kwam, met aandacht de eventueele resultaten van de vernieuwde
fabriek op Marienburg af te wachten.
Zijn die eerlang gunstig en wel z66, dat concurrentie met bij-
voorbeeld Java mogelijk is, dan komt de suikerindustrie in Sun-
name in een geheel ander licht te staan en zal daarvoor meerder
belangstelling moeten ontstaan.
15. Toch werd ook than reeds aan twee zijden bereidheid ge-
vonden om het stichten van eene moderne suikerfabriek te over-
Eene Oost-Indische cultuurmaatschappij zal hiertoe binnen
enkele maanden hare deskundigen uitzenden, en het tweede ge-
val betreft een kort voor mijn vertrek uit Nederland gevormde
combinatie, welke begint met het reserveeren van een daartoe
geschikt terrein.
16. Voor de overige Surinaamsche mogelijkheden heb ik ze6r
tot mijn leedwezen vooralsnog in Nederland geen medewerking
kunnen verkrijgen.
Is men daar eensdeels nog z66zeer in Oost-Indie geinteresseerd,
dat het beschikbare kapitaal liefst voor nieuwe cultures of uit-
breiding der bestaande in dat deel van de wereld wordt bestemd,
aan den anderen kant is, zooals boven gezegd, het vooroordeel
tegen Suriname nog van dien aard, dat de moed om daar iets
nieuws aan te vatten, vrij algemeen ontbreekt.
Het spreekt van zelf, dat gemaakte fouten en ondervonden te-
leurstellingen uit het verleden hiertoe niet weinig hebben bijge-
dragen, maar ik heb niet nagelaten bij herhaling er op te wijzen,
dat de in Suriname geleden verliezen in geen verhouding staan tot
de reusachtige offers, welke med in Oost-Indie heeft gebracht,
voordat daar werkelijk van een opbloei kon worden gesproken.
17. Waar het Nederlandsche kapitaal ons dus grootendeels nog
niet genegen is en Suriname niettemin tot meerdere ontwikkeling
moet en kan worden gebracht, heb ik mijne reeds in 1920o inge-
stelde pogingen om met Duitsche kapitaalkrachtige lichamen
in aanraking te komen, andermaal opgevat.


18. Na eenige belangrijke besprekingen is het mij mogen ge-
lukken de aandacht van het Stinnes-concern op Suriname te vesti-
gen en weinige dagen v66r mijn vertrek nit het Moederland mocht
ik de schriftelijke mededeeling ontvangen, dat eenige afgevaar-
digden van dit concern in het aanstaande voorjaar Suriname zul-
len bezoeken om ter plaatse alle mogelijkheden onder de oogen te
19. Bij de gevoerde onderhandelingen heb ik nadrukkelijk op
den voorgrond gesteld, dat slechts economische en geenerlei poli-
tieke veroveringen mogelijk zouden zijn, dat met name eene her-
haling van wat onlangs in Oost-Indid dreigde te gebeuren uit-
gesloten was te achten, en dat alles, wat zou kunnen worden ver-
richt, zich zou hebben te bewegen binnen de perken van onze
Surinaamsche wetgeving.
20. Leek het mij goed het voorgaande onomwonden uit te
spreken, ik heb geen oogenblik den indruk ontvangen, dat, bij-
aldien deze Duitschers zich in ons midden zouden vestigen, er
eenige vrees zou behoeven te bestaan voor een in politiek opzicht
ander optreden dan de reeds eerder hier werkende lichamen van
vreemde nationaliteit te zien hebben gegeven.
21. Het is ontegenzeggelijk van groote beteekenis dat een
Europeesch volk in ons midden en zulks in tegenstelling met
zoovele andere deelen van Zuid-Amerika eene bestuursinrich-
ting, eene rechtsbedeeling en eene samenleving vindt, waarin bet
zich tehuis en veilig gevoelt, en ligt daarin voor het Stinnes-
concern een groote aantrekkelijkheid om naar Suriname te ko-
men, aan ons is de beproefde Duitsche energie even welkom als
die van welke andere beschaafde natie ook, en in hetgeen bet
machtige Stinnes-concern reeds over de wereld heeft bereikt, light
ongetwijfeld een waarborg, dat indien het ook hier zakelijk
van wal steekt, zulks zich niet, tot een halven maatregel zal
22. Ten slotte moge ik nog een drietal punten ter sprake bren-
gen, welke elk op zich zelf van belang kunnen worden geacht.
23. In zake het vraagstuk van onze Westgrens heb ik de zeer
welwillende tusschenkomst van Dr. J. W. IJzerman te Wassenaar
mogen inroepen om van bet Koninklijk Nederlandsch Aardrijks-
kundig Genootschap een uitspraak in deze te verkrijgen.
In zijne vergadering van zo Januari LL heeft dit genootschap
op geografische gronden uitgemaakt, dat niet de New River,
maar wel de Coeroeni als bovenloop van de Corantijn moet wor-
den beschouwd.


Deze uitspraak is door Dr. Benjamins aangevochten en bet is
niet onwaarschijnlijk, dat de Nederlandsche regeering, na ook
laatstgenoemde te hebben gehoord, tot een definitiefoordeelmet
daarop volgende regeling van deze aangelegenheid zal gera-
Wat ook de eindbeslissing moge zijn, waarbij wij ons niet door
landhonger mogen laten leiden, ik heb mij in deze zaak hoofd-
zakelijk op het standpunt geplaatst, dat er een einde dient te ko-
men aan de bestaande onzekerheid, wijl het uitgeven van con-
cessiAn in dat deel van ons gebied eerlang aan de orde zal kunnen
worden gesteld.
Wij mogen ons ongetwijfeld overtuigd houden, dat de Neder-
landsche regeering hare mogelijke rechten op het bewuste grond-
gebied niet ongemotiveerd zal prijsgeven, en dat, indien mocht
worden uitgemaakt, dat de tot dusverre door Engeland gehuldig-
de leer de juiste is, 'dit slechts op rechtsgeldige bewijsgronden zal
worden aangenomen.
24. Een thans naar Curagao uitgezonden zee-officier-hydro-
graaf, belast met het doen van stroomwaarnemingen voor den
ingang der St. Anna-baai aldaar, zal eerlang naar Paramaribo
komen om hydrografische opnemingen, meer in het bijzonder van
de monding en den benedenloop der Suriname-rivier te kunnen
Deze arbeid zal ongetwijfeld van groot nut voor onze navigatie
blijken, waarbij men, gezien de absoluut verouderde zeekaarten
ten deze, zal kunnen beginnen tegemoet te komen aan de talrijke
klachten in later jaren door gezagvoerders van in- en uitvarende
schepen geuit.
25. Ten aanzien van het waterleiding-vraagstuk van Para-
maribo had ik meerdere besprekingen met Prof. Flu en Dr. Jenny
Weijermans, bij eene waarvan onze oud-directeur van openbare
werken de heer Kempees ook van voorlichting heeft willen die-
De berekeningen van den deskundige Dr. Jenny Weijermans
hebben uitgewezen, dat het bestaan van een waterleiding verze-
kerd kon worden geacht bij eene voorloopige opbrengst van / 400
per dag, en eerlang zal moeten worden nagegaan, of een dagver-
bruik tot die waarde mogelijk is te achten.
De hoofddirectie van deNederlandsch-IndischeGasmaatschap-
pij is bereid gevonden te overwegen in hoeverre zij naast haar
gasbedrijf ook een waterleidingbedrijf in onze hoofdstad zou
kunnen exploiteeren.


Mocht dit voornemen kans van uitvoering hebben, dan zou
men mogen aannemen, dat eene regeeringsgarantie, zooals die in
Nederland in meerdere provinces is verleend, ook voor Parama-
ribo zou kunnen worden toegekend.
26. Indien ik mij than tot het voorafgaande meen te mogen
bepalen, wil ik niet nalaten tegenover UHoogEdelGestrenge uit
te spreken met welk een vreugde ik, na het met dankbaarheid
genoten verlof, wederom in Suriname ben teruggekeerd.
Moge onze samenwerking als voorheen vruchtbaar blijken
voor land en volk, die ons lief zijn.

De Staten hebben den brief van den gouverneur als volgt be-
De Koloniale Staten, zich verheugende in uwer excellenties be-
houden terugkeer van verlof, hebben met buitengewone belang-
stelling kennis genomen van het schrijven van 21 Februari j.1.
waarin uwe excellentie onverwijld aan het college in het kort
mededeeling doet van die indrukken en ervaringen uit bet moeder-
land, welke voor de toekomst van Suriname van belang kunnen
worden geacht.
Met groote waardeering hebben de Koloniale Staten, in over-
eenstemming met de verwachting, door hen in de plechtige ver-
gadering van 13 Mei 1924 uitgesproken, uit evengemelde missive
de moeizame pogingen van uwe excellentie kunnen ontwaren om,
gedurende haren verloftijd bij invloedrijke kringen in Nederland
en daarbuiten de voor een oeconomische ontwikkeling van dit
gebiedsdeel zoo noodzakelijke belangstelling op te wekken en
daadwerkelijk tot citing te brengen.
De Koloniale Staten achten zich gelukkig te kunnen consta-
teeren, dat, ondanks de ongunstige factoren, gelegen in den zorge-
lijken toestand van de Nederlandsche financien en indeomstan-
digheid, dat helaas het Nederlandsche kapitaal Suriname grooten-
deels niet genegen is, uwer excellentie's volhardende pogingen
tot mogelijkheden heeft geleid, welke voor Suriname, in het bij-
zonder op het gebied van mijn- en landbouw, voor de nabije toe-
komst belangrijke perspectieven openen.
Voor uwer excellentie's streven om, ookgedurendedenfeitelijk
voor rust en verpoozing bestemden verloftijd, zonder ontmoedi-
ging, doelbewust en ten slotte met zeker gunstig gevolg werk-
zaam te zijn in het belang van land en volk van Suriname, be-


tuigt het vertegenwoordigend lichaam uwer excellentie zijn
bijzondere erkentelijkheid.
Volgaarne sluiten de Koloniale Staten zich dan ook aan uwer
excellentie's wensch aan, dat de samenwerking tusschen uwe
excellentie en het statencollege als tevoren vruchtbaar voor
Suriname moge zijn.


A topographical description of the Dutch
Colony of Surrinam. By George Henry
Apthorp, in a letter to his father James
Apthorp, Esq. of Braintree. Collections of
the Massachusetts Historical Society, VoL
I (first series), pp. 61-66, Boston, 1792.

Apthorp's letter, dated November, 1790, was published in the
rare first volume of the Collections of the Massachusetts Historical
Society, 1792. This volume was reprinted in 1806 and again in
1859, but even so is not common. The typography of the reprints
is not quite the same as that of the original, so that the arrange-
ment on the pages is slightly different in the three editions.
The article seems to be unknown to bibliographers of Surinam.
It is one of the few accounts pertaining to that country, written in
English and published before the appearance of Stedman's
well-known "Narrative" ( 1796). For that reason a resum6 of its
contents may be of interest to those who may not have access to
the original or to either of the reprints.
An introductory note gives the author's reason for writing the

"As you desire me to give you some particulars concerning the country
in which I live; and as I am now perfectly at leisure, I shall do it in as
satisfactory a manner as I am able, hoping that I shall not by being too
lengthy, be tiresome to you."

After locating Paramaribo, he launches into description of the
Surinam river:

"This is by far the finest river I have ever seen, pretty uniformly near
three quarters of an English mile broad, on each side thickly skirted to the
water's edge with mangrove trees, which like all other herbage here never
lose their agreeable verdure. In some places are seen openings, where the
wood has been cleared to make room either for the cane or coffee, or for
the buildings of the different plantations. The depth of the water in this
river is like that of the whole of this coast, not great, but sufficient to admit


the largest vessels to this town; at which arrive annually 50 or 60 Dutch
vessels from 300 to 900 tons burthen, and about the same number of small
North American vessels, who sell their provisions, &c. and take in return
the molasses of the country, amounting to about thousand hhds. annual-

The number of Dutch vessels which the author estimates at 50
or 60, agrees with the numbers for the years 1750 to 1775 given by
Fermin in his Tableau historique e politique de I'dal ancien d actud
de la colonie de Surinam, 1778, p. 370.
Describing the city of Paramaribo, he says:

"This town contains about 10,000 souls, viz. 2,000 whites, one half of
whom are Jews, and 8,000 slaves. The houses are, for the greatest part,
of wood, covered with shingles, tolerably large and airy. Some of the prin-
cipal ones having glass windows, but in general wooden shutters; the
streets are straight and spacious, planted on each side with a row of orange
or tamerind trees, and being formed upon a ridge of shells, are in all
weathers dry, without being dusty, but in the dry season, cast so strong a
reflection from the sun as to be unpleasant and hurtful to the eyes".

Another town "70 miles from the sea", evidently Joode Savan-
na, he says consisted of about 40 or 50 houses occupied by Jews.
Next he speaks of the plantations, which he numbers at 550,
containing 500 to 2000 acres each;

"producing at present annually about 16,000 hhds. of Sugar, 12,000,000
lb. Coffee, 700,000 lb. Cocoa, 850,000 lb Cotton: All which articles
(Cotton excepted) have fallen off within 15 years, at least one third,
owing to bad management, both here and in Holland, and to other

These figures are comparable to those in the Essai historique
suw la colonie de Surinam, 1788, (Historische Proeve, 1791, Tweede
Deel, p. 7), where we find the total production for the year 1787,
considered an off year, as follows: sugar, 15,744 hhds.; coffee,
12,129,756 lbs.; cacao, 802,724 lbs.; cotton, 952,967 lbs., inclu-
ding first and second quality.
Concerning the bad management of the estates, he goes on to

"Of the proprietors of these plantations, not above 80 reside here; and
it is by the administration of those belonging to the absentees, that people
in this country expect to attain to fortune, and this is also when once got
into, a sure road to it, for exclusive of the single article of 10 per cent, on
the whole amount of the produce,there are many other advantages attend-
ing these administrations. On the plantations, and at the Jews' town are


about 1,200 whites and 35,000 slaves, making with those in the town
3,200 whites and 43,000 slaves in the whole Colony. The buildings on the
plantations are many of them very costly, and the dwelling houses good,
with piazzas before and behind, which render them very cool and conve-.
nient. The sugar plantations have many of them water mills, which being
much more profitable than others, and the situation of the colony ad-
mitting of them, will probably become general. Of the rest some are worked
by mules, others by cattle, but from the lowness of the country none by the
wind. The estates are for the greatest part mortgaged for as much or more
than they are worth, which greatly discourages any improvements which
might otherwise be made. Was it not for the unfortunate situation of the
colony, in this and in other respects, it is certainly capable of being
brought to a great height."

The climate, especially during the months of September,
October, and November, receives unfavorable comment, but he
adds that "otherwise the climate is by no means very unhealthy".
Among the diseases he mentions the dropsy as "common among
the soldiers and poor people, from their salt meat and great
quantity of bad water."
We obtain a glimpse of living conditions at that time in the
following paragraph:

"As to living, I cannot say it is here very good; we have however all
European tame animals. Our butchers' meat is small and not very good,
and costs from 9d. to Is. per lb. Poultry is in great abundance. Of Euro-
pean vegetables some flourish here, others do not; there are some few
vegetables natural to this country, which are pretty good. The great
abundance and goodness of Surrinam fruits (which I am told are hardly
equalled by those of any other part of the West Indies) fully make up the
entire want of all European ones, of which I believe not one succeeds here.
We have every production of the West Indies in its highest perfection, and
that greatest of blessings for these countries, the Plaintain, grows no
where so well."

The river water, he says, is brackish and unfit for drinking,
but "the rain water on the contrary is so pleasant as to exceed
almost any other I ever drank", and that "water is seldom a
scarcity, except in long droughts, when a bottle of wine has been
given for a bottle of water."
His remarks on wild life and game are confined toafewspecies
such as the turtle, deer, hares, rabbits, "buffaloe", and two spe-
des of wild hogs, "one of which (the peccary) is remarkable for
having its navel on the back." He continues:
"The woods are infested with several species of Tigers, but I fancy with
no other ravenous or dangerous animals. The rivers aerendered danger-
ous by Alligators from 4 to 7 feet long; and a man was a short time since


crushed between the jaws of a fish, but it is not known what fish it was.
Scorpions and Tarantulas are found here of a large size and great venom,
and other insects without number, some of them very dangerous and
troublesome. The Torporific Eel also, the touch of which, by means of the
bare hand or any conductor, has the effect of a strong electrical shock. I
had almost forgot to mention the Serpents, some of which are venomous,
and others as I have heard from many creditable persons are upwards
of fifty feet long. I myself have seen a skin of one of half that length."

The author expresses his thoughts on slavery and the cruel
treatment accorded the slaves. I quote the paragraph in full:
"It appears to me from everything I can see here, that the English
scheme concerning the slave trade, might easily be put in practice; they
were for limiting the importation of slaves by degrees, in such a manner,
as at last entirely to put an end to it. If that were done, every planter
would do as some few only do at present-they would treat their slaves at
least with some little appearance of humanity, and by that means raise
as great a number of creoles on their estates as were required, and of a
quality in every respect far superior to the savages imported from Africa.
On the subject of the general treatment of slaves I shall say little, it being
a disagreeable one, but I consider them as the most unfortunate of all
human beings, not so much on account of any ill treatment from their
masters (whose interest it is to treat them well, humanity being a word
unknown in Surrinam) but from the cruelty of barbarous managers, who
being for the greatest part old soldiers or others of low extraction, are
people, who to great ignorance add a total carelessness with respect to the
property of their employers, and as long as they can make annually their
stated quantity of produce, care not by what means; thence comes and not
from the owner, the cruel treatment and overwork of the unhappy ne-
groes; and a slave has no law to guard him from injustice."

He comments on the military weakness against foreign attack,
and also the discontent of the people and their desire for a change
of government:
"The river Surrinam is guarded by a fort and two redoubts at the
entrance, and a fort at this town, but none of them of any strength, so that
one or two frigates would be sufficient to make themselves masters of the
whole colony; and never was there a people who more ardently wished
for a change of government than the inhabitants of this colony do at this
time. The many grievances they labour under, and the immense burthen
of taxes which almost threaten the ruin of the colony, make them in some
measure excusable in their general desire to change the Dutch for a
British or French government."
Continuing he says:
"The colony is guarded farther by about 1600 regular troops paid by the
Directors. These troops together with a corps of about 250 free negroes paid
by the court here, and another small corps of chasseurs, and so many slaves
as the court thinks fit to order from the planters from time to time, are


dispersed at posts placed at proper distances on a Covdou, surrounding the
colony on the land side, in order, as far as possible to defend the distant
plantations and the colony in general, from the attacks of several danger-
ous bands of runaway slaves, which from very small beginnings have,
from the natural prolificacy of the negro race, and the continuael addition
of fresh fugitives, arrived at such an height as to have cost the country
very great sums of money and much loss of men, without its being able to
do these negroes any effectual injury."

He devotes two paragraphs to the Indians, describing their
appearance, habitations, handiwork, etc. and stating that "they
have been seviceable against the run-away negroes."
The state of society is laid bare in the following words:
"I don't know what farther I shall add, than that the people live here
as the Dutch do every where, pretty well, and with great regularity and
sobriety, and without much excess in any way, We rise at 6, and dine at
2 o'clock; at 11 o'clock at night scarce any person is to be seen in the
streets, and few houses have lights in them at that hour. As for amuse-
ments we are badly off; there are however two play houses, one of Jews
and ons of Christians, in which the inhabitants of this town are perform-
ers; we have also a concert and now and then a private ball. Society is
bad here on account of the men being entirely drawn off from the com-
pany of white women, by the colored ones. We have two respectable clubs
or societies, in which people who have not sixpence above their daily ex-
penditure, play for larger sums than they perhaps ever saw in their own
country. We are well supplied here from Holland with every article of
European produce or manufacture, but pay from 30 to 100 per cent. above
prim cost."

In regard to the money in use at that time, the author says:
"There are some very rich people here. but the greatest part (and among
them some who make the greatest show) are poor, and live no oneknows
how. Our money consists of stamped cards, signed by two members of the
Court, from Is. to any value, and Danish silver coin of six pence and three
pence value, other silver money bears a premium of 10 or 15 per cent, but
never remains long in the colony: bills on Holland are worth about 6 per

Although Apthorp speaks of card money of from one shilling
to "any value", it is not known that any was ever issued of greater
denomination than /10.
He concludes:
"I don't know how I am now to excuse myself for being too tedious,
except by bringing this long story to an end, begging you to pardon me if
I have told you some things which you were before acquainted with, and
others which are uninteresting to you."
Arlington, Mass., U. S. A. T. E. PENARD.


Jaar Stoomschepen



inhoud in Ms.

Aantal Bruto
Zeilschepen inhoud in M*
1018 119.661
1071 122.384
1068 125.078
1024 128.590
1325 155.503
1505 169.830
1497 198,336
1294 212.243
1066 281.108
1172 228.968
1241 169.952
1276 296.606
1384 383.246

Behalve voor de jaren 1917 en 1918(*), waarbij de meao inhoudamaat
der schepen staat opgegeven, beteekenen de cijfers der andere jaren die der
bruto inhoudsmaat.



Aan een juiste beoordeeling van het Fransche stelsel
van verbanning en zijn geschiedenis moet "een beschou-
wing van de geschiedenis van het Engelsche voorafgaan,
omdat deze twee stelsels bij het vele, dat hen onder-
scheidt, in zooverre aan elkaar verwant zijn, als het En-
gelsche stelsel het Fransche in menig opzicht tot voor-
beeld heeft gestrekt.
In het Engelsche stelsel is ,,transportation" de zwaarste
straf na de doodstraf en ligt tusschen deze en de gevan-
genisstraf in. Vandaar dat zij in dat system natuurlijk
veelvuldig voorkomt. Van deze straf vindt men voor het
eerst melding gemaakt in 1718, toen een transport ,,con-
victs" naar Maryland in Noord-Amerika werd gezonden.
Het betrof hier menschen, die tot meer dan drie jaar
,,detention" waren veroordeeld. Zij, die zelf hun passage
konden betalen, waren bij aankomst vrij; de anderen
werden aan planters verhuurd door de kapiteins der sche-
pen, die aldus hun transportkosten dekten. Hier was dus
meer sprake van een bezuinigingsmaatregel dan van een
strafmaatregel. Aanvankelijk waren de ,,convicts" in
Amerika als arbeidskrachten welkom, maar naar mate
het land in bloei toenam en men de mogelijkheid van af-
scheiding van het moederland (Engeland) inzag, begon
men zich over deze zendingen te beklagen. Geheel onge-
grond waren deze klachten reeds daarom niet, omdat de
,,convicts" gevaarlijker werden naarmate zij minder nut-
tig en noodig waren.


Na 1775 en den onafhankelijkheidsoorlog liet men in
Engeland dit system varen en kwam men terug tot het
v66r 1718 gehuldigde stelsel van gevangenzetting op oude
daartoe ingerichte oorlogsschepen (,,emprisonnement sur
les pontons"). Toch werden reeds weer in 1788 ,,convicts"
naar Botany Bay in Nieuw Zuid Wales (Australia) ge-
zonden. Kapitein Philips kwam er met 800 gestraften aan,
doch verplaatste weldra deze strafkolonie naar Port
Jackson (Sydney). Wat later zond men ook gestraften
naar Norfolk Island en van Diemensland (Tasmania).
Tengevolge van de ongunstige verhouding tusschen de
gestraften en de bevolking ontstond in 1808 een soort op-
stand, waaraan zelfs de soldaten deelnamen en waarbij de
Gouverneur door de opstandelingen werd afgezet. Bij de
toeneming der emigratie uit Engeland naar Australia in
de jaren 1820 tot 1834 kwam in deze ongunstige verhou-
ding echter een groote verandering ten goede, zoodat
deze streek zelfs zeer welvarend werd.
Nog steeds gold een soort verplichte dienstbaarheid
der ,,convicts", ,,assignation" geheeten, welken naam de
Franschen later voor een vrijwel gelijksoortig instituut
zouden overnemen.
Na 1834 ontstond in het Engelsche Parlement een
sterke opposite tegen dit system van ,,assignation" en
tegen het stelsel van transportatie in het algemeen. Aller-
lei commissies ter bestudeering van het vraagstuk werden
opgericht, welker meeningen sterk uiteen liepen. Zoo
sprak in 1837 een daarvan zich uit v66r opheffing der
transportatie, terwijl in 1838 een ander pleitte voor hand-
having daarvan maar opheffing van de ,,assignation".
Spoedig daarna werd besloten, de transportatie tot een
voorwerp van staatszorg te maken en aan de particulie-
ren te onttrekken, terwijl dan tevens de transportatie tot
een bepaald aantal ,,convicts" zou worden beperkt, die
dan allen naar van Diemensland en Norfolk zouden wor-
den gezonden. Begin 1840werden bevelen in dezen zin gege-
ven met betrekking tot de transportatie naar Nieuw Wales
in Nieuw Engeland, than Maine (Noord-Amerika), doch
na een ministerie-wisseling werden deze weer ingetrokken.


In 1842 begon men met een nieuw system: de ,,proba-
tion". Bij zijn aankomst in de kolonie wordt de getrans-
porteerde opgesloten in de strafkolonie, waar hij voor
rekening van het Gouvernement arbeid verricht voor
onbepaalden tijd. Deze opsluiting geldt beide als straf en
als proef. Heeft naar het oordeel der autoriteiten ter
plaatse de proeftijd lang genoeg geduurd, dan krijgt de
gestrafte een pas, om bij een kolonist in dienst te treden
voor den tijd van hoogstens een jaar. Daarna aange-
nomen natuurlijk, dat zijn gedrag goed blijft behoeft
hij slechts in de kolonie te blijven, totdat de straftijd,
waartoe hij in Europa was veroordeeld, is verstreken.
Dit system had weinig success, omdat het zeer duur
was en wijl de ambtenaren, met de toepassing belast,
ongeschikt en onervaren waren.

In dezen tijd ontstaat in Engeland onder den invloed
van voorbeelden in Amerika en Zwitserland het stelsel
van afzonderlijke opsluiting 1). Sedert 1838 wordt dit
system als algemeen geldend voor gedetineerden en ver-
oordeelden door het Parlement aanvaard. In 1840 begon
men met den bouw van de beroemde Pentonville gevan-
genis, welker cellen reeds tegen het einde van 1842 ge-
deeltelijk bewoond waren. Toch bleven vooraanstaande
personen, onder wie Lord Grey, de transportatie verkie-
zen boven de cellulaire opsluiting. Vandaar dat men er toe
kwam, beide gedachten te combineeren, waartoe in 1847
een eerste poging werd gedaan. De tot ,,transportation"
veroordeelden werden verdeeld in twee categorieen, ge-
baseerd op het verschil in den duur der straf.
a. Bij net langer dan 7 jaar moesten de eerste achttien
maanden cellular worden doorgebracht. Al naar gelang
van goed of midddematig gedrag werden de gestraften ge-
transporteerd met een ,,billet of permit" of een,,proba-
tion certificate" naar van Diemensland; bij slecht gedrag
werden zij gezonden naar Nieuw-Zeeland, waar zij niet
vrij waren en verplicht tot dwangarbeid.
') Ook in Frankrijk was de invloed dier laden to deen aansien mark-


b. Bij langer dan 7 jaar werden zij direct naar Norfolk
Island of van Diemensland gezonden, om daar achter-
eenvolgens te doorloopen de drie klassen van ,,openbare
tewerkstelling"; ,,probation certificate" en ,,billet of per-
mit". Bezwaren van dit system waren, dat het zeer ge-
compliceerd was en dat het welslagen voor een groot deel
afhankelijk was van den wil der kolonisten, om ,,convicts"
met een ,,probation certificate" dan wel met een ,,billet of
permit" te gebruiken.
Hierna ontwikkelde zich de gedachte, sedert 1843 in
toepassing gebracht, om de gevangenschap tegelijk met
den gemeenschappelijken arbeid te doen ondergaan in
Engeland zelf. Dit geschiedde dan op het Portland schier-
Uit de voorafgaande systemen is tenslotte in 1849 het
laatste stelsel ontstaan, dat zeer eenvoudig is. De ver-
oordeelde moet drie stadia doorloopen: Ie. cellulaire op-
sluiting te Pentonville; 2e. gemeenschappelijke arbeid te
Portland; 3e. transportatie in de kolonie. De beide eerste
moesten de laatste voorbereiden. Hun duur thing af van
dien der straf en bovendien van het gedrag van den ver-
oordeelde. Na het einde van den straftijd was deze vrij.
Van de zijde der kolonisten kwam tegen dit stelsel veel
verzet, dat groeide zooals wij boven reeds zeiden -
naarmate men den arbeid der ,,convicts" minder be-
hoefde. Vooral in West-Australie heeft het stelsel zeer
goede resultaten gehad; daar had men in de tweede helft
der vorige eeuw zoo groote behoefte aan arbeidskrachten,
dat volgens den toen aldaar regeerenden Gouverneur,
Lord Grey, elke veroordeelde met een ,,billet of permit"
geplaatst werd. Zij gedroegen zich zelfs z66 goed, dat de
gevangenis gesloten werd 1).

Voor de behandeling van de geschiedenis van het
Fransche stelsel behoeven wij niet verder terug te gaan
dan het begin der 19e eeuw. Toen gold de Code P6nal van
1810 met zijn stelsel van gevangenissen, dat niets baatte.
1) Na 1848 werden geen ,,convicts" meer naar Nieuw-Zuid-Wales ge-


De stroom van recidivisten wies steeds, terwijl de ge-
meenschap zich van de ,,lib6r&s", de ontslagenen, af-
wendde, tengevolge waarvan deze zeer licht ook bij
goeden wil weer tot het kwade vervielen. De ontaar-
ding nam nog toe, toen men het brandmerken en de ten-
toonstelling liet varen en het verblijf en den arbeid in de
,,bagnes" 1) going verzachten. In de gevangenissen werden
misdrijven gepleegd, om tot de betrekkelijk lichtestraf
der ,,travaux forces", te ondergaan in de ,,bagnes", te
worden veroordeeld. Reeds in 1821 besloot de Regeering
tot opheffing der ,,bagnes" en stelde zij voor, de straf der
,,travaux forces" te doen vervangen door die der ,,trans-
In 1832 werd de Code van 1810 gewijzigd. Ernstige
kwesties als het verblijf in de gevangenissen en de terug-
keer der veroordeelden in de samenleving bleven echter
onaangeroerd. In 1846 en 1847 werden door den Heer
Duchdtel twee wetsvoorstellen ingediend met betrekking
tot de ,,prisons" (gevangenissen) en de ,,bagnes" (plaat-
sen, waar dwangarbeid wordt verricht), waaraan tot
grondslag lag de gedachte, dat afzonderlijke opsluiting te
verkiezen is boven gemeenschappelijke.
Volgens het eerste most o.a. bij levenslange straf de
,,isolement" na 12 jaar eindigen. De ,,Chambre des D)-
put6s" veranderde dit in zooverre, dat de veroordeelde na
12 jaar getransporteerd zou worden. Zoo kwam dit be-
grip dus weer binnen. Het ontwerp vond echter bij de Re-
geering geen gunstig onthaal en werd ingetrokken.
Volgens het tweede zou de straf van ,travaux forces" in
een special inrichting in Algiers worden ondergaan. Van
,,transportation" was hier echter geen sprake. Bij het uit-
breken der revolutie van 1848 was dit voorstel nog niet in
behandeling genomen.
In dat jaar werd in de ,,Assembl6e legislative" behan-
deld een wetsvoorstel van de Heeren Bouviliers en Dupe-
tit-Thouars, waarin het denkbeeld van ,,Transportation"
wederom voorkwam.
1) Oorspronkelijke beaming voor slaven-gevangenismen in Turkije,
Tunis enz.


Een nieuwe gedachte komt tot uiting in een ,,message"
van Louis Napol6on van 22 November 1850 als President
van de Republiek, welke reeds diens meening openbaart,
dat het mogelijk is, de straf van ,,travaux forces" onder
meer dienstbaar te maken aan de kolonisatie. De eerste
feitelijke uiting hiervan is te vinden in een ,,rapport" in
de ,,Moniteur" van 21 Februari 1852, waarbij de ont-
ruiming der ,,bagnes" wordt aangekondigd, terwiji die
meening later nog nader werd bevestigd door het ,,d6-
cret" van 27 Maart 1852, waarin de hoofdbeginselen van
de wet van 30 Mei 1854 te vinden zijn en op ground waar-
van 2000 formatsts" naar Fransch Guyana werden ge-

Alvorens nu tot de behandeling van deze voor de trans-
portati6 zoo belangrijke wet over te gaan, moet eerst nog
volledigheidshalve worden stilgestaan bij de beschouwing
van een rapport van een soort Staatscommissie, welk rap-
port voor die wet als grondslag kan worden beschouwd.
Zooals boven reeds herhaaldelijk is gebleken, bevatte
het stelsel van verbanning naast een poenaal ook een
sterk utilistisch element. Bestond dat laatste aanvanke-
lijk in een vrijwel zuiver economischen maatregel, ten-
einde van de kosten van onderhoud van gestraften be-
vrijd te zijn, daarnaast en daarboven ontwikkelde zich al
spoedig de gedachte, dat de energie dier gestraften nuttig
kon worden aangewend bij de ontginning en den opbouw
van nieuwe gebieden. Het is dan ook niet te verwonderen,
dat onder den invloed van het Engelsche voorbeeld de
Franschen op maatregelen zonnen, om het contingent
van tot dwangarbeid veroordeelden aan te wenden voor
de kolonisatie van het Fransche gebied in Zuid-Amerika.
Of men zich daarbij niet te veel liet leiden door een niet
gerechtvaardigd optimism en of de beraamde en later
gesanctioneerde maatregelen niet de kiemen van misluk-
king in zich hielden, moge hieronder nader worden be-

Uit het even genoemde rapport, dat den naam draagt


van: ,,Rapport fait au nom de la Commission charge
,,d'examiner le project de loi r6latif l'ex6cution de la peine
,,des travaux forces par M. du Miral, d6pute au Corps
,,l6gislatif" 1), mogen hier enkele adagia worden ver-
meld ten bewijze van den geest, waarin de samenstellers
dat rapport hebben vervaardigd: ,,le chAtiment a pour
,,base et pour limited la justice et l'utilit6 sociale; ,,il doit
,,procurer & la fois, l'expiation du crime, I'amendement du
,,coupable, la preservation del a soci6t6"; ,,il nous faut
,,donc trouver l'intimidation en dehors de la duret6 de la
,,peine, on renoncer A opposer au d6veloppement des
,,app6tits coupables une barriere suffisante".
De twee hoofdbeginselen van het bovengenoemde
,,d6cret" yan 21 Februari 1852, met welke beginselen de
commissie van 1853 zich geheel kon vereenigen, zijn:
10. het verrichten van dwangarbeid buiten het gebied
van Frankrijk in Europa; 20. de z.g. ,,doublage", waar-
over hieronder nog uitvoeriger zal worden gehandeld en
welke bestond in de verplichting van de veroordeelden
tot korter dan 8 jaar, om nog een gelijk aantal jaren als
gedeeltelijk vrijen in de strafkolonie te blijven en van die
tot langer dan 8 jaar, om daar als gedeeltelijk vrijen voor
altijd te blijven. Deze ,,doublage" was toen iets geheel
nieuws en combineerde ,,transportation" en ,,r616gation"
(waarover later) in dezelfde plaats. Met het Engelsche
stelsel van ,,transportation" had dit system wel 't een
en ander gemeen, doch de opzet was geheel anders, zoo-
dat van een copie van dat stelsel hier zeker niet mag wor-
den gesproken.
De commissie achtte de ,,transportation" noodzakelijk,
teneinde de ,,ib6r6s", de ontslagenen dus, niet in aan-
raking te brengen met de maatschappij. Deze noodzake-
lijkheid wilde zij aantoonen nit het groote aantal mis-
drijven, door recidivisten began. Zoo is dus de levens-

1) Het is een ,,anneze an proces-verbal de la stance du 4 Mai 1853" en
is to vinden in ,,Lois, d6crets et rfglements relatifs A la Transportation, A
la Deportation et A la R616lgation," ministbre de Colonies, 2e Direction,
Bureau des Services Penitentiaires, Melun, Imprimerie administrative
1904. De voorzitter der commissie was de Vicomte Leamrwdr.


lange verbanning een bij uitstek geschikt middel zoowel
voor beveiliging der maatschappij als voor afschrikking
(,,intimidation"). Bovendien verwachtte de commissie,
dat de veroordeelde na afloop van zijn straftijd gemakke-
lijker weer tot misdaad zou vervallen in Frankrijk dan in
de kolonie, ,,waar hem de mogelijkheid van bezit, families
en zelfrespect geboden wordt en hij verre zou zijn van de
verleiding der groote steden". Ook ziet zij in den ,,lib6r6"
een goed kolonist en dit temeer, naar mate hij zijn straf
better heeft ondergaan. Daarom mogen zelfs de te ver-
wachten hoogere finantieele lasten van toepassing van
dit system niet doen weerhouden: ,,il s'agit ici d'un
,,int6ret social trop61ev6 pour le subordonner & une 6cono-
mie de quelques millions" 1). Reeds al te spoedig zou blijken,
dat het instituut aan deze hooggestemde verwachtingen
allerminst heeft beantwoord. Hieronder hopen wij nog
enkele ontboezemingen in gelijken zin te vermelden, om
dan bij de gedetailleerde uiteenzetting van het stelsel en
het bespreken der bezwaren, daaraan verbonden, hierop
nader terug te komen.
Toch vond het plan der commissie ook in eigen boezem
bestrijding en wel in hoofdzaak met betrekking tot de
vijf volgende punten.
1 0. Het element der straf zou weldra wijken voor dat der
kolonisatie. Dit ligt echter niet in de wet zelf opgesloten:
daar eerst straf en daarna kolonisatie. Bovendien werkte
hier in tegenstelling met het Engelsche stelsel -de
,,perp6tuit6" afschrikkwekend.
20. Misdadigers vormen zeer slecht kolonisatie-materiaal.
Hiertegenover wijst de commissie op de vele kolonies,
welke door transportatie tot bloei zijn gekomen, terwijl
ook de ,,transportV" eerst een soort leerschool in fatsoen
doorloopt (,,expiation moralisatrice"), alvorens met kolo-
nisatie te beginnen.

1) Men raamde toen de onkosten op frs. 600.- per,,forgat" perjaar;
deze bedroegen in de ,,bagnes" in Frankrijk slechts frs. 312.93, waar
tegenover als opbrengst van den arbeid van den formatat" frs. 234.-
stond. Hoe hoog dit bedrag in de kolonie zou zijn, achtte men moeilijk
te berekenen.


3. Cellulaire opsluiting is to verkiezen boven transporta-
tie. Dit was wel de voornaamste grief, welke de commissie
trachtte af te wijzen door het betoog, dat er niet tusschen
twee soorten behoefde te worden gekozen, doch dat men
beide kan handhaven.
4. Herziening van de geheele strafwetgeving is better dan
die op enkele puntn. Hiertegen voert de commissie aan, dat
deze regeling just als een proef is beschouwd. Men kan
dan later nog verder zien.
5 De straf van ,,travaux forces" moet geheel of gededte-
lijk in Frankrijk kunnen worden ondergaan. Hierbij werd
dan gedoeld op gevallen als oorlog op zee; epidemic in
de kolonie; geen transportschepen disponibel, tengevolge
van welke alle de straf niet ten uitvoer zou kunnen wor-
den gelegd en als gevolg daarvan de kolonisatie tijdelijk
geen voortgang zou kunnen hebben. In het opnemen van
een dergelijke bepaling lag zelfs het voordeel opgesloten,
dat de Regeering deze materie zou kunnen regelen naar
gelang van de ervaring. Op ground van deze overwegingen
going de commissie dan ook met het opnemen van deze be-
paling accord 1).
Volgens de commissie zijn er drie manieren, waarop
men in Frankrijk de ,,travaux forces" kan doen uitvoe-
a. behoud der ,,bagnes".
b. regimeme des maisons centrales".
c. ,,emprisonnement cellulaire".
Geen van deze is naar hare meening echter bruikbaar,
omdat men dan bij de oude fouten zou volharden en bo-
vendien niet de schoonste weldaad! (,,le principal bien-
fait") van de wet zou deelachtig worden ,n.l. de verban-
ning (,,l'expatriation"). Ook zou men in die gevallen ver-
zwakte en te oude menschen naar de kolonie zenden,
daar die dan immers reeds zoovel jaren in de gevangenis
hadden doorgebracht. Vandaar de conclusie, dat men de
veroordeelden zoo spoedig mogelijk naar de kolonie most

') c.f. artikel 1, lid 2 van het ontwerp en de wet.


zenden en slechts in uitzonderingsgevallen 1) den dwang-
arbeid in Frankrijk mocht laten verrichten.

Wat den gezondheidstoestand in Guyana betreft, be-
riep de Commissie zich op de gegevens omtrent de morta-
liteit bij het garnizoen aldaar en op bescheiden, waaruit
zou blijken, dat de gezondheidstoestand er niet minder
goed was dan in andere Fransche kolonign en dat de
sterfte er niet hooger zou zijn dan in de ,,bagnes" in
De grootste en schoonste rechtvaardiging vindt de wet
volgens het oordeel der commissie hierin, dat zij beoogt
,,l'int6ret de la m6tropole et celui des colonies". En zij
gaat dan verder: ,,Tous les deux sont sacr6s: 11 y aurait
,,pour la mere patrie 6goisme coupable a concentrer sans
precautionon, sans pr6voyance, sur quelques points
,,des possessions maritimes le mal don't elle veut se
,,Les colonies sont aussi la patrie et la nation: ce
,,serait un singulier moyen de garantir la soci6t6 que d'en
,,sacrifier une parties pour prot6ger le reste; le mal serait
,,ainsi d6plac6 et ne serait pas gu6ri".
,,Nous ne pouvons songer A cr6er une colonie qui ne
,,serait exclusivement compose que de noslforgats; ce
,,serait une entreprise condamn6e par la raison et par
,,Le project ne le suppose pas; il pr6voit un con-
,,traire, le placement de l'6tablissement p6nitentiaire
,,dans une colonie d6j& existante et le m6lange des lib6r6s,
,,avant ou apres leur peine accomplie, avec une popula-
,,tion diff6rente".
,,Pour que ce melange, au lieu d'etre d6sastreux pour
,,la colonie a laquelle on l'imposera, puisse lui devenir
,,profitable, il est indispensable que le condamn6, pendant
,,sa peine, ait 6t6 r6form6 autant que les resources hu-
,,maines le permettent. Le succes de la colonie et de la loi
,,est & ce prix".

') Zie evengenoemd tweede lid van artikel 1 der wet van 1854.


De commissie besluit haar rapport met deze merkwaar-
dige passages:
,,A measure que nous avons avanc6 d'avantage dans
,,l'examen du project, que nous avons mieux p6n6tr6
,,son esprit, reconnu les conditions essentielles de sa mise
,,en oeuvre, pressenti, ses resultats, nous sommes demeu-
,,r6s plus convaincus que l'am6lioration morale des con-
,,damn6s 6tait la pierre angulaire de la loi".
,,Avons nous besoins & dire que la religion doit etre et
serara le principal moyen de cette amelioration ? Elle seule,
,,en effet, peut la rendre et possible et durable".
,,Elle seule, f6conde le repentir, fait comprendre la
vertutu, la n6cessit6 de l'expiation, inspire aux condamn6s
,,la resignation et 1'esp6rance et, A ceux qui les dirigent, le
,,d6vouement et la charity".
,,Le chapelain anglais a fait plus encore dans ce pays
,,pour l'am6lioration des condamn6s que la perfection
,,des reglements de Pentonville ou de Portland: il a 6t6
,,1'ame et le bon g6nie de la cellule et de l'atelier; il y
,,a fait p6n6trer les rayons bienfaisants du ciel. C'est
,,un point hors de doute, chez tons nos voisins, que
,,l'6ducation religieuse est la base de toute r6forme
,,p6nitentiaire. Pourrait-il en etre autrement avec le
clergyg6 catholique?
,,Notre civilisation est l'oeuvre du christianisme: c'est
,,de lui, c'est de ses principles, de son influence manifesto
,,que procede l'id6e g6n6rale de transformation p6nale &
,,laquelle se rattache intimement le project actuel; apres
,,avoir inspire le changement de la peine, il doit aussi
inspirerr son execution".


Ten aanzien van de verbanning worden drie soorten
onderscheiden, waaromtrent ook drie verschillende wet-
ten voorschriften bevatten, terwijl uiteraard talrijke
,,d6crets" de in die wetten neergelegde beginselen nader
uitwerken. Die drie soorten van verbanning zijn ,,d6por-
tation", ,,transportation" en ,,r61lgation". Aan elk zal een


afzonderlijk gedeelte van dit hoofdstuk moeten worden
gewijd, waarbij de daar just gegeven volgorde zal wor-
den gehouden, eenerzijds om chronologische redenen,
anderzijds omdat van de eerste aanmerkelijk minder te
zeggen valt dan van de beide anderen. Bij de behandeling
van de ,,transportation" zal dan nader worden terugge-
komen op de in het vorige hoofdstuk reeds genoemde
wet van 1854, welker grondbeginselen te vinden zijn in
het in dat hoofdstuk uitvoerig besproken rapport der
commissie van 1853.

A. Ddportation.
Deze wordt nader geregeld in de wetten van 5 April,
22 April en 8 Juni 1850 en geldt alleen voor hen, die we-
gens politieke misdrijven en misdrijven tegen de veilig-
heid van den Staat zijn veroordeeld. In de gevallen, waarin
de doodstraf is afgeschaft bij artikel 5 van de ,,Constitu-
tion", wordt deze vervangen door ,,la deportation dans
une enceinte fortifi6e", bij de wet aangewezen en gelegen
buiten het gebied der Republiek in Europa. Als zoodanig
zijn aangewezen de ,,Iles du Salut" en Nieuw Caledonie
(Australia). Tot de eerste behoort de ,,Ile du Diable",
uit het Dreyfus-proces bekend. Deze straf is voor levens-
lang, doch heeft nooit den burgerlijken dood mortort
civile) tengevolge, wel echter degradationon civique",
terwijl in tegenstelling met de beide hieronder te behan-
delen soorten van verbanning het verrichten van arbeid
niet verplicht is.
Bijzondere regelingen bevat nog het ,,d6cret" van 31
Mei 1872, waarin wordt voorgeschreven, dat de gestraf-
ten zooveel mogelijk aparte woningen moeten hebben,
waarin ook hun families mogen wonen (art. 1), dat zij
hetzij afzonderlijk, hetzij gemeenschappelijk een ,,con-
cession" kunnen krijgen ter bebouwing (art. 5) en dat zij
tegen betaling zich ook met ,,travaux industries" kun-
nen bezig houden (art. 7). Ter handhaving van orde en
tucht zijn enkele ,,reglements d'ordre et de police" vast-
gesteld, dezelfde welke ook gelden voor de ,,6tablisse-
ments militaires", terwijl voor hen bovendien in be-


paalde gevallen de reglementen, op de transportst6"
betrekking hebbende1), gelden. Bij overtreding van deze
reglementen is van toepassing artikel 369 van den ,,Code de
Justice militaire pour l'arm6e de mer", welk wetboek bij
,,d6cret" van 21 Juni 1858 op de kolonien van toepas-
sing is verklaard. Thans bevinden zich op de ,,Iles du
Salut" 28 gestraften; naar Nieuw-CaledoniE worden geen
veroordeelden meer gezonden, daar men deze strafkolo-
nie wil opheffen. Zoowel hier als bij ,,transportation" en
,,r616gation" is natuurlijk bet verleenen van gratie moge-
lijk met de daaraan verbonden ,liberation" en ,,r6habili-
tation" 2).

B. Transportation.
Hierover handelt de. reeds herhaaldelijk genoemde wet
van 30 Mei 1854, ,,la loi sur 1'ex6cution de la peine des
travaux forces". Deze straf is een hoofdstraf, welke vpbr
bepaalden tijd of voor levenslang kan worden opgelegd,
behalve voor personen, die ten tijde van het vonnis 60
jaar of ouder zijn; voor hen geldt dan de ,r6clusion"
(art. 5) ). De straf wordt ondergaan in een of meer Fran-
sche ,,possessions", door de Regeering aan te wijzen, be-
halve Algiers (art. 1). In geval van ,,empechement A la
translation" kan de straf voorloopig in Frankrijk worden
ondergaan (art. 1, lid 2) 4). Tot het ondergaan dezer straf
zijn verschillende plaatsen in Fransch Guyana aangewe-
zen, zooals St. Laurent, Mana en Kourou, waarvan echter
de eerste met de omliggende ,,camps" het belangrijkste is
en vrijwel de eenige, die nog aanmerkelijk bevolkt is 5).
De straf bestaat in het verrichten van den zwaarsten
kolonisatie-arbeid en van andere werken van algemeen
nut (art. 2), zooals boschontginning en houtkapbedrijf en
verder eenigszins als ten onzent, zooals werkzaamheden

1) Zie aldaar.
') Zie hieronder.
') Zie hierover nog later.
M) Zie boven onder Hoofdstuk I.
') In St. Laurent zelf zijn 1500 gevangenen; met de kampen meege-
rekend in total 5000.


in timmermanswerkplaats, zagerij, meubelmakerij, ijzer-
gieterij, smederij, bankwerkersinrichting, drukkerij e.d.
Artikel 6 dezer wet bevat een zeer beruchte bepaling,
waarover in het Hoofdstuk, handelende over de bezwaren
aan dit strafstelsel verbonden, nog uitvoeriger zal worden
gesproken. Het is de z.g.,,doublage". Deze komt in het kort
hierop neer, dat zij, die tot minder dan 8 jaar dwangar-
beid zijn veroordeeld, na afloop van hun straftijd nog
evenveel jaren in de kolonie moeten vertoeven; terwijl, zij
die tot langer dan 8 jaar werden veroordeeld, steeds in de
kolonie zullen moeten blijven. Deze ,,lib6r6s" moeten in dat
tweede aantal jaren op enkele op geregelde tijden gehou-
den appealss verschijnen. Dit bestaat hierin, dat zij hun
,,livret", hun zakboekje, laten afteekenen door de auto-
riteiten. Alleen op machtiging van den Gouverneur mag
de ,,lib&r6" tijdelijk de kolonie verlaten en kan hij dis-
peqsatie van de ,,obligation de la residence" verkrijgen.
Doch naar Frankrijk zal hij niet mogen gaan, voordat de
tijd van zijn ,,doublage" verstreken is; daar deze voor tot
langer dan 8 jaar veroordeelden altijddurend is, zullen
die zich slechts uit hoofde van in 't bijzonder verleende
gratie naar Frankrijk mogen begeven 1). Verder behelst
de wet nog enkele bepalingen betreffende ontvluchting
(,,6vasion") na inscheping naar de kolonie (artt. 7, 8 en
10). Ten aanzien van de op te leggen straf wordt hierbij
onderscheiden tusschen veroordeelden voor een bepaal-
den tijd en voor levenslang. Voor de eersten geldt een
straf van hoogstens 5 jaar en minstens 2 jaar dwangar-
beid en voor de anderen een straf van hetzelfde maximum
en minimum ,,aan de getting". In beide gevallen moet
deze straf worden ondergaan los van de reeds uitgespro-
ken straf van dwangarbeid. Een ,,lib6r6", die de voor-
schriften, gegeven krachtens artikel 6 overtreedt, wordt
gestraft met I tot 3 jaar dwangarbeid. In al deze geval-
len berust de rechtspraak bij een ,,Tribunal maritime
special", gevestigd in de kolonie s).
') Vgl. voor de ,r6l6pgu6s" art. 13 van do wet van 27 Md 1885; zie
hieronder sub C.
') Zie later onder regimeme p6nale".


Tenslotte wordt in artikel 11 de grondslag gelegd voor
twee instellingen, welke in de oogen van de samenstellers
der wet al zeer geschikt waren, om die wet aan haar twee-
ledig doel: beveiliging der maatschappij en kolonisatie en
dan in casu vooral aan dat laatste, te doen beantwoorden.
Dit zijn de ,,assignation" en de ,,concession de terrain".
Het eerste institute wordt nader uitgewerkt in het
,,d6cret" van 13 December 1894 en veroorlooft bij goed
gedrag den gestraften te werken hetzij voor ,,1'administra-
tion", dus den eigen dienst, hetzij voor particuliere on-
dernemingen 1), hetzij voor ,,administrations locales"
of ook voor de inwoners.
De eerste blijven wat voeding, bleeding en discipline
betreft, onder den Dienst der strafkolonie (,,1'Administra-
tion P6nitentiaire Coloniale") (art. 2), de tweede soort,
van welke er hoogstens 200 man mogen worden beschik-
baar gesteld (art. 13), is voor rekening van de particu-
liere onderneming behalve logies, hospital en tucht (art.
22), terwijl van de vierde categories niet meer dan 50 man
aan 66n inwoner mogen worden toegewezen (art. 32).
Hier moet de ,,patron" zorgen voor logies, voeding en
loon, alles volgens een vast tarief en voor medische ver-
zorging (art. 39); hij moet den ,,assignV" controleeren en
elke maand aan de ,,administration" rapport over hem
Over het tweede instituut, de vergunning, om na ge-
bleken goed gedrag een terrein voor eigen rekening te
bebouwen, worden nadere voorschriften aangetroffen in
het ,,d6cret" van 9 October 1901. Het geldt alleen voor de
gestraften der I e klasse 2), en voor de ,,lib6r6s", die een
,,d6p6t de garantie" bij de spaarkas van de ,,Administra-
tion" hebben gestort (art. 1). Zij mogen hun vrouwen en
gezinnen laten overkomen en ook ter plaatse een huwelijk
sluiten.De jaarlijksche huur der concessie, welke hoog-

') w.o. de Cie Forestiere, welke terreinen in de oarwouden hurt, daar
hout kapt en in een houtzaagmolen verwerkt an daarna veracheept naar
Europa, waar het hout gebruikt word voorhet opbouwen derin den oorlog
verwoeste streken.
) Zie nader hieronder bij regimeme dicinplinaire".


stens 20 en minstens 3 H.A. groot is, bedraagt ten hoogste
20 francs en tenminste 10 francs en de koopsom hoogstens
frs. 600.- en minstens frs. 400.-, terwiji op elke conces-
sie een huis wordt geleverd. De concessionaris, die ook een
extra concessie voor een minderjarige boven 16 jaar kan
krijgen, ontvangt voor de eerste zes maanden levensmid-
delen of een daarmede overeenkomende som gelds en heeft
gedurende het eerste jaar recht op gratis verpleging. (artt.
3,4,7,8, 11 en 12).
De ,,concessions" worden onderscheiden in ,,conces-
sions provisoires" en ,,difinitives". De eerste kunnen het-
zij van rechtswege hetzij ter beoordeeling van den uit-
gever worden ingetrokken. Het eerste geval doet zich
voor bij:
a. feiten waarop ,,peines criminelles" staan.
b. ontvluchting of poging daartoe.
c. niet betalen van de huur.
Zij kan worden ingetrokken bij:
a. feiten, waarop ,,peines correctionelles" staan.
b slecht gedrag.
c. slecht beheer. (art. 16).
Een ,,concession" wordt ,,definitive" na 5 jaar. De con-
cessionaris kan eigenaar worden door betaling van de
bovengenoemde koopsom. Hij kan zijn ,,dep6t garantie"
terugvragen in de maand, volgende op die, waarin de
concessie een ,,concession definitive" is geworden. In
deze beide gevallen behoeft de huur pas na twee maan-
den betaald te worden. Deze soort concessie vervalt bij
niet-betaling van koopsom of huur (artt. 22, 24, 25,30 en

Voor de handhaving der inwendige orde en tucht waakt
een ,,regime disciplinaire", neergelegd in het ,,d6cret"
van 4 September 1891. Het splitst de veroordeelden in 3
klassen. ledere gestrafte wordt bij aankomst in de kolonie
geplaatst in de 3e klasse, waaruit hij bij goed gedrag naar
een hoogere kan worden bevorderd, en waarin hij na ge-
bleken wangedrag wordt teruggeplaatst (eventueel van
de eerste naar de tweede klasse). De gestraften der 3e


klasse slapen op houten britsen, die der 2e en le klasse op
een soort linnen veldezels, welke in die streken ook ten
onzent veel in gebruik zijn o.a. voor militairen. Alle
drie klassen zijn in hetzelfde kamp gehuisvest, behalve in
St. Laurent zelf, waar die der 3e klasse des nachts in een
apart gedeelte worden opgesloten. Overdag wordt de ar-
beid gemeenschappelijk verricht, doch met zonsonder-
gang worden zij in ,,cases", verblijfplaatsen voor 30 & 50
personen, opgesloten. De gestrafte der 3e klasse kan eerst
na 2 jaar voor bevordering tot de 2e worden voorgedragen;
ditzelfde geldt voor den overgang van de 2e naar de le
klasse. Bij een veroordeeling tot 10 jaar is eerst na 4 en
bij een tot 20 jaar of levenslang na 5 jaar bevordering van
de 3e naar de 2e klasse mogelijk.
De gestraften der 2e klasse kunnen in aanmerking ko-
men voor een ,,assignation",die der 1 e bovendien voor een
,,concession", voor ,,remise de peine", reductionon de
peine" en liberationon conditionelle". Buiten deze geval-
len om kunnen daden van moed en toewijding in de 2e en
3e klasse steeds door het verleenen van gunsten worden
beloond (artt. 1--9).
Wordt iemand disciplinair gestraft met ,,cellule" of
,,cachot" 1),dan is terugplaatsing in een lagere klasse
mogelijk. Bij veroordeeling wegens misdrijven tot ,,reclu-
sion cellulaire" of ,,emprisonnement" 2) is plaatsing in de
3e klasse imperatief. Wordt de dagtaak niet voltooid, dan
heeft de man slechts recht op water en brood (artt. 10-
12). Betaling geschiedt in bons; geld mogen de gestraften
niet ontvangen, behalve de assignsn6" en de ,,conces-
sionaires" (art. 13).
De artikelen 14-21 bevatten de verschillende disci-
plinaire straffen, welke kunnen worden toegepast.
1. ,,prison de nuit". Deze straf wordt ondergaan in een
cel voor ten hoogste I maand.
2. ,,cellule". Ook deze straf wordt in een cel ondergaan
echter verzwaard met ,,& la boucle" (een der voeten aan
een ring, die aan de buitenzijde van de cel wordt vastge-
1) Zie hieronder.
) Zie hieronder.


maakt). De duur der straf is ten hoogste 2 maanden met
verbod van schrijven (behalveaandeautoriteiten)enmet 1
dag op 3 water en brood.
3. ,,cachot". Deze straf is gelijk aan de vorige, terwijl
bovendien de cel geheel duister is. Het maximum is I
maand met 2 dagen op 3 water en brood. Bij samenloop
van straffen tot meer dan 1 maand moeten telkens na 30
dagen 8 dagen in een lichte cel worden doorgebracht. Elk
cachot moet I maal per week worden bezocht door een
De berechting der verschillende feiten, waarop de bo-
vengenoemde straffen zijn gesteld, geschiedt door een
,,commission disciplinaire", bestaande uit 3 leden, met
den commandant van het kamp als voorzitter en een be-
waker als griffier. Dit college beslist bij meerderheid van
stemmen buiten tegenwoordigheid van den beklaagde
(artt. 22-34) 1). Het aantal disciplinair gestraften be-
draagt te St. Laurent gem. 60 per week in de overige
plaatsen gem. 30 per week.
De laatste artikelen van het ,,d6cret" (35-37) hande-
len over de incorrigibleses", de onverbeterlijken. Deze lie-
den, die reeds herhaaldelijk disciplinair gestraft zijn en
allen tot de 3e klasse behooren, worden door den Direc-
teur op voordracht van den Commandant, de ,,commis-
sion disciplinaire" gehoord, voor den tijd van minstens 6
maanden naar een ruim 20 K.M. van St. Laurent landin-
waarts gelegen geheel door oerwoud omgeven kamp ge-
zonden (,,Camp Charvein"). Elke 3 maanden wordt over
deze gestraften rapport uitgebracht en terugzending naar
het kamp van herkomst is slechts mogelijk, wanneer men
minstens 3 maanden achtereen zonder straf in Charvein
heeft vertoefd. Hier gelden als straffen:
1. ,,Salle de discipline", bestaande in het gedurende den
geheelen dag onder bewaking achter elkaar in een cirkel
loopen, telkens I uur met I uur rust. Deze straf kan voor
ten hoogste I maand worden opgelegd. Zij wordt than
niet meer toegepast.

') Bij deze ,.Commission" moeten ook de klachten ingediend warden.


2. ,,Cellue" en
3. ,,Cachot", beide als in de gewone kampen, maar dan
respectievelijk tot maxima van 4 en 2 maanden.
Het ration per dag bestaat uit 's morgens koffie en ver-
der 550 gram brood, soep en vleesch en soms groenten.
De arbeid wordt onder toezicht van met geladen kara-
bijnen bewapende bewakers verricht en bestaat in het
vellen van boomen en verslepen van deze met eigen
kracht onder voortdurend zwijgen. Deze als het ware bij-
komende straf geldt eveneens voor de met ,,cellule" en
cachot" gestraften, ja zelfs voor de lichte zieken, die in
Charvein gemeenschappelijk worden opgesloten. Aan dit
kamp en trouwens aan verschillende kwesties, welke
zich bij nadere overdenking van wat tot nu toe reeds ge-
schreven is naar voren dringen, zullen later nog beschou-
wingen worden gewijd. Hier worde slechts volstaan met
het mededeelen der feitelijke gegevens.

Misdrijven, door transportst6" began, worden be-
recht door het eerder reeds genoemde ,,Tribunal maritime
special", gevestigd in de kolonie, ingesteld bij ,,d6cret"
van 4 October 1889, dat weer, wat de samenstelling van
dit college betreft, werd gewijzigd bij ,,d6cret" van 12
April 1921 regimeime pdnale"). Dit ,,tribunal" is samenge-
steld uit een president, die kapitein is van de ,,gendar-
merie colonial" en twee leden, waarvan 66n lid van de
,,cour du droit common" (,,lre instance") en 66n ,,(sous)
chef de 1'Administration P6nitentiaire". Het Openbaar
Ministerie wordt waargenomen door een ,,Commissaire
Rapporteur", eveneens ,,(sous) chef de 1'Administration
Dit college berecht o.a. feiten als doodslag (moord) op
personnel; weigering, na sommatie, om te werken; ont-
vluchting 1) e.d. en kan daarvoor de volgende straffen op-
leggen, welke materie is geregeld bij ,,d6cret" van 5 Octo-
ber 1889:
1. doodstraf.
2. reclusionon celduaire", tot een maximum van 5 jaar
) Zie boven pag. 62.


en een minimum van 6 maanden. De afzondering geldt
zoowel overdag als 's nachts met 's daags verplichten
3. ,,emprisonnement", tot een maximum en minimum
als sub 2 met afzondering alleen gedurende den nacht,
terwijl de verplichte arbeid onder zwijgen moet worden
4. ,,travaux forces" in de gevallen van evasionon", be-
doeld in artikel 7 van de wet van 30 Mei 1854 1).
Het laatste artikel van dit ,d6cret" laat de mogelijk-
heid van voorwaardelijke invrijheidstelling open onder
de voorwaarden van de wet van 14 Augustus 1885 2).

C. Rddgation.
Deze vorm van dwangarbeid wordt nader geregeld in
de wet van 27 Mei 1885, ,,loi sur les r6cidivistes" genaamd,
uit welke benaming reeds blijkt, over welk soort misdadi-
gers het hier gaat. De ,,rM~~gation" is in tegenstelling met
de ,,transportation" een accesoire straf, welke dus steeds
naast een andere veroordeeling wordt opgelegd. Zij is al-
tijd voor levenslang, (,,internement perp6tuel") en wordt
ondergaan in de kolonien of bezittingen der Republiek
(art. 1). Zij wordt alleen uitgesproken door ,,les course et
tribunaux ordinaires", die echter rekening mogen hou-
den met de veroordeelingen, uitgesproken door ,,les tri-
bunaux militaires et maritimes", behalve in geval van
staat van oorlog of beleg, voor de misdrijven (,,crimes")
en overtredingen (,,d61its") ,,de droit commun", welke
met name in deze wet worden vermeld (art. 2).
Uitdrukkelijk wordt in artikel 3 gezegd, dat voor poli-
tieke misdrijven nooit de straf van ,,r61gation" mag wor-
den opgelegd.
Artikel 4 geeft dan een opsomming van de gevallen,
waarin het toepassen van deze straf imperatief is voor-
geschreven. De straf van ,,r616gation" moet dus worden
toegepast op alle recidivisten, die in welke volgorde ook
en binnen den tijd van 6 jaar (daarbij niet gerekend de
1) Zie boven pag. 62.
') Zie hieronder.


tijd, gedurende welken zij terzake van eenig strafbaar
feit straf ondergaan) zijn veroordeeld:
I. twee maal tot ,,travaux forces" of reclusionon".
II. een maal als sub. I en twee maal tot
a. ,,emprisonnement"1) wegens: ,,faits qualifies cri-
of b. ,,emprisonnement" voor langer dan drie maanden
wegens: ,,vol, escroquerie, abus de confiance, outrage
public & la pudeur, excitation habituelle des mineurs A la
d6bauche, vagabondage ou mendicit6".
III. vier maal tot
a. ,,emprisonnement" wegens: faits qualifies crimes".
of b. ,,emprisonnement" voor langer dan drie maanden
wegens: ,,dhlits", genoemd sub. II.
IV. zeven maal, waarvan minstens twee maal wegens
feiten, genoemd sub. II en III en de overige malen6fvoor
vagabondagege" 6f voor overtreding van ,,l'interdiction
de residence" 2). Twee dezer overige veroordeelingen moe-
ten voor langer dan drie maanden ,,emprisonnement"
Vonnissen, waarvan gratie is verleend of van welke de
straf is gewijzigd (,,commutation") of verminderd, reke-
nen toch ten aanzien van de ,,r616gation" voor de recidive
mede. De eenige uitzonderingen hierop maken die von-
nissen, welke zijn effaceses par la rehabilitation" 3).
De ,,r616gation" geldt niet voor vrouwen, voor per-
sonen boven 60 jaar en voor die beneden 21 jaar ,,& 1'ex-
piration de leur peine" (art. 6). De ,,r6l6gu6s" blijven
dienstplichtig en onderworpen aan ,,les lois sur le recru-
tement de l'arm6e" (art. 7) 4). Na het beeindigen van den
1) ,,Emprisonnement" is ,,une pine privative de la liberty" waarbij geen
burgerrechten worden verloren, het verrichten van arbeid niet verplicht
is en welke wordt ondergaan in ,,maisons d'arret". ,,Reclusion" is een
straf, welke verlies van burgerrechten insluit; de veroordeelden blijven
in het gebied, hetzij arrondissement of kolonie, waar het vonnis is uitge-
sproken. Het verrichten van arbeid is hier verplicht. De straf wordt onder-
gaan in ,,maisons centrales".
*) Zie art. 19 der wet.
') Art. 5; zie ook hieronder art. 10 der wet van 14 Augustus 1885.
') Zie ook art. 18 dezer wet en art. 1 van het ,,d6cret" van 11 Januari
1892, dat spreekt van ,,travaux d'int6ert militaire ou maritime".


straftijd der in artikel 4 genoemde veroordeelingen is de
,,r61lgu6" onderworpen ,,& perp6tuit6 & 1'interdiction de
skjour" (art. 8) 1), waarbij hij verplicht is, te blijven bin-
nen het resort van zijn kamp, dat hij slechts met spe-
ciale machtiging van de hoogste plaatselijke autoriteit
mag verlaten. Het verleenen van gratie is alleen moge-
lijk, nadat de hoofdstraf is uitgezeten, terwiji na 6 jaar de
z.g. liberationn" 2) en wederom 6 jaar daarna de ,,relkve-
ment de la r61gation" 3) mogelijk zijn (artt. 15 en 16).
Evenals bij de ,,transportation" bestaan ook hier ver-
schillende stadia, welke kunnen worden doorloopen al
naar gelang van goed gedrag. De eerste trap is de ,,r616-
gation collective", de gemeenschappelijke opsluiting in
,,cases" van 30 A 50 gevangenen, welke ,,cases" in tegen-
stelling met die, waarin de transportst6" worden onder-
gebracht, des nachts niet gesloten worden. Daar ook het
terrein niet is omheind en op een total van 1300 ,,r616-
guts" 55 bewakers zijn, laat het zich begrijpen, dat
ontvluchtingen hier veelvuldig voorkomen, wat vooral
voor het Surinaamsche Gouvernement als naaste buur
met slechts de river de Marowijne als natuurlijke grens
moeilijkheden medebrengt. Hierover is op 14 December
1922 een bespreking gehouden door den Gouvemeur
met de autoriteiten der strafetablissementen, op welker
resultaat hieronder nog nader zal worden ingegaan.
De ,,r61lgu6s" worden, naar gelang van wat zij ver-
dienen, in 3 klassen verdeeld:
de 3e klasse verdient 20 cent per dag,
de 2e ,, ,, 60 ,, ,
de le ,, ,, 80 .
De helft van dit geld wordt uitgekeerd in bons voor de
cantine en de andere helft wordt renteloos voor hen ge-
reserveerd. Verder hebben zij een vrijen Zaterdagmiddag,
bezitten zij een soort clubhuis en mogen zij lezen. In 't
algemeen genieten zij dus meer vrijheden dan den ,,trans-
port6s" veroorloofd zijn. Na deze ,,r6l6gation collective"
1) Zie ook hierboven sub. IV en art. 19 der wet.
S) Zie hieronder.
) Zie hieronder.


komt de ,,r616gation individuelle", bier liberationon" ge-
naamd en dan nog de ,,relevement de la r61lgation". De
regeling der beide eerste vindt men in een ,,d6cret" van
26 November 1885, terwiji een ,,d6cret" van 25 Novem-
ber 1887 nog bijzondere regelen over de ,,r616gation indi-
viduelle" bevat. De ,,r616gu6" dezer klasse krijgt een
,,livret", dat hij jaarlijks in Januari en Juli moet laten
afteekenen bij de autoriteiten, door den Gouverneur der
kolonie aan te wijzen (art. 4 en 6). Terugplaatsing in de
,,r61&gation collective" kan geschieden bij een nieuwe ver-
oordeeling, bij slecht gedrag of na het verlaten der ,,con-
cession" 1). Over deze ,,concessions" handelt het ,,d6cret"
van 8 -Mei 1899. Deze worden allen uitgegeven op het
terrein der ,,r61lgation", St. Jean en omstreken, onge-
veer 15 K.M. zuidelijk van St. Laurent gelegen.
De ,,r616gu6s collectifs" kunnen een stuk ground ter be-
bouwing en bewoning verkrijgen bij gebleken goed ge-
drag en na starting van een ,,p6cule".
De ,,r61lgu6s individuals" kunnen ervoor in aanmer-
king komen na starting van een ,,d6p6t de garantie".
Het minimum van beide stortingen wordt door den Gou-
verneur der kolonie bepaald, doch mag nooit minder dan
frs. 100.- bedragen. Ook hier is evenals bij de ,,conces-
sions" der transportste" onderscheid te maken tusschen
,,concessions provisoires" en ,,dfinitives". De eenige ver-
schilpunten zijn de grootte der terreinen, welke hier maxi-
maal 10 H.A. en minimal 3 H.A. bedraagt en de ter-
mijn, waarna een ,,concession" definitiveve" kan worden;
hier na 7 jaar 1). Met het instituut der ,,assignation" van
de transportst6" komt hier overeen de z.g. ,,engagement".
De ,,relkvement" wordt nader geregeld bij ,,d6cret" van
9 Juli 1892. Boven zagen wij reeds, dat artikel 16 van de
wet van 27 Mei 1885 de mogelijkheid tot ,,relvement"
eerst toelaat, nadat 6 jaar na de liberationon", de plaat-
sing in de klasse der ,,r6l6gation individuelle", zijn ver-
loopen. De ,,ral6gu6" moet het verzoek daartoe richten
1) Art. 10 van het ,,d6cret" van 26 Novmeber 1885.
) Art. 8 en 22; ie boven de artt. 8 en 22 vanhet,,d6cret"van90ctober


tot den ,,Procureur de la R6publique" bij het ,,Tribunal
de premiere Instance" zijner woonplaats. Het request
moet de plaats vermelden, waar hij wil wonen benevens
een opgave van zijn middelen van bestaan. Is het ver-
zoek afgewezen, dan kan hij eerst na 3 jaar een nieuw ver-
zoekschrift indienen.

Evenals bij de ,,transportation" moet men ook hier
onderscheiden tusschen het regimeme disciplinaire" en het
regimeme pibmle". Het eerste wordt uitgewerkt in het ,,d6-
cret" van 22 Augustus 1887, waarvan artikel 2 een op-
somming der feiten bevat, welke hieronder volgt:
1. het bij zich hebben van geld of andere waarden.
2. beleediging en bedreiging van ambtenaren.
3. oproer.
4. diefstal.
5. luiheid.
6. dronkenschap, vechten (,,rixe") en onderlinge ge-
7. opzettelijke schending der reglementaire voorschrif-
8. onzedelijke handelingen.
9. dobbelen en alle overtredingen van reglementen.
Op deze feiten staan de navolgende straffen:
1. inhouding van extra voeding in de cantine geduren-
de hoogstens I maand.
2. inhouding van verdiend loon tot een maximum van
1/, en gedurende hoogstens I maand.
3. ,,prison de nuit", van ten hoogste I maand.
4. ,,cellule", van ten hoogste I maand met I dag op 3
water en brood.
5. ,,cachot", van ten hoogste I maand met 2 dagen op
3 water en brood 1).
Bij herhaling binnen 3 maanden is verdubbeling der
maxima mogelijk. De onder 4 en 5 genoemde straffen
worden afzonderlijk ondergaan. De gestraften slapen op
hout en worden 's morgens en 's avonds I uur ,,gelucht";
) Artt. 3 tot en met 6; lijfstraffen zijn verboden bij ,,dAcret" van 26
November 1885 (zie boven).


arbeid in de eel is verplicht, terwijl daarvoor geen ,,p6cu-
le" wordt uitbetaald. Bovendibn zijn daar nog straffen
,mogelijk als inhouding van loon en verbod van schrijven
en bezoek ontvangen.
Behalve de straf, genoemd sub. 1, welke door den Com-
mandant wordt opgelegd, worden de overige straffen uit-
gesproken door een ,,commission disciplinaire", bestaan-
de uit 3 leden met den Commandant van het kamp als
voorzitter. De twee andere leden zijn beambten van den
Dienst7 daartoe door den Directeur aangewezen. Een be-
waker fungeert als griffier. De commissie houdt minstens
I maal per maand zitting 1). Tenslotte bevat dit ,,d6cret"
nog enkele bepalingen over het ,,Quartier Disciplinaire",
een aparte gevangenis, waar ook de verplichte arbeid wordt
verricht onder voortdurend zwijgen en waar de volgende
extra straffen eveneens door de ,,commission discipli-
naire" kunnen worden opgelegd:
a. 2 dagen A 1 week niet ,,wandelen".
b. 2 dagen A 1 maand ,,cellule" met ,,boucle".
c. I week A 1 maand ,,cachot" met ,,boucle".
d. 2 weken A 1 maand verlenging van ,,quartier"2).

Het regimeme pinle" vindt zijn regeling in artfkel 14 van
de wet van 27 Mei 1885, welke wij boven reeds nader be-
spraken. In zaken als ontvluchting of poging daartoe,
terugkeer naar Frankrijk zonder verlof of verlaten van
het gebied der ,,relgation" wordt recht gesproken door
een ,,Tribunal correctional" met als forum de plaats van
arrestatie of de plaats der ,,r6lOgation". De straf, welke
kan worden opgelegd, is: ,,emprisonnement" met een
maximum van 2 jaar, welk maximum bij recidive tot 5
jaar wordt verhoogd. Deze straf moet worden ondergaan
in de strafkolonie in een special daarvoor ingerichte ge-
vangenis of lokaliteit 8). Voor alle overige feiten vallen de

') Artt. 11 tot en met 15; verder is alles gelijk aan het regimeme disci-
plinaire" bij de transportst6" geregeld bij ,,d6cret" van 4 September 1891
(zie boven).
') Artt. 16.tot en met 22.
') Art. 37 van het ,,d6cret" van 26 November 1885.


,,rel6gu6s" als de gewone vrije burgers onder de berech-
ting van de ,,cour de droit commun".

Tenslotte moet nog met een enkel woord melding wor-
den gemaakt van de wet van 14 Augustus 1885, welke
drie soorten van maatregelen bevat, welke alle een ver-
mindering of verlichting van straf inhouden:
I. ,,Libdration conditionelle".
Deze is mogelijk na 3 maanden bij straffen van minder
dan 6 maanden en bij de overige straffen, nadat de helft
van den straftijd is verstreken. Zij wordt alleen toegepast
in geval van goed gedrag en de zekerheid, dat de in vrij-
heid gestelde werk zal hebben. Na intrekking herleeft de
oude straf; voorloopige aanhouding wordt in mindering
van die straf gebracht. Uiteraard vindt dit instituut bij de
transportst6" zelden en bij de ,,r6lgu6s" nooit toepas-
sing (artt. I tot en met 5).
II. ,,Patronage".
Deze bestaat hierin, dat aan de ,,soci6t6s" of ,,institu-
tions agrees par l'Administration pour le patronage des
lib&r6s" subsidie wordt verleend tot frs. 0.50 per dag voor
elken ,,lib6r6" 1) voor den resteerenden straftijd tot een
maximum van frs. 100.- (artt. 6 en 7) 2).
III. ,,Rehabilitation".
Hierover is bij de behandeling der drie soorten van ver-
banning reeds terloops gesproken. Zij wordt in de boven-
genoemde wet geregeld in artikel 10 en verder nog in de
wet van 5 Augustus 1899. Ten aanzien van het recht,
om een verzoekschrift tot rehabilitationon" in te dienen,
onderscheidt men tusschen hen, die zijn veroordeeld tot
,,une peine afflictive ou infamante" en hen, die zijn ver-
oordeeld tot ,,une peine correctionnelle". De eersten moe-
ten alvorens een request in te zenden, 5 jaar in hetzelfde
,,arrondissement" en de laatste 2 jaar in dezelfde ,,com-
mune" gewoond hebben. Voor de anderen zijn deze ter-
1) Zieboven pag. 62 en 71.
') Van het bestaan dezer vereenigingen, welke inderdaad niet ruim door
den Staat worden geholpen, is mij niets kunnen blijken; wellicht bestaan
zij in Frankrijk; doch dan is dit gedeelte der wet voor de strafkolonie ook
van goring belang.


mijnen respectievelijk 3 en 2 jaar. Van het inachtnemen
dezer termijnen kan vrijstelling worden verleend aan hen,
die gedurende dien tijd of een gedeelte daarvan ,,ont pass
sous les drapaux", of wier werkkring het hun onmogelijk
maakt, voortdurend in dezelfde plaats te vertoeven. Bij
afwijzing van het verzoek kan eerst na 2 jaar een nieuw
worden ingediend. Bij een nieuwe veroordeeling na ,,r6ha-
bilitation" mag eerst 10 jaar na de liberationon" 1) weder-
om een verzoekschrift worden ingezonden. Het gevolg
der rehabilitationon" is volledige vrijheid en het teniet-
gaan van de veroordeeling en alle gevolgen daarvan.
Uit het bovenstaande zal het ieder duidelijk zijn, dat
ook dit instituut vooral voor de ,r6l6gui6s" weinig heil
brengt, daar zij lange stadia moeten doorloopen (,,r616ga-
tion individuelle", ,,rel6vement de la r616gation"), alvo-
rens zij er aan kunnen denken, een request tot ,,r6habili-
tation" aan de autoriteiten te doen toekomen. Zal het
dus weinig voorkomen, dat een verbannene voordeel
heeft van de bepalingen van de wet van 14 Augustus
1885, volledigheidshalve mocht de vermelding daarvan
in dit verband toch niet achterwege blijven.
Tot besluit van dit hoofdstuk moge nog melding wor-
den gemaakt van de wet van 18 December 1893, welke
zich richt tegen de ,,associations de malfaiteurs". Hier-
onder worden verstaan de geheime vereenigingen van
apachen, anarchisten e.d. Zoowel elk lid dier vereeniging
alsook de deelnemer aan of de begunstiger van derzelver
actie kan worden veroordeeld tot
1. ,,travaux forces" voor een bepaalden tijd met al of
niet daarop volgende ,,r6l6gation".
2. reclusionon" met al of niet daaraan verbonden ,,inter-
diction de skjour" hetzij voor een bepaalden hetzij voor
onbepaalden tijd.
Noch in het ,,d6cret" van 27 Maart 1852 noch in de wet
van 30 Mei 1854 waren regelingen opgenomen betreffende
1) Zie boven pag. 71.


de organisatie van den Penitentiairen Dienst. In afwach-
ting daarvan werden de ,,6tablissements" georganiseerd
door de Gouverneurs der Fransche Kolonie, waarbij zij
veelal de inrichting der ,,bagnes" van Parijs en de voor-
schriften, welke bij de Marine golden, tot voorbeeld na-
men. De eerste straf6tablissementen waren die van ,,Iles
du Salut", ,,la Montagne d'Argent", I'Oyapock" en
,,Kourou". Later, in 1857, werden de kampen van ,,les
,,Hattes" en St. Louis" gesticht 1).
Eerst bij ,d6cret" van 16 Februari 1878 werd voor de
strafkolonie in Fransch Guyana ingesteld een ,,Admini-
stration P6nitentiaire". Dit bevatte in de eerste plaats
een omschrijving van de taak van den ,,Directeur de
l'Administration", terwijl een ,,d6cret" van 6 December
1878 de verschillende bevoegdheden van het administra-
tieve personnel regelde en een ,,d6cret" van 27 April 1878
het aantal bureauxux" aangaf met aanduiding der werk-
zaamheden voor elk daarvan. In deze regelingen werd
een comptabele wijziging gebracht door het,,d6cret" van
20 November 1882 terwijl de geheele materie werd omge-
werkt bij een ,,dAcret" van 26 October 1882, hetwelk
weer werd gewijzigd bij een ,,d6cret" van 20 December
1892, welk laatste is ingetrokken bij ,,d6cret" van 7 Fe-
bruari 1922, waarbij tenslotte de volgende indeeling
werd behouden.
De ,,Administration" omvat:
Directeur (1).
Sous-Directeur (1).
Chef de Bureau of Commandant sup&
rieur de P6nitencier (8).
Sous-Chef de Bureau of Commandant de
,,Personnel P6nitencier (12).
cl Commis principal r6dacteur (18).
Commis principal ordinaire (8).
Commis (27).
interprkte (1).
commissaire de police (1).
') ,,Les Hattes" is than een kamp voor tuberculose-lijders en ,,St.
Louis" voor melaatschen.


,,Personnel sous-ing6nieur (1) 1).
des travaux conducteur principal (1).
destraau- conducteur (2).
aires"t- commis principal (1).
e commis (3) 2).

De Directeur wordt benoemd door den President der
Republiek, terwijl alle overige ambtenaren worden be-
noemd door den Minister van Kolonien. Aan dezen be-
hoort eveneens de bevordering, op voordracht van den
Gouverneur der Kolonie.
De disciplinaire maatregelen bestaan in: ,,la r6primande",
,,le blame", ,,la suspension de functions", ,,la r6trograda-
tion" en ,,la revocation".
De eerste twee mogen worden toegepast door den Di-
recteur, de derde door den Gouverneur en de laatste twee
slechts door den Minister.
Voor de bezoldiging moge worden verwezen naar de
hierachter opgenomen bijlage II. Hieruit zal blijken, dat de
toeslag op de bezoldiging voor de kolonie 70 % bedraagt.
Bij buitenlandsch verlof verliest de ambtenaar dezen
toeslag, doch ontvangt hij vrijen overtocht voor zich en
zijn gezin. Dit verlof wordt aldus verleend:
na 2 jaren 6 maanden,
na 3 ,, 9 ,, ,
na 4 en meer 1 jaar.

Ten aanzien van bewakingspersoneel geldt een ,,d6cret"
van 10 September 1918, waarbij gewijzigd werd een
,,d6cret" van 20 November 1867, welk laatste wederom
wijzigingen aanbracht in een ,,d6cret" van 22 April 1854.
Op de begrooting voor 1920 was hiervoor uitgetrokken
tot een effectief van 495 bewakers; het werkelijk aantal in
1922 bedroeg 300. Zij worden gerecruteerd uit de on-
derofficieren der land- en zeemacht, en worden benoemd
door den Minister van Kolonien, door wien zij ook in
rang bevorderd worden. Op hen zijn de strafbepalingen
1) Deze heette vroeger ,,Chef du service des travaux".
') Zie ook bijiage II.


van toepassing, welke golden voor de militairen, met
welker rang de hunne overeenkomt1).

De ,,Administration" omvat drie bureaux en wel:
1 Secretariaat en financing.
20. Bewakingspersoneel en gestraften.
3. Materieel, levensmiddelen en hospitalen.
Ten aanzien van dit laatste bureau moge nog het vol-
gende worden vermeld.
Het ration per man per dag bedraagt voor de gestraf-
12 gram koffie (,,caf6 vert")
15 gram suiker sucrecre turbine").
750 gram bruin brood.
225 gram versch vleesch of
90 gram gekookt en ontbeend vleesch.
100 gram gedroogde groenten ) afwisselend 3 en 4
60 gram rijst. maal per week.
8 gram reuzel.
12 gram zout.
Bovendien wordt aan hen, die extra werk verrichten,
ook een extra ration conserven uitgekeerd. -
De maaltijden worden gehouden:
om 5.30 a.m. koffie. 1
10.30 a.m. soep en vleesch. + brood.
,, 5.30 p.m. rijst of groenten.
Zelfs de ,,Administration" is van oordeel, dat deze ra-
tions te klein zijn; men is dan ook doende, deze te ver-
hoogen. Er mag echter aan worden getwijfeld, of het ra-
tion, dat tenslotte den gestrafte bereikt, ooit zal overeen-
stemmen met dat, wat op paper voor hen bestemd is.
Hoewel minder dan vroeger komt het toch nog voor,
dat magazijnbeambten zich zelf uit den voorraad, welke
van vrijwel alle artikelen uit Frankrijk wordt toegezonden
een gedeelte toeeigenen evenals later de koks, terwiji bo-
vendien gestraften, die met plannen van ontvluchting
rondloopen en dat zijn er niet weinigen! zich tegen

') Voor hun bezoldiging zie bijlage III.


vergoeding bij een welgezinden employ een voorraad
verzamelen voor de verre van aangename reis door de
oerwouden van de Guyana's en Brazilie.
In dit Hoofdstuk dient ook nog met een enkel woord
melding te worden gemaakt van de verschillende bedrij-
ven, welke in de strafkolonie worden uitgeoefend.
In de eerste plaats zijn er te St. Laurent zagerij, smede-
rij, drukkerij, ijzergieterij, bankwerkersinrichting en
Verder is er even buiten St. Laurent op weg naar St.
Maurice de steenbakkerij, waar uit kleigroeven de klei
wordt gegraven en daarna gebakken. De Dienst levert
aan particulieren voor frs. 180.- per duizend steenen en
aan den Staat en andere publiekrechterlijke lichamen
voor frs. 130.- per duizend.
Dan is er de Tafia (Rhum) fabricage te St. Maurice,
welke drank inderdaad zeer goede kwaliteiten bezit.
Tenslotte moet nog worden vermeld het omstreeks
1911 gebouwde groote en goed geoutilleerde hospital te
St. Laurent, waaraan officieel 4 (thans 3) doktoren zijn
verbonden met operatiezaal en zelfs een kraamkamer.
Niet alleen voor de gestraften is dit ziekenhuis beschik-
baar; ook de overige bevolking in hoofdzaak bestaande
uit beambten maakt er gebruik van. Aan verband-
middelen etc. wordt per jaar frs. 260.000.- besteed.

Tot besluit van dit hoofdstuk moet nog worden ge-
sproken van de anthropometrische inrichting, waar elke
gestrafte na aankomst van een transport in daarvoor
special ingerichte schepen wordt opgemeten en ge-
registreerd. Voor de gebruikelijke gegevens omtrent elken
gestrafte bestaan er twee kaarten, op een waarvan bo-
vendien zijn portret wordt geplakt. Na meting ontvangt
hij een nummer, waaronder hij in de registers staat inge-
schreven benevens zijn ,trousseau" x).
1) Deze ,,trousseau" bestaat uit een of meer:
strooien hoeden . . . . ... wettelijke duur 9 maanden.
katoenen hemden . . . . . ... ,, 6 .
wollen hemden . . . . . . ... .. 2 jaar.


Het geld, dat hij bij zich mocht hebben, wordt gestort
op zijn rekening in de ,,Caisse de la Transportation".
Verder wordt voor hem bijgehouden een ,,livret", ver-
meldende: naam, leeftijd, geboorteplaats, ouders, aantal
kinderen, beroep, opmerkingen en aanwijzingen van
medischen aard, signalement, gedrag, vroegere veroor-
deelingen, veroordeeling, welke opzending naar de straf-
kolonie ten gevolge had, veroordeelingen gedurende zijn
verblijf in de kolonie te zijnen last, beschikkingen van
gratie of gunst te zijnen opzichte, eventueel datum van
liberationon", ,,engagements", ,,concessions", ,,mutations"
in verband met zijn liberationon", ondergane discipli-
naire straffen, verantwoording zijner uitrustingsstukken
en beheer van ,,p6cule disponible", ,,p6cule r6serv6" en
.,caisse d'6pargne".
(Slot volgt.)

wettelijke duur
,, ,,
,, f,

H wf
f, It

grijs linnen boezeroenen
blauw linnen boezeroenen
grijs linnen broken . .
blauw linnen broken .
waschborstels . . .
kammen . . . .
kampmatten in foudraal .
wollen dekens . . .
linnen zakken . . .
paren schoenen . .
parent klompen . . .
gamellen . . . .
,,livret" . . . .
flanellen onderbroeken .

I jaar
1 .
6 maanden.
1 jaar.
3 ,
3 ,
4 ,
4 .
1 ma
3 maanden.




In een vroeger in dit tijdschrift verschenen opstel over
de boschnegers in Suriname 1) werd aangetoond dat bij
dit volk niets met zekerheid bekend is omtrent zijne af-
stamming van afrikaansche volken of stammen. Bij nader
onderzoek naar het psychische leven komt men echter
met tal van overleveringen in aanraking die den weg terug
naar Afrika aanwijzen en is het zeer waarschijnlijk dat de
met afrikaansche toestanden bekende ethnoloog menig
punt van aanknooping zal weten te vinden 2).
Bij het nederschrijven van hetgeen ik omtrent den
godsdienst en de daarvan afhankelijke zeden en gebrui-
ken ben te weten gekomen heb ik in deeersteplaatsophet
oog de meerdere bekendheid met de ware toestanden in
het boschland van Suriname te bevorderen. Het psychi-
sche leven der boschnegers oefent eenen hoogst nadeeli-
gen invloed op het social leven uit; bijzonder de naleving
der lijk- en rouwgebruiken is oorzaak van den zeer slech-
ten economischen toestand aldaar. Zeer dikwijls wordt in
de nieuwsbladen melding gemaakt van hongersnood,
moorden, verzet van hoofden enz. In het algemeen beoor-
deelt men deze feiten alleen naar de voor de overige sa-
menleving in de Kolonie waarneembare verschijnselen en
naar de rechtsopvattingen der westersche beschaving.

1) 5ejg.blz.310.
3) Zie: ,,Afriaumiskch Reikte sd IndiischA EtwlemUqge in de Kubw
der Buscleger Swwumss". Eme vergieichende ethnographisch Studie
von Gerhard Lindblom. Goteborg. 1924.


Men begrijpt de foeka (pyschische nood) der boschnegers
niet omdat men onbekend is met de zielstoestanden, met
de duizende verwarde voorstellingen van machten die on-
barmhartig in het leven van den mensch ingrijpen. Vast-
geklonken in de boeien dezer voorstellingen en gebonden
aan de instellingen van de families en den onderstam kan
niemand, ook de hoofden niet, anders handelen dan dezen
ingeven of bepalen. Zoodoende wordt dikwijls onwil ver-
ondersteld waar in werkelijkheid onmacht aanwezig is 1).
Telkens wanneer bij bespreking der verschillende gods-
dienstuitingen door de laatsten het social leven der
boschnegers meer of minder wordt beinvloed of wanneer
dezen als de oorzaak van toestanden, welke te recht als
wantoestanden moeten worden aangemerkt, moeten wor-
den beschouwd, zal ik trachten het verband aan te toonen.
Ten slotte nog eene opmerking. In het vorenstaande
wordt gesproken van godsdienst der boschnegers. Dit is
in strijd met mijne vroegere opvatting, weergegeven in
,,Eenige mededeelingen over de Saramaccaners" 2).
Na de nadere kennismaking met het religieuse leven
der boschnegers ben ik van mijne meening terug geko-
men, daar mij gebleken is dat vele handelingen niet zoo
zinneloos zijn als dezen zich mij bij oppervlakkige be-
schouwing voordeden, en omdat, wat de hoofdzaak is,
aan het godsdienstige beginsel afhankelijkheid van en on-
derwerping aan eene bovenzinnelijke macht in alle uitin-
gen voorhanden is.
Teneinde den lezer een better overzicht te verschaffen,
zullen de godsdienstuitingen der boschnegers in twee
groepen worden verdeeld en wel in zulke die alle boschne-
gers gemeenzaam bezitten en in zulke die slechts het gees-
telijk bezit van eenige onderstammen uitmaken.

a) Het lijdelijk verzet tegen elk onderwijs vloeit voort uit de overdreven
zorg om de onafhankelijkheid. Men vreest dat het jonge geslacht de instel-
lingen der vaderen zal leeren verachten en dat de kinderen door onderwijs
te genieten tot gewillige werktuigen der blanken worden.
De verdediging der eenmaal verworven rechten strekt den boschnegers
in ieder geval tot eer, al ziet men verachtend of medelijdend op de midde-
len neer, die zij gebruiken om hunne vrijheid te behouden.
*) Zie ,,De West-Gids", 4e jg. blz. 449.


In de eerste der bovengenoemde groepen moeten wor-
den opgenomen :
1. Het begrip van den hoogsten geest als schepper.
2. Het geloof in de geesten.
3. De vereering der voorouders.
4. Het geloof aan bezit van magische kracht, welke aan
voorwerpen wordt toegekend, die van nature daartoe zijn
bestemd of van geestenmacht, die uitgaat van voorwer-
pen welke door kunstmatige bewerking (tooverij) eenen
geest als woning worden aangewezen.
Twee voorstellingen behooren nog in deze groep tehuis,
de Kina en de Koenoe. Beiden dragen een godsdienstig
De hoogste geest is geen god die een central plaats in
de wereldbeschouwing derboschnegers (zoo men dit woord
met het oog op het beperkte, aan hunne naaste omgeving
gebonden beschouwingsleven mag gebruiken) inneemt.
Als schepper heeft hij hemel en aarde en alles wat op de
laatste is in het leven geroepen door eene plotselinge daad,
en daarna de heerschappij over de aarde overgedragen
aan de geesten. Geen enkel scheppingsverhaal geeft uit-
legging; Sabianpoenkoe of Grangado, zooals de Saramac-
caners den schepper noemen of Nana 1) zooals hij bij de
Aucaners heet, heeft het gedaan en daarmede neemt de
boschneger genoegen.
_) Grangado is de in Suriname aangenomen naam, Gran = groot,
gado = God.
Sabianpoenkoe is van afrikaanschen oorsprong. Nana is een woord nit
het Tschi, eene taal die door een aantal negerstammen van de Goudkust
wordt gesproken en beteekent grootvader.
Wie uit het laatste zal willen afleiden dat dus de Aucaners van de Goud-
kust afstammen moet nog het volgende weten:
Gwangwella is de naam van den hoofdfetisch der Aucaners. Omdat
men dezen naam niet gaarne uitspreekt wordt de benaming Grantata
algemeen gebruikt.
Gwangwella is de naam van eenen stam der Bantoevolken, welk laatste
Afrika zuid van den Congo bewonen.
Tata = vader is een woord nit het Tiote, eene taal die door een aantal
stammen van het oude Loangorijk wordt gesproken. De Loango zijn
eveneens geen echte negers doch behooren tot de Bantoe.
De Cromantijnen kunnen vermoedelijk in Afrika niet met Gwangwella
bekend geweest zijn, omdat zij tot de echte negers hebben behoord die
noord van den Congo hebben gewoond.


Men kan evenmin van den schepper als van een opper-
wezen of heerscher spreken, als dat men aan de geheele
voorstelling den naam van geloof kan toekennen.
Voor den hoogsten geest is geen eeredienst ingericht,
men offert niet aan hem en roept hem slechts hoogst zel-
den aan.
In 1920 mij aan de Pikienrio ophoudende was ik getui-
ge van de toepassing van een godsoordeel (Kondre sooi)
waarbij men Grangado aanriep.
Later onderzoek instellende waarom het laatste had
plaats gehad vernam ik het volgende: Het aanroepen was
louter eene gewoonte en heeft geene betrekking op de uit-
spraak die verwacht werd. ,,Na sondi" (het ding, de
geest) zoo legde mij een oude neger uit ,,na gaman boeta
na ini na kondresooi doe na wroko" (hetwelk degranman
in het drankje heeft gedaan, bewerkt de uitspraak). Ver-
der vertelde mij de neger nog: ,,Wij offeren niet aan Gran-
gado om dat hij ons goed noch kwaad doet. Waarom zou-
den wij hem dan aanroepen daar wij overtuigd zijn dat hij
ons niet helpt. Grangado heeft eenmaal de winti (gees-
ten) en de Gransembe (voorouders) aangewezen zich met
ons boschnegers te bemoeien en daarbij is het altijd ge-
Terwijl dus de voorstelling van den hoogsten geest
slechts een begrip is die de oorzaak van het bestaan ver-
klaart 1), gelooven de boschnegers onvoorwaardelijk in
het bestaan der geesten en dat dezen het geheele leven der
menschen beheerschen.
De geesten bewonen de aarde, het water ,het bosch en
alle voorwerpen op of in deze, zooals steenen en rotsen,
1) Het zoude echter geen zuiver boschnegerbegrip zijn wanneer deze
niet voor tegenspraak vatbaar was. Zoo hadden wij eens aan de Granrio
een pingo (boschvarken) geschoten. Een van mijne arbeiders wilde de
ingewanden in de river werpen toen een boschneger toesprong dezen
opving en daarmede het bosch insnelde.
De boschneger keerde iets later terug en ik, vermoedende dat zijne daad
in verband met eene Kina stond, vroeg hem naar de beweegredenendaar-
van. Hij antwoordde: Massa ik heb de ingewanden aan den aasgier ge-
bracht. Hij zal daarvan smullen en van uwe goedheid aan Grangado
mededeeling doen. Laatstgenoemde zal niet in gebreke blijven U spoedig
weder een andere pingo te doen toekomen.


boomen, watervallen en kreeken, kortom ieder bijzonder
in het oog vallend voorwerp dat iets vreemds, geheimzin-
nigs of ontzagwekkends aan zich heeft. Behalve dit groote
leger geesten welke aan bepaalde plaatsen zijn gebonden
zwerven op aarde nog rond de geesten van overleden
menschen die wegens hun slecht gedrag niet bij de voor-
ouders zijn opgenomen. Ook de meeste dieren worden ge-
acht geesten te bezitten die invloed op de menschen uit-
oefenen 1).
Alle geesten welke de natuur bewonen worden winti ge-
noemd, terwiji voor sommigen ook de naam gado gebrui-
kelijk is. De geesten der afgestorvenen noemt men jorka.
De geesten bezitten alle karaktereigenschappen der
menschen. Zij zijn gierig en nukkig, licht geraakt en
wraakzuchtig, sommigen laten zich gemakkelijk overha-
len om den mensch van dienst te zijn, anderen weder zijn
halsstarrig en veeleischend. Slechts weinigen hunner wor-
den als goedaardig beschouwd.
Omdat de meeste winti dus zeer kwaadaardig van
aard zijn leeft de boschneger in voortdurenden angst en
ieder voorval in zijn leven, tegenspoed, ongesteldheid,
ziekte en dood, alles, schrijft hij aan den invloed der gees-
ten toe. Wel kan hem de natuurgenoot ook door tooverij
schade toebrengen en koelt de koenoe zijne wraak op hem,
doch zijn ook hierbij geesten in het spel. Nooit weet de
boschneger of zijne offergave den winti, dien hij noodig
heeft, heeft tevreden gesteld of dat hij onbewust een der
geesten heeft beleedigd. De boschneger verkeert dus in
-) De geesten van somminige dieren worden geacht door de levenswijze
van het betreffende dier kennis te hebben gekregen van de geneeskrach-
tige middelen als kruiden, boomschors enz. Door deze geesten bezeten
menschen oefenen daarom de geneeskunde uit. De daarmede gepaard
gaande handling, men noemt het kortweg winti dansen, komt later nog
ter sprake.
Geesten van dieren die bijzonder vaak opgeroepen worden zijn de geest
van den Jaguar (Jatni) de geest van den aasgier (Opete) en de geest van
eene mooi geteekende boa, in de kolonie Papasneki genoemd.
De werkelijke drager van den tijgergeest is een groote tijgerkat, die
men zeer zelden in het oerwoud ontmoet. Ook de werkelijke Opete is geens-
zins de gewone aasgier, die men in de kolonie stinkvogel noemt.
Van beide dieren wordt geloofd dat zij door menschen niet gedood kun-
nen worden; op hen gerichte, geladen geweren gaan niet af.


voortdurende foeka 1). Teneinde eenigszins gerust te kun-
nen zijn houdt hij dus voortdurend ,,Godsdienstoefenin-
gen" zooals wij in het boekje van den heer van Lier op
blz. 12lezen.
Sommige winti zijn op bijzondere lekkernijen gesteld.
Zoo houdt de Gron- of Papawinti veel van suikerwater en
de kromantigado moet met heel veel sterke rum bediend
worden; de door den geest der geneeskunde bezeten neger
gaat niet tot behandeling over alvorens hij half dronken is.
Het eerste kwam ik op volgende wijze te weten: op ze-
keren dag was ik den geheelen dag uit jagen geweest en
kwam tegen den avond met leege handen tehuis. Ik gaf
mijn ongenoegen over mijn pech aan een van mijne bosch-
negers te kennen. Den geheelen avond draaide deze neger
om mij heen als wilde hij mij over iets bijzonders spreken.
Eindelijk kwam het er uit. Nadat hij eenige malen gehoest
had begon hij: Massa u moet me niet kwalijk nemen ik
moet u wat zeggen. De Granwinti van deze plaats moet u
wild verschaffen. Hij geeft echter slechts wanneer hem
wat gegeven wordt. U is een blanke en u gelooft niet aan
deze dingen. Probeeren kunt u het echter. De winti houdt
veel van suikerwater en hoe witter de suiker was, hoe vrij-
geviger hij gestemd wordt. Maak morgen ochtend een
kommetje suikerwater en stort het langzaam over den
ground uit. Daarbij moet u zeggen: Ik ben een blanke en
ben met je gewoonten niet bekend, Neem dit heerlijke
suikerwater van mij aan en geef mij heden daarvoor in
ruil wild.
Ik zeide aan Sotia dat ik morgen niet going jagen doch
dat ik het op een anderen dag zoude probeeren.
Hoe een geest op andere wijze dienstbaar gemaakt kan
worden leert de geschiedenis van het grootopperhoofd
Jankosoe. De oom van den granman Witiwojo, Bakiti,
kwam op een dag bij een moeras terecht in welks midden
een reusachtige bananenboom stond. Aan den boom hing
een rijpe twaalfhands bos. Dezen kapte hij af en toen hij
daarmede gereed was voelde hij dat een geest in hem was

1) Foeka zorg, nood.


gevaren, die hem duizelig maakte en hem van zijne om-
geving niets liet onderscheiden. Bakiti smeekte den geest
hem los te laten en zijne zuster Jaja, de vrouw van het
grootopperhoofd Bosman te bezoeken. De geest luisterde
naar de smeekbede en voer onmiddellijk in genoemde
Laatstgenoemde behoorde tot den stam der Matjan-
negers en zij koesterde slechts 66n wensch, dat haar zoon
Witiwojo het grootopperhoofd zoude opvolgen, om zoo-
doende haren stam de waardigheid te doen toekomen.
Volgens de instellingen der boschnegers kon dit niet; ze
nam daarom den geest van den bananenboom te hulp.
Laatstgenoemde verlangde dat men hem het zand uit de
voetspoor van het grootopperhoofd zoude brengen. Toen
dit geschied was werd van bananen van den boom een
tomtom (gestampte gekookte bananen) gestampt, het
zand er in gedaan en daarna eene figuur er uit gekneed
die den Granman Bosman most voorstellen. De figuur
werd door Jaja in eene diepte van de Pikienrio geworpen
en daarbij zeide de geest: Niet voordat iemand deze pop
uit de diepte ophaalt zal een ander Granman dan een Ma-
tjanneger de Saramaccaners regeeren.
Bosman stierf en werd Koenoe voor de grootopperhoof-
den uit den stamp der Matjan. Hierover zullen wij het later
hebben. De overlevering omtrent de opvolging der groot-
opperhoofden is weergegeven in ,,Eenige mededeelingen
over de Saramaccaners".
Zooals wij uit het vorenstaande hebben geleerd kan een
geest bezit nemen van een mensch. Dit geldt voor alle
Op het Christendorp Aurora ontmoette ik nog kort ge-
leden eene vrouw die volgens mijn inzicht aan epilepti-
sche toevallen lijdende is. De dorpsbewoners zijn van an-
dere meening. Zij vertelden mij dat voor ongeveer twintig
jaren de zendeling Zug van de Moravische Broederge-
meente den op het dorp staanden Kankautrie had laten
vellen. De Gedehoesoe die dezen boom bewoond had voer
in deze vrouw en nog een andere person en doet door
dezen veel onheil over het dorp komen.


De vrouw blijft gedurende langen tijd heel goed en
wanneer de toevallen komen dan zeggen de bewoners van
het dorp Nagado kisi en (God (Gedehoesoe) heeft bezit van
haar genomen).
Het lijkt mij toe dat alle personen die door geesten be-
zeten worden door een defect in hun zenuwstelsel voorbe-
schikt zijn in den toestand te geraken die bier nader
besproken zal worden, tenminste voor zoover er geen be-
drog in het spel is. Zulke personen suggereeren zich eenen
geest of meerdere geesten naar aanleiding van eenen
droom of na eene gebeurtenis waarvoor zij geene verkla-
ring kunnen vinden en die hun zenuwen diep geschokt
heeft. Kinderen bezitten geen winti; meestal bezoeken
de geesten personen van rijperen leeftijd, menschen aan
wier zenuwen reeds door de uitspattingen van een dierlijk
sexueel leven de knock out is toegebracht.
Het door eenen geest bezeten worden, dus de eigenlijke
aanval, is voor de betreffende personen een toestand die
verbazend veel van hun lichaam eischt. Ik heb gezien dat
personen na een winti-aanval twee A drie dagen total uit-
geput in de hangmat bleven liggen. Altijd hebikdevreem-
de uitdrukking, een wezenloos staren, in de oogen opge-
merkt, die men bij krankzinnigen kan waarnemen. De toe-
stand kan op twee wijzen zijn aanvang nemen: of de geest
overvalt, zooals de boschnegers zich uitdrukken, zijn
slachtoffer of hij wordt door het eigenaardige slaan op de
kleine trom, Apinti genoemd, opgewekt, geroepen. Slechts
de Kromantigado is voortdurend aanwezig in de person
die zijne kunst uitoefent.
Het slaan op de trom begint met eene eigenaardige
klankmaat, dof, stootend komen de eerste geluiden uit
het instrument voort. Langzamerhand wordt het tempo
seller en eindigt met een razend vlugge roffel die nu en
dan door eenige forsche slagen op de trom tijdelijk
wordt afgebroken, doch meestal wel een kwart uur aan-
De person die straks bezeten zal worden zit meestal op
een laag bankje in de nabijheid van den tromslager. Dik-
wijls merkte ik op dat de betreffende in een lustelooze


stemming scheen te verkeeren; hij zat erbij als iemand die
overlegt of hij hetgeen van hem gevergd wordt wel zal tot
uitvoering brengen. De eerste toonen der apinti brengen
verandering in de houding. Groote onrust maakt zich
meester van de person, zij staat op, gaat weder besluite-
loos zitten, tot zij na een wederom opstaan met weifelen-
de schreden de open ruimte betreedt. Naarmate de maat
van de trom sneller wordt, beginnen ook de lichaamsbe-
wegingen in snelheid toe te nemnen. De bezetenen begin-
nen, al naarmate de lichaamsbewegingen welke de betref-
fende geest gedacht wordt uit te voeren, te springen, te
kruipen met de handen en armen als met vleugels
te slaan, razend vlug in de ronde te draaien enz. Daar-
bij brullen, gillen en schreeuwen de bezetenen. Terwijl
rust wordt gehouden zitten de meesten, zooals ik het in
1920 te Pikienslee bij eene winti-vertooning en massa zag,
versuft op hunne bankjes, anderen daarentegen storten
reeds na den eersten aanval bewusteloos neer; ik zag eene
vrouw die weggedragen werd, wier geheele lichaam door
hevige zenuwschokken werd bewogen en wier mond en
neus met wit schuim waren bedekt. De omstanders hoor-
de ik zeggen: Na gado kisi en litti (God heeft haar goed
te pakken). Dat er echter ook veel bedrog in het spel is
bemerkte ik eveneens dien avond. Een man voerde den
vuurdans uit. Hij danste met zijne bloote voeten in het
vuur en zal, altijd volgens de opvatting der boschnegers,
zijne voeten nooit verbranden zoolang de geest in hem is.
In het algemeen wordt aangenomen dat bezetenen, gedu-
rende het bezoek van den winti of gado aan hun lichaam,
voor pijnen ongevoelig zijn. Dit is aanneembaar voor de-
genen voor wie het bezeten zijn een pathologische toe-
stand is, de vuurdanser was echter een bedrieger. Ik sloeg
hem in het bijzonder gade en merkte op dat zijne spron-
gen wel berekend waren en hij wel vlug door de vlam van
het vuur sprong, doch goed uitkeek om niet in de gloeien-
de houtskool terecht te komen. Toen de vlam eens heel
wat oplaaide nam hij eenen hoogen sprong met het gevolg
dat hij zijn hoofd geducht aan een balk van de groote
open hut stootte. Ik zag toen zijne handen naar zijn hoofd



varen en de voor pijnen ongevoelige vuurdanser going met
de handen aan zijn hoofd stilletjes zitten, lang voor dat
het hoogte punt van den heksensabbat was bereikt.
De geest van den Loangogado of Ania doet zijne aanwe-
zigheid in eed person op geheel andere wijze kennen. De
betreffende person wordt bevangen van hetgeen men in
de kolonie still trekken noemt, een zenuwtoeval gedu-
rende welken de daaraan lijdenden doodstil liggen en
slechts verschillende spiergroepen in schokkende bewe-
ging verkeeren. Uit deze bewegingen verklaart de fetisch-
priester den wensch der obia of leest hij de namen der
kruiden die als medicijn moeten worden gebruikt.
Het gebeurt heel dikwijls dat de stilte van den nacht
plotseling door vreeselijk gillen en schreeuwen wordt ver-
broken en in een ommezien zijn alle bewoners van het
dorp vergaderd om de hut waaruit de geluiden voortko-
men, teneinde te vernemen welke wenschen of bevelen de
geest te kennen geeft, die in den bewoner of de bewoonster
der hut is gevaren. Dat ook hierbij veel bedrog in het spel
is, heb ik vaak kunnen nagaan. Zoo kwam eens een be-
woner van de Tapanahony op bezoek in de Coermotibo.
Hij was zeer verlangend naar eene vrouw doch men wilde
hem geene afstaan. Een geest hielp hem uit zijne foeka
(nood). Deze gelastte eenvoudig dat aan hem, den man op
bezoek, eene vrouw most worden gegeven, en zoo ge-
schiedde het 1).
Onder de creolen-bevolking aan de Bovenrivieren, bij-
zonder in de Para speelt de winti eene groote rol. Te Berg-
en dal woont een man die niet minder dan acht winti's be-
zit. Ook op de goudplacers en in de nabijheid van Para-
maribo wordt door stadsbewoners heel wat aan Winti-
dans gedaan. Bijzonder berucht zijn de Pauluskreek en de
Tawajari, afgelegen plaatsen, waar vaak groote partijen
gegeven worden.
Zooals reeds boven is gezegd is niet ieder boschneger
een goed medium. Het wordt als een bijzonder voorrecht
) Alle daden die een bezeten person volbrengt zijn voor rekening van
den geest, alle wenschen die gekoesterd worden moeten, wil men zich de
wraak van den geest niet op den hals halen, vervuld worden.


beschouwd door geesten uitverkoren te zijn om hen nu en
dan tot huisvesting te dienen.
Als bijzonder wraakzuchtige geesten worden gevreesd
de Ampoekoe of Kantamassoe, welke houtluizennesten
bewoont die in staat van ontbinding verkeeren en hierbij
groote hoeveelheden wit schuim doen opborrelen, de Ge-
dehoesoe welke den Kankantrieboom bewoont 1), Ko-
lokwee die zijne huisvesting heeft in een boom, Katoe ge-
noemd, de geesten van eenige watervallen, kreken enz.
In Maart van de Pikienrio terugkeerende merkte ik de
monding van eene kreek op waarvan de naam mij ont-
schoten was. Ik vroeg daarna aan den achter mij aan het
stuur zittenden boschneger. Hij gaf voor den naam niet te
weten. Wel een kilometer van de plaats verwijderd zijnde
sprak mij de boschneger aan: Massa ik weet dat u kwaad
op mij is omdat u mij zooven op een leugen betrapt hebt.
Ik woon hier, dus ik moet den naam van de kreek weten.
Massa het is de Daliekreek. Daarginds kon ik den naam
niet uitspreken. De Winti van de kreek is uiterst kwaad-
aardig. Had hij gehoord dat ik den naam van zijn woon-
plaats had genoemd, dan zou hij mij zeer zeker heel
veel kwaad doen.
Zoo kan men een boschneger op een waterval niet meer
van streek brengen dan wanneer men naar den naam
daarvan vraagt. Beter is zulks niet te doen; de boschne-
gers verliezen daardoor de op de vallen hoogst noodige te-
genwoordigheid van geest, het geen voor alle opvarenden
noodlottige gevolgen kan hebben.
Het bestek van het opstel verbiedt verder op dat on-
derwerp in te gaan. Het zoude boekdeelen vullen, wilde
men al de psychische verschijnselen bespreken welke aan
de duizende wilde, verwarde voorstellingen der bosch-
negers hun ontstaan te danken hebben. Slechts wanneer
eenig stelsel in de denkbeelden waar te nemen is of wan-
neer fantasiegedrochten grootere complexen hebben ver-
overd en zoodoende geestelijk eigendom van de gemeen-
') Niet iedere Kankantrie wordt door Gedehoesoe (of Gedewsoe) be-
woond; het zijn door vorm of grootte onderscheiden boomen alleen, die
geacht worden den geest tot woonplaats te dienen.


schap zijn geworden verdienen dezen hier nadere bespre-
Zoo heb ik tevergeefs gezocht naar het mooie stelsel
van de tusschengoden en ook de dienstvaardige heirscha-
ren van geesten, die Ampoekoe en den Kromantigado be-
hulpzaam moeten zijn, zijn mij gebleken de meest onregel-
matige, ongedisciplineerde troepen te zijn waarover een
geest kan gebieden.
De thans volgende bespreking van de vereering der
voorouders vertoont ons een meer een geheel vormend,
scherper omlijnd beeld der voorstellingen op dit gebied.
De denkbeelden gevormd omtrent de Granjorka en jorka
zijn bij alle boschnegers volkomen gelijk.
Geest en lichaam worden niet door den dood van elkaar
gescheiden. Zoolang een onderdeel van het lichaam aan-
wezig is, zoolang vertoeft ook de geest daarin. Men brengt
den geest van in den vreemde overleden boschnegers, ver-
borgen in de haren en nagels, welke men van den doode
afknipt, naar hun geboortegrond terug. en begraaft dezen
met de voorstelling de geheele person begraven te heb-
De jorka van een overleden person blijft al de karak-
tereigenschappen van deze behouden.
De jorka van eenen boschneger, die op aarde een voor-
beeldig even heeft geleid, wordt opgenomen bij de Gran-
De verblijfplaats der laatstgenoemden is gelegen nabij
de woonplaats van Grangado. Aan dezen kunnen zij ech-
ter geene verzoeken overbrengen, zij kunnen Grangado
niet naderen. Alle hulp welke de Granjorka aan de stam-
genooten op aarde verleent vloeit voort uit de machtbe-
schikking hun door den schepper in het begin van het zijn
Heerscht nu ten opzichte van het hiervoren gezegde bij
alle boschnegers volkomen overeenstemming zoo is dit
niet het geval ten opzichte van het tijdstip waarop de
jorka de woonplaats der voorouders binnentreedt. Ter-
wijl ik vernam dat terstond na de begrafenis de jorka de
reis aanvaardt hoorde ik weder van andere boschnegers


dat zich de jorka eerst na drie maanden op den weg be-
geeft naar de verblijfplaats der Gransembe.
Vele boschnegers vertelden mij dat personen die als
man en vrouw samen hebben geleefd eerst na volledige
reiniging van de in leven gebleven person tot de voor-
ouders worden toegelaten. Deze reiniging, feitelijk onder
de gebruiken tehuis behoorende zal evenwel, omdat zij
verband houdt met het geloof aan de voorouders, hier
eene korte bespreking vinden.
Eene weduwe mag na het overlijden van haren man
eerst gemeenschap met andere mannen hebben, nadat zij
na verloop van zekeren tijd door een familielid van den
overledene is gereinigd. Jonge vrouwen moeten tenminste
zeven maanden onthouding beoefenen, terwiji meer be-
jaarde tot twee en meer jaren afzondering worden ge-
Is de dag der reiniging eener vrouw gekomen dan
wordt een der mannen van de families van den overleden
man aangewezen op den avond van dien dag zich naar de
hut van de weduwe te begeven en haar aangezegd op dien
avond zonder licht op te steken in hare hut te blijven. Te-
vens wordt haar bevolen in het geheel met te spreken en
zich vooral niet te verzetten tegen hetgeen gebeuren
moet 1).
Het aangewezen familielid dringt dezen avond de hut
der weduwe binnen en oefent den coitus met haar uit.
Zonder een woord gesproken te hebben verwijdert hij
zich weder. De geest van den overleden man der weduwe
vormt van nu af geen gevaar meer voor de gemeen-
schap, hij is op weg naar de Gransembe.
Een man mag zich van den jorka van de vrouw waar-
mede hij geleefd heeft, niet bij eene vrouw van den stamp
reinigen. De Saramaccaners welkeindezeomstandigheden
verkeeren reizen naar Paramaribo en begeven zich aldaar
naar eene publieke vrouw.
Op ieder dorp staan een of meer masten welke soms in
*)) Mijword medegdeelddatdilwijlsgenoegmetdeverlangemvandeneen
of anderen man (van de families altijd) rekening wordt gehoudenendatbei-
den dan na de nate noemen handling ala man en vrouw blijven amenleven.


den vorm van een kruis met elkaar zijnverbonden. Rond-
om dezen is 6f een houten bak bf een rek aangebracht
waarbinnen talrijke flesschen, kalebassen en kommetjes
staan en liggen en lange stokken, aan welker uiteinde ka-
toenen of calicolappen bij wijze van vlaggen zijn beves-
tigd, in den ground zijn gestoken.
Bij de Saramaccanen heet de plaats Grangadopaw
(mast of boom van Grangado) ofschoon deze hoegenaamd
niets met Grangado heeft uit te staan. De Aucaners dui-
den de plaats aan met fragatikki (vlaggestok).
Bij deze masten verleenen de voorouders te allen tijde
audientie en hooren na ontvangst van eene offergave
iedereen aan.
leder voorval van beteekenis, iedere nood wordt hier
aan de Gransembe medegedeeld. In dagen van nood en
zorg zoekt de boschneger hier verlichting. Als er niets an-
ders is, in het bijzonder in deze slechte tijden, stellen zich
de geesten met wat water tevreden, dat langzaam op den
ground wordt uitgegoten. In gewichtiger aangelegenheden
echter moet wat rum worden geofferd. Zoo geschiedde het
in het begin van April van het jaar 1923, toen ik te Gran-
mankondre was aangekomen. De oude kapitein Poko
kwam uit de hut van den Granman met een heele flesch
rum en begaf zich daarmede, gevolgd door een tiental an-
dere kapiteins en boschnegers naar den Grangadopaw.
Van uit de hut waarin mijne arbeiders gelogeerd waren,
kon ik onbemerkt de geheele vertooning zien en ieder
woord verstaan dat gesproken werd. Nadat allen op hun-
ne bankjes gezeten waren, kuchtte Poko eenige malen en
liet daarna den inhoud van een bitterglaasje langzaam op
den ground uitloopen. Daarop begon hij mede te deelen,
dat het gezelschap tot de Gransembe was gekomen om
dezen te doen weten, dat Joenkoesoe naar de Saramacca
was gekomen om met den Granman over de slechte tijden
te spreken. Zooals de Gransembe wel wisten was de foeka
groot bij hun volk. De blanke was echter niet te vertrou-
wen en daarom verzocht hij, Poko, het zoo te willen rege-
len, dat uit de komst van dezen voor de Saramaccaners
geen onheil zoude voortvloeien.

University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - Version 2.9.9 - mvs