<%BANNER%>

An Unpublished manuscript of Cicero's Laelius De amicitia, Cato Maior De senectute and Paradoxa stoicorum

University of Florida Institutional Repository
xml version 1.0 encoding UTF-8
REPORT xmlns http:www.fcla.edudlsmddaitss xmlns:xsi http:www.w3.org2001XMLSchema-instance xsi:schemaLocation http:www.fcla.edudlsmddaitssdaitssReport.xsd
INGEST IEID E20110404_AAAACS INGEST_TIME 2011-04-04T16:55:01Z PACKAGE UFE0014442_00001
AGREEMENT_INFO ACCOUNT UF PROJECT UFDC
FILES
FILE SIZE 2575 DFID F20110404_AABXIU ORIGIN DEPOSITOR PATH heinen_d_Page_073.txt GLOBAL false PRESERVATION BIT MESSAGE_DIGEST ALGORITHM MD5
013cdc2e1f9dd60c1bf384d23d34cab9
SHA-1
42312a290345c2ab39bc21b303a5c401a08730ae
2396 F20110404_AABXJI heinen_d_Page_089.txt
622cf72f8b060302124399cb9378880f
a7d61d8e8423af503f786a2718f0e61f514b0344
3201 F20110404_AABXIV heinen_d_Page_074.txt
18e86bccc41afa6e9ba36f272031c205
adbe5029ec7add20391da12dd55d2f0e0934434f
1896 F20110404_AABXJJ heinen_d_Page_090.txt
abe13857930519d6a9e3354e323b63f8
3c935f1d01d6ca07c502a8be44d39bac1f25b418
3029 F20110404_AABXIW heinen_d_Page_075.txt
d54fa00854c4ef0a9b3f4868156f8e70
c6220f1be57c1b2eace01b428da04948d22a14c9
2092 F20110404_AABXJK heinen_d_Page_091.txt
f59ca7c4ea114670f633ed11e681720c
c3294a3c3ff80e4c0c618385062ad28110b9d084
3026 F20110404_AABXIX heinen_d_Page_076.txt
1d5408e95f2bd51864e4fa1385d5ceb0
c7c71555681f307fcd79a3cb0ba029bf679cc3ac
1114 F20110404_AABXKA heinen_d_Page_108.txt
c97ddac7471cfb6efb5a1f225bb67f72
dbde9297f876fe105f38b2fc2c0dfcef3ad51c82
2024 F20110404_AABXJL heinen_d_Page_092.txt
343a2027c52d582e060c0b96989b9cfd
291900fa0ac46235582f0340184af16f7c34b417
3091 F20110404_AABXIY heinen_d_Page_077.txt
2df6c06ece92b3f178a480e9f1378c49
7e2dc463de8b231f7db1309f0d2bf44b2bd69630
2252 F20110404_AABXJM heinen_d_Page_093.txt
7be4810996cc9af5d70452344fe84cd3
37f5b8adfbc887a9dd0f72332c81f8c434455d15
510 F20110404_AABXKB heinen_d_Page_109.txt
bb0db00a9b7a048d9926376ccf5bfec8
418e77180277791e7ca26163394ef5201f97db0e
2133 F20110404_AABXJN heinen_d_Page_094.txt
a907631c840bf20189ec4fa97dfa2a25
dbd431a272239008c45150768fd81e8acaa1942f
3227 F20110404_AABXIZ heinen_d_Page_078.txt
49c936e9aa84d564db8ddad337129459
119d009a7c6505e4c335add85b1a10fabad2e3e7
8473 F20110404_AABXKC heinen_d_Page_001.pro
336ff9bb7ad27e2570683303a12d77fd
2805b74b12c5848dc0948c2e550d4c60f338a08d
2102 F20110404_AABXJO heinen_d_Page_095.txt
128b57bdb0ed86987919b6970fc7a82c
325aca7779a3b2d2a326bf4d76f2e91f8319dc3d
1252 F20110404_AABXKD heinen_d_Page_002.pro
a0a884339378b3992cf97686840ce1c9
ffad8a9b71a39d371ff046b99a8722a1c2d24eb7
2260 F20110404_AABXJP heinen_d_Page_097.txt
1658afcb3fa80952c01c23c05726484c
aab8fe55a6e1a6963c9c11a5058698a529fdf5a3
14352 F20110404_AABXKE heinen_d_Page_003.pro
073088a0e9bf52899e3d5d7c31db81dc
81665840fd70f7c8bdd7942f2761e39cfe3f4891
2200 F20110404_AABXJQ heinen_d_Page_098.txt
664a6311f6b8426b8852b5b777fb496a
74db2e089de00a1e196dc7b19d54048b1fc78423
64188 F20110404_AABXKF heinen_d_Page_004.pro
0b916201285f82bc50acd6e07c38ade3
4e3f4d158a0ef5a0d6c12ae91b3a7428a5bec4c0
2031 F20110404_AABXJR heinen_d_Page_099.txt
9e65b90a0f582ebbce932e32eb9b0b58
fe353d445ffe3ace8ca1aad5330c8f59a6407753
38268 F20110404_AABXKG heinen_d_Page_005.pro
f35f39dfc1064bcc22213eab00f4b455
a18640e4568059f2bc6deda1c5026c55e2caf0b9
969 F20110404_AABXJS heinen_d_Page_100.txt
e426cd0357bf63e7354fc308ea854570
d1c59bbc481d77950cacd744b9ec4e6b4a3a3d11
44974 F20110404_AABXKH heinen_d_Page_006.pro
b5dc7824f24461c3fc7b224a6aa09491
72ea96b3b7498ec0e82b0b02de5e796ec3ec4124
1262 F20110404_AABXJT heinen_d_Page_101.txt
43a5b6d733e40585b0e901046cac2996
4ae786695fcb12ca2a3ac80557799e94d9459eb1
42420 F20110404_AABXKI heinen_d_Page_007.pro
cb661e3a6d1ed4c818ebf36fa810d85e
c5c5ee82fb49e2aae16f4ece0553d55842f53409
1024 F20110404_AABXJU heinen_d_Page_102.txt
0f8c5076d46f4bdedb3663a0023adab9
9bc5c95fc6a72ac681fe0e88a76ed7a9c25ae1b7
47455 F20110404_AABXKJ heinen_d_Page_008.pro
fd6a5c737df6190f37b3a2f92168829a
f8bf5e379c76db1ef9198ca5ae6feaf790a145f4
1150 F20110404_AABXJV heinen_d_Page_103.txt
fc8a37e824808fd09f79efb8eafb3062
1de55373d44e04e3a89d3d1409067928829c20c4
57699 F20110404_AABXKK heinen_d_Page_009.pro
8104fdf70b6bcb225f4034eb0035f89c
efeaac7aab82b696e46998536f56a485d5fa9cdf
1488 F20110404_AABXJW heinen_d_Page_104.txt
20452c35352910f1d83ac3be7701247a
aeb29f5760c56c83aaea788eba78ec762e94bee5
56714 F20110404_AABXKL heinen_d_Page_010.pro
505a0b24b144331ce68c429fefb56d69
73b67723ad08f2e00d6f9fda90e358d758fa02b7
295 F20110404_AABXJX heinen_d_Page_105.txt
f15cbf24fbb6263ad6d5c7fd99e0ba63
a12514deb6ed772afa5b25bdfdbc7cb519a476e8
51512 F20110404_AABXLA heinen_d_Page_026.pro
457aebc1f1307aa6c4e4585eef30430d
f421586aece0baa2b9d88632e5ee8d0a6eb7c0c7
50450 F20110404_AABXKM heinen_d_Page_011.pro
d636abf2b5fa046ff53b657b73aceff5
535fcbd6bede396514da9138eb9c35f51098d5a4
1552 F20110404_AABXJY heinen_d_Page_106.txt
cb06d533df4d64f208242d811fd9458d
8e387a01c299f2cb0c21280277a9da487a0f2276
61822 F20110404_AABXLB heinen_d_Page_027.pro
1e966fe348987097bea3e6bab2381ee5
32476c61fd12fbc27b1df2e68e91dc83b399b5d5
44574 F20110404_AABXKN heinen_d_Page_012.pro
10497599d5d53f9038a04960ceb70d4e
fbda8d452468902184569376e082a76886920bab
1850 F20110404_AABXJZ heinen_d_Page_107.txt
1db014a252301ec9f4c87badb1c692f9
443b37e7d8c9e734098189cd5ccd96b714f474b3
43996 F20110404_AABXKO heinen_d_Page_013.pro
2188c76c967536ee60a67089f87afebb
7e93a0da8647d063c5feee0738e9c2243b5a1c83
54592 F20110404_AABXLC heinen_d_Page_028.pro
2f3c63738aebfd508b3be0e734b3c273
2574b9bff6a5c7cf1c36289e391586d47d5a57e1
32160 F20110404_AABXKP heinen_d_Page_014.pro
ba70b98289847e2a3bc41c78400adc18
62fabc6d512c88deffb51be78e6535ff23fb9324
46373 F20110404_AABXLD heinen_d_Page_029.pro
a785cf207022f1fa915e4859e239cff7
28508410ef2c95fcd7e02faf7d298d3b66cbbcc7
40892 F20110404_AABXKQ heinen_d_Page_015.pro
2181c86370a0c9eefcc3ca7b9be93424
dc14ed37ebb0b2c02a2e757b6d7d5fd50be48344
48049 F20110404_AABXLE heinen_d_Page_030.pro
847a710996cc912b1385d2ae17c6f407
9b621cf25eb45ec3d3692f2442c14c20a696a230
57245 F20110404_AABXKR heinen_d_Page_017.pro
e633be460d287b4a2bdab2b062236970
4ebffc4c697e2ba8af986440e10952bd079edfb4
48545 F20110404_AABXLF heinen_d_Page_031.pro
ffe8bf59fa56c31135e9853cab666d95
cb31465157c00f51b61b80cfc2236034a691fb07
44223 F20110404_AABXKS heinen_d_Page_018.pro
0738364a97b65ddb9417415a7602f63d
a1ffa44bb3e37361a854725c0b4a7ea9db73cba6
8726 F20110404_AABXLG heinen_d_Page_032.pro
e2539765280c7a1599eddcbcecb639e4
d56629ee2f9c58e8a034803082c57f2d67af2425
43797 F20110404_AABXKT heinen_d_Page_019.pro
072542b3b5153363694e6ee63d6f3a00
3bb7753bc8698a463b202a06626aa7ff838ec8de
45133 F20110404_AABXLH heinen_d_Page_033.pro
4c786b9e413ef4817078ffa24bd56387
33ecafd71233f5ae39a8e4a6ff2b9e7d397b9a90
45395 F20110404_AABXKU heinen_d_Page_020.pro
9a68cb57094fe0c445c38425be58e2b5
3e964a429e5dba79a5d4efdbad215d50b217f934
83043 F20110404_AABXLI heinen_d_Page_034.pro
7d6bf4698fae322484d25d4e99a4c9df
777e82cd6725c6f116977287306adbd483166382
47571 F20110404_AABXKV heinen_d_Page_021.pro
8fbf38857fbf3fddc962ac07db515826
90506c4b4e7cb0355491beea3a708709dd267d2a
81923 F20110404_AABXLJ heinen_d_Page_035.pro
2a0180349b723a4dda4879bc452336c6
07edadea4a2c0dc5eb58282ec973283bcfbc3f72
45824 F20110404_AABXKW heinen_d_Page_022.pro
925a45bec1cbb29d2197ed1aa163e46a
57f79456a2ee4918de00ca5f7ba1e53620b8ed0a
86435 F20110404_AABXLK heinen_d_Page_036.pro
bd66517d86753fb3684c2e3ebd8df3a1
8ec6deec1ce0a2dbbf900024fb4fa8926809dd6a
48646 F20110404_AABXKX heinen_d_Page_023.pro
48ed20c7d7468a9ca56d838421cc66f9
584779099970016cf2c3a56ad91e6c813420cf5d
80805 F20110404_AABXMA heinen_d_Page_052.pro
fe2d39790f8e3f714dbd578b716611a6
d12b7ebde68e8b699800b2a4502f49cce524f97a
88259 F20110404_AABXLL heinen_d_Page_037.pro
8d786ef49639787c3fa01ef2b4657dfa
3e1bc2f881997f2243e5447adc5c993a943e2eb7
57716 F20110404_AABXKY heinen_d_Page_024.pro
d202453055a58d9164bd9348c19f0fd3
adc088d1ccb77ae3f599987c2905d13e2d69308a
82094 F20110404_AABXMB heinen_d_Page_053.pro
0a231ffe1c47a07eba2af37e6bfb52b9
4ec6624141e5f24b9e3b414bdbf75adaa5fa3e74
88758 F20110404_AABXLM heinen_d_Page_038.pro
787aeb8121f0798d06d0c30b026a3494
ec1aeae3d5ea45876d26ea1288d64ae36b6fd253
46760 F20110404_AABXKZ heinen_d_Page_025.pro
bdb6f736c710ef60876f468bbedf06ca
e253d6bc4774d04df5cc548023a0afe523eb1d39
72286 F20110404_AABXMC heinen_d_Page_054.pro
33cf77078cf1d2b8491791bc770e3a00
0c00c3dfd7259adf590abe96bf6fb3d5eb7a1533
77897 F20110404_AABXLN heinen_d_Page_039.pro
92ae53eebf3e88fe0dd6a5ad900a586b
74b4a2332f7dc3de56296ce8a75ed55d1d233485
82078 F20110404_AABXLO heinen_d_Page_040.pro
e2d6a402974fd042820626c05ca38dcc
218461a93753b362f1ba024f46b951dfdb1f8076
83635 F20110404_AABXMD heinen_d_Page_055.pro
034dc4b5cf92f5f33b0ba64d59c1b0f1
bbee579aa380f2afeba5446003312f9480186b45
86558 F20110404_AABXLP heinen_d_Page_041.pro
ac1b3061a8c822ad6542ac86f3eb3382
221219517a6ac18114a9d64ca712d404919e7dc8
73898 F20110404_AABXME heinen_d_Page_056.pro
bc6ff159d25bfe4414096fb6ccd96df1
c54f9c74dbcf98fcfe315372597c259e7cd2e4f3
83188 F20110404_AABXLQ heinen_d_Page_042.pro
e96188c22d5d688556c3852dc792b127
4deace1566a3762c74cb6a69b0ecdfdcf6e5ca63
77040 F20110404_AABXMF heinen_d_Page_057.pro
514abd2f9b5e49dd688c896c79d9d55d
329585603649c66bf1b69cf1a09cb1f7e3fb64d2
83362 F20110404_AABXLR heinen_d_Page_043.pro
be8d12d676a1cbddcffeb0a6eab4d08d
07502659efb13a6c23e9c57c06d693373160822d
68879 F20110404_AABXMG heinen_d_Page_058.pro
909d84245650368896c251296282db50
313f39ce92b497dec1aac1fcfcebca651a8f5552
82536 F20110404_AABXLS heinen_d_Page_044.pro
6fc0114260a8f9c8f4c100d96569f42d
aa0ba3eb5741fb02f07c84cad439f6b7e7821438
72555 F20110404_AABXMH heinen_d_Page_059.pro
9064198d58a4a41967cfee75e373eacc
a391b28df0ded2f8e766ad1a8f65ce26d0f1abf5
82190 F20110404_AABXLT heinen_d_Page_045.pro
a4a68c525b3b98a66136f70efa73df54
e4926ea0176346aed80259032a690e56c0d1cc7b
83303 F20110404_AABXMI heinen_d_Page_060.pro
fe4f0a7a2c8ded600734f6ed8fc96cda
6858d096ed90249e69db0cb608c509ff13fc8704
83008 F20110404_AABXLU heinen_d_Page_046.pro
d51036b9b3ecdb176ef1c14f8019c00c
76a1f211cb2b3796497ef7e41f8a7bb93a0eba03
85778 F20110404_AABXMJ heinen_d_Page_061.pro
662830eaf5419ddb35795fc960bae1f9
b8e7463162ca6ebf5eba05324ab5cf7f1267b66d
82668 F20110404_AABXLV heinen_d_Page_047.pro
51bd7cf94552c78ef72aeb3bb3aaba02
c4aee48c4a247b963aa165093d3a9f65dea68256
87006 F20110404_AABXMK heinen_d_Page_062.pro
0924366712dc77483c8acda04cf4afd0
a60493b868819bddde4b7fa8ddfcb0130de67375
80220 F20110404_AABXLW heinen_d_Page_048.pro
17fc7a92fca3bfadd9a836fa5b113469
650d5a30c676509639494bc24481725062c63b2e
83786 F20110404_AABXNA heinen_d_Page_078.pro
a6a124c3f45e1b373e835b284160926d
80e7554b23a357659428a33d6895237ca9f6866c
84773 F20110404_AABXML heinen_d_Page_063.pro
c9dd00ede3bedc0288e5a896519b99c4
109b55d793b9bbf486e44296a6137562cdccaae8
80223 F20110404_AABXLX heinen_d_Page_049.pro
419817b1c6fecc53310b446f578af54c
284874d675e5c32060c9778d0f2025b47088407a
78921 F20110404_AABXNB heinen_d_Page_079.pro
ee20e8ad1399795e6153111ad4ca5697
ad831a2e324b3f2936bd4aa849f40890f753e4d0
83628 F20110404_AABXMM heinen_d_Page_064.pro
11d9fd0b8569945a6608f105fbbe381b
c6f52864415cfa186cf0b9e8ab39f6c3ca7f3e40
84363 F20110404_AABXLY heinen_d_Page_050.pro
5485fd43acf3d4a76042d60a2b2b94de
dbb16726f62eca4b2ea6c20c14f2b1f49ca2dbe9
88546 F20110404_AABXNC heinen_d_Page_080.pro
aafccf94ffd6792d750c4b358d645f00
549e36e016006db0875b1eedcb78aef0fb28b8de
85005 F20110404_AABXMN heinen_d_Page_065.pro
da7b4cca8078b31eeae1ef63a9c56435
3edde5873d51a1e52a2dd846865d9347823294fe
80931 F20110404_AABXLZ heinen_d_Page_051.pro
b4af68e8df8357743c8af09dafe9b7e9
72c7941c595f7574665dd328f1d8b46144f008a8
74680 F20110404_AABXND heinen_d_Page_081.pro
8fb996b19befaecc49cc810e31cb2197
becd515fe0d711ebac49a493af550e918967a2c5
89505 F20110404_AABXMO heinen_d_Page_066.pro
75f7e6f090d031bc0d715b1130bf4708
f55870d8259e2acb4050d572f3b2ef5c94053bd8
84662 F20110404_AABXMP heinen_d_Page_067.pro
bde6fc3a5c20d5451db395b8d00cf69a
357452ca163393f2fe9f3b070a0814249d16e5f0
80557 F20110404_AABXNE heinen_d_Page_082.pro
f507bf08527e11007782fda1ce971716
b47cd1921f5cf3904f08424a78fb39a055a245ed
82028 F20110404_AABXMQ heinen_d_Page_068.pro
b5fe7bfa7678b6f8e908f63c272cc6f6
1a696d98bfe7ea91775377589a5618977e30f8f8
55403 F20110404_AABXNF heinen_d_Page_083.pro
57c1edfe794a93eef95e04bd778287f5
0d4bdf87069858003a4a2439bd3279a32c101622
84613 F20110404_AABXMR heinen_d_Page_069.pro
47eb50fe5ef3e2f8430fded2f5f01a6e
2a4db8d5e12fc8455ffd8f0121c1176a2b42f3cb
56496 F20110404_AABXNG heinen_d_Page_084.pro
8c8592e8085aadbdbbebcd0931079c59
f4b9b1f4ba4356c24b45ccba93b44dd13f1b10c5
80161 F20110404_AABXMS heinen_d_Page_070.pro
05d3f40226a425854cbd0a278ee0f7da
1fb39a0540dee632502800e29a953b52f744bff8
50488 F20110404_AABXNH heinen_d_Page_085.pro
8ecbc48ee44b5eda4d2c95e034167fe8
2f434bbb4589d842128842c58692d01f52cb7bab
82475 F20110404_AABXMT heinen_d_Page_071.pro
0db549f9cfbab67a3b5c68b0014aab65
c197621e0951738de3cbef1dc3d615dc3d9bf6e4
48733 F20110404_AABXNI heinen_d_Page_086.pro
6b63dc28d44edc706224238864fa04ab
e7d63f01d137faa48aabd33393874d9be52df3cf
87122 F20110404_AABXMU heinen_d_Page_072.pro
12656689c34ad6b90717d9a8a5cde588
5ae9452d1ad2737c9bcb4af2f02881ba2b0f67a1
50482 F20110404_AABXNJ heinen_d_Page_087.pro
02e11d59c314d19752b3626f4bc09242
3690a08a268c7063203a8fa9b41493f1435f6ea8
65466 F20110404_AABXMV heinen_d_Page_073.pro
24ba3f26f7b4d87a2b22980353db73c9
70ae985f486f217ed74826ceaf0ee571e2d26242
41536 F20110404_AABXNK heinen_d_Page_088.pro
372f189e63fc602934304d8d26f6f477
a137fae8018fd1403238ee21bea8c2aba3b1c89d
83082 F20110404_AABXMW heinen_d_Page_074.pro
c51949323e3ae131f00391372ce587bd
cbb4b2aa5bdbb236b7825aa596b6580908323a5c
55651 F20110404_AABXNL heinen_d_Page_089.pro
e87c5f119cf3e002d07ba56fc913a479
d96089d55ad40789dbc9f00302d9f5b58225707b
78550 F20110404_AABXMX heinen_d_Page_075.pro
caffe8bf4e104f9844da7047eec01daa
35681d81f84de6da5e4cf0be81989e431c40f3b8
37407 F20110404_AABXOA heinen_d_Page_106.pro
039cbab920c981ea61771a10177091fe
97923a0b1fbcf1c0fa41b936c461855e644d7895
43013 F20110404_AABXNM heinen_d_Page_090.pro
a62e43fa5460d0bf3e3e840284b613f2
66a331faf183fa573a084ceae8f1a9165448969e
78564 F20110404_AABXMY heinen_d_Page_076.pro
56180cdd6ba1134173a01d961624e810
e4e663d50fdd826148933ea119d029b5ed52a3a9
45256 F20110404_AABXOB heinen_d_Page_107.pro
ea2e455a6e6a29c6b3f86d1147b9bf85
c4edd0b107f671d4d3ed62e9c605f920117d4766
48531 F20110404_AABXNN heinen_d_Page_091.pro
20aa4f6776eb58b88f638692626f75d8
7f7b3e29b143e3984dc0da693e65669c710cc72d
79847 F20110404_AABXMZ heinen_d_Page_077.pro
979b52440c91831d3dbe9a8f6753559c
b69af4bcea24330633d8800372db30682cdef79a
27036 F20110404_AABXOC heinen_d_Page_108.pro
3090a7bbeb3eb214d9b72a8521d0fc41
48c4d037a5d0bcd114a0df6899ebfe1670c1fb95
45835 F20110404_AABXNO heinen_d_Page_092.pro
f862885611bad007b574245053f4e2bc
49eb9c805e1a0512e6fdd5538e65bafb2dde4e4d
11645 F20110404_AABXOD heinen_d_Page_109.pro
84734c505e8cc0fc2b7173a0844e0a68
0eef1e0dab898380dd6d2e072d5c5a088692e00e
51378 F20110404_AABXNP heinen_d_Page_093.pro
8271e4985bbfd775149c242de7d1c79a
100c51451e993e0b10055e29ee1371e1f497b25b
22363 F20110404_AABXOE heinen_d_Page_001.jpg
89a51815f94ca6c39cb73173ff0c0458
4d9f133f3e93ae2a42f400b86bca21d8f2925d2a
48426 F20110404_AABXNQ heinen_d_Page_094.pro
b352e97291f102e284cb1e8c723c325e
4ea2a5d1579e5c4d2722d99c703b1d568b24ce39
44561 F20110404_AABXNR heinen_d_Page_096.pro
9da06538458f9a5c728dd318077267a6
29bf79363db091acb9ba9322f6b342937abdc9e6
4783 F20110404_AABXOF heinen_d_Page_002.jpg
2b15c0480ece788a4d73412d48f64ada
d9dd92d7d4483e54291f92b7291c5c0641eee53e
52703 F20110404_AABXNS heinen_d_Page_097.pro
4a488bde3487d1e1a805c192739ddfa5
53d60cccb1293f5caf22f83513aa4eb842ca3f51
27191 F20110404_AABXOG heinen_d_Page_003.jpg
75b94a3c84e70f73d830456e1ef1f756
d0e51608e605cb17201fbb2f930b2b9634e3a36b
50885 F20110404_AABXNT heinen_d_Page_098.pro
689f4e8768d7f08fa07d6592b77d1e42
45868d9acc1565adc44d0d14c9ba71a4b997c138
52113 F20110404_AABXOH heinen_d_Page_004.jpg
474fc4732b5813b296293e3d8fe1794a
74742bb623c908c4aebd7fdcef45e78bb261e7db
22411 F20110404_AABXNU heinen_d_Page_100.pro
26d11afad3ff7fd787ae7cac33527124
2723b17c2c5e3713edd49a3da2eb8c9774e304a6
67123 F20110404_AABXOI heinen_d_Page_005.jpg
29f2a7559ed2e756282b500877d659c3
a53a21fcced42475e95f886fe6dee7dc0ac9c071
31485 F20110404_AABXNV heinen_d_Page_101.pro
66e91eea17675627bc2883ec5aceeb81
a4085b0b5152ec080c6cc7e9a6206f3935c7729e
76326 F20110404_AABXOJ heinen_d_Page_006.jpg
79198fd67f74f9d7a15f6d8d1d11b648
43c8885c8b71e7f9467192ae6747d33b45b11300
71685 F20110404_AABXOK heinen_d_Page_007.jpg
6f78a6b6783ec12488c9d5841106a944
f9471ddd1aabe4acc9a9e2c21768796b344ca54d
22661 F20110404_AABXNW heinen_d_Page_102.pro
6e532f58e3bf317dbdea4c4132951731
fbc7f8bcf0c5e34e0fab42137971bb224f06e43e
80887 F20110404_AABXPA heinen_d_Page_023.jpg
4e914cb3c0c0e1225a4ffab1c96bfb9e
cec2577dbbc280c3381f1ad39023eb8722626152
78382 F20110404_AABXOL heinen_d_Page_008.jpg
66984a82d5495e7714f248251292787b
23aa3d2d64685b0a64192d3dac31b9b3e8a59849
24503 F20110404_AABXNX heinen_d_Page_103.pro
03430a4e1f414522e4ebdbc41b3b27b3
0639539776196fd2eb0f6ccb457c561557529f2a
83181 F20110404_AABXPB heinen_d_Page_024.jpg
d7b982653fcd61a78eefc211508f3db9
4db6de6f390b38c086960322e74ac637aab07988
88630 F20110404_AABXOM heinen_d_Page_009.jpg
79c2b1a405a6ce61d1ca4b653c9ee301
ed2269c7924668c5c0dfc98b841e6c830f2da0f9
32966 F20110404_AABXNY heinen_d_Page_104.pro
ecd9a371c84a7219c82328ba2897fed8
2b18c593d33446c9ac3bafa5fb10418a85d44033
80060 F20110404_AABXPC heinen_d_Page_025.jpg
d41711dd7bf8846499c1adadfa1ae9af
c882758b7d880042218b9f4e6f5ccb4b1f844fdb
85124 F20110404_AABXON heinen_d_Page_010.jpg
e1fb2043315498af8555b12ab2be2985
45a110672d9d90524287c2bd1df4f1b905f76ca5
6151 F20110404_AABXNZ heinen_d_Page_105.pro
d4fea6c8f5c4cb10c721bef9831fa1bc
5c91e2b3030f629edfd009c99994c6bbbc9c647b
83910 F20110404_AABXPD heinen_d_Page_026.jpg
7f39639dcfe597c3c1cfa1932bd8eb72
60bc983214d1c8808a06c5ac19a9ab1cac9b3227
82216 F20110404_AABXOO heinen_d_Page_011.jpg
61373a9f1d8f3e88a0f6dfa19f6765ca
74659b27734208ac240d08f91cc038f105896bef
92317 F20110404_AABXPE heinen_d_Page_027.jpg
ea9d99bec8b07f2adfd5004982bd832e
a9acdfb580358c01c81b735dcb9666f3f497f180
74234 F20110404_AABXOP heinen_d_Page_012.jpg
4d8953c522896c0dd248cd69a620ff59
3053b5db7dcc6fd149d73bcc3120acb800dca546
87482 F20110404_AABXPF heinen_d_Page_028.jpg
88eed398e36e6f8713847c43ccdc8036
e7e9b572d880ad08ca021ff77d142701fabc49f0
70862 F20110404_AABXOQ heinen_d_Page_013.jpg
8d3ba3a591a315e16fb9c4f6ffc444d7
cdf853a632b335950dc18c23df48dd33e60e13b4
55850 F20110404_AABXOR heinen_d_Page_014.jpg
84557040645168c0da9e34ad2b279c18
b1919ba5b977790ba67b5bc2a404ead37ba3cf25
76827 F20110404_AABXPG heinen_d_Page_029.jpg
25813fbf4458c7ec16dd5843b54cd108
1703edcdb9793697416c3a1ecd7f6cc24201f5cb
68139 F20110404_AABXOS heinen_d_Page_015.jpg
71b2d34d8184bd383d2c1edb467765b0
6bb8a769a08c5da02e3a2548cc636f43115723da
80352 F20110404_AABXPH heinen_d_Page_030.jpg
0036de46dec22d586a5ee0355db5cba1
8ebe77f9aef09855d420e92dadbc475c2db6b883
99320 F20110404_AABXOT heinen_d_Page_016.jpg
256eb2071cc0916a6fc267019eff6260
ba097669958337c8d16e0e16efe8f0d05fe76516
81878 F20110404_AABXPI heinen_d_Page_031.jpg
17e60a744fb16dffe4003bec101acdce
b17c1e20d93c5eceaa0c043e570957fac314048c
89727 F20110404_AABXOU heinen_d_Page_017.jpg
0ee7a3aab9732ac0630e4c6e3bd03d1e
ff3d6c8803604c0a8c3b736910f1ff220019ced8
16596 F20110404_AABXPJ heinen_d_Page_032.jpg
0234001d81a96272a99f51344f9e822f
3b26b69353a1ca524465c171bdc6adfe345996c1
73056 F20110404_AABXOV heinen_d_Page_018.jpg
f829cc054f4864455f7c8340f79fee41
fbbfe1acf2edd5529659e7b7a6170388e1a41a07
74656 F20110404_AABXPK heinen_d_Page_033.jpg
dff6f8939bdf44cfef18580dc292e60c
84188b3e3d2e1c63b953e09ff0d28eec3a1e4ef6
71197 F20110404_AABXOW heinen_d_Page_019.jpg
b1251965939ed2096034b0f43fbd964e
dc6d0595c457ae56721bd262e458320d383c8f13
126071 F20110404_AABXPL heinen_d_Page_034.jpg
0653a3644a9184bcc2166584f9e76f0b
fe1244a001a5127b4e11b945e9d04d9e15bb7882
76534 F20110404_AABXOX heinen_d_Page_020.jpg
e1b7df7ddf9aee8896d22f1f548f9d80
17642b63c9688d7b9c2c2355c938b542cded7166
122422 F20110404_AABXQA heinen_d_Page_052.jpg
a34681f4fc1eee93e6f47f66ce39a215
2bfde57ecd98a4a507da670ba65f49236c137f22
127913 F20110404_AABXPM heinen_d_Page_035.jpg
f7fae7948fcddcf743469b64b6acf823
6afa1346c71d4d1c3acf750af9e59074ff805699
78432 F20110404_AABXOY heinen_d_Page_021.jpg
3114eb0d5318ea4a1337f49d556e5c6d
b05c5611ff3986a7281813b08d0a8e092a8917af
127212 F20110404_AABXQB heinen_d_Page_053.jpg
8563761d0be103e8c4011b46177146f2
5ebb8c8050a4ff2ea09085c4944b7c5b17ff73f7
134191 F20110404_AABXPN heinen_d_Page_036.jpg
6fa54710b13db1b0c869d1f204316d21
a05e73bd21e663d476d9dae02416d1aff1639079
76325 F20110404_AABXOZ heinen_d_Page_022.jpg
33a553a5784a899a3e09477754cbe8db
1ede4c20fb7a1573b4b8beec2c4a98874fac415b
114748 F20110404_AABXQC heinen_d_Page_054.jpg
331bf30d1520044a01ee2d23ea537067
5fe9a04e4925876d4cde11853626a0cd620d64b8
136288 F20110404_AABXPO heinen_d_Page_037.jpg
66f272d92fe7edca5195acea64f603bd
c628937bd15ea6e1919bafb7b2a73839833c609f
128855 F20110404_AABXQD heinen_d_Page_055.jpg
93e0647e557e391a4673d8fe9a0e4647
aee2dfcbf67e15dcf5cc81cd8f6b0ff17b1189bb
136458 F20110404_AABXPP heinen_d_Page_038.jpg
461783addd1bae37757cd27eb83f1f27
eb579073be2bc73a83f89e76072acda9aecd0818
115894 F20110404_AABXQE heinen_d_Page_056.jpg
db8e770eec00ae1ebda24db35292a4b4
9fe45a76503087349ee2af9e1c047a00f35701b0
120792 F20110404_AABXPQ heinen_d_Page_039.jpg
24a8229d7a9e6943f5652658a0e4c4c6
806c92db7827d3d43bd3248b2a9386dd5fcd64bd
121017 F20110404_AABXQF heinen_d_Page_057.jpg
f5f4d0e1c4a37f0274c8cf9ba3aa660b
593863fbddf3fd3565dc2986cef68dc705abddc3
126475 F20110404_AABXPR heinen_d_Page_040.jpg
b7e707ca59d7e6ff3e7ab4b6a51ed8a9
dbfd7175fde1796ccfdecd56036edf5631b4f5ad
107019 F20110404_AABXQG heinen_d_Page_058.jpg
ed67d6feb5d041211d349113f38aa0bf
01f69c288fb4dc1b91f744d1bc1d35ef1f678334
129411 F20110404_AABXPS heinen_d_Page_043.jpg
1a29eef15c15c5791430a4c70a79e2c3
859d7e77fa465163075145251bf14ae070a1a1c9
128430 F20110404_AABXPT heinen_d_Page_044.jpg
bad6e95789333e0d52c814758743f570
652f3d4ed71f05be26ad2acdcedc075d18f2277e
113560 F20110404_AABXQH heinen_d_Page_059.jpg
eb61d038886fcf3abc6ccf3d982ba50c
2d4eeb4adf6df9380c97c35c56526e0c1b23571b
125858 F20110404_AABXPU heinen_d_Page_045.jpg
57e194a83b6920ad99c54e4176534218
8c19fff5e95630e8ffc0752a8f22c1d0f4ba4b4d
128768 F20110404_AABXQI heinen_d_Page_060.jpg
a48f8f9bbcf3b66bf44336d41e5b6ea6
67778511a89fe9d782eba8f15cd04871fd0a741d
127769 F20110404_AABXPV heinen_d_Page_046.jpg
d10b2189f3a13b895357b40e1adb297d
af928fc756e04cb9bb4f3add39936df9a5ec5fe6
133395 F20110404_AABXQJ heinen_d_Page_061.jpg
7015757f372d841b85757c86bab8bd14
44863b0dfba667cf7a6640b805ea54f73b4c232c
128686 F20110404_AABXPW heinen_d_Page_047.jpg
27bfc43e2314c7e473eeab4a18352944
95e953971ccfc6ed8ac86f712bce9ed4429e53be
134764 F20110404_AABXQK heinen_d_Page_062.jpg
34350e39fcf2ec6e9ce6ba6aa9f30b1c
b213cf870d9eba32255b6415ff3a8c3ecf0e7ddb
124360 F20110404_AABXPX heinen_d_Page_048.jpg
b42f151cbf9fedd3b7912ca05a59349b
d797dd986c6a83e9124255d87a898891682649c9
120627 F20110404_AABXRA heinen_d_Page_079.jpg
0f679c0ee386f7656d6ea90156b88b66
b837997400d2c9dd0295bd59defe2b08911845cc
128328 F20110404_AABXQL heinen_d_Page_063.jpg
140f18b93b0d61a423dd28f6b199fdb0
f4e3659b25fbdf4df6b97742737f2f611b277377
129301 F20110404_AABXPY heinen_d_Page_050.jpg
930d8d0390fcc5190b99157c9cd1b8e1
ce1cee0c8efb658f0cf651d5a67d17e4d51e8ce8
136516 F20110404_AABXRB heinen_d_Page_080.jpg
0052ea57dd05ed88d29e806b6f98390e
ecb2cc3efb0d0095e09881a19f0b181463201b40
132214 F20110404_AABXQM heinen_d_Page_064.jpg
0d54bb6ca716327508cd836b415f923f
86192daca9dab8fe02264ac45082305a9ff2d048
124885 F20110404_AABXPZ heinen_d_Page_051.jpg
8b47df39aecdfa30303c78937793f570
8db87bea674477d1515c975982cd21efa63722fd
118729 F20110404_AABXRC heinen_d_Page_081.jpg
34beac9b53fb7e68e7e44868bd40a8fb
539f3ba1d4856841abfb857974a8a544e3c7bec5
132240 F20110404_AABXQN heinen_d_Page_065.jpg
b59a68d5c4a66d8728f5f6f3268ccb83
2ee783498ae7e96dd39d7462d68b6e0e23dc6364
124752 F20110404_AABXRD heinen_d_Page_082.jpg
90b24ff15fa6b296d6f362c0b776922a
814b1a2ad86075eff8531e12927085f70e87a51a
137439 F20110404_AABXQO heinen_d_Page_066.jpg
0a4269285bc939a0a2593d20d8a04c18
87040ed20f6d22f40c720abf43ad689d5af7e981
93149 F20110404_AABXRE heinen_d_Page_084.jpg
a9a8b29d804f2d0870e824d2ccb24dfb
cced0cb0312ddec129d41e74d18638bdb245287c
129477 F20110404_AABXQP heinen_d_Page_067.jpg
1548b9377cda14a14915de829c6a5895
e6362af2ee062b34212e76c762052111cbe28521
82288 F20110404_AABXRF heinen_d_Page_085.jpg
8922525e6748997e014fde1331b75db8
e1cc63a5552a7b56eff06e2784ce38591ab9db45
126390 F20110404_AABXQQ heinen_d_Page_068.jpg
2e993557ef24d83a37e5111e2940bb8e
47943f8cfa833cb5296f64165d76c68fb94480b0
82374 F20110404_AABXRG heinen_d_Page_086.jpg
597761ae3251af898d9cbe4a32bb7e68
c426a4c3d4f8d8203e2ecf1e1b670fc81240e4fa
131740 F20110404_AABXQR heinen_d_Page_069.jpg
61016b0fd629f0f75472514caf50e3cb
3e134d41d38a6b28cf11eb28e6399752edfe2021
82397 F20110404_AABXRH heinen_d_Page_087.jpg
974e4581f96d6dd66bd314710a0de3f0
11c9b9d8ba906be83a0e71c541526014c2896274
124403 F20110404_AABXQS heinen_d_Page_070.jpg
1774ae878df7b74652d16d686c2f7c8a
d95ac488d097557f792fe0a8a4b23c40773b2793
126014 F20110404_AABXQT heinen_d_Page_071.jpg
6d77420c6d06c8964c199b05a3d17df3
82753fcb97a2b7551dbd46846f8f21951fcf3adc
70830 F20110404_AABXRI heinen_d_Page_088.jpg
93c937ae4b1f74259e436a25acd32fc4
6c9907e08672de22cc173c57f66d4ac0c7269e94
105653 F20110404_AABXQU heinen_d_Page_073.jpg
899f88ade3f2ca8d5c2ae4c219364a4b
7294abcb99b10c9e19eb7960be66f6357ab6fd30
93912 F20110404_AABXRJ heinen_d_Page_089.jpg
c64ab925fd9fe6737d32da46334cbc75
936d50c2c3de29bb1373313b54157a5930981caa
128560 F20110404_AABXQV heinen_d_Page_074.jpg
5f62cc68e282446c975f48f7f543c91c
9b10d8d5905ee31f4c4ba076a2258a3432d5bc32
74350 F20110404_AABXRK heinen_d_Page_090.jpg
807615367487a40ba97e6f77a92732f8
cf24ad9354b7dc055adad81ce7874cd4fc87e390
119815 F20110404_AABXQW heinen_d_Page_075.jpg
1bafa1b4ba4ff544842b8e3f83da15fb
7300b73166b54a5674be5e740df85c2ba89a2750
48716 F20110404_AABXSA heinen_d_Page_108.jpg
6f932823c9e8637e43a6670d927c3689
62a952df23712e309ebe7b1b12ac6cd11d39c475
83001 F20110404_AABXRL heinen_d_Page_091.jpg
c4f6f9a40b33a50122a7374c36716721
c182df9ce61d0f909eb321c55a3ace1b63a9d6e5
121726 F20110404_AABXQX heinen_d_Page_076.jpg
0ba4672d2e6491a125947052acf49e41
13bc706f76da213fe57bbd507182019018099346
23685 F20110404_AABXSB heinen_d_Page_109.jpg
501499adf63bcb685ce55f8d0c6df862
bdab822a68c09b81d0fce6b4dcae5e9e1a3bca81
86064 F20110404_AABXRM heinen_d_Page_093.jpg
b413750cd8e255276e9e603d8007d76e
426f37cac50a3634680938f5581819903914897e
120863 F20110404_AABXQY heinen_d_Page_077.jpg
ea107e58f109197631800567f4456c05
d486e07e996995b3e04e6e15f1fbefcde6242037
257615 F20110404_AABXSC heinen_d_Page_001.jp2
ebeb70793b34ccb26c2ee0814558f401
bf47f2022888c8cc150e64d7b21d22ea30289abb
83531 F20110404_AABXRN heinen_d_Page_094.jpg
9af033d861d159dc95fc04b44a574ffa
3c240f22b2fb81f6ae546c435a53700f25afc8ac
127901 F20110404_AABXQZ heinen_d_Page_078.jpg
dfa52927b77c2bdb7b329533b65bd53d
fbf422aa8089a010ae3a1aad2bf8f79d7678d851
33118 F20110404_AABXSD heinen_d_Page_002.jp2
a2f3202b6897f8af1628e6c47aea8cf3
be203d293babf570360fff20eb5de94a7027be58
80966 F20110404_AABXRO heinen_d_Page_095.jpg
679fe08cfa9f8630f84863415d10a9db
8df3cb5f263676fcf62db79ac7540f704bb0098b
331766 F20110404_AABXSE heinen_d_Page_003.jp2
dca776f2d15de6742fb20fc5234000bf
f9c0b5718f84d23d8b8448f556a3d8486f26c56f
76465 F20110404_AABXRP heinen_d_Page_096.jpg
46e9c60e327906c74657f0b5676f8a94
a8c8918faf667b4c5f52b7f600121f855d723267
869864 F20110404_AABXSF heinen_d_Page_005.jp2
407e21f8ffa5afb27a8ef8f6fb872b39
fd0c0e5d8e030d5abeed786635e850d9d2bb593a
87682 F20110404_AABXRQ heinen_d_Page_097.jpg
248c938ca182c2ccfecb22a4782325c8
07cd9c4e5a6387b6a822da98303331ffae38b13f
1014667 F20110404_AABXSG heinen_d_Page_006.jp2
4afb257a1f6a7e6e7daa2978c2e015a1
3ab8f7477cb5971454b958c311652e21a602fbb1
82377 F20110404_AABXRR heinen_d_Page_098.jpg
8a58c185fbe0fc9430431f9d2a9ed540
273bbe2d7335f13645d800da08d9309807f2d1b7
948721 F20110404_AABXSH heinen_d_Page_007.jp2
94363b7ac5107cca201b4b0d9883cd2b
e8bcfae711ad587e9e0d5ee1173408a2c9ae37af
78846 F20110404_AABXRS heinen_d_Page_099.jpg
f3c4cd808d360e14dc47ab8ae4b93610
4aff3e731c7456b7236cf142649a5a3e09edcaac
1027833 F20110404_AABXSI heinen_d_Page_008.jp2
527264640432667e3a072c88f82afe38
8d37350a7271a4a34611505355d9f614c265f5ec
39526 F20110404_AABXRT heinen_d_Page_100.jpg
5d7a982f972084c08c095016714beeb9
98448a949849dc0086364d2e247c0eb1f0dafd95
86165 F20110404_AABXRU heinen_d_Page_102.jpg
c517da573db527132acba7649072fb33
972635451e4f3ff49505d15343ba4a3d161387ec
1051967 F20110404_AABXSJ heinen_d_Page_009.jp2
43503a9ccf54b5403c06593c95bdf9dc
bfc436e98e49371052e420f5351a4608fbf97042
91950 F20110404_AABXRV heinen_d_Page_103.jpg
cd64539661019c9b386af0b6ee76fd31
6a051aab7019cabf28f4be5a31e6a216673f697e
1051889 F20110404_AABXSK heinen_d_Page_010.jp2
e391b0d04a46ab7cdcc61479a7042691
ab4b4c8ea5ee7bb02b3a9de4a33d7f89bb96e20c
92709 F20110404_AABXRW heinen_d_Page_104.jpg
b34877d53a60c97ea492ab9f70cb171c
8189e4c6bcf83b45658d6f931674ea4260acfb23
1051922 F20110404_AABXSL heinen_d_Page_011.jp2
c1b5f057b848d29d603b098beae3f0ce
f569a9f4aa9ffb70252bf6e9356b2fab46f6165f
33541 F20110404_AABXRX heinen_d_Page_105.jpg
1b30c58c1ddb37fb788730662bf5828d
05a920bcdf33f281b198637b7dfaaec26bca8849
1051971 F20110404_AABXTA heinen_d_Page_026.jp2
31707de4fad272e085fefa7df1ddff70
6b61e2d8e2f5e7f581ef6855195cca2d728320ba
984150 F20110404_AABXSM heinen_d_Page_012.jp2
4e723e26f0b6ee57279fdfa366385570
b338b76d1929f09d0ddf3a184377242a30d74f50
65432 F20110404_AABXRY heinen_d_Page_106.jpg
b1ca292ab4b3cfc8be559aff3f7d68a6
61dfc4f4eaaedc8d0d45cedda3737551ea3a9992
1051948 F20110404_AABXTB heinen_d_Page_027.jp2
670bd3a899ad1e1d8e68e5726d367cb0
cb8c6503275c6999ff2d55bfbdafa2b853b93da4
959452 F20110404_AABXSN heinen_d_Page_013.jp2
089b585a6baf8268de2fb83f97c8a844
2d29b5ac38399aea5818b2844fcf91ce62272f78
78062 F20110404_AABXRZ heinen_d_Page_107.jpg
b8cb2d761e9b3123b47bb78569763883
aa96a0a16c0e7c02c11e3ee53d76e6ce3663c0e6
1051972 F20110404_AABXTC heinen_d_Page_028.jp2
0848cbbc07031ad45f77d95d9fe5417b
fd304e68b9ba546dbae287d19c81f9ba892eab5e
726151 F20110404_AABXSO heinen_d_Page_014.jp2
1213ee4769be32077ea47dcf7aa01894
046426c872b2a0379871ce062d62e257fe0e1339
1051957 F20110404_AABXTD heinen_d_Page_030.jp2
9c8a4ac0dfe1bfa34f0b88460a8e1aa3
a6ac7c7e266251a59015f98cea9339ef21664a8f
917920 F20110404_AABXSP heinen_d_Page_015.jp2
a31fee64f37ffec1a15c6918f570c0bf
ff8eb3c13286596aa7b92035ad9c3dbfd6532ccd
1051926 F20110404_AABXTE heinen_d_Page_031.jp2
ecf019dcca150eea5a5838bf283abe4b
6bcc55838ae9d3249eb30a6daa1ad143ca32acb8
1051952 F20110404_AABXSQ heinen_d_Page_016.jp2
8233ae781394110b775563c3ab8ff293
d940dd4f97f61cf16b7e4d1349b49bab2e3895d0
177800 F20110404_AABXTF heinen_d_Page_032.jp2
49197662aba1faae5527b4c393d80c46
20661cbc69d65397a06e1dba22c4cab14f96de60
1051977 F20110404_AABXSR heinen_d_Page_017.jp2
835f8d0376842d2fc5707b89a8e77fe4
46ee3e842728f0d40c9471de42a46ff4dd600ab2
980792 F20110404_AABXTG heinen_d_Page_033.jp2
7c00e1da0b27f3de18e047ec164e724b
baf0149edc701489d6b3e39ff2739e24155df43f
984978 F20110404_AABXSS heinen_d_Page_018.jp2
73a0033e596931072756c699d6d246f4
3d27e8222b33ac6d93fef7090cbdf4edf372f8cf
1051979 F20110404_AABXTH heinen_d_Page_034.jp2
c7ec0cc66d1e9a85f863333ca4c18e72
5773e4988eb3651fde16eca396d28b0cdbf79571
1051985 F20110404_AABXTI heinen_d_Page_035.jp2
04b751a2eb35e10d16da3571fdcabea9
3025e69a8d1d988491feae659a505ba594937d9c
932664 F20110404_AABXST heinen_d_Page_019.jp2
736e104ae7232cfa3e2301072f7a63e3
2bec2559c0b8d90462c9e3d98ae2d37f8237e27e
1051980 F20110404_AABXTJ heinen_d_Page_037.jp2
621f80fd5e30d3dbf1e1e679f794794e
811d092f81636f3a5f530ef88f4a59bb1a404db8
1009170 F20110404_AABXSU heinen_d_Page_020.jp2
b0dcf3bed92b7facf397e947f79f5c05
1d580d4843d33bc22f78a1b47f02fb23e895a34d
1050604 F20110404_AABXSV heinen_d_Page_021.jp2
b7545e86c8cf55507e194876234d131f
5f4e543a7d942d82400bfe1692b1a2a602cc9205
F20110404_AABXTK heinen_d_Page_038.jp2
2a7dd0015d38d116e2173779d6130b8e
9a91b332c84effc4343d4315f55bc6325f3603f4
1004991 F20110404_AABXSW heinen_d_Page_022.jp2
4b6bf76399a9bc881721b78f07db07ca
b91c755dad1d6e69028384a3fa382cd965b87d1d
F20110404_AABXUA heinen_d_Page_058.jp2
6034184e1eeecc206a71961088a3bbd5
d48ab28781cdce3122c536364c04f5a81cf78190
1051965 F20110404_AABXTL heinen_d_Page_039.jp2
783396d098c2f48b37b6811fe3c5ada5
f777db9017eaf6ecad71836cff80a33168aef51e
1051973 F20110404_AABXSX heinen_d_Page_023.jp2
346fe0ab1a4a826e95f065085882b32f
a034d44289b437260c6d9b61f3e0ff6c7f692110
1051976 F20110404_AABXUB heinen_d_Page_059.jp2
fbefff738b65e85df731ee13887a1dce
89722fa4b6599a122ece6f1e72b0f31a960971a2
1051959 F20110404_AABXTM heinen_d_Page_041.jp2
3ee99c573e6011d9a96dd90f6346aa36
658cbb21c2c9a03bb750ccf15deaf9d7f943d124
1051907 F20110404_AABXSY heinen_d_Page_024.jp2
46075b03eb56251510b55b17eb14bbc8
44817257aae68d872ce8bdeb58f98c907a1b82eb
1051953 F20110404_AABXUC heinen_d_Page_061.jp2
05e1f2bf484b33c4d645091c4ff4e538
862192669d90786df27fa104444f37743314148b
1051946 F20110404_AABXTN heinen_d_Page_042.jp2
21e778af0c7b895ce49df61d844fff96
0f47664ff641fbdb20c394b7c104eb2532f2e9ee
1015667 F20110404_AABXSZ heinen_d_Page_025.jp2
4d05490c63b45498bc89d457ec70e038
653e1f931cb7eef6ccf43c35816fc4f7a0f286ee
1051913 F20110404_AABXUD heinen_d_Page_062.jp2
352c98f6610fa7f4314c22e9e3b5f573
58ac0e20de6261f9365764cb9117069ce9985fdf
F20110404_AABXTO heinen_d_Page_043.jp2
032bd9169a08a3ea1ddecf513c23b073
da91b3223747d7fc859e0f8a3f9a985720608537
1051966 F20110404_AABXUE heinen_d_Page_063.jp2
5fef46dee376967e4b5882839a229736
ee76acb28286734ea8c322b9ca2d7949388ba2ce
F20110404_AABXTP heinen_d_Page_044.jp2
365ca9e66448d97118febb9870fd42b9
48332bdbe22842570d990a55cc5fd2fffdcd6cdc
1051933 F20110404_AABXUF heinen_d_Page_064.jp2
ef44d7aa9dd3d369f3ec926aaee5318b
72563edaedb178de9ee63634343e50b274c54bad
1051981 F20110404_AABXTQ heinen_d_Page_045.jp2
cacc50c7bfbade4052858a2f97a31168
0f6831464996a2de912058f77c0a74bdae1959d7
F20110404_AABXUG heinen_d_Page_065.jp2
cd6c69da60131a2ce95b92b2d90f2ee9
d54552073ff8658cb04dfdd7c3115bb75c75221e
1051986 F20110404_AABXTR heinen_d_Page_047.jp2
28dc6f9fff4e8ba1a387fc9652459277
fade972a4dce74cd6cc18b36520b7429aacb6623
24027 F20110404_AABYAA heinen_d_Page_022.QC.jpg
12dc96af9624d9183d556503da618d8c
ec9c19ec918ef3f94e8f8d2612f6bf437601861d
F20110404_AABXUH heinen_d_Page_066.jp2
a67ff69fd84221118d80bc6f080004e5
f0a1e3e824b58e73e1b2bdddfa16052ac0546f2b
1051850 F20110404_AABXTS heinen_d_Page_048.jp2
c1c1e16ae6dd755443f43affa37fa73b
c7fdecc57d24ccac16d92422d5eaddf3b24750e6
6618 F20110404_AABYAB heinen_d_Page_071thm.jpg
55779a70a8aa537e8354f3dec245ddbc
4d76c4ccf180b81048b5cc024a8729797962af14
1051964 F20110404_AABXUI heinen_d_Page_067.jp2
afbd851b640d5266ee6db897f34949dd
23c4e30752c9534f7fc45a7ea7de313646266ee4
1051954 F20110404_AABXTT heinen_d_Page_049.jp2
6db7ffe01c1c8a334d35318a86bf6f38
0d5bc99a384a8f95c1bc72ac68cf1cefa77f29c2
20984 F20110404_AABYAC heinen_d_Page_031.QC.jpg
a1e4a66c3a9f241db5c17b5a26aebfb5
df6595390c7074971c0ba93ff7a9414bc3ed4f5c
1051951 F20110404_AABXUJ heinen_d_Page_068.jp2
886bc16c5ec9cfbd52e6517afda4aac5
e6a16e9c695dc29afea6043ab049fe9904689ec0
F20110404_AABXTU heinen_d_Page_050.jp2
5fc5660ba42d1f385ef2d0d2e308c3d3
a05b8c11777adcb452be3548d65f8dd665c239bb
6392 F20110404_AABYAD heinen_d_Page_011thm.jpg
4344055283ac0e1c667c9452b7bef33c
af0f5f311a240a156c55fdda27fe6d8c530a5545
F20110404_AABXUK heinen_d_Page_069.jp2
d2e15e6ea692564ebae2f19c3b744f21
4d2b6b1f4dcb1b7096a0a0905e7811c84d239879
1051918 F20110404_AABXTV heinen_d_Page_051.jp2
f05a1715ece1aa32abdf07e1b494df05
efc86843f09afa8764067569e91a058f1029327e
6195 F20110404_AABYAE heinen_d_Page_057thm.jpg
2ca0b007315c3b1d5314eccdde23217c
67f21c3a8af7d5590a7e6fee9cc69447dbe0b445
F20110404_AABXTW heinen_d_Page_052.jp2
dd920544d4e1fb2359fcf09d054d12b6
925c3e28ef891dbe0a083f641591a4722ac0ad6a
30155 F20110404_AABYAF heinen_d_Page_040.QC.jpg
bdcb468e9930c237d4d34fc266bb7491
9110580e5e4274b80e832d335aed0a7ce0f1bfdb
F20110404_AABXUL heinen_d_Page_070.jp2
afbfacfcd59fa0680f763f2adbcca80a
b23388992496a0b101f268c5a82421b76e551dc8
1051935 F20110404_AABXTX heinen_d_Page_055.jp2
463822e084e39149eafcca3d089eb5bf
a3ed57f89e39eca7e2153c4c5a8d7e5c2b55d939
6005 F20110404_AABYAG heinen_d_Page_027thm.jpg
fc97f90c03ea8592ecda49ab6e62c184
c32656226738252cb4b3e19d216b41d97ddd93c6
1051955 F20110404_AABXVA heinen_d_Page_085.jp2
ee7b0b6c467dee0764558aa7e8ad4fbc
20cf574edb4956d02332cc7dcfc10bb22448f3ca
F20110404_AABXUM heinen_d_Page_071.jp2
3a7e9424e73bc8a438db58886427cd89
c0f6a112e5c329a98137f5b27ae4d464a3253267
1051944 F20110404_AABXTY heinen_d_Page_056.jp2
b86cca8a8799003ac4c5c66c4fa4726e
3dfe10e4e784f767364c4d034204cb13616cf4cc
5859 F20110404_AABYAH heinen_d_Page_091thm.jpg
e3d462141e63f1da8d928665ae6c33d9
c6f98f83a9681fb2f61038e142396c1e1fd41ab3
1048975 F20110404_AABXVB heinen_d_Page_086.jp2
25b8c6a209c05a6a13ef9dc61d55ac50
03c0fc66d994b2274a110dfc713ad0c16cbec43a
1051947 F20110404_AABXUN heinen_d_Page_072.jp2
8e70c816347e9fd2ad5d7867cfcb9275
def9c33a7924ee64ca6ded81f1e2a6b930f8532f
F20110404_AABXTZ heinen_d_Page_057.jp2
61bc6ff0817d406ab11e39b277e8a820
45a0cbb6d69d25b7f541f41d6b9937c672b32b36
26079 F20110404_AABYAI heinen_d_Page_017.QC.jpg
573089b93b5106d21c43e2164d1c34a5
aee8e9545b31ffdd4133d45b48cc25a9cccd3ce1
1051950 F20110404_AABXVC heinen_d_Page_087.jp2
959843853423478d763e811421435eab
715442686a12d7472202027bd2a3ecbaa7b6b1ac
1051949 F20110404_AABXUO heinen_d_Page_073.jp2
a2d20c03211d9c933319dc9bb4887a40
dd998b86e74433325e92d2151ebc94b21dcf2660
30089 F20110404_AABYAJ heinen_d_Page_068.QC.jpg
ffeca09b6d3cb9fd9ea347c47c5d20f4
715c33029243f0df3010bc1e310048c784852776
912480 F20110404_AABXVD heinen_d_Page_088.jp2
e1085955794d1008b98431ab19bb7647
c94abdc3efe7f5dffee6f16974cbd244eaf0ed77
1051916 F20110404_AABXUP heinen_d_Page_074.jp2
2bb976afe2042edd7ebe1ed314393c6a
b962a28580dcfb566b8af0831cd3621cee0ae15b
6088 F20110404_AABYAK heinen_d_Page_087thm.jpg
c0289059fc9ad31b2ee02f0ca13f92f5
ee231e0e78fbc9bdface47192d40d58556756f96
F20110404_AABXVE heinen_d_Page_089.jp2
c22afa17fd29b81b320e0c8c432e2339
216cfa86d324b1d6f4b14dda228c2232445e18e6
F20110404_AABXUQ heinen_d_Page_075.jp2
1c1e0145db505d0ebbb7e6bd12d99f50
0b7a419a36cba952e5ab229b602f57ff797ab710
5496 F20110404_AABYAL heinen_d_Page_007thm.jpg
57f4a95954f7186b8f030a5764dd9433
139878bb64885251d7332f9aa80b226c0563fa57
1051928 F20110404_AABXVF heinen_d_Page_091.jp2
38adddc506ac032ad3beec042939b228
26428a164d002260472eea9fba58976ad19a88c9
1051962 F20110404_AABXUR heinen_d_Page_076.jp2
7646498708a803f67797810a387e32f0
0993ffb8ed1b9bbe2bee71bdd885dbab4364be79
31572 F20110404_AABYBA heinen_d_Page_065.QC.jpg
de5a61a57ff752c77f7ac1af3ea307ee
5b523d465fb0e3819fd1217dde88588bfc03bba0
20142 F20110404_AABYAM heinen_d_Page_106.QC.jpg
2a98edc898d93f476e7b906200ef25bd
7495ded4526b37fce3bbc0d8546ea475819a9330
980796 F20110404_AABXVG heinen_d_Page_092.jp2
fb004dc20ac86dc628a8743cb6749af9
41fa1b19abf1ca098010ec2b4b6c8d90cef43a9c
1051909 F20110404_AABXUS heinen_d_Page_077.jp2
3d59c446012f34b1559004590cf9c98c
253cb9f27bbf70cdde7c06c3daaa4a118d58397a
6592 F20110404_AABYBB heinen_d_Page_055thm.jpg
c46b6255ecc1920817a3b97edd80af1f
fc5bcd2cbbf134986641fe8d86051f8268419f31
2872 F20110404_AABYAN heinen_d_Page_100thm.jpg
e5c2cdd052e8cce451fd76031303d861
9412d0476d00c3869cb269c07f16cdd7075cbcce
F20110404_AABXVH heinen_d_Page_093.jp2
0c10f770ee49612ad1eb4d09c800bb70
b5dd4c4a3d63f4cce244101126846faa7aa92c62
F20110404_AABXUT heinen_d_Page_078.jp2
2464bd95acc903ad318df783d710f007
0794eb434f78f07497d36805fbdde66466b65ba9
26085 F20110404_AABYBC heinen_d_Page_011.QC.jpg
0e68dd61a25265e6821a76f11b400920
5ad6dfa63b0e8b9f1fcf3c283f77bceedb48032e
5342 F20110404_AABYAO heinen_d_Page_025thm.jpg
4fe9e3462c6d756422562d3928ce0cd0
28df734149ad85e0abb1c40d3df49d217f6ed012
1040158 F20110404_AABXVI heinen_d_Page_094.jp2
26ce91c7b19d9cc545ce05ce3f23bcd7
2e02df8f6043684e60ca17f489a78f219bc2e855
F20110404_AABXUU heinen_d_Page_079.jp2
21b8de02b68ad540d18a3839a90866b5
97b0eaa1a9ef0747add40b86a67a94bddd7e0ae7
26776 F20110404_AABYBD heinen_d_Page_016.QC.jpg
fc2ec5c78697e660aa61d5113f398d58
9ac5c3cec24de11d6dd25141aa1164435ddab1a9
5769 F20110404_AABYAP heinen_d_Page_018thm.jpg
1504d23e62b34223f131c586b4a97e56
dd9c46c58fd27e615c255136521f8abb0075ae14
1051983 F20110404_AABXVJ heinen_d_Page_095.jp2
2057c4a852e85a519d92f79c3d8c23ca
2c7c6e0d37e5731d2ce6330733085522d0170552
F20110404_AABXUV heinen_d_Page_080.jp2
e100bd21e2b2412a0f41cee6cde603dd
af41f298d0632e36bd9f37fd1aba071f2bd82885
6656 F20110404_AABYBE heinen_d_Page_038thm.jpg
d70de65d0c3d44c5d34380284b939a97
71989cf8669097704b6d1d45747e29d063df7865
5663 F20110404_AABYAQ heinen_d_Page_006thm.jpg
aa45234445b62258a5bf49542f840716
1eef236e21afb883d022a5be79a0fb602ad99612
972809 F20110404_AABXVK heinen_d_Page_096.jp2
0fc781dec9b589be6ca467a4e847f1e6
560814cf7549cf564db87eb192da439d0d715b56
1051978 F20110404_AABXUW heinen_d_Page_081.jp2
b8761930f576fb595ab50373aa41a42b
55e36f440c4519ce25e0f1ec7cf9bc681290371d
21596 F20110404_AABYBF heinen_d_Page_099.QC.jpg
48b37ca9decbb789cc6e8f7bbf077c40
525823a069c8f6db99d27041b00590a89160853d
30270 F20110404_AABYAR heinen_d_Page_082.QC.jpg
f2482a3b2f89b6944d178c03bb18c948
ccdb29349bd56e37953290bffab0c3371bd6a21b
1051975 F20110404_AABXVL heinen_d_Page_097.jp2
9e608be346754a0b19254f5f9a20ecff
b93d9e5d62a7bda3c410b89f27b76a7e29c35172
1051969 F20110404_AABXUX heinen_d_Page_082.jp2
2c2ab84d3814642bb665821b68717bef
599cbb5d93d2ef77df49b62bcd47ba5f952c5e96
6432 F20110404_AABYBG heinen_d_Page_034thm.jpg
bc2b5cdec84284273f5d6289f8a0fbff
6355292ad5ae3a4794bf1e6d626402c6386ca44c
6076 F20110404_AABXWA heinen_d_Page_056thm.jpg
54120eab2a494653623dcfed6815e74e
7b874c6ebc8d361563b421978eec2f777f5eaa00
6200 F20110404_AABYAS heinen_d_Page_017thm.jpg
d92405f92013259eca71c193163ab28e
0b79820a4c1f3480e75d0ef7a5306aa03cf3e5ee
F20110404_AABXUY heinen_d_Page_083.jp2
bd3512b6c451b2edeaed389377209cbf
22873081ffd8514690a5847b081e87a19e8c67b6
24531 F20110404_AABYBH heinen_d_Page_030.QC.jpg
89880f131654213f70cbd7a56c0bc8eb
e10d8d2ce28c78ee3d24da08a08c8421f1fcc8ce
6475 F20110404_AABXWB heinen_d_Page_103thm.jpg
bfb67d398d1511763049e79a305fd664
fffbb6db57b974fa39169a62660866f2b1074f09
6477 F20110404_AABYAT heinen_d_Page_028thm.jpg
420437a5f4c517dc756b2a853cfe35b4
565073009b2b175fa43fb5ba5b2764d2b6e7e5ab
F20110404_AABXVM heinen_d_Page_098.jp2
4d446dc486db1fc4dc1cc85dbfa54b2a
f26299bdff52f35f1295a5c9a19435295c90abb8
F20110404_AABXUZ heinen_d_Page_084.jp2
c290285d338712ae6d0401ac8b83ac91
bcf1d80638484fc808e53263e2fa8cf9d598dbdf
20774 F20110404_AABYBI heinen_d_Page_088.QC.jpg
55019b6401a8d40b791ff1358b5ef544
513d76c255cf641575cb31ccdb1eb31da334c627
6634 F20110404_AABXWC heinen_d_Page_080thm.jpg
14132d28ac38d9f92acf35c9d32ec281
7c7b5bd1e7a07a7c58702bb84a17e33b76351e55
6482 F20110404_AABYAU heinen_d_Page_016thm.jpg
1c3b62d629f1e23eeaea9a5b10a1d967
438b0d00e9926f007ed4cf9a45e2de8464d4e00d
996922 F20110404_AABXVN heinen_d_Page_099.jp2
9ae7d7e3b616988d5726dd09a467e5e4
ac449735e75aa0d5f0b186df48efab047387ffb9
5952 F20110404_AABYBJ heinen_d_Page_093thm.jpg
bef124a27a67195f1edd0b22beed3d8e
4847839c84c1f8117c0923f69939a3549e0b2521
22253 F20110404_AABXWD heinen_d_Page_101.QC.jpg
3734c5e3834c7dbd6ac964b24118f11c
42383f58b5f9dc4a0b3ad81b9905f37f80241260
19101 F20110404_AABYAV heinen_d_Page_019.QC.jpg
e5c7ddd79e95a9567e0f90edc8dbbf59
923f9f10cf62e79771ad50e882fd0b432c898022
486748 F20110404_AABXVO heinen_d_Page_100.jp2
b2273b14fede90aafb1da949888792ac
d7519a5773c9a80b3bcaf76aa349694f11a6d96e
5547 F20110404_AABYBK heinen_d_Page_092thm.jpg
ff48664a503ac3510b7af0500109a5ca
43d719bf47891a3e155819e7dcfc4b2ae6a4acd0
31711 F20110404_AABXWE heinen_d_Page_069.QC.jpg
0729b4f48eb43ff22d331d9998f27c1e
1bd63c270299f8f76ddad105c01bca8bc43cbc07
1051936 F20110404_AABXVP heinen_d_Page_101.jp2
bbc0c2849a964e5fb558fdb4b06ddfec
3b0215d7b9c40d250afb8178e6af97215632d8e9
6594 F20110404_AABYBL heinen_d_Page_046thm.jpg
d6281f30d2330194a1e354a4cd942337
aaeafda65ecfed939aa665a67eb5a58dae049a98
6622 F20110404_AABXWF heinen_d_Page_065thm.jpg
2228dfa141300a01d3f45b42a59ed4b6
02aeae7ae6a0383e6267d91f5a5cb44543e33c2e
21565 F20110404_AABYAW heinen_d_Page_025.QC.jpg
fddebd34649c14d44eebf05a29db3aa4
8fe093704b6384352de4c675d800171d36daf0df
1051968 F20110404_AABXVQ heinen_d_Page_102.jp2
7a3678921a063a8715fb158446ec246e
1969043c7b257ccbc91099a1ba97be144fde01e3
24673 F20110404_AABYBM heinen_d_Page_008.QC.jpg
f4e66a79bca2af9661a65cfba50e3dd9
7fd111620326199658948166babe5cdbe868fcad
28554 F20110404_AABXWG heinen_d_Page_103.QC.jpg
c8f0b78d6bffbf4ceb4ddebdcede274e
88844facdabd27393612ac9df8ebdc4b5cc80877
24177 F20110404_AABYAX heinen_d_Page_093.QC.jpg
f65b1425b11c03d066937b51ef5fd4a6
19106669d7f7eeeaa65d138423b66b076a4f914a
1051747 F20110404_AABXVR heinen_d_Page_103.jp2
be5f1f185af1a696e15993592aa2dc15
54c1d6d9962e5fb427988e0813e985d765eaf67f
23170 F20110404_AABYCA heinen_d_Page_018.QC.jpg
d4ed271b82190b5563f86959f5597e9d
8d876763b28d88fd2b5691656042c3e506d9b2e1
6583 F20110404_AABYBN heinen_d_Page_060thm.jpg
c4349441940968fb7b1618d2a37efd15
3356a3e870cd65c9c71cca58984883d7eee19b4f
2197 F20110404_AABXWH heinen_d_Page_003thm.jpg
0d164ab6becf6908ef7691cdad89fae2
92aed7ad05e94b67c88dacddd54ed412ac3960e5
6529 F20110404_AABYAY heinen_d_Page_070thm.jpg
d2c6edbf7f008c27e0494a4891005aaf
6982a5d07eef3849cc668c53ccf3e404f93e6077
590825 F20110404_AABXVS heinen_d_Page_105.jp2
b5e43f60a7a50afe8499fc003ac579b2
2f8d0a8e0fdc4d2f8235350e2750c3ef9569c3a7
22129 F20110404_AABYCB heinen_d_Page_020.QC.jpg
91cd6d87e23f9f9b153a7f67d7dd434d
e46b7c4ec5a9e89c5a34eb5ee1f8e3d01c15440f
6563 F20110404_AABYBO heinen_d_Page_063thm.jpg
9e99951ce2084898c959d77bb11c3413
133aa370b40c70f2c25a70fdf7d973c5ab3b94e5
6170 F20110404_AABXWI heinen_d_Page_081thm.jpg
801a16413b432d6ac47db0c6ee2fc5e4
dd440f48271e90c0b476b35dda49b3abd52ed96e
6466 F20110404_AABYAZ heinen_d_Page_052thm.jpg
22d5087d5176c5366317d3a044d10b43
fb809459a2c1318e157c07df3df239a28367cfd2
857157 F20110404_AABXVT heinen_d_Page_106.jp2
ed1d4d3e2f6da1dcb8b90bdb6c0a81b4
0d3f2ab50095706b2287b8aeb1553e2d7666d680
24406 F20110404_AABYCC heinen_d_Page_026.QC.jpg
8f9f478302d71cdc256ecef0f9cc09b7
e359551441aaa95ebd4a1920b56bf8e65aaef6d8
31416 F20110404_AABYBP heinen_d_Page_042.QC.jpg
4dfc80d16a9e05a4fe2f7b8f16076ecc
afd923cae2cf5a1b126b5a53bdbbee9721a2dae0
5156 F20110404_AABXWJ heinen_d_Page_106thm.jpg
fbc5de9f4c10a4bbbf939f126b439b65
d7c9d6d4383e8d514eee278598cd28fceb868cea
1051906 F20110404_AABXVU heinen_d_Page_107.jp2
943b3fcfd7f66dcb394b74eb36110131
cccda20fa7616531fae07cc27bca9ce5b45f9297
30511 F20110404_AABYCD heinen_d_Page_034.QC.jpg
c5053d5a00e1934bab51bd0b0a668622
d5bb7590646fb8e0238b79fd4f7ca7ab8802d42b
24918 F20110404_AABYBQ heinen_d_Page_021.QC.jpg
ea6f2de29cb2ccf043475e9d093ba1af
5d5dd8a3b263629850aed8323c388763c2bf3d0f
6059 F20110404_AABXWK heinen_d_Page_054thm.jpg
07e10c5fc3f4a70eb93a0dbf60aa0a6a
cdfb34b6f62d603f7333ce722f82d0511e1d7ebe
650999 F20110404_AABXVV heinen_d_Page_108.jp2
7bc549b0f3a3f8b822dfd64ca4922b62
194be695c2c7d8b2cd508e1b39e4c238b7acc644
31832 F20110404_AABYCE heinen_d_Page_037.QC.jpg
db1227cac8c9883783354cfbb6ea7e83
973c59f38d74590817439a432edd75e867197ff9
5982 F20110404_AABYBR heinen_d_Page_058thm.jpg
21bf25f06127b9126a3f72099ac6be22
742c2c1ca23962718ebb2b970016911c8cfb9912
31973 F20110404_AABXWL heinen_d_Page_036.QC.jpg
7dddfbb6b1bc8fd341711bcfdcde920d
82123df573020d52e16c3c7d61e5c2178fedcd70
271165 F20110404_AABXVW heinen_d_Page_109.jp2
7b20a826e9f171ef6cd628bb146f1b7f
bd56f6f005a684ba9bf322a21ce306a9a561d5f8
29947 F20110404_AABYCF heinen_d_Page_039.QC.jpg
121f7ecda1901c3711cff29aa8285c08
2f4fdd8a15cb8886b579ff4178f31f892e8c9376
22076 F20110404_AABXXA heinen_d_Page_007.QC.jpg
085dcffbab854779dba80c80ad8b28cc
19f1bde973fa4b4f46f43657d0f1b901b62cd090
22570 F20110404_AABYBS heinen_d_Page_013.QC.jpg
a2c6783b9162ed8b8a9f7379aaf61370
d1f876c28d1cd5aae1fd7d51b3172b604afc6145
26535 F20110404_AABXWM heinen_d_Page_009.QC.jpg
4e2cc0076e4e1f497fce1b6c92cad2fb
941104174c865eda6257600b03ba43151484a393
3508897 F20110404_AABXVX heinen_d.pdf
6724553e4120e98f9453d49c30cc1ab1
ec86f347d21b11ec94fd52b6b234482d357bea99
30721 F20110404_AABYCG heinen_d_Page_043.QC.jpg
cb947084847a1cea35f09b206fa84ce8
3c6d8ef2ea4c328ddd156711612dc242f9713e83
25609 F20110404_AABXXB heinen_d_Page_027.QC.jpg
9af385caa2d158a9b12ca3b213f84919
98a572d1ec6e99e15fbf520a58a50c0a7d0f4a1b
22470 F20110404_AABYBT heinen_d_Page_086.QC.jpg
2b26a2fdbfb4e93e6e4b18a4f832f060
ceee799f660ae1d6082df9f0c12c0a3b0e17abdc
31635 F20110404_AABXVY heinen_d_Page_061.QC.jpg
9224ecbd5301237bffb30a97dbb49ac5
7f1a482b7e4b274cfff9b16b3e054a49d66cb51a
31131 F20110404_AABYCH heinen_d_Page_047.QC.jpg
bbaa65d3de72feb12b8e11a080de9a99
192c6fc1986f4fe43618c22695f7c9881aaa6021
5940 F20110404_AABXXC heinen_d_Page_026thm.jpg
49c883908787e7397acad6a3932e8ceb
0844db974443691ce2c59524420f00b6ef4df69b
4038 F20110404_AABYBU heinen_d_Page_108thm.jpg
b4620038dcd89336723b28349ceb315f
b3ac4383d936efddd2512e665e77b6045ed30ed3
6554 F20110404_AABXWN heinen_d_Page_044thm.jpg
86822fadf25167047aba625a3eb0f663
a2dbd0801142dc4ad2a5a075d75db5510cb360e3
6380 F20110404_AABXVZ heinen_d_Page_039thm.jpg
16a5432f527f0667680d3319a3ff197a
be3a6190d612d304151ad0639896b36a9b08fcb2
30269 F20110404_AABYCI heinen_d_Page_048.QC.jpg
9a713df55099a9f0a47531af156f08b7
bc04c8bf70a67c64c03c2fa9f80e93e6d30629ae
F20110404_AABXXD heinen_d_Page_040thm.jpg
8bed5ec71fced0348d5c7e495c7387ea
f14772a1923c3f0cdb6ad5086be57719ee2128db
176679 F20110404_AABYBV UFE0014442_00001.xml FULL
07a20bad887a58b88eeff7bfeaaba4dc
7f9035a7fcb997b3be6c774b4d22f2d38543fb08
BROKEN_LINK
heinen_d_Page_001.tif
32013 F20110404_AABXWO heinen_d_Page_041.QC.jpg
53f0c2b946b69149a073d4cdca735dbf
19c8f8a3c6ecdc0789507b77a1ee905775c25d3d
30087 F20110404_AABYCJ heinen_d_Page_052.QC.jpg
3f48c19cb38e203c7779d04c9a900342
6bc502c39aafc6bce27890988c5f00b8af9fc5c6
6431 F20110404_AABXXE heinen_d_Page_089thm.jpg
658fb08789be46fcc8dacd0ef69b2313
b22650aa9728caac63d2a88caca6a44488b0ac65
19582 F20110404_AABYBW heinen_d_Page_005.QC.jpg
194b97a0dd2b2fb295b72563bfa5fec0
8ac67b3efe976517435ac8413a4f4f1ddb1a7187
23196 F20110404_AABXWP heinen_d_Page_012.QC.jpg
ab7d4f7a807dd3a53626f27600731de6
173331552187553c9dcd5ba61e397a84b78a18e4
28487 F20110404_AABYCK heinen_d_Page_059.QC.jpg
9ad48984877be2dc21a78d45bd7ce0fb
6389303f850cb26624d0e2002dde4219f9f444fa
29104 F20110404_AABXXF heinen_d_Page_075.QC.jpg
4ff50fe4c32501bd63ab60d563192648
5a6de3eebbce6a5c012819e8a41eb4bb857e1127
6014 F20110404_AABXWQ heinen_d_Page_008thm.jpg
c05cf86e9b51b9df26be7114c2ca4161
0882ddb854f3a5fc221e271cfb02c54348f62c75
31263 F20110404_AABYCL heinen_d_Page_060.QC.jpg
788fcea6a83c911f2ce5e1ea0f911442
8412fffd1f69580dc7f4e112faf329631288e3b2
6640 F20110404_AABXXG heinen_d_Page_061thm.jpg
2fd7505f5e9400ab90473718d944b692
a21877b1deab925ea3e4de899883d07bb18cbf2e
23764 F20110404_AABYBX heinen_d_Page_006.QC.jpg
f6c1d85dd9bd33ee3b62079fadae95ff
47c54d2dacfe218fb1e1333b63a84f63ecd0665d
11194 F20110404_AABXWR heinen_d_Page_100.QC.jpg
5feec9b6828ff83fd3da2a8415ab5be6
f5e7ad95ce2f655abfaf2652fc460d9156c2e410
5150 F20110404_AABYDA heinen_d_Page_031thm.jpg
c9e8208f3d0aa8e65659d9aff4f72e62
cd678feb9cdaecc73088af20b13b53788ec56ee7
30187 F20110404_AABYCM heinen_d_Page_070.QC.jpg
144b4d2fcc2f0cc06c28aaf501fc4932
d8da719f32afd93e4a504a8d40a85b0d47caeeee
24046 F20110404_AABXXH heinen_d_Page_097.QC.jpg
eaaf130c435214c35e5b9ba436a8af95
28912e7ff72daee353a6f63443b32b5cc3910cf3
17242 F20110404_AABYBY heinen_d_Page_014.QC.jpg
ded634a9047019fe8d936738f8775f74
b5594ed225e65f9f784a28df85126f56ae5199e0
8747 F20110404_AABXWS heinen_d_Page_003.QC.jpg
d27356653402f7c977954db4c9dae5e6
51c9aa352e652c59f455029ca3cf4d56a4cd85dc
6607 F20110404_AABYDB heinen_d_Page_041thm.jpg
dc6e6cbede6afdfc72ac91c9161fb67a
00e60d0b1184edbff0d9a757253e10ff8d916066
32003 F20110404_AABYCN heinen_d_Page_072.QC.jpg
fff335e3a593a0d4aafdf3adeb914d55
35b1f3b7db26e94c2091113066bc9ce86a2e463d
30708 F20110404_AABXXI heinen_d_Page_071.QC.jpg
6e98c3f9a0e6fd13a645995f5218955b
63082fd2d3a8dab126efecebfebf624855603a35
21164 F20110404_AABYBZ heinen_d_Page_015.QC.jpg
12677b1b9f25cfd37754afb65e03b1bc
f492b0ef9d08d143b6da52b62defabdc374c299a
30553 F20110404_AABXWT heinen_d_Page_050.QC.jpg
aef4decc8e31b4bf4e9adaf8b87216a2
08a964950f175bb93d5d3629fdc6393673565503
6635 F20110404_AABYDC heinen_d_Page_047thm.jpg
34e67c3b52e3a6b09db79d5460e298eb
8ac5c156c8f375a11a488a92a85f109799048ba9
31472 F20110404_AABYCO heinen_d_Page_074.QC.jpg
faa76016f05b21f41551f70f3a1c56f2
6f18bda9664e4026d0fed07d2b25e087da5280a6
6367 F20110404_AABXXJ heinen_d_Page_078thm.jpg
ac97ca97362a2f4e931bf6d75830e560
2f091a90f6298b9d3db42c5f7732bcdb8143d654
22866 F20110404_AABXWU heinen_d_Page_091.QC.jpg
eb45c085a42d47609cc2325864cb7049
1be9a674eeba24e78435d358d6327c389213b715
6550 F20110404_AABYDD heinen_d_Page_048thm.jpg
402060987302f40878fe464ac20eb586
7826b1d4b61f77f27a2c90c4ac794c8530d8d866
24980 F20110404_AABYCP heinen_d_Page_083.QC.jpg
5f356ab0fe9e9383d00eea0eae9cbb82
7514b84b118791816167035707c1722d95b08d20
5555 F20110404_AABXXK heinen_d_Page_012thm.jpg
dd4ad3453fe1fc12c75c130652d571ce
485346d7629fe11c5256ed685ff40d289ba942f1
1635 F20110404_AABXWV heinen_d_Page_002.QC.jpg
7c8e48b3258fb6102d488bd06497be0a
b15ec01bb029d0737e38ead88828949029e654d0
1030997 F20110404_AABXAC heinen_d_Page_029.jp2
c856ccdd4d531d97005c0ab2005141e1
15dcff458fd47cac0c9b83db7482853da20a099e
6560 F20110404_AABYDE heinen_d_Page_051thm.jpg
10623b2ecb5fb0d1b65da9c59e32b5c5
a03385f74555376703648765ec6e0171a26d3cb3
23392 F20110404_AABYCQ heinen_d_Page_087.QC.jpg
2e4ce8a55f5f067b2bf719721eff0809
7de653c1692d92f5461a5aec735974523397f7ad
6657 F20110404_AABXXL heinen_d_Page_043thm.jpg
110bade6bf62fa89766bbf87de3eb068
a9c3dbf03b1dd26bf1da053b21b73a039a58c2aa
29242 F20110404_AABXWW heinen_d_Page_081.QC.jpg
1465ff7669d6dacd272dfe69c4105778
36dabe266cae9cc145ff6cc4ccb9b8f2b2b09788
75916 F20110404_AABXAD heinen_d_Page_092.jpg
fbde253697f50e6e33cb22a231956dec
739b7a85d8badd45a2fa803831f5ab94ad2b6278
5943 F20110404_AABYDF heinen_d_Page_073thm.jpg
fd8b4b17ffbe86c5072d7be3af919bb8
6f93d09b3c65bfcc157f3381a6d72b559a9876e3
21200 F20110404_AABYCR heinen_d_Page_096.QC.jpg
424d978843f2340b025034fadc0e410d
91efc7192c54d413c7675a9de7a467d7b4a9d098
22346 F20110404_AABXXM heinen_d_Page_085.QC.jpg
d2da9ab58383ab1ab12ed2aae1717ac7
744ce1b8af6ca49dae2814dae901b143bac898c6
29380 F20110404_AABXWX heinen_d_Page_079.QC.jpg
16ad68a9662089222c57e6db7a55ffe2
88d2e14c8d171b24a40e385be883de83f3e8eeb5
1051772 F20110404_AABXAE heinen_d_Page_104.jp2
d7d96c250cbb11d138947415ab16ee67
75b5e13f976dc7022df0af54e27886a26508caf7
6629 F20110404_AABYDG heinen_d_Page_074thm.jpg
f6c518bf408e4bfe35d3eabef6844a08
521eab484f9ef3c787b966907918bd6662da373f
2079 F20110404_AABXYA heinen_d_Page_109thm.jpg
c994ae49b920952800c06394188fb3cb
002d525a07f3b85a2c317a1ca165ee2a3f0cecfe
27309 F20110404_AABYCS heinen_d_Page_102.QC.jpg
eb7be2a98762a59c3eb1d7a09a72462e
53229eb886763f5ee967fa76fe5da441fd2ffc3c
6636 F20110404_AABXXN heinen_d_Page_045thm.jpg
51f19c827829049de42528e6467eaf49
fc3bf37e7df441e6575bbd2c6d39c6e17dd01ca6
6163 F20110404_AABXWY heinen_d_Page_104thm.jpg
df2f616202cb31f63d76b8d9b5fea07c
ba4dc8451525c957876fda0210b335c43026b0ba
F20110404_AABXAF heinen_d_Page_064thm.jpg
3c94b9a068a75fe6ef9299fe493d01c9
2d77517edcb1ec8b1117c5ec12a8d92b5600214f
6457 F20110404_AABYDH heinen_d_Page_075thm.jpg
d6a6b5487df731174a40727d06504e93
2e734c628fa0eba5498436842e14837abba0ff4b
22350 F20110404_AABXYB heinen_d_Page_095.QC.jpg
a4937e3fbe8df6bc8e27b01da093b447
8847cf2e630f5d4ae9a35928ed991648cbe63559
10268 F20110404_AABYCT heinen_d_Page_105.QC.jpg
28ce5ec0c2834d18112a8571976d1400
aec02d2ae6bc8dd06191a64661471936313a6b51
23044 F20110404_AABXWZ heinen_d_Page_098.QC.jpg
2eaa65d5a67a7027a7a34457deb21d55
7b1041888409aa02df4ee9f2e7290cab9e44c3ce
46931 F20110404_AABXAG heinen_d_Page_099.pro
0370d8fd8d0ffdc5848f1133fc671604
d271a2cb3addea1404cb7d3ebbb9fe0dc3557139
6328 F20110404_AABYDI heinen_d_Page_076thm.jpg
fdb2dc7652ce7df9b4fe2d128ca6fe89
ec0861d7307f9d5d0624771be9cbf82877d05bbb
6679 F20110404_AABXYC heinen_d_Page_069thm.jpg
edb7930171384aef450eda12c580d827
1ae52927bcb49aece14ead233c6a3b1ba0627f90
14917 F20110404_AABYCU heinen_d_Page_108.QC.jpg
c94212bf5c47817bdce52e0525890856
ea001f300f896282e6cf197be1b2625d83c04614
6623 F20110404_AABXXO heinen_d_Page_042thm.jpg
c3ded218b51d550b52e3d9f7785c1bf5
b53b05c0b63d7794bc8e1e9fcf15f9919521c367
5772 F20110404_AABXAH heinen_d_Page_099thm.jpg
05574eb1abd7cc04ad18dc521b07160c
ac163a437ca146e962581e388216768711e050c3
6378 F20110404_AABYDJ heinen_d_Page_079thm.jpg
e2234ac8538c8db9d9bcb7896e497058
59040c7090f2acb54a126707f986bcb444e06069
27148 F20110404_AABXYD heinen_d_Page_104.QC.jpg
5921e855696c422ca6a604b1bda673e1
35dbe8d54dbad4e549d254c4477b8a36c745fb1d
7733 F20110404_AABYCV heinen_d_Page_109.QC.jpg
863873fe905e5f537b39f114f6c03943
08830896839821bd80a08b05081ed31b256cfad6
29451 F20110404_AABXXP heinen_d_Page_049.QC.jpg
3ba01065421d2659454ed139176c9ab9
fcfce73438ae781d95aa98a696ec7c0efd085580
90973 F20110404_AABXAI heinen_d_Page_083.jpg
663ee78cd50a76bfe9af91e21c17fe78
97cafaf8016e48e556fddf54ad0ecff17aeaba9d
5999 F20110404_AABYDK heinen_d_Page_083thm.jpg
685253b1b9d179c9d7722c21caebc576
80b4f52a0c186155b291a600ab7001deee955fae
31058 F20110404_AABXYE heinen_d_Page_067.QC.jpg
9d202aebbf61e7cdc1e2baa3f9b17678
4867eaa2cf86c7e0bb3fa9e3c251a100ef0d80ad
4354 F20110404_AABYCW heinen_d_Page_014thm.jpg
cfc9294f891ccb074310bb7d0e351d9b
a8f3734aefbde52a8942f43e62a0b91b648261f0
5600 F20110404_AABXAJ heinen_d_Page_090thm.jpg
06dd24f27c66d514504937e78102a19d
1cde55b57b50fc76b4a484b871d618fe2a68d453
5651 F20110404_AABYDL heinen_d_Page_085thm.jpg
5c16452d9653cbde405c726abaf41966
072004a5fb84a9a519d877d9983a25638da20449
31784 F20110404_AABXYF heinen_d_Page_080.QC.jpg
aa20daf2dce5d9c2d140ed15b907bc9b
f4e816f751f12006b190883d08ae76f1f3965edf
5275 F20110404_AABYCX heinen_d_Page_015thm.jpg
3f161baf909add835a81b74352c5de5a
f4152522736178cb6fee134dc42fae52330fc565
6606 F20110404_AABXXQ heinen_d_Page_067thm.jpg
070a7189dc551c42eb15b32abb14266c
43a7a1a6e0404e25aeb22a023cb8c704faf33ac5
F20110404_AABXAK heinen_d_Page_054.jp2
38243ebceb097ab1a4fe1bb0a56a968e
64f80c298466ff22c34c19f54c0469ac2e9e5105
5812 F20110404_AABYDM heinen_d_Page_086thm.jpg
6126270d41fbe31f28d17e8451eca141
4abd1ffc9b1c810596fb826a42f6708e866945bb
32285 F20110404_AABXYG heinen_d_Page_066.QC.jpg
1ffeb93d51e5ab969b731124304caf5d
a3b74f8db19bd7ed3acd962c0d4bcf80b0c40830
6630 F20110404_AABXXR heinen_d_Page_072thm.jpg
a121910d8421d535318a411700e5eb9b
d1268cc8addb54b5300b6e8e1ac1a3379f27da1a
28555 F20110404_AABXAL heinen_d_Page_076.QC.jpg
3bcbf62997fa979e9adc7a22fd2a9caf
7217d1c19092244e898c7c4ed5327a8523b0419d
5680 F20110404_AABYDN heinen_d_Page_096thm.jpg
db7d2dc49e8b3f93376f30cc33a767bd
6633057746dec5b4b3488367d8a3b0771ea8e2f8
6678 F20110404_AABXYH heinen_d_Page_050thm.jpg
8a130db3ee137132481d59dfe0582901
4cc4c3add72bfae83f474754a50940d3005e3c55
5500 F20110404_AABYCY heinen_d_Page_020thm.jpg
212c7c711800f3699658acee829265a6
5e9c7a911bfc1a2dc480285c8770c7887df733bd
5155 F20110404_AABXXS heinen_d_Page_033thm.jpg
1eb44fb1455772b51853a4a84a1688d0
b48758237149e9e2e521c94196d817df24d74383
8423998 F20110404_AABXBA heinen_d_Page_105.tif
65fce6d2bec1504c211d0af5090a14cf
5d40ba7819cc61e28cdd0f6862e21ed869586dd6
48454 F20110404_AABXAM heinen_d_Page_095.pro
93cf39a057760eac66241f17ad1959e7
f534345e5c93401e70f07e38ad152249a44dc5b3
5971 F20110404_AABYDO heinen_d_Page_107thm.jpg
1a11050c9bfc72a71007d9dce1950bd2
3720b12655d2a384d2611f6f98f5e4c8cc7a2c98
5147 F20110404_AABXYI heinen_d_Page_101thm.jpg
1938afc29e99a7f938f16870eec2f699
c61ab91de7283e80ecb93c7a01f42fa610f3cf19
5970 F20110404_AABYCZ heinen_d_Page_029thm.jpg
b20267a3c54edd3884b2c81d0981cc23
9c804b1b7f2226e3403e9436024c204f497e1275
24666 F20110404_AABXXT heinen_d_Page_029.QC.jpg
b931e60dee943cab96ebac608be99366
12987ba93914b746d143b94824e304aed4d170f8
3179 F20110404_AABXBB heinen_d_Page_044.txt
5eefde949be070d134707a1b98ee2fbd
287755af4390e05ffb0c9fa255be5477df0f864f
28461 F20110404_AABXAN heinen_d_Page_054.QC.jpg
2f962aba99819d008e5213be9d089f6a
16b7b1db9aa35dcf640c86565495e9b3d79ac26f
4814 F20110404_AABXYJ heinen_d_Page_005thm.jpg
58a3ec16c563e3e4d2b3fcbe324d40d3
8cb52ae0fb3f812b238018a987dbd05938af2c95
5386 F20110404_AABXXU heinen_d_Page_088thm.jpg
396da492b9a8c6aea50ab82dd29484dd
005e26bef21ad66704864f46e91714951ec3ee1d
1051958 F20110404_AABXBC heinen_d_Page_046.jp2
30e72d57c18afdcc9f68240f2df3246e
70f8cabdc568b20480fd631f926055db580ea352
123512 F20110404_AABXAO heinen_d_Page_049.jpg
788279147a491f9e07b01b20f576c648
c31c1f0f277544dc5965b3014f52ecab723477c1
5774 F20110404_AABXYK heinen_d_Page_024thm.jpg
76d2ded16f7ecbb4e8bcb05c0de12c27
cfababe171f921a7152cd5d7abef309cb4cba29c
6667 F20110404_AABXXV heinen_d_Page_035thm.jpg
e03e55715b556548425ee518a281969d
1e1e55a9e4d3954a00fa5ae7cd9c5c28dbe78d9f
136037 F20110404_AABXAP heinen_d_Page_072.jpg
34f9de8b8e8f506bb10bb481e1ef0a28
7650cd2ad3e00952c946b50e86b89743df85cbaa
30569 F20110404_AABXYL heinen_d_Page_078.QC.jpg
87fa0c89a1550af6f035957ff346c883
91fd2633473a29836088fe309b18711e098b5925
30132 F20110404_AABXXW heinen_d_Page_044.QC.jpg
31840cc8c5cd84ec53d232618e49d923
49a1d29411089e75bf05eed468e3fa139777597b
F20110404_AABXBD heinen_d_Page_034.tif
25223aaea152dd60961024f5dfc4a95b
c322ea2d3e86a6196b7750c22aadbbeb4878a6e5
31940 F20110404_AABXAQ heinen_d_Page_038.QC.jpg
301cfafea57fe823b9e670c7e086b0e6
ea4e758acb42d40e8050d983ba7a67f16708fa0a
29118 F20110404_AABXZA heinen_d_Page_077.QC.jpg
f05c96ff1a4428584e6ec3488c8aa389
0d5ddd0ff80fb2631c55138f2405cf583ac7121c
6751 F20110404_AABXYM heinen_d_Page_036thm.jpg
b02b4e8d25d16d6449d65bc7fd0ec829
5075c05aa037907cb08bc9040a5a4d1ab30b5496
6783 F20110404_AABXXX heinen_d_Page_037thm.jpg
69ca3dffc496b8559378d6fb7e7c157f
c0d71b0dee56d1ad37f5253de3cc53df2b56cb2d
23202 F20110404_AABXBE heinen_d_Page_023.QC.jpg
5d2490175d5ed9346ee079f9bfd208d2
0507bafd3f39b291b0531c40e28222410aa5bdf6
6572 F20110404_AABXAR heinen_d_Page_053thm.jpg
db130814fd5ff494e772ae5cd03942b7
24b9e1e2cad882f3b5cd2acc7557c8b6d3b44449
23933 F20110404_AABXZB heinen_d_Page_024.QC.jpg
04b9d8bb455c02a9cca90e226648b787
69c874bddf5ca56478ed032f206c7015d03bd1c6
5785 F20110404_AABXYN heinen_d_Page_094thm.jpg
ebdb4021ae010bf24fc9786fa88aed8d
1583adc006d58a4f05e7a3aabba197e282a320d8
2987 F20110404_AABXXY heinen_d_Page_004thm.jpg
3c827cde4323543377f9ebfda7cf4a61
9c7a0ee1d681dd1634105e85fde9f96f00994774
63049 F20110404_AABXBF heinen_d_Page_016.pro
162d75f231f873f02eb9ef0009d88687
799872db3a0fe9151769ff16806a22c36c97924c
5695 F20110404_AABXAS heinen_d_Page_095thm.jpg
35fd23b90ed46f3de53ab854acbe23f2
74708468d8ce78759bb4e6d0a8aabbb64331d8ce
28571 F20110404_AABXZC heinen_d_Page_056.QC.jpg
d53ee48a1cd3579323bfddb51efd1514
2087944378ff32c259409dab4d04ec7b98bceb84
6460 F20110404_AABXYO heinen_d_Page_082thm.jpg
965cd375c97417b971a1b9160f00abfc
1f0d0223bb658647f9177e0e6df0dad567a1f06f
22657 F20110404_AABXXZ heinen_d_Page_094.QC.jpg
a5d59391bddda27087a215c652b65325
bfeb33711a8d0451f524efed625f0035cc5d5c7c
133888 F20110404_AABXBG heinen_d_Page_041.jpg
df6f605c75e5c346f085e383a916c398
94f3ebe8eec7d5b5889b8b8ab9a5d105ab65ba92
F20110404_AABXAT heinen_d_Page_106.tif
3dc92139afaab787d6bb2076d2028161
9db123af3f9c516c4ec697e2f901b7af3189cf89
31091 F20110404_AABXZD heinen_d_Page_064.QC.jpg
fc92b8a1a73e87e7fc738752fb6014f6
f1d92bd0fa29fedc48800c0642b8023a99655770
30820 F20110404_AABXBH heinen_d_Page_035.QC.jpg
efc072208b840d8a26209d2faca6f196
113a2d3d3a21a8c9d02f89b81da171f2b7c3d8bc
F20110404_AABXAU heinen_d_Page_040.jp2
34eb6ccd76bf902184f9be7e5f2ca711
294642b96699194548644bcc72d229b1c6fe94db
6384 F20110404_AABXZE heinen_d_Page_049thm.jpg
31bb317a20d9d04b6c7fef9f288f2b64
201dcd6cb572aca76790637e1dfb71609d767747
6462 F20110404_AABXYP heinen_d_Page_068thm.jpg
cd8ee9d43f18f0164127dd2485baa252
17a2a4af621a2a5a0f5d17c9708b4bede97d4bec
F20110404_AABXBI heinen_d_Page_037.tif
1d1bc940ef1b228a6f1b4d8f2502abc0
188d2d0f0e3ecf2db7b5aa79a858b6c975a35c30
3328 F20110404_AABXAV heinen_d_Page_041.txt
0b7a8b551caf1e3306b1349410b23bdd
bb2eaaf6315f5466076d315190371b794bc19150
21555 F20110404_AABXZF heinen_d_Page_090.QC.jpg
b856ea58f0162ea914ac819027930409
ad672db23fa14395a289314d86b1265a8f05b192
6684 F20110404_AABXYQ heinen_d_Page_102thm.jpg
e70f7e23333c9ba87d4303c0a9fdf010
3566d2d5ac5c8591f8deb1ad5b2181e5931f3e2a
F20110404_AABXBJ heinen_d_Page_060.jp2
ba55220fe3194efba5c710d16889b7e0
ca71aec61f0797555a2e1e5141c5cfd6af87a220
26492 F20110404_AABXAW heinen_d_Page_073.QC.jpg
7c6c487185c276e5832ca4ad02b1d568
81f61a8c7c2f5d388aecefba58eabeacaad93c3a
6698 F20110404_AABXZG heinen_d_Page_066thm.jpg
0647db681caaaff802aa7273b401b542
63b9106bf8834c21ff3b7dc7b10abc22d9c00efc
30294 F20110404_AABXYR heinen_d_Page_053.QC.jpg
f8d521e147988d84b592c14aa72c50d5
74ea3eaaa0724d3bfaeb87cf0d21e9d1005e6d89
F20110404_AABXBK heinen_d_Page_101.tif
a9df399ea0b27891ae6dff74b6d96a0f
fb9f9c9d165367a98b8a96e67fea02d02c3781fe
31313 F20110404_AABXZH heinen_d_Page_063.QC.jpg
80d27d6dfc137dd8960fb5e33848dd41
47bf822922d46718ae94f186793f42d1b28af4d6
5925 F20110404_AABXYS heinen_d_Page_022thm.jpg
e6a12864c87b2a11ebfecb2b0db528a8
fdd4b94fe3797c9ebdd161c33a542924ca4f3eda
130380 F20110404_AABXBL heinen_d_Page_042.jpg
d176fc4913f49c10ac402a007b96b314
ea6d256124c0f39c0ed31a8100c41bbc2f255cee
1956 F20110404_AABXAX heinen_d_Page_096.txt
1991945efdd3c2c46335d69b2a071d51
d537a99ee0ee28d97305ff029dfe37e4307462ab
1846 F20110404_AABXZI heinen_d_Page_001thm.jpg
0ab67c7d4044a6eb11014b5bff6967e3
fec2afae559dbfa196db4f0512cac68bbc85dbe7
30620 F20110404_AABXYT heinen_d_Page_051.QC.jpg
c540af966668d4c80ad7d0efcbfecac6
71e64d151ce7e802ad2cdc3650112a46c4be324a
962035 F20110404_AABXCA heinen_d_Page_090.jp2
3f86ba15847d5e9ba91fd0a348d111dd
e46c41e4e9fc32dec42cb20ce29a6d5c162e7fef
6032 F20110404_AABXBM heinen_d_Page_098thm.jpg
e161aa13e325673342d5a6d6d1c4ff6f
bea2ec9d18da157ba2dcaf59cd2f91a51536a2d3
24971 F20110404_AABXAY heinen_d_Page_084.QC.jpg
50a9289caac70c42a8a430c204469b5f
a3086d421e8540de3a737ba758dcef49e2d3d3a9
28574 F20110404_AABXZJ heinen_d_Page_057.QC.jpg
f3fc46f1e2b186d03ab1ce2b535f1338
3be67a48174e83cb05b09b57a6a0110ad8b60cad
32027 F20110404_AABXYU heinen_d_Page_062.QC.jpg
0f7e76a26a3a79a11b1e3720ea28a3ae
442985758278fed352806f4b7ba32cc62277f3eb
2668 F20110404_AABXCB heinen_d_Page_105thm.jpg
6d499819a1bfc1adbd3f1ec1f9cf7299
2165c059543f39cbd26f24ee7d460e3e3fd16e92
77189 F20110404_AABXBN heinen_d_Page_101.jpg
28b3af4e6ae565f99e1a2aee581ec474
24cce0e1dbacb12111343cb38abb94ef21609d90
30591 F20110404_AABXAZ heinen_d_Page_055.QC.jpg
cd23e2a03168cd6730d918c7950c0e5c
9f4c82bd67fe1075228232d49cb3dd8d824d983a
24828 F20110404_AABXZK heinen_d_Page_010.QC.jpg
433f61eb24d314f7d3afcddd41627427
1db5ab7a52b209650b7eb641a5a3e036c5d7b080
6259 F20110404_AABXYV heinen_d_Page_077thm.jpg
9177653f7bbdbb6e30c17d84fa54023a
361efe9a07f483a48a827c648ddfdeb89192a91d
129352 F20110404_AABXCC UFE0014442_00001.mets
ca114825e2258220faaa68e2cce36713
01feaee2c2aebafb37ff7588f191bf4317913a70
heinen_d_Page_001.tif
2177 F20110404_AABXBO heinen_d_Page_085.txt
cc35cd4811c64c5950110a783d1aedbd
eab1dee0fe3dffb529075e7c7401df5baea81e35
31052 F20110404_AABXZL heinen_d_Page_045.QC.jpg
486139a81f7f7e63981a96ec40e67163
8056de039df1de9f0c5c8925b169eba5d7aba4b7
30677 F20110404_AABXYW heinen_d_Page_046.QC.jpg
253cf135cd95a31ca193a71e9889b5a0
9a60ba9098ef9c2124572b5e62fe73b107ba8ef1
6433 F20110404_AABXBP heinen_d_Page_009thm.jpg
3be078ae9b0ab322a98b7cf84f49dd70
35075d34ada1ef0b193e849c07098586b4a9b58f
21282 F20110404_AABXZM heinen_d_Page_033.QC.jpg
27211c8b44eeb99207bad4b77e3e7bfd
5f70ca333c987b211407f09764e9a5d968037f49
26419 F20110404_AABXYX heinen_d_Page_058.QC.jpg
9a1a4e5b1bdb0a79c30e4fd31f05cf16
68a9aae335d7736d2ccb4c5feeeda2d5fc06461c
F20110404_AABXBQ heinen_d_Page_053.jp2
7d08a96810e9773eb4afd21fd539b133
1b44b50604a305584fd2d3fe1b2fc124ccacd2ef
4807 F20110404_AABXZN heinen_d_Page_019thm.jpg
79e8101be9abe8b4d61c11cc7329cec4
4478e04856cc0d49603b2346d90c5b88a807a607
5711 F20110404_AABXYY heinen_d_Page_032.QC.jpg
f34546e10b98bc68169e3b5966db87a9
930de8ce2e5bb8c161de685efbe25ad6dedf23a9
F20110404_AABXCF heinen_d_Page_002.tif
420ec525d3e23468480d1ed3b703689c
1048d0263fdff6981b037ff4d8c25d9ff4427262
6190 F20110404_AABXBR heinen_d_Page_059thm.jpg
ea2042d4990a5afa1f36ef58b6f7526d
60575d92b858e1252e68938bce36cb6f5e987bb4
5568 F20110404_AABXZO heinen_d_Page_013thm.jpg
30b83faff9a2ff2e82fd0bc249ef3d5d
a666eb395643f4c4d72d5f27abe248a3cb4c0dcd
23352 F20110404_AABXYZ heinen_d_Page_107.QC.jpg
2a75c0f1feacb9b18b5477186f4e7b5a
2cf8b07212c28af93ba1f7e0becbad9188a6e19e
F20110404_AABXCG heinen_d_Page_003.tif
2440a4d13092cbafda4e085639a0b9a1
5332b30584cb26623ddc6c08334134ffad9835a8
561 F20110404_AABXBS heinen_d_Page_002thm.jpg
5c219c21b3d59d4c16b65eaf3bc3fe68
87af49d013bb1053d2a8507235c9403947c941ce
6720 F20110404_AABXZP heinen_d_Page_062thm.jpg
7b0d4632275168d4d7b66a1599a64541
b041a309ba0f33aa696800639a7f951308d75e50
F20110404_AABXCH heinen_d_Page_004.tif
82e9867681b66ce375e359d4e0431bc9
0c3ffd42c37a45681234ca3229b44914835386aa
667937 F20110404_AABXBT heinen_d_Page_004.jp2
70dec3c946a19c750c1e9fe5ca33c10f
2cf53a201517539d6f3de6de17d875e764c9f7f6
F20110404_AABXCI heinen_d_Page_005.tif
343ab08719648404012f4eb4c01233cf
9471d52666f3abddcf4cec279d24920224f8ef60
6609 F20110404_AABXBU heinen_d_Page_001.QC.jpg
945b083637001576239093b7d6f27da3
2b45fe5b80d6976842e3f46f6986ec081fc979da
21872 F20110404_AABXZQ heinen_d_Page_092.QC.jpg
47a59a6084328855cb7b4fad960c4785
b800bb1fd04ebc46b3d161bc3358571d114ac13b
F20110404_AABXCJ heinen_d_Page_006.tif
510d057a509d5b30d423d275b95c92c5
0d0845990e675fdaf5c2f4dce2aa138237f5292d
2159 F20110404_AABXBV heinen_d_Page_087.txt
ea502ea31adbfecb25e4f9c449c14363
e9e078124c4f66b0a8df6acb1a4d249b5f1ebe63
5946 F20110404_AABXZR heinen_d_Page_084thm.jpg
877cd4dba82b4b0cde742f4635f13278
954ca2f8b7b9b94431b347a1fe5099fe0ebf5dac
F20110404_AABXCK heinen_d_Page_007.tif
d8c42e5b22de0c7828e747d04aeb7058
004c19d5cc49d2217158c0bd17a5ffe9b67e74c0
F20110404_AABXBW heinen_d_Page_035.tif
bc66c4823b4cf950c1c26e6fc40ee6d7
54d8b32d300300a8a57e358997bd26196e1f42d9
1487 F20110404_AABXZS heinen_d_Page_032thm.jpg
72b28be9fc364999c85a0accaafc25a6
b806d5cce8796190646e50b38f20493654274f02
F20110404_AABXCL heinen_d_Page_008.tif
da009dc0b322e4b90326c5ff093c9a86
517ce5d7adde0da4135e3f05a6a5c29798cbdd28
5977 F20110404_AABXBX heinen_d_Page_097thm.jpg
64932cefa28e4c8c310095861926d1ae
4010374941febf5bf452488599f9e9171c289a22
6094 F20110404_AABXZT heinen_d_Page_010thm.jpg
a035823495d19cfb0e2923bda2bb484b
89428ab9e44db74cee32dbf43123a87ca1881da7
F20110404_AABXDA heinen_d_Page_023.tif
7cedfbb908efb7347ca9973200d1d501
91c4e2f905d03db6a3b6653a4df461d4a29ba1a6
F20110404_AABXCM heinen_d_Page_009.tif
5e9ad6e38734a2a4852e8bf08d469602
7c83294825a4f970f37f6272ef48aa5a44e4a3ac
25715 F20110404_AABXZU heinen_d_Page_089.QC.jpg
ae6c9857b48cf8759a1eb6b9c3dd7306
8747bdabccbdfe8826116a49b98f2eede63c5b52
F20110404_AABXDB heinen_d_Page_024.tif
428c23102a451972d78eeaae52068f6e
0b2a16e5649594e288ff0f08188defcef186c887
F20110404_AABXCN heinen_d_Page_010.tif
978733c7db9e9e6ba3a56496daa9f87c
b635e389cf976a24b56a2fd854739bced6729980
3187 F20110404_AABXBY heinen_d_Page_046.txt
c405b1077ed23b0b28dc6c9e7c0b2b3d
1e97132ec8e0d5f21a0d58ff723cd0546e3f56d3
6097 F20110404_AABXZV heinen_d_Page_030thm.jpg
8a4a3158c71a099a4eb88c279a3115b4
65408a366ce7169fca50f7823807fb0dd0c8305e
F20110404_AABXDC heinen_d_Page_025.tif
8c07fad26f17a2feadda96248894562a
adcc2fa37b480c63d46ffa2b6190da972ec07e32
F20110404_AABXCO heinen_d_Page_011.tif
d8a308a684fdede761369d65a461719a
83b1b2f662da9c4e23a0639b9c90d741b89e3aa1
F20110404_AABXBZ heinen_d_Page_036.jp2
3a36d385fb656c9985407c2125b47ca1
ddeb9089caee298e89c274090966200423d12408
5950 F20110404_AABXZW heinen_d_Page_021thm.jpg
ce622835855f3ae3fa21d84001e80448
19d8fc71149d59cfcbe1056a1bf881c9cfd24d46
F20110404_AABXDD heinen_d_Page_026.tif
92322c3891ac8a17e120b4359cfa4487
931402f334b3ee51cc7d7b1282340c88edd118f6
F20110404_AABXCP heinen_d_Page_012.tif
ae0b37aa0c6e753d61a28ed509f89c27
0072d92b1b55a63c52e28a8a502b6d1c850427d8
26354 F20110404_AABXZX heinen_d_Page_028.QC.jpg
f269af3ac05e8289f2acdeac48fb4c37
318add621b060a78a375d5210822ec266c043936
F20110404_AABXDE heinen_d_Page_027.tif
39244817fa6631a82b2663e0cc889f08
9ace61d33a77eaeb44d39f8c566de037d84b95fa
F20110404_AABXCQ heinen_d_Page_013.tif
02930a7661e5dd52819870cc3d538263
f868dfb24e5b8fbb7bbb65c489788313b9be82ee
5524 F20110404_AABXZY heinen_d_Page_023thm.jpg
32fe089c9a753780f2ee398ed2dc1aa0
650a1051bcbfd700a23c6df59e4d459baa2ec554
F20110404_AABXDF heinen_d_Page_028.tif
f18cec80700e7608479f9f4f683a9fba
88afaa8ab88054718e3f8a7300674f2b381fc8f7
F20110404_AABXCR heinen_d_Page_014.tif
8ccd9e2868fcfbf4a24ae4101a2bd10c
919fec329fb84b449cd82d66a41cae523d0124ae
12203 F20110404_AABXZZ heinen_d_Page_004.QC.jpg
5d287d5f19a3d9d7c80aa4e1ae7a052f
148dc6e66b4f5056795d9d5c21db4e62d813433c
F20110404_AABXDG heinen_d_Page_029.tif
9ee23ca5ad0029a65daeb7cc410f386c
7af3dd9156398252257fdbf91753fa84ec4c9207
F20110404_AABXCS heinen_d_Page_015.tif
62a76af179087deb56c0497b8116a6d8
96c493101dfaf8efa5e0de7637b897c3601e6017
F20110404_AABXDH heinen_d_Page_030.tif
13a8842756c437f71d64067f257291a6
86afb9c66ec1213bacddcd6cea625d82aa38a9c2
F20110404_AABXCT heinen_d_Page_016.tif
2257ee31575d6d8a75b5cb0ab46a81b1
db4dda9d0ad1ed73e70657bda7d493f27efd3583
F20110404_AABXDI heinen_d_Page_031.tif
09e06ef4baf44d7c326f38356a95ccd7
5074cb05d7eebb56a6bc8ecfefc628c33324abdd
F20110404_AABXCU heinen_d_Page_017.tif
4c6878190ee343f070a96c14c8029cdf
788a66a453ce6c4d5f98fe3d95935b8da0bdd79d
F20110404_AABXDJ heinen_d_Page_032.tif
61f3a193c49ede041421cb1879c24e0b
86106c83483578d64326dcae174f85089569a977
F20110404_AABXCV heinen_d_Page_018.tif
a1b7ed8117e31b94079857bfbb312d73
2f32ec12a0da46f78a00daae6d4f3c44730ff6cc
F20110404_AABXDK heinen_d_Page_033.tif
7b27b0f1a9cfaf81ed406d2963c76f2e
a276a9c7d19c6888a5d22079aba43c0eda18e946
F20110404_AABXCW heinen_d_Page_019.tif
4b9a9a9b766ac85c12074002cdbf6854
43ffe581712302fd9053e4f51ca617e36bcaaa5d
F20110404_AABXDL heinen_d_Page_036.tif
0fc8f41710e6da7638aea5b188521618
7ae9cc83e9eaceda5f2fe024ebef25bdf7e37686
F20110404_AABXCX heinen_d_Page_020.tif
cedea2ab40a9115955198107a72c64f0
75f6fc7c382d3bfa2fa3223fcce469fc85b6d44c
F20110404_AABXDM heinen_d_Page_038.tif
2abb96bc8bbd3286eaaaead3d05a79cf
22ac66829f773cae23b92e8276484c5cf8b4ca66
F20110404_AABXCY heinen_d_Page_021.tif
9bbb1f75056dbffcecabca9836d8cdb0
6cd9bb4f2e2cb17e70ff50176b0e908ad0be0b80
F20110404_AABXEA heinen_d_Page_052.tif
1482b768841efb78e4ea15fbc3a85e91
cd82395af955236e8cdedb4a7f69e53be17da3bd
F20110404_AABXDN heinen_d_Page_039.tif
422663ab9910c2376899432423114866
d163c0a3be9c5f2165a4643b6ddc3c8c06b74f08
F20110404_AABXEB heinen_d_Page_053.tif
6f4a4628b3233a2b6a0c846fbd790f61
ba8ff7f90b3275afc1d04eef8dfe3c303a21de99
F20110404_AABXDO heinen_d_Page_040.tif
5cee673331b9f42a457b797d9b31d9f5
ce63e34ec7ba17eda3571c442a03e5c089848163
F20110404_AABXCZ heinen_d_Page_022.tif
78126f057ee793240781100bf221718a
f91382cde553a8d5cf294653a34f871c7ad8578b
F20110404_AABXEC heinen_d_Page_054.tif
5dbfcae7b7e6d8c334f1a691f16bd02d
e6653f4af8af57c2a4e896a41075b7b898ab52f5
F20110404_AABXDP heinen_d_Page_041.tif
7fbe7184955186134b96be1510b5344e
91b99cd959d141b48a4140978b03661e81b74494
F20110404_AABXED heinen_d_Page_055.tif
89fef3c870b7c659b17de455592a9720
600c403770e74b364726ffdfd0d15910a00c504e
F20110404_AABXDQ heinen_d_Page_042.tif
b4ed15cf098d126313870af0bf54391f
0eed3be190dd896d92972dc99b4db52f7038b479
F20110404_AABXEE heinen_d_Page_056.tif
2557877adb8b6a0075ff6174c138c35b
bcaf6b958bb97c569f728bdb994f01deb5bdcfb3
F20110404_AABXDR heinen_d_Page_043.tif
59f51e16d1b6c8d85ae04bdc84329435
35c74e36f7b6f14b6c61ae2c00eadb41419e903a
F20110404_AABXEF heinen_d_Page_057.tif
a9c5aa5a61cddae45cc2ee0a17ae14d3
d3b2c04fc3ab0f1e57738bf88d2c0cd4cc66fac8
F20110404_AABXDS heinen_d_Page_044.tif
01d508294864552db14ea14dc9bfaf81
1ac951dd2e7e1087ab6be78c2fa58677b5810072
F20110404_AABXEG heinen_d_Page_058.tif
77de41b3109430271f14f9fa4586f0b9
405aaaa6eb1af148b814b455cbb11553137d63b0
F20110404_AABXDT heinen_d_Page_045.tif
12c5a9cac947b4dd47b5b574f3ab23d5
f8844df8b84a0f9a49a1372006a3429d63c96a6f
F20110404_AABXEH heinen_d_Page_059.tif
0513ce63bf3e8a4cd64aed8f50d9c89b
ffce2e8b604061314bd995db573ef4532272a3d3
F20110404_AABXDU heinen_d_Page_046.tif
b4ad677ac55b5ae62af6b25898fcc138
4f3b76e2ad29958c42d6693b492a1abddaf6f274
F20110404_AABXEI heinen_d_Page_060.tif
3707543cb6b9b1e163e81eaf034be294
bea7e569dc03bbf9715cff578109560cd7c58cd2
F20110404_AABXDV heinen_d_Page_047.tif
2419933ff40f6bda29b30aaa3b989297
ae10dd4fd0cdfe48e8df9b864b150f10bfaf0daa
F20110404_AABXEJ heinen_d_Page_061.tif
879a54be69cfd039b62437a448d5b61e
0e5370dd1693b5dceba8d8061e986f9b7a7a965d
F20110404_AABXDW heinen_d_Page_048.tif
606fdead67e0ea41abe069e8ab2aa719
887a790d05a23f5e96f1efabcad65efdaf5d631d
F20110404_AABXEK heinen_d_Page_062.tif
7e28def2832562f80201a107e7b24024
890dfa41e6095d1406941781b37e0d5f9f2dad0c
F20110404_AABXDX heinen_d_Page_049.tif
2b4b145edf942ede6e05ac187b1308d1
384281185a6cfcce384b21db4e7a471a4760298c
F20110404_AABXEL heinen_d_Page_063.tif
10f1ebc08639dcf2a8f9d3f7020f1dc2
140c4196338c0cb87c6d2ca31538e62de1c42548
F20110404_AABXDY heinen_d_Page_050.tif
3b83c4d6f37400873258e77c94a325d4
fd6fb06a944fcadc9feac1ce3d508798ab84f23d
F20110404_AABXFA heinen_d_Page_078.tif
59e19962d76cc98b1c4cd65fc8f57c2a
980dd0bb39f7c47560516fb9458f31aed59b00eb
F20110404_AABXEM heinen_d_Page_064.tif
76b8b53895fe862620065925a4a6020d
ea489419ea1832c16524acd994e71da7bc2cae2c
F20110404_AABXDZ heinen_d_Page_051.tif
836b9777fdc8be9222b534e43dc55e3b
844433456090dd787f763d70f501ec6987d3d954
F20110404_AABXFB heinen_d_Page_079.tif
a363908f62e830b7ec56bd09a7d1a856
aa03ae9a90d81668180727a38c30eb80e91a571f
F20110404_AABXEN heinen_d_Page_065.tif
db13424467022cb8deb7a132b12eba47
90f71d44ab1274cd041c72b26459d1eb6bb0f8fd
F20110404_AABXFC heinen_d_Page_080.tif
95fd2bc5c300e545e2705f06e8957264
5b1722ac79021140cafb0a40644a9e07da71eddf
F20110404_AABXEO heinen_d_Page_066.tif
9e7a5a4f941f069d140b7d6df015eb85
56af62629771f6ee9b008a5ff08d08944583f6f9
F20110404_AABXFD heinen_d_Page_081.tif
24e08f0cf2b831cd4a1afd8ab1d89b6d
0bc1856c1e4f440d74bf5aa6ec6570ee9e4514fc
F20110404_AABXEP heinen_d_Page_067.tif
df6eb6acd48845cf740ec845ef4d49c0
10b7618efb477a806977083dc95ca78a6b11a9a6
F20110404_AABXFE heinen_d_Page_082.tif
5ab9fbb472bcf2f926a6de9506df25ed
ba9ad410a95cc66692855e907b8a37ac06f4a32e
F20110404_AABXEQ heinen_d_Page_068.tif
976c54e44e8b224567d46632aee9d25c
ab71d359cb993dc756f155152e071dcb639ef26b
F20110404_AABXFF heinen_d_Page_083.tif
11d88792900a5c45e800d9fc3a738dbf
6c0239fc8588110489de28512d2c6c89e34fcfea
F20110404_AABXER heinen_d_Page_069.tif
8070354c2da0b4ff8681abb78ce8aace
cd692a12f36692b47d5fd1ae6dafd9802d1e868c
F20110404_AABXFG heinen_d_Page_084.tif
7c3ab7c54c5def593386c9b9a80a4d39
071cc1b38cfa4c1de4cd14adcaaa0df3038d9692
F20110404_AABXES heinen_d_Page_070.tif
dc989eec43ecb4973bf0fe3584a0e5d3
58a19559bca5ba0b5038a2c52cf9bd8731ec3b97
F20110404_AABXFH heinen_d_Page_085.tif
ddb54764146e79247db9a192c3ae070b
6c241ebeaccfea784a49430531b475a11c652ad9
F20110404_AABXET heinen_d_Page_071.tif
4a97023e6cc779bdd2dd520529e9414d
b8773bd595d17fafacf22389647e0ea2a9064a8e
F20110404_AABXFI heinen_d_Page_086.tif
302c70f87e7e245ee77cd523e0a5fc3e
6012269d0ce6dad2d1e425cee42f461ab0e39398
F20110404_AABXEU heinen_d_Page_072.tif
00aa3da368085d89eec0a6eba4953786
3f9bde08d3df6b062114eeb31b621d04d6b3d5c3
F20110404_AABXFJ heinen_d_Page_087.tif
90adcad58cb45e5e9176b303c718debe
d6cb32ad577d4dee8f10dc836be7e1051a95776b
F20110404_AABXEV heinen_d_Page_073.tif
b734e76439ccfdf3858c79fc2e8dee99
4a00cb89832e9f4baa90bd819142184f8237a911
F20110404_AABXFK heinen_d_Page_088.tif
11391e654723d4e01fb7772cc96766bd
c680450b2a74baa14d4a893320502362332eeb3a
F20110404_AABXEW heinen_d_Page_074.tif
76d8bf705f98b35eddc90a461c0b8d5b
0018537c393460ef01a913af6a8e2e3aa22f7831
F20110404_AABXFL heinen_d_Page_089.tif
18a97767ed94fc04b90017032a0e2834
aa6fb7fb9315ad824648c88fef67b6fe2263e8fd
F20110404_AABXEX heinen_d_Page_075.tif
d676ed462288e13145f7b0f6e80932c7
3ed15dc8d8efb52d502094d23ab2bcbae21cef9b
F20110404_AABXFM heinen_d_Page_090.tif
4bc708f73d72efb0596c0a0361c78ca5
782390f9d2df34d3f27ee1d146f9f94fe00d3219
F20110404_AABXEY heinen_d_Page_076.tif
39af8756f0dd0acd8302f4d1536af9c9
b7b1b0af691f65cdf720022fc9eb23734a4869e4
F20110404_AABXGA heinen_d_Page_107.tif
7f2ee101c34af4ad1f91a3ded76e6649
217eac86d1b859a7db5782fb8cac0f507896cb9b
F20110404_AABXFN heinen_d_Page_091.tif
2894da94d99c814928b62599917aa2db
c476a164e1c165206ed139f629f77f25d03b3f02
F20110404_AABXEZ heinen_d_Page_077.tif
7b6eae2c91cb008f9549e4d39753fe04
efaf6fff314b3aae427c383d10022b43e31b0b3f
F20110404_AABXGB heinen_d_Page_108.tif
b1b3736fa5deac0b25b447462f4ca11d
c7fb8deac104b14a820d054c902267f6c35a34b7
F20110404_AABXFO heinen_d_Page_092.tif
7debefccf823df50e958bff01d684d9b
808676d0b3b5b6f9e3dfc574181994b716424b60
F20110404_AABXGC heinen_d_Page_109.tif
35d9d7a732ae52ba8e32064bf7222e9c
55ff91923b774388622d41ea766c18a4038cedb8
F20110404_AABXFP heinen_d_Page_093.tif
83aab92a056f8fb652e93c1f3843ee4c
6c09ed70f0500699e8d905f7b049adceaa11fad7
467 F20110404_AABXGD heinen_d_Page_001.txt
1c4dafa385476c46b3c2e0f818de1768
2e25fd754d3e8c68d0d63651f3347055d6455d21
F20110404_AABXFQ heinen_d_Page_094.tif
492f5d53155554524788e2f15aca88c5
90caea3334814a7cc7dbb23b998568ac5019555f
120 F20110404_AABXGE heinen_d_Page_002.txt
958cd404bc3a1622bcafaaacd6a71e29
fc87f26c0fa71ecc78e02c572b69ceceec7c4e4b
F20110404_AABXFR heinen_d_Page_095.tif
77a145ddfab247606544e181c628703b
55353860804cf5e4785c4951977d2ffad9805d2f
622 F20110404_AABXGF heinen_d_Page_003.txt
4c14d08d258fb6b7a2e472b8cf5f8d55
18c2d216e6cdf69bcfecc6aa415d3290fc064076
F20110404_AABXFS heinen_d_Page_096.tif
21351481917bbb3e1caab3ad74035974
c9c1eb9b84e15b88adc06f3a71b013d016f7727b
2661 F20110404_AABXGG heinen_d_Page_004.txt
ab3d4e40b1d8f2a2a60dcc119dfda870
6cc4e213bde160378a393b4c2d76d617332262ac
F20110404_AABXFT heinen_d_Page_097.tif
f6414fd6802c572437f134dcd8437b53
924d31ffd7463b3d8e67b80a42269c09bd5e9c27
1705 F20110404_AABXGH heinen_d_Page_005.txt
bae5cef9c71c329f5639f4764ad5bcd8
ef3984e2e88ee540f7b2614e7077868a9337e242
F20110404_AABXFU heinen_d_Page_098.tif
f7b2f3dccf4d653f2681903b3248bde1
ccd51aa997551b6b1791fd826ac92cbce834d3e1
1783 F20110404_AABXGI heinen_d_Page_006.txt
30e3f6c8400f135cbe52b5e6c4e3fd9a
a15726f3cda255d2558ad40a8ff8169fd6109ef3
F20110404_AABXFV heinen_d_Page_099.tif
23592290b7fb8cb1397f6fca4a318e31
37ec9bd50a9e4b9d74a55166abb8f7b315ecbf45
1756 F20110404_AABXGJ heinen_d_Page_007.txt
f2b25274f14573a99201b200406d7ba0
acfffe1f2ef8496703d298939fb8af4e4c007e03
F20110404_AABXFW heinen_d_Page_100.tif
39c12257c34136e818d110f19ce332b2
fc44cfb3e37d10de836eb73c0b4dc81c5fc45edb
1883 F20110404_AABXGK heinen_d_Page_008.txt
838b92c125fed2ec013f0a75e7b834da
7b1da5f9d8e7d49d6b637fe514abba17f4cf1959
F20110404_AABXFX heinen_d_Page_102.tif
cf38249ddcf805c79d2e57e439ab7b47
d55e99c67149a2fc460a605d8cdb0cbb181942eb
2254 F20110404_AABXGL heinen_d_Page_009.txt
180388bb99e3afc7c38fc10e8e7c491c
427df0c653ec63bba0d5e257951145b0e52805d3
F20110404_AABXFY heinen_d_Page_103.tif
bfdbbf50ae2b4e65c147de67220e17cc
616b6a49d7dc393b0661907d7d52137dba92567e
2351 F20110404_AABXHA heinen_d_Page_024.txt
b8cdfd70142da98fc057bceed4a9bc6c
811636eb1d5555879ed632681c09924666dbf9f7
2195 F20110404_AABXGM heinen_d_Page_010.txt
40da5e71eb21f57b92ba0d573e9c8ad0
aa971a5770142d21aa9ea1dca7e1a3eaa249cc70
F20110404_AABXFZ heinen_d_Page_104.tif
f64368a5e6da41a9de86132d793bfaab
f5a9ab54e0dac36b561a57e0ab49fdbea2e29d42
2058 F20110404_AABXHB heinen_d_Page_025.txt
f678d3d0e56da877c0aa774d94fa1aea
b8f74120561cef2f07f121643ae39937fb909222
2003 F20110404_AABXGN heinen_d_Page_011.txt
d4fb6d7190c81793d139261fc22bd5ba
9d3ccab3e6f2b0cc1ae434343ee1b44dcb2867ef
2123 F20110404_AABXHC heinen_d_Page_026.txt
0d72646bd4b0852bdbe8aa04c54740a5
3b192c56174bee61c231f285ccbbb755a2c96b1e
1768 F20110404_AABXGO heinen_d_Page_012.txt
5e2117e8dd0f3635669a11dabafebde5
5191b8dc1fb816ab314a8553891d64b900661f1b
2423 F20110404_AABXHD heinen_d_Page_027.txt
4a6fba873a806bc54165968b9efda683
a3946f4bfd7ec0f5cc2b856b73bcaf9e9b817c39
F20110404_AABXGP heinen_d_Page_013.txt
8fd378a4e7e61f8c483cdf52026c901e
640fa430040f46c3b93cb8e40c5e514b42f44627
F20110404_AABXHE heinen_d_Page_028.txt
82a53d09852c9bb391c218b407282f4a
6f1e55933211a91ad95e0df12879a74b12595d29
1284 F20110404_AABXGQ heinen_d_Page_014.txt
ca3c6c574df857d8a5244319287976c4
7164e543d3b29607c574cf84dfd5ea4fd7666765
1860 F20110404_AABXHF heinen_d_Page_029.txt
b5943e8c5f43ee3b401dabbae8dc974c
49b3b1f37106dce1b2d35a0f8aad1837a4d62da9
1699 F20110404_AABXGR heinen_d_Page_015.txt
770eb1172e66e318a7aa4a0c45a73442
c86e5ecb408811d04b384984af084b244deb0b7a
1979 F20110404_AABXHG heinen_d_Page_030.txt
67c5a3081d11478e2d7649cc15f5abbd
76f9a9fb3ccef8931fef68bb559e3528114df08c
2474 F20110404_AABXGS heinen_d_Page_016.txt
be1a3a3c031eca79c29b0cfcb54ac68b
0e0948700906212e1992375647b90e1d8982514c
2085 F20110404_AABXHH heinen_d_Page_031.txt
a66e7b5ec985710e80cb835204f63ca4
7cbdf9f46b00c443059e7304681484a3d349e2f8
2263 F20110404_AABXGT heinen_d_Page_017.txt
6fe86d98f72e198d251acf9700f85443
86a2130e1e50695a0205d4927c03b85d23d51552
432 F20110404_AABXHI heinen_d_Page_032.txt
2ca602d0135b0115e5cbecec318c4c31
70450e26d0f7b8757c21ac00716d1750561fd7a8
1784 F20110404_AABXGU heinen_d_Page_018.txt
61a7f572d0a82ef7198d76935d0053f5
b564b5458846f1d6278e3cdd91411f3e54634c66
1928 F20110404_AABXHJ heinen_d_Page_033.txt
ae0dfabab2698784e4bcf8ce0cbe265c
90e43b146c1c88d650d2a779f2734b07df624750
1904 F20110404_AABXGV heinen_d_Page_019.txt
56f84f8fecf910402a38c64c91faab47
ed7d297c5ef3f7c0cbb65e96a040e849128da336
3196 F20110404_AABXHK heinen_d_Page_034.txt
b6713dc790b5c1f690115efaf7a28a56
f0807012980f90f6fcbc364730f955dfee125439
1886 F20110404_AABXGW heinen_d_Page_020.txt
93ce8c4471395db2e17a65ea4642e9ad
933f0b27177c38a5d6cd15e0722d8bc821919f3b
3149 F20110404_AABXHL heinen_d_Page_035.txt
9b5af8fd9a7976225180a3206fcaa072
06eeeeb3662a0ac04e6ace5ddbe89aeb921a0f50
1892 F20110404_AABXGX heinen_d_Page_021.txt
b1c02f158201d1995d03dd183a4e513b
f574be587266852024f296a8bad8365e9eca60f1
3159 F20110404_AABXIA heinen_d_Page_053.txt
cc8005fb60dc6abc53d8345b47e36c24
55bdb7b265e5143983cc1a62f41ec15cee62c151
3322 F20110404_AABXHM heinen_d_Page_036.txt
7491509f30dbc62744adad4ca3cfd321
bb6c254465b593ea807343435add6faa9319869e
1837 F20110404_AABXGY heinen_d_Page_022.txt
6f077994d3fd165d1d8d778e64abecb7
923547135211d542076b7455a395a05d9dff8661
2810 F20110404_AABXIB heinen_d_Page_054.txt
bbc699706a4669ec297d6b8755954593
dedfe447ec2774074699e968a31c1d3cb0d81bab
3383 F20110404_AABXHN heinen_d_Page_037.txt
d19b79e6cfdd2ab42be7a648d5c36964
f543f4000bf6060411c73b404a51d8b4d043cb58
1905 F20110404_AABXGZ heinen_d_Page_023.txt
b5cb2054f0222e76e968fe204c394d05
4978c27a956e49370b6bdbbb77a90e3e6e7d21b7
3209 F20110404_AABXIC heinen_d_Page_055.txt
ef0e81c77fdbf63c9cf14d8d3344212c
134eb7c27f3cfd086f4c4cf9451ab439c5ec42ea
3407 F20110404_AABXHO heinen_d_Page_038.txt
d7ae5f65f1f71cd6828c75f4dcad50db
71de51081a0a53675d642db230bdab2acdbff94d
2839 F20110404_AABXID heinen_d_Page_056.txt
c5f8eab1c474ec4af5612be083dc50df
3d59db7fc912907acafaca278f4228f61111b64e
3003 F20110404_AABXHP heinen_d_Page_039.txt
643becf221c3f845bcabe7b875cb196a
cb00310680e4de45ae4f997a11bca196dd7113ec
2968 F20110404_AABXIE heinen_d_Page_057.txt
19c4142d056914f94c8d06c2c9576e04
208b80cd5f105a8f0bcb40f4dea48d484e23ea41
3152 F20110404_AABXHQ heinen_d_Page_040.txt
2c45972671881079eda93306c7ee39a1
7a5dbbc8852a326bef584ee2ebfa52fda61cf997
2669 F20110404_AABXIF heinen_d_Page_058.txt
f686a5e3eab4732092fff739ac853ed1
ecf1a282f95b3968356644a39b063ed790596351
3204 F20110404_AABXHR heinen_d_Page_042.txt
004d859b60877fb8db80587370e12a37
0d0c1abec140448f41827d3e5aebf06a10c3a88b
2819 F20110404_AABXIG heinen_d_Page_059.txt
77f8155544fe6b46e66700b3c8147db6
ce63099a8cd1dae514771be121fc63089922ab8a
3207 F20110404_AABXHS heinen_d_Page_043.txt
c287a9520324a9369778788ff2a1435b
8946fa20641049b5162bcf2ce79c6075bb34ab3b
F20110404_AABXIH heinen_d_Page_060.txt
53fac833d3a179bb64981c9c49bab906
d2fa15ac097f8342ba97f5cdf8d93639bbc4f227
3168 F20110404_AABXHT heinen_d_Page_045.txt
c90e4c503a6d8e854bde621cc6200728
d9c36cac347a4b9e3171081d1ae12d5a3fa59912
3297 F20110404_AABXII heinen_d_Page_061.txt
62236c044a51dfc915d13dcf90311bf8
c529e9304cf56535650609cf4c2636de090bf4bf
3182 F20110404_AABXHU heinen_d_Page_047.txt
af9c8289be561130fed9ac01e49576bd
b6f68139c63293ed0ab1ed6486c15d7378a478bf
3342 F20110404_AABXIJ heinen_d_Page_062.txt
d5084d5ed07a226a07f2f91b47cd11b7
8e6ca6d09fdf008b06f815dbb87bc1f840a6fe88
3089 F20110404_AABXHV heinen_d_Page_048.txt
81ca6e01e53dde664ce6bdcc69b89595
1946399152e11d874ba5c49d1b7d4a954c08116b
3256 F20110404_AABXIK heinen_d_Page_063.txt
2b26f85e983d07b6252f739bf2ace102
fa01f94bf7f403a3e47c0d720affdbeff65d6d54
3096 F20110404_AABXHW heinen_d_Page_049.txt
fd33df8161521a261d0eeaa3474b64d0
cfce319e074fb81db02aca92f8be0a52e55ae970
3223 F20110404_AABXIL heinen_d_Page_064.txt
d62ff601487f31a99c97a485a5311d02
9cbab183aacffca637660dd3cd198158098caeb3
3246 F20110404_AABXHX heinen_d_Page_050.txt
b25794280a2cfb62963a26480b77b68c
927c368b6d61df213e0b86fff3f53ef463da36ad
3262 F20110404_AABXIM heinen_d_Page_065.txt
04794a5a606731b845c9f366efe5201b
634c072313e7bf0d96ec9f16bfef7800757d43ac
3125 F20110404_AABXHY heinen_d_Page_051.txt
53faa654fef5d3d0fc11c6610a1db0ff
06b5dba447ce46e171c61b1303cfc8c82171e116
3050 F20110404_AABXJA heinen_d_Page_079.txt
1218f2e492936fa0986adc2d3606e353
b83fe8bceb73607fb70f540f06192adc4cf62f92
3430 F20110404_AABXIN heinen_d_Page_066.txt
763b6604b8d705b63c26ba40fd63be57
06d24ed67c692f3a022a4d4e51eb413528c2c3b1
3124 F20110404_AABXHZ heinen_d_Page_052.txt
7b3ee048605cef1c04f4005661ecebbf
f4009c3ddc159307be060238cbcfd73359f4b7f3
3401 F20110404_AABXJB heinen_d_Page_080.txt
d4177ad8567a3d53fa32cc3574fbe62d
cf283e002376fd168c97b8abda8b12f3ec3a7a06
3260 F20110404_AABXIO heinen_d_Page_067.txt
727b4abca650948c042b32d1a39bf091
ec96a585090e6fb6c04ef2b276182e7ed9a076b4
2878 F20110404_AABXJC heinen_d_Page_081.txt
5de611d9d347cfee5b6175fd0227720c
e94e729ce72bcddc43a581b91b20a002efe7dde1
3155 F20110404_AABXIP heinen_d_Page_068.txt
93a9ca9fb7bd979e29ea5dc580015aaa
668815d38dc6f23d4bd9cfe8b662c96496df056b
3099 F20110404_AABXJD heinen_d_Page_082.txt
f319810f18e0503f402cf994e9db0937
a7db5aa34f456776d6ad6d861ce413d07254e5cf
F20110404_AABXIQ heinen_d_Page_069.txt
d90ac753528cc07fdda9c62b35772f0a
ed9acd14edfc08e4f6b7570bd932f8a8ecf9f410
2405 F20110404_AABXJE heinen_d_Page_083.txt
01d9fe21789dbd4a5cc588f043c7cf1e
d6522bd91a32073ce31e90ecb2ef43a3b9bb16ee
3087 F20110404_AABXIR heinen_d_Page_070.txt
602ecc9013c41501a3592b9560eebece
7ea22b7d33341dde2348b1d331186198a226a46c
2413 F20110404_AABXJF heinen_d_Page_084.txt
e4dd88973a8d1f1faa129ab4b8fb4dcd
225d93aeda128d82234db7944f7e45dba71ec12c
3173 F20110404_AABXIS heinen_d_Page_071.txt
4dbb9db181eef1a6fdf2108c8414e31b
43d4ea213ab074321a28907f8870b52e3e50ab24
2100 F20110404_AABXJG heinen_d_Page_086.txt
027b95d5999db9f109cfff77f0d3b802
a576fffe6b476911c0c8409ba7a108e86364a3a1
3347 F20110404_AABXIT heinen_d_Page_072.txt
c65dc5587244cd1b8c7127702b802156
e36b15d7ecb006b8f7e4e899b96f163e220a9f22
1810 F20110404_AABXJH heinen_d_Page_088.txt
9757d78819756bdd726c6d6b9d72f218
ffa2bd307cfbc6c458728403cbc151cbdd5bee62



PAGE 1

AN UNPUBLISHED MANUSCRIPT OF CICEROS LAELIUS DE AMICITIA CATO MAIOR DE SENECTUTE AND PARADOXA STOICORUM By DUSTIN RYAN HEINEN A THESIS PRESENTED TO THE GRADUATE SCHOOL OF THE UNIVERSITY OF FLOR IDA IN PARTIAL FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF MASTER OF ARTS UNIVERSITY OF FLORIDA 2006

PAGE 2

Copyright 2006 by DUSTIN RYAN HEINEN

PAGE 3

iii ACKNOWLEDGMENTS I would like to thank Professor Wagman fo r giving the opportunity to take on this rather large task. I also appreciate the comments and notes from my other committee members, Professor Kapparis and Professor J ohnson. In addition, I would especially like to thank Dina Benson for her assistance during my research of the manuscript. I am also eternally grateful to my friends and family, who have been a constant source of joy and comfort. Finally, and most importantly, I tha nk my wife Erin for al ways being there for me.

PAGE 4

iv TABLE OF CONTENTS page ACKNOWLEDGMENTS.................................................................................................iii ABSTRACT....................................................................................................................... ..v CHAPTER 1 THE MANUSCRIPT....................................................................................................1 2 MANUSCRIPT TRADITION......................................................................................9 Part Ia: The Tradition of Laelius de Amicitia .............................................................10 Textual Tradition:.......................................................................................................11 Part Ib: The de Amicitia Text of UF 871.C7i.x..........................................................12 List of variant readings in de Amicitia ........................................................................13 Part IIa: History of Ca to Maior de Senectute.............................................................16 Part IIb: The de Senectute Text of UF 871.C7i.x.......................................................18 List of Variant Readings in de Senectute ....................................................................18 Part IIIa: History of Paradoxa Stoicorum ..................................................................21 Part IIIb: The Paradoxa Stoicorum text of UF 871.C7i.x.........................................23 List of Variant Readings in Paradoxa :.......................................................................24 3 TEXT OF UF 871.C7I................................................................................................27 Laelius de Amicitia .....................................................................................................27 Cato Maior de Senectute ............................................................................................48 Paradoxa Stoicorum ...................................................................................................67 Notes.......................................................................................................................... .77 APPENDIX PLATES OF UF 871.C7I.X..........................................................................95 LIST OF REFERENCES.................................................................................................100 BIOGRAPHICAL SKETCH...........................................................................................103

PAGE 5

v Abstract of Thesis Presen ted to the Graduate School of the University of Florida in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts AN UNPUBLISHED MANUSCRIPT OF CICEROS LAELIUS DE AMICITIA CATO MAIOR DE SENECTUTE AND PARADOXA STOICORUM By Dustin Ryan Heinen May 2006 Chair: Robert Wagman Major Department: Classics For fifty years, a fifteenth century manuscript of Cicero, containing De Amicitia, De Senectute, and Paradoxa Stoicorum has occupied a spot on the shelf of the Special Collections Room of the Univ ersity of Floridas Smathers Library. This thesis will hopefully not just provide the first complete study of the little known Cicero manuscript, but will open the way to further paleogra phical work in the University Library. In the first chapter, I will provide a thorough history of this history of this particular manuscript, and th e events surrounding its eventu al move to the Smathers Library at the Universi ty of Florida. Analysis will include the type of script and abbreviations used, the physical constructi on of the manuscript, and the importance of these three works during the early fifteenth century in Florence. The second chapter will concentrate on the manuscript tradition of the collection, tracing manuscripts from the ninth century th rough the fifteenth. A particular difficulty falls to tracing the formation of th is collection, as the three works, De Amicitia, De

PAGE 6

vi Senectute, and Paradoxa Stoicorum all come from separate traditions. Only four major manuscripts from the eleventh and twelfth centuries also contain De Amicitia (B: Benedictoburanus-Monac. cod. Lat. 4611 (12th cent.), E: Erfurtensi s-Berol. Lat. fol. 252, S: Monacensis cod. Lat. 15964 (11th cent.), and a: Admontensis 383 (12th cent.)). While Amicita and Senectute originally appear individually in the manuscript tradition, and are only occasionally combined into anthologies, Paradoxa was generally united with 7 other philosophical works ( De Natura Deorum, De Devinati one, Timaeus, De Fato, Topica, Academia and De Legibus ) (Ronnick, 51). This philisophical octet, known as the Leiden corpus, was broken into a smaller group containing De Natura Deorum, parts of De Divinatione, and De Legibus (Ronnick, 56). Eventually Petrarch named it one of his libri peculiares (Ullman 26), and in the mid 14th century he combined Paradoxa with De Senectute, De Amicitia, and De Officiis. The combination of these works became the new vulgate text of Cicero, a nd their history together will serve as the basis for the history of the University of Floridas copy. The final chapter will include a complete transcription of the manuscript, which will then be compared to the different fam ilies of the Cicero tradition. Identifying the common mistakes will only help to give a general placement of this work within the tradition. A unique section of the manuscr ipt comes between th e first and second dialogue. A short listing of the seven sage s of ancient Greece appears. This is a characteristic shared only with a handful of other manuscripts, all composed coevally and all containing the de Amicitia

PAGE 7

1 CHAPTER 1 THE MANUSCRIPT UF 871.C7i.x, housed in the Smathers Libr ary East, is an early fifteenth century manuscript containing the works Laelius de Amicitia Cato Maior de Senectute and Paradoxa Stoicorum hereafter referred to as s (lest it be confused with S, the Mnich manuscript Latinus 15964 manuscript containing de Amicitia ). Notes by the correcting hand of s will be denoted as s1. The front inside cover of the modern eighteenth century binding contains an ex libris card of E. H.W. Meyerstein. The well-known author of The Life of Thomas Chatterton was also the head of the manuscript collection at the British museum. Rowland Watson relates the anecdot e that he bought only the cheapest of fruitsone evening saving half a penny by purchasing a cheap orange, when that morning he spent on a Propertius manuscript.1 Though the University of Floridas library does not have record of the purchase of the manuscript, its arrival in the United States is certainly some time in the 1950s Meyersteins estate was auctioned by Sothebys 15 December, 1952. Sothebys is no t able to locate a ny of their catalogues from that time period, but the Schoenberg Database does list the manuscript as being sold in the auction. On this previous year the special collections division of Smathers Library at the University of Florida was founded. The book is listed in a 1962 inventory by the head of special collecti ons librarian John Buechler. Written in pencil, in faint graphite that cannot be deciphered wit hout digital manipulation, is XV Century 1 Some Letters of EHW Meyerstein 11

PAGE 8

2 Manuscript. It is difficult to tell whether th e writing is of Meyers tein or another owner of the manuscript, but was probably at leas t visible when the manuscript was purchased by the University of Florida. How s itself came to Britain, as well as a ny of its history from the fifteenth to the early twentieth century, is unknown, but the collection of the three works was certainly widespread. R.M. Wilson notes that the onl y non-historical prose writers guaranteed to be found in an English library are Seneca and Cicero.2 For Cicero, only the works De Officiis, Rhetorica, Tusculanae, and the triad de Amicitia, de Senectute and Paradoxa were certain to be pres ent during the Middle Ages.3 The manuscript is written on paper and is made of six quires of six bifolia. The third quire has only eleven folios, but the page was presumably lost before the text was copied, as no apparent gaps in the text emer ge. Further pages were removed from the last quire when the book was re-bound in eighteent h century marble-board. Most likely vellum originally bound the manuscript, as it did the majority of paper manuscripts during the fourteenth and fifteen th centuries. Today the ma nuscript consists of 61 folios with writing on front and back, plus two cove r pages added with the binding. Each folio measures 205 mm by 145 mm. Paper was introd uced to Europe in the late thirteenth century, but was not common until the mid-fourteenth century. By 1340, Fabiano, Italy, was a major paper production center.4 By the mid-fifteenth century, most paper produced in Italy contained wa termarks, which s is lacking. 2 The Contents of the Mediaeval Library 98. 3 A catalogue inventory of major European libraries that have of copy of Paradoxa is given by Ronnick (1991) 147. 4 Bischoff (1990) 12.

PAGE 9

3 The manuscript is writte n by three separate hands.5 Folios 1-34v are by the first hand, 35r-42r is the second, 42v-45v is the third, from 46r to 61r the first hand returns, and 61v-63 are left blank. Each of the thre e hands supplies corrections for the other scribes, undoubtedly from the same source as the original. Correct ions and occasional glosses are written above words. Where the or iginal scribe omits a larger amount of text, the correcting hand adds the text in the margin, marking its insertion point with a % sign, or a more horizontal () form. The only addi tional marginalia are in pencil, probably by Mr. Meyerstein himself, and occasionally provide glosses above words, as well as nota bene signs in the shape of a hand pointing its fi nger at specific passages. The same hand has also numbered the folios, in sets of ten and at the beginning of each text. The most common scribal error is transposition, the prim ary scribe being the most susceptible. Quite often adjoining words within a se ntence are reversed, even though no other manuscripts have similar readings. The sec ond and third scribes seem to be much more careful, but not immune to this error. Occasionally, the scri bes also transpose a be-verb in the sentence, placing it ne xt to its subject nominative. The hands, while varying slightly, are all of a late Gothic Hybrid. In many cases the evolving humanistic text is beginning to show. The Goth ic script is not nearly as pronounced as that of Northern Europe, and th e Carolingian influence still lends a better readability to the script. The Humanistic form of Carolingian script is not fully present, however, as the style is not strictly a book-hand, but the Basta rd hybrid of book-hand 5 Bischoff (41-42) notes that the practice of dividing up copy work was quite common. Two different methods were most often employed: either an asse mbly line process, where multiple scribes copied the same section repeatedly, or scribes rotated on one manuscript. The latter seems more probable in the case of s, since one scribe has written over 80 percent of the manuscript, and his hand appears at the beginning and end of the text.

PAGE 10

4 and cursive script.6 The majuscule U is occasionally wr itten as a V, which started during humanism and became common during th e Elizabethan and Jacobean times.7 Rounded vowels are closed, though the a varies from scribe to scribe. The first and second scribe keep a fully rounded a while the third scribe added an ascender a. There is a conscious effort to maintain a space between the lines by restric ting the ascenders and descenders, typical of most Italian and Carolingian script s. Minims are generally straight, but sometimes have a sl ight lean to the right, and most have slight serifs at their feet. Other characteristic le tters are a forked r common w ith the Gothic Bastard, and a non-ascending t, which is usually a right-cur ving main line with a bar extending to the right. Occasionally the scribes slip to a -form r (see plate 6), which was common until around 1420. Depending on the height of the bar, the t often looks quite similar to the scribes c. The three scribes have quite similar traits, excep t for a few notable exceptions. The first scribe has a very heavy and dark stroke, though completely natural. The second scribe uses a much lighter touch and has s lightly rounded, more wide ly spaced letters. And the third has quite slender letters and an affinity for majuscule uncials at the beginning of words. He quite often uses a rotund uncial E: . The scribe also uses a noticeably inferior ink, which has cracked and worn away more than the ink of the other two scribes. 6 Many of Petrarchs concerns are still present in the manuscript: acerva ns omnia et coartans atque hinc spatio, hinc literarum super literas velut equitantium a ggestione confundens, que scriptor ipse brevi post tempore rediens vix legat, emptor vero non tam librum quam libro c(a)ecitatem emat ( Sen. 6.5) Petrarch sought to remove excessive abbreviations and poorly wr itten text, and thus gave re-birth to the thin, very readable adaptation of the Carolingian script. Petrarch was 62 when made this comment, and understandably sought a more readable script (Ullman, 1960, 13). 7 Tannenbaum (1930) 115.

PAGE 11

5 Titles of the three works, as well as the titles of the six paradoxes, are written in red half-uncials. The amount of decoration seems to increase through the work, as the initial title is quite pl ain, with basic lettering. By the last half of Paradoxa initial letters are decorated in a very heavy red oil paint, with additional flourishes covering the margins. Names of speakers in the two dialogu es are given in a red ink without flourish. At the completion of each work, in red rust ic capitals is the name of the work and explicit feliciter The scribes of early Carolingian minus cule, and by association the Humanistic scribes developed a very deta iled hierarchy of scripts,8 and the use of rustic capitals as titles shows only a familiarity with this hierarc hy, but the lack of special script for names and subtitles shows that this scribe has not arrived at the precise hierarchy of the midfifteenth century. Many abbreviations appear in the text and the primary scribe often switches abbreviations at will throughout the text. The most common are est : and h[a]ec : qui : q with a line through the descender, and with a line a bove the letter for quae per : p with a line through the descender, pro : p with a flourish extending to the left of the letter from the bottom of the curve, terminal us : and cum or con-: # enim : and a suspension bar for the letters m, n, l, and r. All these abbreviations are quite common even by the thirteenth century. The scribe s use abbreviations quite commonly at the beginning and within words as well. The ae and oe diphthong does not appear in the manuscript, being replaced by an e. From the ninth century until the late fifteenth century, most manuscripts adopt this practice. A correcting hand (most likely the second main scribe) has added a loop on an e which was naturally part of a diphthong, creating a 8 Brown (1990) 68

PAGE 12

6 cedilla. He must have done this somewhat hastily, however, as he transformed a number of simple vowels into a cedilla (sin[a]e), a nd many pages are without this correction. The fact that the cedilla was not originally used, but at least familiar to the scribes, indicates that the manuscript was probably written c ontemporaneously with the spread of this ligature, which was 1410 to 1430. The most p eculiar of the abbrev iations, however, is the shorthand for et Both scribes alternate between writing the word and a shorthand form. The Tironian shorthand 7, quite comm on in Italy, is never used (though as noted above, the Tironian forms # and are used frequently). The second scribe uses a standard & symbol, but the othe r two scribes use a three stro ke symbol similar to that used by Poggio in the early fifteenth century. The mixed symbol helps fix a fairly narrow date, since the three stroke ampersand be gins to spread around 1410, but completely disappears by 1460, giving way again to the standard & form. The final prominent ligature is a non-discreet bar in the ct combination. By 1430, the ligature bar was much more pronounced. An additional possibility remains on the history of s. The heterogonous scribal qualities may point to a foreign scribe who is not familiar with the intricacies of the developing Humanistic hand. Fr om the early fourt eenth century, English scribes such as John Gunthorpe began ascending on Florence to learn the new, more legible hand.9 While there is no proof that an Englishman prod uced this text, the possibility is not at all unlikely, and additionally provides an explanation as to how it came to London. 9 Thomson (1969) plate 107.

PAGE 13

7 The three works de Amicitia de Senectute and Paradoxa began appearing together as a part of a larger body known as the Leiden Corpus,10 and the three works eventually became the vulgate text of Cicer o. When Poggio brought a copy of the three philosophical treatises to Italy in the early fourteenth century,11 most of the scriptoria in Northern Italy devoted considerable time to copying them. In 1465, Johannes Fust and Peter Schoeffer, former associates of Gute nberg, produced the book in Italy. The three works printed on a combination of vellum and paper were de Officiis Paradoxa Stoicorum and Horace 4.7.12 Paradoxa contained a newly manufactured Greek type-set of the letters , , , and combining Latin letters with the Greek (letters such as a and x were retained).13 By the development of a new set of letters for the printing press, and not just writing them by hand as early German editions did,14 Fust and Schoeffer show that they were quite devoted to reproducing Paradoxa accurately, elucidating the importance of that work in Northern Italy. Furthermore, the complex nature of the manuscript tradition becomes apparent in the fact that five different editions were published in 1465 alone.15 While manuscripts were written coevally with the earliest editions, texts of de Amicitia, de Senectute and Paradoxa quickly cease to be transmitted by hand, due to their immense popular ity in early editions. Ronnick lists16 10 For the complete history of the tradition, see below, Chapter 2. 11 Ronnick (1991) 55. 12 Moss (1825) 301 13 ibid. 14 e.g. Heinrich Eggesteyns 1472 edition (Ronnick 78). 15 ibid. 16 (1991) appendix 3: 170-174)

PAGE 14

8 over sixty presses that had produced a copy of Paradoxa from its first printing to 1500 over seventy per cent also containing the tw o dialoguesand that rate more than doubles in the 16th century. Further, Badali and R onnick combine to count 576 extant manuscripts from the fifteenth century contai ning these works, and 38 from the following century.17 While the corruption of th e manuscript tradition of de Amicitia and de Senectute by the time s was written and the lack of any dating or composition references on the manuscript itself make dating difficult, e nough information about th e manuscript can be gathered to confidently assign a date to its composition. The history of Paradoxa Stoicorum in the late fourteenth and early fifteenth century give a terminus post quem of 1400. The invention of the printing press and subsequent decline of manuscripts in 1465 gives a terminus ante quem of approximately 1470. Additionally, the handwriting style in Florence and Bologna region, where virtually all of these manuscr ipts were produced after the thirteenth century, is identical to the merging Gothic Ba stard and Humanistic book-hand style found from 1410-1430. 17 Badali (1968) 45-58 and Ronnick (1991) 204.

PAGE 15

9 CHAPTER 2 MANUSCRIPT TRADITION Although Cicero's philosophical works de Amicitia de Senectute and Paradoxa Stoicorum occasionally appear in the tradition as individual books, for the most part they were transmitted as a collection. By the Rena issance they had become inseparable. The two dialogues are sometimes re united in early manuscripts. Paradoxa Stoicorum was joined to de Natura Deorum, de Divinatione, Timaeum, de Fato, Topica, Lucullum and de Legibus in a collection known as the 'Leiden Co rpus' (after their chief manuscript, Leidensis Voss. Lat. 86). Powell, in discussing the recentiores of de Amicitia, does not even attempt to cypher their relationship, sin ce given the extent of corruption and contamination in them, the value of such an attempt would be very dubious. 1 In light of this consideration, an attempt to sort out a fift eenth century manuscript would prove not just dubious, but impossible. In their r eadings, however, th e texts of the de Amicitia de Senectute and Paradoxa Stoicorum contained in s tend to follow certain trends from the major manuscripts. In particular, Paradoxa Stoicorum contains readings very close to those of major manuscripts, which can help id entify the date and orig in of our book. This chapter contains a history of each text's manuscript tradition, with an abbreviated analysis of variant readings and errors appearing in S. Rather than examine every variant reading (over 500 in de Amicitia alone), a full account of variants in the first five sections, plus 1 (1998) 516

PAGE 16

10 major variants in the tradition, will sufficiently establish the level of corruption, as well as identify s's general place in the three manuscript families. For a complete list of variant readings, see the text transcription at pp. 25ff below. Part Ia: The Tradition of Laelius de Amicitia List of Manuscripts2 PKrakw, Berol. lat 4 404 formerly Parisinus Didotianus (s. ix): This manuscript was first published in Reinisches Museum in 1863 by Mommsen, who discovered it in the private library of the Parisian Firmin Didot. Used by Mller for his Teubner edition (1898), the manuscript was then lost for severa l decades. Beeson (1926) reports it at the Royal Library in Berlin, where it was sold after the death of Didot, and gives a new collation of the manuscript. Venini (on inform ation from the Berlin library) claims that the manuscript was destroyed in World War II (Finch 1964, Powell 1983 and 1998) Powell corrects this statement in his 1990 ed ition, following Olsen (1987), who is the first to cite the manuscript as Krakw Bero l lat 4 404. Since its discovery, all editors have considered Krakw Berol lat 4 404 the most important and reliable manuscript of the de Amicitia KVatican Libary, Reg. lat. 1762 (s. ix): Contains readings from Hadoard, the librarian at Corbie (T&T 118), which would pl ace its date at ca. 865. Used in all editions since Simbeck. OOxford, Bodl. DOrville 77 (s. x): Also comes from Hadoards copy3 and has many readings in common with K. MMunich Clm 15514-II (s. ix): cont ains 44-end of Laelius First used by Baiter. AVat. lat. 5207 (s. ix or x): contains Laeliu s 1-29, first published by Finch ( TAPA 95, 1964 66-76). The text of s typically disa grees with A when it agrees with H. HBritish Library, Harleianus 2682 (s. xi): Most important of the post-tenth century manuscripts. It was collated by Clark and fi rst used in Laurands edition. Harley 2682 was probably an early relative of the s, and is at the very least of the same family. BBenedictoburanus-Monac. cod. Lat 4611 (s. xii). 2 Here and in the other lists I mention only the major manuscripts, especially the ones closely related to the UF copy. For a complete list, see Munk Olsen, 114-115 ( Laelius ), 113 ( Cato ) and 116-117 ( Paradoxa ). Powell (1998) also provides a list of major manuscripts before the twelfth century (506-7) 3 Powell (1983) 122.

PAGE 17

11 VVindobonensis 275 (s. xi): Simbeck puts this manuscr ipt in the family with B, Clark states that it comes from H. SMonacensis cod. Lat. 15964 (s. xi or xii): shares many readings in common with B, probably from the same ancestor. EErfurtensis-Berol. Lat. fol. 252 (s. x or xii). DVindobonensis 3115 U 658 (s. xv). Deutsche Staatsbibliotheck, Diez C. oct. 12 (s. xii): Contains Laelius and Cato. Between the two, it has Hec sunt nomina sept em sapientium: Thales Milesius . . Biblioteca Laurenziana, Plut. 76.23 (s. xii): Written in Italy, contains Laelius only. After Laelius has Hec sunt nomina VII sapientium . . British Library, Harleianus 4927 (s. xii): contains many of Ciceros philosophical works, including de Am., de Sen., and Paradoxa, as well as some orations. Petrarch later owned this copy, and its works are among his Libri Peculiares (Powell, T&T, p 124). Grflich Schnbornshe Bibliothek 29 (2756)-I (s. xii): Written in Germany and collated in Bernard Wirtgens dissertation, Die Handschriften des Klosters St. Peter und Paul zu Erfurt (Grfenhainichen 1936) A relatively late and unimportant manuscript, but contains a list of the Seven Sages after de Amicitia Textual Tradition Even the relationship between the earliest manuscripts of Laelius is disputed,4 and after the twelfth century, little effort is made to cipher the tradition. While a precise stemma may be difficult to produce, certain manuscripts undoubtedly belong in welldelineated families. The two major branches are PAKOM ( x ) and BSVH ( y ). Powell also discusses Florence, L-Laur. 50, 45, (s. x) and Q-Paris lat 544-II (s. xi), which probably belong to the y family, but are disr egarded by most editors as not containing much editorial value. Within the x family, 5 P and A consistently contain similar readings, and are certainly from a common source; PA a nd KOM all derive, through an 4 See Powell (1987), 121f for a discussion on the early history of Laelius Writers who have sought to create a rescension are Orelli, Baiter, Halm (1861), Mueller (1876), Simbeck (1917), Laurand (1928), Combs (1971), and Powell (1987 and 1998). 5 (1998): 510

PAGE 18

12 unknown number of copies, from the lost x manus cript. Simbeck reports that E, which has many readings in common with the UF copy, is a descendant of M. In the y family, all major manuscripts are very closely relate d. Though not all of them derive from one ancestor, there are over fifty errors which each of them share in the de Amicitia alone.6 Contamination between the two families appears early, as A already shows contamination from the y family.7 Part Ib: The de Amicitia Text of UF 871.C7i.x The extraordinarily complex web of manus cripts containing one or all the works Laelius de Amicitia Cato Maior de Senectute and Paradoxa Stoicorum forces most scholars to abandon their detangling efforts after the twelfth or thirteenth centuries. By the late fourteenth/early fifteenth centur y, when s was written (see above, p 2), the amount of contamination becomes impossible to work through. The difficulty in assigning a family to s lies especially in the fact that it contains a number of readings from P and E of the x family, and H of the y family. The text of s also follows the readings of O, but not the readings of O1. It shows the same spelling mistakes as H, but rarely takes its readings from H. In the following chart, the positive readi ngs are listed first, while the negative variant readings of the major manuscripts are noted only when necessary. Due to the different nature of the traditions, the firs t two manuscripts will be examined with a positive and negative analysis, which will show where they agree and disagree with the same families. For Paradoxa Stoicorum a mostly positive analys is will show how s is 6 ibid 508. 7 Powell (1987) 123.

PAGE 19

13 very closely related to two specific manuscrip ts, and that it does depart from both due only to an occasional inadvertent error. Unless otherwise noted, the UF copy of de Amicitia is being compared to the P manuscript, Parisinus Didotianus in editions before 1940, now Berolinensis Lat. qu. 404 (s. IX-X). Most editors base their text on P; Mller even with agreement among all of the others. List of Variant Readings in de Amicitia M.T.C. L(iber) DE AMICITIA INCIPIT E augur Scevola ElH2: augur iocunde (etc.) H : iucunde dubitabat: dubitare apatre: a patre asenis: a senis multa ab eo: ab eo multa SBVHD mandabam y : mandavi x commendabam E narraret: dixisset suprascr. H hemiciclio: hemicyclio tum fere omnibus: tum fere multis Cum et ego P HLBSVEp : cum ego GDl o Attice: Attice utebare multum x : multum utebare pL cumiunctissime: coniunctissime Affricani H : Africani genero: om. L Lelii H : Laelii (et c.) ad senem senex de senectute PL : ad senem senex attice E ad te o attice senem senex LG ad te seneum senex BSV and A graecum: Galum A Gaium y nec hi quidem comparentur Marco Catoni ma ximo et spectato viro: hi in pueris, Cato in perfecto et spectato viro (this reading first cited by Langius (powell 509) iniveris . P hij niversis . A hi quidem nec Catoni comparantur BSVH sed cave hos praeponas Catoni maximo et expectato viro Laurentianus 45, 28 facillimis H : facillumis cum: quam PAO : quo FE habundant H : abundant his H : iis 8 Save for Laurand, most editors avoid using this manuscript except for its text of in Catilinam See Laurand 1926 for a collation of the manuscript.

PAGE 20

14 visum PAO1R : per visum sin autem illa vereor : veriora H : verior aut P1 vereor aut P2, vereor ut yE magnificentia metiamur: magnificentiam etiam PAO1 colare: colere PAK cumque: quamque PK quamquam l ex dissensionibus adque ex discordiis : ex dissensionibus atque discordiis y ex dissensionibus id et excordiis PAO1K o Fanni H : Fanni ortis H : hortis recipiendisque: reciperandisque PA princeps est ad: princeps et ad PA lumen aliquod: lumen aliquid PAO1K animo autem: animante PO1KM and R1 miror: minor P1O1M dixero PO1M : edixero quod POKM : eo quod : aliquis: aliqui PO1KM abundantiam et copiam: abundantia et copia PO1KM ferre posset: ferre possit PO1KM and RF1 ut is: ut si PO1KM accipit: accepit PO1KM pervenire: pervenires PO1M End M.T.C. DE AMICITIA EXPLICIT FELICITER: The level of cross-contamination in this manuscript is instantly obvious. Certain tendencies, however, help clarify the picture to a moderate extent. The text of s agrees with H in many spelling tendencies: Lelius iocundus facillimis his habundo Harleianus 2682, among its 21 works contains all twelve of Ci ceros philosophical treatises canonized in Petrarchs Libri Peculiares This canon was later reduced to the three works found in the UF copy.9 While the manuscript does show occasional readings from the x family (PAKOM), it is certainly more closely related to the y family (BSVHZG and LQ10). One of the most important issu es in the relationship is The reading graecum for Galum (which Powell assumes to be correct, alt hough it appears 9 Ronnick (1991) 67. 10 See Powell, 1998 511-13 for discussion of where LQ belongs in the tradition.

PAGE 21

15 only onceperhaps accidentallyin the tradition11 or Gaium (the most commonly attested reading), is obviously wrong. Graecum does not appear in any of the collated manuscripts, and could be a local interpolation. Nec hi quidem was probably the answer of the x family for a difficult to r ead archetype. The reading inivervis of P is closer to the probable reading: in pueris In this reading more than any other, is the relationship between BSVH and s shown. The corruption which began with the archetype is differently attested in all branches of the ma nuscript, and further interpolations draw the manuscripts apart rather than pollute them. P, which reads: hij niversis is evidence of this separation, being a further corruption of the x family. Though no one has yet attempted to unta ngle the web of manuscripts from the three centuries preceding this c opy, it is fairly safe to say that s most closely identifies with Powells y3 family, and, though corrupted, can c onceivably be called a descendant of H, with strong influence from B and S. A peculiar passage is inserted between de Amicitia and de Senectute which lists names of Seven Wise Men in Greek history. This practice is quite rare, and of the 739 listings of Cicero manuscripts in Olsen, only manuscripts containing Laelius have the same insert. The manuscripts that contain the list are Deutsche Staa tsbibliotheck, Diez C. oct. 12; Biblioteca Lauren ziana, Plut. 76.23; and Grflic h Schnbornshe Bibliothek 29 (2756) Iall twelfth century manuscripts from Northern Italy and France. A search of the Ciceronian manuscripts in the Vatican catalogues does not show any additional mention of the list.12 Bayerische Staatsbibliothek, Clm 19473-I, which also includes the 11 Powell (1998) 509. 12 Les Manuscrits Classiques (1975).

PAGE 22

16 text of de Amicitia has the names of the nine muses. In an unpublished Cicero manuscript at the Bryn Mawr Library (Gorda n MS 3, s. xv), a second scribe has added the list in the margin of a page of de Amicitia Although the names of the Sages vary even in the Greek tradition, the names in s remain quite peculiar. The list of Sages is: Pitacus Miletemis (Pittacus of Mytilene), Solon Atheniensis, Plimon Stixpacus, Cleodolus (C leobolus) lectio, Tales Mile sius (Thales of Miletus), Penarder (Periander), Corinthius, and Hiaspien eus. The names in this list differ greatly from the names usually given to the Seve n Sagesthough, as mentioned above, there is variance even among the ancient sources. Pittacus, Solon, Cleobolus, Thales and Pariander are the only names commonl y mentioned by the ancient authors.13 Part IIa: History of Cato Maior de Senectute The tradition of de Senectute presents its own difficulties. Like de Amicitia there is no shortage of manuscripts in this tradition.14 By the fourteenth and fifteenth centuries, the two dialogues were usually combined and were exceedingly popular. The two works originally come through history quite separate of each other, however. Not until the tenth century Harleianus 2682 manuscrip t do they appear together. List of manuscripts: PParisinus 6332 (s. ix): considered the primary text for Cato by most editors, but does carry errors which the archetype contained, main member of family. VVossianus O. 79 (s. ix): primary witness of family, but corrected by member of family. 13 cf. Diogenes Laertius, 1.13, 1.40ff; Plato Protagoras 343a; Pausanias 10.24; Plutarch, Moralia 146; Clement of Alexandria, Stromateis 1.14.59. 14 Les Manuscrits Classiques (1975).

PAGE 23

17 bBruxellensis 9591 (s. ix): also contains Seneca the Elder, Augustine, Alcuin, and Cassiodorus. LVossianus fol. 12 (s. ix): closely related to several manuscripts within the family (D and A). DVaticanus Reg. lat. 1587 (s. ix): the Daniel code x, discovered by Barriera ( de Senectute Liber Turin, 1921), is considered by this ed itor to be the best witness, and free of the corruption of the rest of the tradition. Others, in cluding Vogel (1936) Powell (1987) and Wuilleumier (1969), believe that Barriera was too enamored with his discovery of the codex, and overvalued its place in the tradition. AParisinus Lat. 454 formerly Ashburnhamensis both A and D were corrected using a source of L. KVaticanus Reg. Suec. 1762 (s. ix): copied from A afte r being corrected; disregarded by most editors (T&T, 118). OOxford, Bodleianus DOrville 77 (s. x): also comes from the same family as A HHarleianus 2682 (s. xi): see above. EBerolinensis 252 (s. xii): before the discovery of P, E was considered the primary witness to the tradition of de Senectute. Recentiores: the following manuscripts are not impor tant to the tradition, but have many readings which appear in the thirteenth and fourteenth centuries. Most come from Italy and are probably related to s. Palatinus Parmensis 2144 (s. xiv) Chisianus 106 (s. xiv) Neapolitanus bibl. na. IV G 7 (s. xiv) Vaticanus 4516 (s. xiv) Casanatensis 1090 (s. xiii) Laurentinus 50, 45 (s. xiv) Neapolitanus bibl. nat. IV B 16 (s. xiv) Cato s tradition, like that of Laelius is typically divided into two major families, known as and According to Simbecks 1912 Teubner edition, the family contains P, H and V. E is a later descendant of this family, but less relevant to the establishment of the text. The other side of the tradition ( ) contained bLA, which all came from a

PAGE 24

18 descendant of the archetype.15 All of the manuscripts, regardless of family, have major corruptions. Considering that most proper na mes have multiple variants and that major textual issues have no obvious sources, both families must derive from a moderately corrupt archetype. Part IIb: The de Senectute Text of UF 871.C7i.x True to form, s contains many readings from both sides of the tradition. As in de Amicitia spelling is quite similar to that found in H: prepos itions are assimilated in suffixes (assequitur, etc.), adulescens is spelled adolescens in all of its forms, the first vowel of a diphthong is omitted and many pr oper names often agree between the two manuscripts ( Attice for Tite, thithono for Tithono, Olimpia for Olympia, but not Tuditano, Annibalem, Isocratis all these and similar readings were corrected in most MSS by the time s was written). List of Variant Readings in de Senectute M.T.CI. Liber de senectute feliciter incipit levasso PV : levabo H levavero bL levasero AD quae deprimeris en (ecce ss. ) quid erit pretii mihi?: ec quid erit pretii V1 ec quid erit premii V2 om. P1 corr en H2P2 hec (ecce ss .) A2 quid erit premii bALP2 (Barriera talks about th is extensively, p 43f) hisdem etc. DALH : isdem bVP o Attice: Attice Flaminium (the reading of E and most later manuscripts): flamininum D ex flaminimum AL Attice (erased) H : Tite 15 As noted above, Barriera published a new edition in 1921 and proposed a new stemma. Barriera marks his recently found D codex as the first and direct descendant of the family, he then states that AL descended from a sibling of D, b from a sibling of AL, V from a sibling of b, and P a further generation down (see Barrieras Praefatio for his explanations) He further considered V and a few recentiores to belong to his a family, but found all of them unimportant. Vogel (1936) disagrees with Barriera, and places D in the family with bLA. She acknowledge s Ds importance in the tr adition, but believes it has many errors which Barriera accepts (p5). Wuilleum ier (1969) and Powell (1988) use the same basic structure as Vogel in their editions.

PAGE 25

19 non cognomen: cognomen non H E intelligo: intellego tamen suspicor eisdem rebus te quibus: tamen te suspicor eisdem rebus quibus Qui et: other MSS om honere LP : onere AbVHD urgentis bVP : surgentis ALD etiam deest VP : in D expunctum est ferre: fere iocunda DH : iucunda, etc pareat VPHD : paret b parat AL satis laurdari digne: digne satis laudari su(a)e: other manuscripts om Thithono HD : Tithono Aristo Chius DALbE : Aristoteles V aristo P aut aristo H Aristo Cius recentiores admirantis: admirantes in suis libris H : in libris suis PE attribuito VP : id tribuito DL id tribuiter A id tribulato b attribuiter E Lelio DALbVH : Laelio P ethna HD : Aetna potest malum P : malum potest Salinator PHV : salintor b intor LAD essem ignobilis PL2H : essem VbL1A cumque ego (eo ss VL ) PLA Unus homo L2: homo qui PH dicere ausus est: ausus est dicere H magisque atque magis: postque magisque quorsum b : cursum DAL quorsus VPD2 Isocratis: Socratis Panatheinaicus: panathenaicus V panatheniacus DAb panathenicus L Olimpia D Flamininus D2P : Flaminus DALV inferatur: not in most MSS, but appears in Palatinus Parmensis 2144 (s. XIV), Chisianus 106 (s. XIV) Neapolitanus bibl. na. IV G 7 (s. XIV) decet uti et: D2VP : decet uti es b docet tutius D decet tutius A Xenophontem V Thermopilas V quin Palatinus Parmensis 2144 (s. XIV) Vaticanus 4516 (s. XIV): cui R cum DALbE vigebat in illa domo mos patrius et disciplina Palatinus Parmensis 2144, Vaticanus 4516 : See Throop16 dampnati bE magis delectatur qui in prima cavea aspectat delectatur tamen etiam qui in ultima; qui in . delectatur omit. added in margin by same hand: reading preserved by 16 (1911) 484.

PAGE 26

20 R Casanatensis 1090 Laurentinus 50, 45 qui . etiam omtn DALP ; qui . tamen omt V effici ut exfici ta ntulo: effici tantulo DAVPE ex fici tantulo b et studio rerum rusticarum E At haec ut vobis preciosum malarum cogitationumque munus refertem et memintote acie me vinci ac pecuniam corrumpi non posse: not found in any major mss, but cf. Vaticanus 1720 (s. XV), Neapolitanus bibl. nat. IV B 16 (s. XIV), margins of Vaticanus 4516 (s. XIV)atque haec ut vobis pretiosum malarum cogitationum munus referte et mementote acie me vinci posse at pecunia corrumpi non posse. Xenofontis DAL virium D2VP : virum DALb contempni A : contemni recordor: recorder PVL2A2 recordarer bL1A1 The effects of the clearly corrupt arch etype have made the placement of this manuscript even more difficult. The manuscrip t certainly derives most of its readings from the bLAD family. When the text does ag ree with PHV, it consistently agrees with AD as well, not with bL. ( collega for colliga (L) and colliega (b); preclarum for pleclarum ; vera for vere and quin for qui in ; censebat for sensebat ). Vogel17 explains this phenomenon in the tradition by showing that the bL va riants probably came from an early archetype, and the tradition was later corrected before A and D were produced. One of the most interesting readings of this manuscript appears in The rather large insertion is attested only in late manus cripts, being the product of marginalia by a thirteenth or fourteenth century scribe. Vaticanus 4516, which contains the sentence in its margins, is the earliest known a ttestation. This reading, plus the quin in show a close relationship between Vaticanus 4516 a nd s. Vaticanus 4516 is probably not a source of the UF copy, as they still have several important va riations ( fixa forma aristoceus). In addition, every time the tw o manuscripts agree, at least one other 17 (1936) 26

PAGE 27

21 manuscript is also in agreement ( frugibus Rhenaugiensis 127, Chisianus 106; ne sapienti P, Mediolanensis E 15). Another manuscr ipt in the family of s is Palatinus Parmensis 2144. Though it does not have the larg e interpolation at th e end of section 55, it contains the corrected reading of domo mos in section 37, and also has inferatur in section eighteen, the only othe r collated manuscript to have this reading aside from s. Part IIIa: History of Paradoxa Stoicorum List of manuscripts: BLeiden Vossianus Lat. Fol. 86 (s. ix): considered by Rouse18 to be the best witness of a family of manuscripts containing so me of Ciceros philosophical treatises: de natura deorum, de divinatione, Timaeus, de fato, Topica, Paradoxa, Lucullus, and de legibus .19 ALeiden Vossianus Lat. Fol. 84 (s. ix or x): written at Montecassino, A is the head of the secondary family of the Leiden corpus The AVH tradition appears independently of B, but was later corrected by an emended B.20 Badali notes in his Teubner21 edition that a hand quite similar and possibly identical ( eorum manus a librarii correctionibus vix discernere possimus ), corrected the manuscript. No further corrections appear until the fifteenth century. VVindobonensis Palatina codex Lat. 189 (s. ix or x): This is the first manuscript to omit Topica and later de legibus was removed; these actions show the move towards a smaller canon than the original octet. Leiden B.P.L 118 (s. xi):22 The final member of the Leiden corpus does not actually contain Paradoxa only incomplete texts of de Natura Deorum, de Divinatione, and de Legibus but is mentioned here as evidence of the breakdown of the Leiden corpus. ELeiden Periz 25 (s. xi): The dialogues de Senectute and de Amictia were added to this manuscript after its com position, and the manuscript omits Timaeus, Topica or De 18 (1987) 125 19 Schwenke (1890) 347 20 Rouse (1987) 125. 21 (1968) 9. 22 Badali does not mention this manuscript, Rouse (p 12 7) names it H, and Schwenke (p 348) names it C. Rather than adopt a siglum to avoid confusion with Harleianus 2682which is usually named H and appears in the tradition of Paradoxa (Badali names it E, and Rouse mentions it, but does not give it a name)I will always refer to Harleianus 2682 as H, and give the complete name of Leiden B.P.L. 118.

PAGE 28

22 Fato Like Leiden B.P.L. 118, E shows the c ontinued break-up of the Leiden corpus by the eleventh century. HHarleianus 2682 (s. xi): the first text to combin e the octet with a number of other Ciceronian philosophical works, including de Amicitia and de Senectute The manuscript itself probably descends from the Leiden co rpus, and the additional works were added from another tradition. FFlorentinus, Bibiothecae Laurentianae Marcianus 257 (s. x): Descendant of A, and contains the entire octet of the Leiden corpus. F was the source for K, and a source for M. MMnchen, Universittsbibliothek, cod. Lat. 528 (s. xi): Contains all of the books of the octet except Topica Corrected in the twelfth century.23 KVaticanus Reg. Lat. 1762 (s. x): Contains a number of different authors, from Cicero it contains only excerpts of Paradoxa. The tradition of the Leiden corpus, like that of de Amicitia and de Senectute, contains two families emerging in the ninth century from a common archetype. The first family, attested chiefly by B, comes from th e area around Ferrires. The second family, further removed from the archetype, cont ains manuscripts mostly written at Montecassino. Richard Mollweide (1911), in tr ying to reconcile the fluctuating order of manuscripts containing Paradoxa and other works, proposed that two major sources for the Leiden corpus existed in the fifth century, one with the usual octet, and a larger source with twelve works which Mollwe ide dubbed K,, the Corpus Tullianum, descended from L,the source of the Leiden Corpus and Z, which had the readings of K that were not in L. Beeson,24 rejects the notion of su ch a massive manuscript, noting that of all these corpora, the on ly one which had any existence outside Mollweides imagination is the Le[i]den gr oup. Such a work, Beeson continues, would 23 Schwenke (1890) 349. 24 Beeson (The collectaneum of Hadoard, CP 40 1945, 201-222) 203-210 notes that Timaeus and de Fato are often interpolated into one another, and parts of de Officiis are moved around.

PAGE 29

23 be unparalleled in size. The single source, then, produced th e two families: B directly and AV through one or two additional unknown sources. Common errors in A and V25 show that they definitely come from a common ancestor. From A, descends the manuscript labelled F. F is of gr eat importance to the tradition of Paradoxa though less so to s. K was a direct descendant of F, and M comes from F through a series of intermediate manuscripts.26 In the fifteenth century, Poggio took F to Florence, where it became the primary text in northern Italy. UF 871.C7i.x is not a descendant of F, but contains several readings in common with other recentiores Part IIIb: The Paradoxa Stoicorum text of UF 871.C7i.x The difficulties surrounding the source of de Amicitia and de Senectute do not despoil the reading of Paradoxa Stoicorum in the UF manuscript, but provide the clearest picture of the manuscripts date and place of composition. The primary sources for this copy are M and V, both archetypes of many recentiores The manuscript retains all of the emendations of V3 and V4 when the two correcting hands agree, and V4 when they do not. Certain readings found in other late manus cripts appear in s, which do not appear in V4 so s cannot be a direct copy of V. Furthermore, readings from V5 do not appear in s (see below, delicitas actu par and inquiunt ) so its archetype must have been copied before the fifth and final scriba l changes to the V manuscript. Schwenke27 reads the correcting hands different ly, identifying only three corr ecting hands. Schwenke and Badali agree that the first correcting hand (V2) was approximately from the same date as 25 For a complete listing of the errors, see Badali (1968) 10-12 26 ibid 30 27 (1890) 349

PAGE 30

24 that of the original compositi on (ninth to tenth century). Where Badali reads a second and third hand of around the same date (ca. twelfth century), Schw enke reads only one hand. The final hand comes from the fift eenth century; Badali names this hand V5, but Schwenke, reading only one twel fth century hand, names it V4. In the readings below, I have adopted Badalis system, but for dating this manuscript the number of editors matters much less than their dates. Since no r eadings from the final editor of V appear in s, either a source or s itself was copied fr om V between the thir teenth and fifteenth centuries. Since V does not contain the two dialogues, it is probably not the primary source of UF 871.C7i.x, but it must be very clos ely related. Readings not in V also come from the second hand of M, but not consistently (M2 has libero in a reading not shared by s). Harleianus 2682 continues to in fluence the spelling and a limited number of readings of this manuscript, but to a much le sser extent than the previous two works. The six Greek Paradoxa have all been translated into Lati n. To the second and sixth titles has been added poorly written Greek titles: ) and List of Variant Readings in Paradoxa Title: Mar. Tu. Ci. Paradoxa feliciter incipit: INCIPIT FELICITER V PARADOXA STOICORUM FELICTER B sed minutis interrogatiunculis: sed minutis interrogati unculis A1VB loquor BV1: loquimur V locor A nullis oratoriis : oratoriis ego vero : vero paradoxa AVB : B2 and many paradoxa appellantur: paradoxa AVB2 appelantur ( deest in most MSS) hoc genus: genus hoc quiddam mearum V1 V in possessiva quiddam arce A1FV3B1: arca V arte B ut ex eadem officina exisse appareat V

PAGE 31

25 Quod honestum sit id solum bonum esse ABV1: other MSS have the Greek title ex Stoycorum: ex Stoicorum V1 exoticorum AVB ex atticorum B2 dicam quod sentio tamen: dicam tamen quod sentio circumfluentes : circumfluentibus AVB regum A1FVB : rerum A Vultis a Romulo incipere: Vultis incipere a romulo F2M2 Vultis a romulo AVB Quibus tandem gradibus Romulus escendit in caelum delicitas: F1 : felicitas AVB1, changed in the margin of V2 to delicitas, changed back to felicitas by V5 Saliorum certain : aliorum AVB In quo virtus sit ei nihil deesse ad bene vivendum: Latin subtitle (ad beate vivendum) added by B2 nactus A1FV1B1 : nanctis B debet eventu: V3M2 nascuntur V4H : nascantur: ACB temperato temperatiorem AV4B1 quoniam a virtutibus . debent: quoniam V3 text written in margin by original hand, but probably individual error of this scribe, not omitted in any other MSS is, qui alliud, is qui nutruit: is qui aluit, the reading of s is not mentioned in any apparatus, but quite probably aluit became alliud and nutruit was later added to correct the meaning Omnis stultos insanire AV2B1 sed dementem et insanum rebus addicam necessariis M2 and in intercolumnio V animi mei consciantiam meas curas, vigilias, consilia in re publica appellatur M2: appeletur V4 Omnis Sapientes esse liberos stultos vero servos AV2B actu pari M2 : actuparii V1 acto pari V5 inquiunt HM2: e summis inquiunt sumus princibus civitatis V5 barbatulos V4 numeratur V4M2 debilitas V : s1 Quod solus sapiens sit dives ABV2 Danay: Danaum AVB ; no major manuscript has Danay (a corruption of Danai), but the word is erased or changed in all major manuscripts: ut aiunt danai M intercisas V2 in vi (not in V )

PAGE 32

26 UF 871.C7i.x agrees with V3 and V4 more often than any other hand. The manuscript also consistently agrees with F, wh ich was the parent of most of the fifteenth century Italian recentiores.28 28 Badali (26): Qua re, ubi codicis F in apparatu nulla fit mentio, codicum A1 et F easdem esse lectiones intellegatur.

PAGE 33

27 CHAPTER 3 TEXT OF UF 871.C7I Below is the transcription of the text of s. The section divisions are those of Orelli, Baiter, Halms.1 The page divisions of s are marked in parentheses. Textual variants are listed after the te xts. Common spelling differen ces between P and s need not be noted every time. For the following terms, s consistently uses di fferent spellings than the major manuscript (spellings of s in parent heses): iis (his), ii (h i), -ae-, or oe (e), abundo (habundo), iucunda (iocunda), adolescens (adulescens), eis (iis), volgus (vulgus) and aestimo (existimo). The writer of s also invariably assimilates prefixes into compound words (appellari for adpellari etc). In addition, the archaic u for superlatives and lubido are never employed and s consistently uses an i Unless otherwise noted, the texts are being compared to the major manuscripts of their tradition: for de Amicitia : Krakw, Berol. lat 4 404 (P), for de Senectute : Parisinus 6332 (P), and for Paradoxa : Leiden Vossianus Lat. Fol. 86 (B). Laelius de Amicitia M. T. C. L DE AMICITIA INCIPIT (1) Quintus Mucius augur Scevola mu lta narrare de C. Lelio socero suo memoriter et iocunde solebat nec dubita bat illum in omni sermone appellare sapientem; ego autem apatre ita eram ad Scevolam deductus sumpta virili toga, ut, quoad possem et liceret, asenis latere nu mquam discederem; itaque multa ab eo prudenter disputata, multa etiam brev iter et commode dicta memorie mandabam fierique studebam eius prudentia doctio r. Quo mortuo me ad pontificem Scevolam contuli, quem unum nostre civi tatis et ingenio et industr ia prestantissimum audeo dicere. Sed de hoc alias; nunc redeo ad augurem. 1 Orelli, 1861

PAGE 34

28 Cum sepe multa narraret, tum memini in hemiciclo domi sedentem, ut solebat, cum et ego essem una et pauci ad modum familiares, in eum ipsum sermonem incidere, qui tum fere omnibus erat in ore. Meministi enim prof ecto, o Attice, et eo magis, quod P. Sulpicio utebare multum, cum is tribunus plebis capitali odio a Q. Pompeio, qui tum erat consul, discideret qui cum cumiunctissime et amantissime vixerat, quanta esset hominum vel admiratio vel querella. Itaque tum Scevola cum in eam ipsa m mentionem incidisset, exposuit nobis sermonem Lelii de amicitia habitum ab illo secum et cum altero genero, C. Fannio Marci filio, paucis diebus (2) post mortem Affricani. Eius dis putationis sententias memorie mandavi, quas hoc libro exposui ar bitratu meo; quasi enim introduxi eos loquentes, ne 'inquam' et 'inquit' sepius in terponeretur, atque id eo feci ut tamquam apresentibus coram habe ri sermo videretur. Cum enim sepe mecum ageres, de amicitia ut scriberem tibi aliquid, digna mihi res visa est cum omnium cognitione, tum nostra familiaritate. Itaque feci non invitus, ut multis prodessem rogatu tuo. Sed ut in Catone Maiore, feci qui est scriptus ad te de senect ute, Catonem introduxi senem disputantem de Senectute, quia nulla videbatur aptior persona, que de ea etate loqueretur, quam eius, qui et diutissime senex fuisset et ipsa in et ate preter ceteros floruisset, sic, cum accepissemus apatribus maxime memorabilem C. Lelii et P. Scipionis familiaritatem fuisse, ydonea mihi persona C visa Lelii, que de amicitia ea ipsa dissereret, que disputata ab eo memini sset Scevola. Genus autem hoc sermonum positum in hominum veterum auctoritate, et eorum illustrium, plus nescio quo pacto videtur habere gravitatis; itaque mea ip se legens scripta sic adficior interdum, ut Catonem, non me loqui existimem. Sed ut tum ad senem senex de sen ectute, sic in hoc libro ad amicum amicissimus scripsit de amicitia. Tum est Cato locutus, quo erat (3) nemo fere senior temporibus illis, ne mo prudentior; nunc Lelius et sapiens (sic enim habitus est) et amicitie gloria excellens de amicitia loquetur. Tu velim paulisper ad me animum advertas. Lelium ipsum loqui putes C. Fannius et Q. Mucius ad socerum post mortem Africani veniunt; ab his serm o oritur, respondet Lelius, cuius tota disputatio est de amicitia, quam tu legens ipse cognosces. Fannius. Sunt ista vera, o Leli; nec en im melior vir fuit Africano quisquam nec clarior. Sed existimare debes oculos omnium in te esse coniectos unum; te sapientem et appellant et existimant. Tr ibuebatur hoc modo Marco Catoni, scimus L. Acilium apud patres nostros appellatum esse sapientem, sed uterque alio quodam modo, Acilius, quia pudens in civili iure putabatur, Cato, quia multarum rerum usum habebat; multa eius et in senatu et in foro vel provis a prudenter vel acta constanter vel responsa acute ferebantur ; propterea quasi cognomen iam habebat in senectute sapientis. Te autem alio quodam modo non solum natura et moribus, verum etiam studio et doctrina esse sapientem, nec sicut vulgus, sed ut eruditi solent appellare sapientem, qua lem neminem reliqua in Grecia

PAGE 35

29 (nam qui septem appellantur, eos, qui ista subtilius in querunt, in numero sapientium non habent), Athenis unum accep imus, et eum quidem etiam Apollinis oraculo sapientissimum iudicatum; hanc (4 ) esse sapientiam existimant in te, ut omnia tua in te posita esse ducas humanosque casus virtute inferiores putes. Itaque ex me querunt, credo ex hoc item Scevol a, quonam pacto mortem Africani feras, eoque magis, quod in his proximis Nonis cum in ortos D Bruti auguris commentandi, ut assolet, causa venissemus tu non affuisti, qui diligentissime semper illum diem illudque munus solitus esses obire. Scevola. Querunt quidem, C. Leli, multi, ut a Fanio dictum est, sed ego id respondeo, quod animadverti, te dolorem, quem acceperis cum summi viri, tum amicissimi morte, ferre moderate nec potuisse non comoveri nec fuisse id humanitatis tue; quod autem his proximis N onis in colegio nostro non adfuisses, valitudinem respondeo causam, non mestitiam fuisse. Lelius. Recte tu quidem, Scevola, et ve re; nec enim ab isto officio, quod semper usurpavi, cum valerem, a bduci incommodo meo debui, nec ullo casu arbitror hoc constanti homini posse contingere, ut ulla intermissio fiat officii. Tu autem, Fani, quod mihi tantum atri bui dicis, quantum ego nec agnosco nec postulo, facis amice; sed, ut mihi videri s, non recte iudicas de Catone; aut enim nemo, quod quidem magis credo, aut, si quis quam, sapiens ille fuit. Quo modo, ut alia omittam, (5) mortem filii tulit! memineram Paulum, videram grecum, sed nec hi quidem comparentur. Marco Catoni maximo et spectato vi ro. Quam ob rem cave Catoni anteponas ne istum quidem ipsum, quem Apollo, ut ai s, sapientissimum iudicavit; huius enim facta, illius dicta laudantur. De me autem, ut iam cum utroque loquar, sic habetote: Ego si Scipionis desiderio me moveri negem, quam id recte faciam, viderint sapientes; sed certe mentiar. Moveor enim tali amico orbatus, qualis, ut arbitror, nemo umquam erit, ut confirmare possum, nemo unquam erit; sed non egeo medicina, me ipse consolor, et maxime illo solacio, quod eo errore careo, quo amicorum decessu plerique angi solent Nihil enim mali accidisse puto Scipioni, mihi accidit, si quid accidit; suis aute m incommodis graviter angi non amicum, sed se ipsum amantis est. Cum illo vero quis neget actum esse preclare? Nisi enim, quod ille minime putabat, inmortalitatem optare vellet, qui d non adeptus est, quod homini fas esset optare? qui summam spem civium, quam de eo iam puero habuerant, continuo adulescens incredibili virtute superavit, qui consulatum petivit numquam, factus consul est bis, primum ante tempus, iteru m sibi suo tempore, rei publice pene sero, qui duabus urbibus eversis inimicissimi s nostro imperio non modo presentia, (6) verum etiam et futura bella delevit. Quid dicam de moribus facillimis, de pietate in matrem, liberalitatem in sorores, bonitate in suos, iustitia in omnes? nota sunt vobis. Quam autem civitati carus fuerit, mero re funerias indicatum est. Quid igitur hunc paucorum annorum accessio iuvare potuisset? Senectus enim quamvis non sit

PAGE 36

30 gravis, ut memini Catonem uno anno an tequam esset mortuus, mecum et cum Scipione disserere. Aufert tamen eam viri ditatem, in qua etiam nunc erat Scipio. Quam ob rem vita quidem homines talis fuit vel fortuna vel gloria, ut nihil posset accedere, moriendi autem sensum cel eritas abstulit; quo de genere mortis difficile dictu est, quid homines suspicentur, videtis; hoc vere tamen licet dicere, P. Scipioni ex multis diebus, quos in vita su a celeberrimos letissim osque viderit, illum diem fuisse clarissimum, cum senatu dimisso domum reductus est ad vesperum a patribus conscriptis, populo Romano, sociis et Latinis, pridie quam excessit e vita, ut ex tam alto dignitatis gradu ad supe ros videatur deos potius quam ad inferos pervenisse. Neque enim adsentior his, qui hoc nuper disserere coeperunt, cum corporibus animos simul interire atque omnia morte deleri; plus apud me valet auctoritas antiquorum, vel nostrorum maiorum, qui mo rtuis tam religiosa iura tribuerunt, quod non profecto fecissent, si nihil ad eos pertinere ar bitrarentur, (7) ve l eorum, qui in hac terra fuerunt magnamque Greciam, que nunc quidem deleta es t, tum florebat, institutis et preceptis suis erudierunt, vel eius, qui Apollinis oraculo sapientissimus iudicatus est, qui non tum hoc, tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos hominum esse divinos, hisque, cum ex co rpore excessissent, reditum in celum patere, optimoque et iustissimo cuique expeditissimum. Quod idem Scipioni videbatur, qui qui dem, quasi presagiret, perpaucis ante mortem diebus, cum et Philus et Manilius adessent et alii plures, tuque etiam, Scevola, etiam mecum fuisses, triduum disseruit de re publica; cuius disputationis fere extremum de inmortalitate animorum que se in quiete per visum ex Africano audisse dicebat. Id si ita est, ut optumi cuiusque animus in morte evolet facillime tamquam ex custodia vinclisque corporis, cu i censemus cursum ad deos faciliorem quam fuisse Scipioni? Quocirca merere hoc eius eventu vereor ne invidi magis quam amici sit. Sin autem illa vereor ut idem interitus sit animorum et corporum nec ullus sensus maneat, ut nihil boni est in morte, sic certe nihil mali; sensu enim amisso fit idem, quasi natus non esset omnino, quem tamen esse natum et nos gaudemus et hec civitas, dum erit, letabitur. Quam ob rem, ut pre dixi, cum illo quidem actum est preclare mecum incommodius, quem fuerat equius, (8) ut pr ius introieram, sic pruis exire de vita. Sed tamen recordatione nostre amicitie sic fruor, ut beate vixisse videar, quia cum Scipione vixerim, quocum mihi coniuncta cu ra fuit de re p. et privata, quocum et domus fuit et militia communis et, id in quo omnis est amicitie vis, voluntatum, studiorum, sententiarumque summa consenti o. Itaque non tam ista me sapientie, quam modo Fannius commemoravit, fama delectat, presertim falsa, quam quod amicitie nostre spero memoriam fore sempiternam, idque eo magis mihi est cordi, quod ex omnibus seculis vix tria aut qua ttuor paria nominantur amicorum; quo in genere sperare Scipionis et Leli videor amicitiam posteritati notam fore. Fannius. Istud quidem, Leli, ita nece sse est. Sed quoniam amicitie mentionem fecisti et sumus otiosi, pergratum mihi feceris, spero item Scevole, si, quem ad

PAGE 37

31 modum soles de ceteris rebus, cum ex te queruntur, sic de amicitia disputaveris quid sentias, qualem existumes, que precepta des. Scevola. Mihi vero erit gratum; atque id ipsum cum tecum agere conarer, Fannius antevortit. Quam ob rem utrique nostrum gratum admodum feceris. Lelius. Ego vero non gravarer, si ipse c onfiderem mihi; nam et preclara res visa est et sumus, ut dixit Fannius, occios i. Sed quis sum ego? aut que est in me facultas? doctorum est ista consuetudo, eaque Grecorum, ut his ponatur, de quo (9) disputent quamvis subito; magnum opus es t egetque exercitatione non parva. Quam ob rem, que disputari de amicitia possunt, ab eis censeo petatis, qui ista profitentur; ego vos hortari tantum possum, ut amicitiam anteponatur omnibus humanis rebus; nihil est enim tam nature aptum, tam c onveniens ad secundas res vel adversas. Sed hoc primum sentio, nisi in bonis amicitiam esse non posse; neque id ad vivum reseco, ut illi, qui hoc suptilius disserunt, fortasse vere, sed ad communem utilitatem parum; negant enim quemquam e sse virum bonum nisi sapientem. Sit ita sane; sed eam sapientiam interpretantur, quam adhuc mortalis nemo est consecutus, nos autem ea, que sunt in usu vitaque communi, non ea, que finguntur aut optantur, spectare debemus. Numquam ego dicam C. Fabricium, M'. Curium, Ti. Coruncanum, quos nostri maiores sapientes iudicabant, ad istorum normam sapientes fuisse. Quare sibi habeant sapi entie nomen et invidiosum et obscurum, concedant, ut hi viri boni fuerint. Ne id quidem facient, negabunt id nisi sapienti posse concedi. Agamus ergo, ut aiunt, pingui Minerva. Qui ita gerunt se, ita vivunt, ut eorum probetur fides, integritas, equalitas, libera litas, nec sit in eis nulla cupiditas, vel libido, vel audacia, sitque magna consta ntia, ut hi fuerunt, quos modo nominavi, hos viros bonos, ut habiti sunt, sic et iam (10) appellandos putemus etiam, quia sequantur, quantum homines consequi po ssunt, naturam optimam bene vivendi ducem. Sic enim perspicere videor mihi, ita esse nos natos, ut inter omnes esset societas quedam, maior autem, ut quisque proxime accederet. Itaque potiores cives quam peregrini, propinqui quam alieni; cum his enim natura ipsa peperit amicitiam; sed ea non satis habet firmitatis. Namque hoc prestat amicitia propinquitati, quod ex propinquitate benivolentia tolli potest, ex amiciti a non potest; sublata enim benivolentia amicitie nomen tollitur, propinquitatis manet. Quanta et vis amicitie sit, ex hoc ma xime potest intellegi, quod ex infinita humani generis societate, quam conciliavi t ipsa natura, ita contracta est res et adducta in angustum, ut omnis caritas aut in ter duos aut inter paucos iungeretur. Est enim amicitia nihil aliud nisi omni um divinarum humanarumque rerum cum benivolentia et caritate cons ensio; qua quidem haud scio an excepta sapientia nihil melius homini sit a diis inmortalibus datum. Divitias alii preponunt, alii bonam valitudinem, alii potentiam, alii honores, multi etiam voluptates. Beluarum est hoc quidem extremum, illa autem sunt superi ora et caduca et incerta, non tam in consiliis nostris posita quam in temerita te fortune. Qui autem in virtute summum bonum ponunt, preclare illi quidem, sed hec ipsa virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine (11) virtute amicitia esse ullo pacto potest.

PAGE 38

32 Iam virtutem ex vite consuetudine sermonisque nostri interpretemur nec eam, ut quidam docti, verborum magnificentia metiamur virosque bonos eos, qui habentur, numeremus, Paulos, Catones, Galos, Scipiones, Philos; his communis vita contenta est; eos autem omittamus, qui omnino nusquam reperiuntur. Talis igitur inter viros amicitia tant as oportunitates habet, quantas vix queo dicere. Principio qui potest esse vita 'vita lis', ut ait Ennius, que non in amico mutua benivolentia conquiescat? Quid dulcius quam habere, quicum omnia audeas sic loqui ut tecum? Qui fructus etiam in rebus esset prosperis tantus nisi haberes, qui illis eque ac tu ipse gauder et? adversas vero ferre diffi cile est sine eo, qui illas gravius etiam quam tu feret. Denique cet ere res, que expetu ntur, oportune sunt singule singule singulis fere, divitie, ut utare, opes, ut colare, honores, ut laudere, voluptates, ut gaudeas, valitudo, ut dolore careas et muneribus fungare corporis; amicitia res plurimas continet; quoquo verteris te, presto est, nullo loco excluditur, numquam est intempestiva, numquam molest a est; itaque non aqua, non igne, ut aiunt, locis pluribus utimur quam amicitia Neque ego nunc de vulgari aut de mediocri, que tamen ipsa et delectat et pr odest, sed de vera et perfecta loquor amici tua. qualis eorum, qui pauci nominantur, fuit. (12) Nam et secundas res splendidiores facit amicitia et advers as partiens communi cansque leviores. Cumque plurimas et maximas comm oditates amicitia contineat, tum illa nimirum prestat omnibus, quodque bona spe pr elucet in posterum nec debilitari animos aut cadere patitur. Verum etiam amicum qui intuetur, tamquam exemplar aliquod sui intuetur. Quocirca et absentes adsunt et egentes ha bundant et inbecilles valent et, quod difficilius dictu est, mo rtui vivunt; tantus eos honos, memoria, desiderium amicorum prosequitur. Ex quo illorum mors beata videtur, horum vita laudabilis. Quodsi exemeris ex rerum natura benivolentiem mentionem, nec domus ulla nec urbs stare poterit, ne agri quidem cultus permanebit. Id si minus intellegitur, quanta vis conc ordie amicitieque sit, ex dissensionibus adque ex discordiis perspici potest. Que enim tam stabilis domus, que tam firma civitas est, que non odiis et discidiis funditus poss it averti? Ex quo, quantum boni sit in amicitia, potest iudicari. Agrigentinum quidem doctum quendam virum carminibus Grecis vaticinatum ferunt, que in rerum natura totoque mundo constarent, queque moverentur, ea contrahere amicitiam, dissipare discordi am. Atque hoc quidem omnes mortales et intellegunt et re probant. Itaque, si quando aliquod offici um extitit in amici periculis aut adeundis aut communicandis, quis est, qui id maximis non efferat laudibus? Qui clamores tota cavea nuper in hospitis et amici mei Marci. (13) Pacuvi nova fabula! cum ignorante rege, quis esset horestes pilades se horestem dicent ut pro eo necaretur, Horestes au tem, ita ut erat, Horestem se esse perseveraret. Stantes autem plaudebant in re ficta; quid arbitramur in re vera facturos fuisse? Facile in dicabat ipsa natura vim suam, cum homines, quod ipsi facere non possent, id recte fieri in altero iudicarent. Hactenus mihi videor de amicitia quid sentirem potuisse dicere; si que preterea sunt (credo autem esse multa), ab his, si videbitur, qui ista disputant, queritote.

PAGE 39

33 Fannius. Nos autem a te querimus po tius; quamquam etiam ab istis sepe quesivi et audivi non equi dem invitus; sed aliud quoddam filum orationis tue expectamus. Scevola. Tu magis id diceres, o Fanni, si nuper in ortis Scipio nis, cum est de re publica disputatum, adfuisses. Qualis tum patronus iustitie fuit contra accuratam orationem Phili! Fannius. Facile id quidem fuit, iust itiam iustissimo viro defendere. Scevola. Quid? amicitiam nonne facile ei est, qui ob eam summa fide, constantia iustitiaque servatam maximam gloriam ceperit? Lelius. Vim hoc quidem est adferre. Quid enim refert, qua me ratione cogatis? cogitis certe. Studiis autem generorum, pr esertim in re bona, cum difficile est, tum nec equum quidem obsistere. Sepissime igitur mihi de amicitia cogitanti maxime illud congitandum videri sole t, utrum propter inbeci llitatem atque inopiam desiderada sit amicitia, ut dandis recipi endisque (14) meritis quod quisque minus per se ipse posse, id accipe ret ab alio vicissimque redde ret, an esset hoc quidem proprium amicitie, sed antiquior et pulchrior et magis a natura ipsa profecta est alia causa. Amor enim, ex quo amicitia nomina ta est, princeps est ad benivolentiam coniungendam. Nam utilitates quidem etiam ab his percipiuntur sepe, qui simulatione amicitie coluntur et observantur temporis causa, in amicitia autem nihil fictum est, nihil simulatum et, quidquid est, id est verum et voluntarium. Quapropter a natura mihi videtur potiu s quam ab indigentia orta amicitia, adplicatione magis animi cum quodam se nsu amandi quam cogitatione, quantum illa res utilitatis esset habitura. Quod quide m quale sit, etiam in bestiis quibusdam animadverti potest, que ex se natos it a amant ad quoddam tempus et ab eis ita amantur, ut facile earum sensus appar eat. Quod in homine multo est evidenius, primum ex ea caritate, que est inter natos et parentes, que dirimi nisi detestabili scelere non potest; deinde cum similis sensus amoris extitit, si aliquem nacti sumus, cuius cum moribus et nature congruamus, quod in eo quasi lumen aliquod probitatis et virtutis perspicere videamur. Nihil est enim virtute amabilius, ni hil, quod magis ad diligendum alliciat, quippe cum propter virtutem et probitatem et eos, quos numquam vidimus, quodam modo dilligamus. Quis enim est, qui C. Fa brici, (15) M'. Curii non cum caritate aliqua benivolentiaque memoriam usurpet, quos numquam vider it? quis autem est, qui Tarquinium Superbum, qui Publiu s Cassium, Sp. Melium non oderit? Cum duobus ducibus de imperio in Ithalia est de certatum, Pirro et Anibale; ab altero propter probitatem eius no minis non nimis alienos animos habemus, alterum propter crudelitatem semp er hec civitas oderit. Quodsi tanta vis probitatis est, in hoste etiam dilligamus, quid mirum est, ut eam vel in eis, quos numquam vidimus, vel, quod maius est, in hoste etiam diligmus, quid mirum est, si animi hom inum moveantur, cum eorum, quibuscum

PAGE 40

34 usu coniuncti esse possunt, virtutem et probitatem perspi cere videantur? Quamquam confirmatur amor et benefici o accepto et studio perspecto et consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum motum animi et amoris adhibitis admirabilis quedam exardescit benivolentie magnitudo. Quam si qui putant ab imbecilitate proficisci, ut sit, per quam assequatur, quod quisque desideret, humilem sane relinquunt et mi nime generosum, ut ita dicam, ortum amicitie, quam ex inopia et indigentia natam volunt. Quod si ita esset, ut quisque minimum esse in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset aptissimus; quod longe secus est. Ut enim quisque sibi plurimum (16) c onfidit, et ut quisqu e maxime virtute et sapientia sic munitus est, ut nullo egeat su aque omnia in se ipso posita iudicet, ita in amicitiis expetendis colendisque maxime excellit. Quid enim? Affricanus erat indigens mei? Minime hercule! ac ne ego quidem illius; sed ego admiratione quadam virtutis eius, ille vicissim opinione non nulla, quam de meis moribus habebat fortasse me dilexit; auxit benivolentiam consuetudo. Sed quamquam utilitates magne et multe consecute sunt, non sunt tamen ab earum spe cause dilligendi profecte. Ut enim benefici liberalesque sumus, non ut exigamus gratiam (neque enim beneficium feneramur, sed natura propen si ad liberalitatem sumus), sic amicitiam non spe mercedis adducti, sed quod eius omnis fructus in ipso amore inest, expetendam putamus. Ab his, qui pecudum ritu ad voluptat em omnia referunt, longe dissentimus, nec mirum; nihil enim altum, nihil magnificum nihil divinum suspicere possunt, qui suas omnes cogitationes abiecerunt in rem tuam humilem tamque contemptam. Quam ob rem hos quidem ab hoc sermone removeamus, ipsi autem intellegamus a natura gigni sensum diligendi et benivolentie caritatem facta significatione probitatis. Quam qui appetiverunt, applicant se et propius admove nt, ut et usu eius, quem dilligere c[o]eperunt, fruantur et mo ribus sintque pares in amore et equales (17) propensioresque ad be ne merendum quam ad reposcendum, atque hec inter eos sit honesta certatio. Sic et utilitates ex am icitia maxime capientur, et erit eius ortus a natura quam ab imbecilitate et gravior et verior. Nam si utilitas amicitias conglutinaret, eadem commutata dissolve ret; sed quia natura mutari non potest, idcirco vere amicitie sempiterne sunt. Ortu m quidem amicitie videtis, nisi quid ad hec forte vultis. Fannius. Tu vero perge, Leli; pro hoc enim, qui minor est natu, meo iure respondeo. Scevola. Recte tu quidem. Quam ob rem audiamus. Lelius. Audite vero, optumi viri, ea, que sepissime inter me et Scipionem de amicitia disserebantur. Quamquam ille quidem nihil difficilius esse dicebat, quam amicitiam usque ad extremum vite diem permanere. Nam, vel ut non idem expediret, incidere sepe, vel ut de re publica non idem sentiretur; mu tari etiam mores hominum sepe dicebat, alios adversis rebus, alios etate ingrav escente. Atque earum rerum exemplum ex similitudine capiebat ineuntis etatis, quod summi puerorum amores sepe una cum pretexta toga deponerentur;

PAGE 41

35 sin autem ad adulescentiam perduxissent dirimi tamen interdum contentione vel luxurie vel condicionis vel commodi alicuius, quod idem adipisci uterque non posset. Quodsi qui longius in amicitia prove cti essent, tamen labe factari sepe, si in honoris contentionem incidissent; pestem enim maiorem in amicitiis nulla quam in plerisque pecunie cupiditatem, in optim is quibusque honoris certamen et glorie; (18) ex quo immicitias maximas sepe inter amicissimos exstitisse. Etiam magna discidia et plerumque iu sta nasci, cum aliquid ab amicis, quod rectum non esset, postularetur, ut aut libid inis ministri aut adiutores essent ad iniuriam; quod qui recusarent, quamvis hone ste id facerent, ius tamen amicitie deserere arguerentur ab his, quibus obse qui nollent. Illos autem, qui quidvis ab amico auderent postulare, postulatione ipsa profiteri omnia se se amici causa esse facturos. Eorum querela inveterata non modo familiaritates exstingui solere, sed etiam odia gigni sempiterna. Hec ita multa quasi fata inpendere amicitiis, ut omnia subterfugere non modo sapientie, sed etia m felicitatis diceret sibi videri. Quam ob rem id primum videamus, si vobis placet, quatenus amor in amicitia progredi debeat. Num, si Coriolanus habuit amicos, ferre contra patriam arma illi cum Coriolano debuerunt? num becilinum amici regnum appetentem, num Melium debuerunt iuvare? Tib. quidem Gracchum rem publicam vexa ntem a Q. Tiberione equalibusque amicis derelictum videbamus. At C. Blosius Cumanus, hospes vestre familie, Scevola, cum ad me, quod aderam Lenate et Ruptilio consulibus in consilio, deprecatum venisset, hanc, ut sibi ignoscerem, rem tamen efferebat qui tanti sibi Gracum fecisset ut quidquid ille vellet, si bi faciundum putaret. Tum ego: 'Etiamne, si te in Capitolium ferre faces vellet?' (19) 'Numquam', inquit, 'voluisset id quidem; sed si voluisset, paruissem.' Videtis, quam nefaria vox! Et hercule ita fecit vel plus etiam, quam dixit; non enim paruit ille Ti. Gracchi temeritati, sed prefuit, nec se comitem illius furoris, sed ducem prebuit. Itaque hac amentia et questione nova perterritus in Asiam profugit, ad hoste s se contulit, poenas rei publice graves iustasque persolvit. Nulla est igitur excusa tio peccati, si amici causa peccaveris; nam cum conciliatrix amicitie virtutis opinio fuerit, difficile est amicitiam remanere, si a virtute defeceris. Quodsi rectum statuerimus vel conceder e amicis, quidquid ve lint, vel inpetrare ab his, quidquid velimus, perfecta quidem sapientia simus, si nihil habeat res vitii; sed loquimur de his amicis, qui ante oc ulos sunt, quos vidimus aut de quibus memoria accepimus, quos novit vita co mmunis. Ex hoc numero nobis exempla sumenda sunt, et eorum quidem maxime qui ad sapientiam proxume accedunt. Videmus Pau. emilium Luscinio familiarem fuisse (sic a patribus accepimus), bis una consules et collegas in censura; tu m et cum his et inter se coniunctissimos fuisse viros M'. Curium, Ti. Coruncanum me morie traditum est. Igitur ne suspicari quidem possumus quemquam horum ab amico quippiam contendisse, quod contra fidem, contra ius iurandum, contra rem publicam esset. Nam hoc quidem in talibus viris quid attinet dicere, si enim conte ndisset, scio impetrat urum (20) non fuisse?

PAGE 42

36 cum illi sanctissimi viri fuerint, eque autem nefas sit tale aliquid et facere rogatum et rogare. At vero Tib. Gracchum sequebant ur C. Carbo, C. Cato, et minime tunc quidem C. frater nunc idem hostis acerrimus. Hec igitur lex in amicitia sanciatur, ut neque rogemu s res turpes nec faciamus rogati. Turpis enim excusatio est et mini me accipienda cum in ceteris peccatis, tum si quis contra rem publicam se amici causa f ecisse fateatur. Etenim eo loco, Fani et Scevola, locati sumus, ut nos longe prospi cere oporteat futuro s casus rei publice. Deflexit enim iam aliquantulum de spa tio curriculoque consuetudo maiorum. Tib. Gracchus regnum occupare conatus est, vel regnavit is quidem paucos menses. Num quid populus simile Romanus a udierat aut viderat? Hunc etiam post mortem secuti amici et propinqui quid in P. Scipione et fecerint, sine lacrimis nequeo dicere. Nam Carbonem, quoque quem modo potuimus, propter recentem poenam Tib. Gracchi sustinuimus; de C. Gracchi autem tribunatu quid expectem, non iuvat augurari. Serpit deinde res, que proclivis cum semel ad perniciem, coepit, labitur. Videtis, in tabella iam ante quanta sit facta labes, primo Gabinia lege, biennio autem post Cassia. Videre iam videor populum a senatu disiunctum, multitudinisque arbitrio res maximas agi. Plures enim quem ad modum hec fiant, discent, quam quem ad m odum his resistatur. (21) Quorsum hec? Quia sine so ciis nemo quicquam tale conatur. Precipiendum est igitur bonis, ut, si in huius modi amicitias ignari casu aliquo inciderint, ne existiment ita se aligatos, ut ab amicis in magna aliqua rem p[ublicam] peccantibus non discedant; inprobi s autem p[o]ena statuenda est, nec vero minor his, qui secuti erunt alterum, quam his, qui ipsius fuerint impietatis duces. Quis clarior in Grecia est Themis tocle, quis potentior? qui cum imperator bello Perscico servitute Greciam liberav isset propterque invidiam in exilium expulsus esset, ingrate patrie iniuriam non tulit, quam ferre debuit, fecit idem, quod xx annos ante apud nos fecerat Coriolanus. His adiutor contra patriam inventus est nemo; itaque uterque sibi mortem accivit. Quare talis inproborum consensio non modo excusatione amicitie est regenda non, sed potius supplicio omni vindicanda es t, ut ne quis concessum putet amicum vel bellum patrie inferentem sequi; quod qui dem, ut res ire co epit, haud scio an aliquando futurum sit. Mihi autem non mi nori cure est, qualis res publica post mortem meam futura sit, quam qualis hodie sit. Hec igitur prima lex amicitie sanciatur, ut ab amicis honesta petamus, amicorum causa honesta faciamus, nec quidem expectemus, dum rogemur; studium semper adsit, cunctatio absit; consilium verum gaudeamus libere dare. Plurimum in amicitia amicorum bene suadentium valeat auctoritas, eaque et adhibeatur ad monendum non modo aperte, sed e tiam (22) acriter, si res postulabit, et adhibite pareatur. Nam quibusdam, quos audio sapientes habitos in Grecia, placuisse opinor mirabilia quedam (sed nihil est, quod illi non persequantur argumtiis): partim fugiendas esse amicitias nimias, ne necesse sit unum solicitum esse pro pluribus;

PAGE 43

37 satis superque esse sibi suarum cuique rerum, alienis rebus nimis implicari molestum esse; commodissimum esse quam laxissimas habenas habere amicitie, quas vel adducas, cum velis, vel remittas; caput enim esse ad beate vivendum securitatem, qua frui non po ssit animus, si tamquam parturiat unus pro pluribus. Alios autem dicere aiunt etiam mu lto inhumanius (quem locum breviter perstrinsxi paulo ante) presidii adiu mentique causa, non benivolentie neque caritatis amicitias esse expetendas; itaque ut quisque minimum firmitatis haberet minimumque virium, ita amicitias appeteret maxime; et ex eo fieri, puto ut muliercule magis amicitiarum presidia quera nt quam viri et inopes quam opulenti et calamitosi quam hi, qui putantur beati. O preclaram sapientiam! Solem enim e mundo tollere videntur, qui amicitiam e vita tollunt, quem a diis immortalibus ni hil melius habemus, nihil iocundius. Que est ii ista securitas? Specie quidem blanda, sed re ipsa multis locis est repudianda. Neque enim est consentaneum ullam honest am rem vel actionem, ne sollicitus sis, aut non suscipere aut susceptam deponere. Quodsi curam (23) fugimus, virtus quoque fugienda est, que necesse est cum ali qua cura res sibi contrarias aspernetur atque oderit, ut bonitas malitiam, temperantia lubidinem, ignaviam fortitudo; itaque videas rebus iniustis iustos sepe dolere, imbecilibus fortes, flagitiosis modestos. Ergo est hoc proprium animi bene constitu ti, et letari bonis rebus et dolere contrariis. Quam ob rem, si cadit in sapientem anim i dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius animo extirpatam humanitatem arbitramur que causa est, cur amicitiam funditus tollamus e vita, ne aliquas propter eam suscipiamus molestias? Quid enim interest motu animi sublato non dico inter pec udem et hominem, sed inter hominem et truncum aut saxum aut quidvis generis eiusde m? Neque enim isti sunt audiendi, qui virtutem duram aut ferream quandam esse volunt; que quidem est cum in multis rebus, tum in amicitia tenera atque tract abilis, ut et bonis rebus amici quasi diffundantur et incomodis contrahatur. Qu am ob rem angor iste, qui pro amico sepe capiendus est, non tantum valet, ut tolla t e vita amicitiam, non plus quam ut virtutes, quia non nullas curas et mole stias afferunt, repudientur. Cum autem contrahat virtus amicitiam, ut supra dixi, si qua significatio virtutis elluceat, ad quam se simul animus applicet et adiungat, id cum contigit, ut amor exoriatur necesse est. Quid enim tam absurdum est quam delectari multis inanibus rebus, ut honore, ut gloria, ut edificio, (24) ut vestitu cultuque corporis animo autem virtute predito, eo qui vel amare vel, ut ita dicam, reda mare possint, non admodum delectari? Nihil est enim remuneratione beni volentie, nihil vicissitudine studiorum officiorumque iucundius. Quid, si etiam illud addimus, quod recte addi potest, nihil esse, quod ad se rem ullam tam alliciat et tam contrahat quam ad amicitiam similitudo? concedetur profecto verum esse, ut bonos boni diligunt asciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos atque natura. Nihil enim est appetentius similium sui nec rapacius quam

PAGE 44

38 natura. Quam ob rem hoc quidem, Fanni et Scevola, constat, ut opinor, bonis inter bonos quasi necessariam benivolentiam, qui est amicitie fons a natura constitutus. Sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pe rtinet. Non enim est inhumana virtus neque inmunis neque superba, que etiam populos universos tueri eisque optume consulere soleat; quod non faceret profect o, si a caritate vulgi abhorreret. Atque etiam mihi quidem videntur, qui utilitatum causa fingunt amicitias, amabilissimum nodum tollere amicitie. Non enim tam utilitas parta per amicum quam amici amor ipse delectat, tumque illud fit, quod ab amico est profectum, iucundum, si cum amore et studio est pr ofectum; tantumque abest, ut amicitie colantur propter indigentiam, ut ii, qui opi bus et copiis maximeque virtute, in qua plurimum est presidii, (25) minime a lterius indigiant, liberalissimi et beneficentissimi sint. Atque haud scio an ne opus sit quidem nihil umquam omnino deesse amicis. Ubi enim nostra studia vi guissent, si numquam consilio nostro, si numquam opera nec domi nec militie. Sc ipio eguisset? Non igitur utilitatem amicitia, sed utilitas amicitiam consecuta est. Non ergo erunt homines deliciis afflue ntes audiendi, si quando de amicitia, quam nec usu nec ratione habent cognitam, disputabunt. Nam quis est, propter deum atque hominum fidem! qui velit, ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo dilligatur, circumfluere omnibus cop iis atque in omnium rerum habundantia vivere? Hec est enim tyrannorum vita nimiru m, in qua nulla fides, nulla caritas, nulla benivolentie stabilis potest esse fiducia, omnia semper suspecta sunt atque solicita, nullus locus amicitie. Quis enim aut diligat eum quem metuat, aut eum, a quo se metui putet? Coluntur tamen simulatione amicitie dumta xat ad tempus. Qui si forte, ut fit plerumque, ceciderunt, tum intelligent, quam inopes fuerint amicorum. Quod Tarquinium dixisse ferunt tum cum exul esset intellex isse et quos fidos habuisse amicos, et quos infidos, cum iam neutris gratiam referre posset. Quamquam miror, in illa superbia et inportunitate si quemquam amicum habere potuit. Atque ut huius, quem di xi, mores veros (26) amicos parare non potuerunt, sic multorum opes prepotentium excludunt amicitias fideles. Non enim solum ipsa Fortuna ceca est, sed eos etia m plerumque efficit cecos, quos conplexa est; itaque efferuntur fere fastidio et c ontumacia, nec quicquam insipiente fortunato intolerabilius fieri potest. Atque hoc quide m videre licet, eos, qui antea commodis fuerint moribus, imperio, potestate, prosperis rebus inmutari[, sperni ab his veteres amicitias, indulgeri novis]. Quid autem stultius quam, cum plurimum copiis, facultatibus, opibus possint, cetera parare, que parantur pecunia, equos, famulos, vestem egregiam, vasa pretiosa, amicos non parare, optumam et pulcherrimam vite, ut ita dicam, supellectilem? etenim cetera cum parant, cui parent, nesciunt, nec cuius causa laborent (eius enim es t istorum quidque, qui vicit viri bus), amicitiarum sua cuique permanet stabilis et certa possessio; ut, etiamsi illa maneant, que sunt quasi dona

PAGE 45

39 Fortune, tamen vita inculta et deserta ab amicis non possit iocunda esse. Sed hec hactenus. Constituendi sunt autem, qui sint in amic itia fines et quasi termini diligendi. De quibus tres video sententias afferi, qu arum nullam probo, unam, ut eodem modo erga amicum affecti simus, quo erga nosmet ipsos, alteram, ut nostra in amicos benivolentie illorum erga nos benivolentie pariter (27) equaliterque respondeat, tertiam, ut, quanti quisque se ipsum facit, tanti fiat ab amicis. Harum trium sententiarum nulli prorsus adsentior. Nec enim illa prima vera est, ut, quem ad modum in se quisque sit, sic in amicum sit animatus. Quam multa enim, que nostra causa nu mquam faceremus, facimus causa amicorum! precari ab indigno, et supplicare, tum acerbius invehi in aliquem insectarique vehementius, que in nostris rebus non satis honeste, in rebus amicorum fuerint honestissime; multeque res sunt, in quibus de suis comm odis viri boni multa detrahunt detrahique patiuntur, ut his amici potius quam ipsi fruantur. Altera sententia est, que diffinit amic itiam paribus officiis ac voluntatibus. Hoc quidem est nimis exigue et exiliter ad cal culos vocare amicitiam, ut par sit ratio acceptorum et datorum. dictior enim esse et affluentior videtur mihi amicitia vera nec observare restricte, ne plus reddat quam accipiat; neque enim verendum est, ne quid excidat, aut ne quid in alteram defl uat, aut ne plus equo quid in amicitiam congeratur. Tertius vero ille finis deterrumus, ut, qua nti quisque se ipse f aciat, tanti fiat ab amicis. Sepe enim in quibusdam aut animus abiectior est aut spes amplificande fortune fractior. Non est igitur amici talem esse in eum, qualis ille in se est, sed potius eniti et efficere, ut amici iacente m animum excitet inducatque spem cogitationemque (28) meliorem. Alius igitur finis vere amicitie constituendus est, si prius, quid maxume reprehendere solitus Sc ipio sit, dixero. Negabat ullam vocem inimiciorem amicitie potuisse reperiri quam eius, qui dixisse ita amare oportere, ut si aliquando esset osurus; nec vero se adduci posse, ut hoc, quem ad modum putaretur, a Biante dictum esse crederet qui sapiens habitus esset unus exseptem; sed impuri cuiusdam aut ambitiosi aut omnia ad suam potentiam revocantis esse sententiam. Quonam enim modo quisquam amic us esse poterit eius, cui se putabit inimicum esse posse? quin etiam necesse erit cupere et optare, ut quam sepissime pecet amicus, quo plus det sibi tamquam ansas ad reprehendendum; rursum autem recte factis commodisque amicorum necesse erit angi, et do lere, et invidere. Quare hoc quidem preceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet; illud potius precipiendum est, ut eam diligentiam adhiberemus in amicis comparandis, ut ne quando inciperemus amare eum, quem aliquando odisse possemus. Quin etiam, si minus felices in diligendo fuissemus, ferendum id potius Scipio quam inimicitiarum tempus cogitandum putabat. His igitur finibus utendum arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sint, tum sit inter eos omnium rerum, consilioru m et voluntatum sine ulla exceptione

PAGE 46

40 (29) communitas, ut, etiamsi qua fortuna acciderit ut minus iuste amicorum voluntates adiuvande sint, in plus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum est de via, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitie dari venia possit. Nec vero negligenda est fama, nec mediocre telum ad res gerendas existimare oportet benivolentiam civium ; quam blanditiis et assentando colligere turpe est; virtus, quam sequitur car itas, minime est repudianda. Sed (sepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de amicitia) querebatur, quod in omnibus rebus homines e ssent diligentiores; et capras et oves quot quisque haberet, dicere posset, amicos quot haberet, non posse et dicere, et in illis quidem parandis adhibere curam, in amicis eligendis negligentis esse nec habere quasi signa quedam et notas, quibus eos, qui ad amicitiam essent idonei, iudicarent. Sunt igitur firmi et stabiles et constantes elige ndi; cuius generis est magna penuria. Et iudicare sane difficile est nisi expe rtum; experiendum est autem in ipsa amicitia. Ita precurrit amicitia i udicium tollitque experiendi potestatem. Est igitur prudentis sustinere ut cursum, sic impetum benivolentie, quo utamur quasi equis temptatis, sic amicitiis in aliqua parte pe riclitatis moribus amicorum. Quidam sepe in parva pecuni a perspiciuntur quam sint leves, quidam autem, quos parva (30) movere non potuit, cognoscuntur in magna. Sin vero erunt aliqui reperti, qui pecuniam profferre amicitie sordidum existiment, ubi eos inveniemus, qui honores, magistratus, imperia, potates, opes amicitie non anteponant, ut, cum ex altera parte proposita hec sint, ex altera ius amicitie, non multo illa malint? Inbecilla enim es t natura ad contemnendam potentiam; quam etiamsi neglecta amicitia consecuti sint, obs curatum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta amicitia. Itaque vere amicitie non facile reperi untur in his, qui in honoribus reque publica versantur; ubi enim istum inve nias, qui honorem amici anteponat suo? Quid? ut hec omittam, quam graves, quam difficiles plerisque videntur calamitatum societates! ad quas non est facile inventu qui descendant. Quamquam Ennius recte: Amicus certus in incerta cernitur re tamen hec duo levitatis et infirmitatis pler osque convincunt, aut si in bonis rebus contemnunt aut si in malis deserunt. Qui igitur utraque in re gravem, constantem, stabilem se in amicitia prestiterit, hunc ex maxime raro hominum genere iudicare debemus et pene divino. Firmamentum autem stabilitatis consta ntieque est eius, quam in amicitia querimus, fides; nihil enim est stabile, quod infidum est. Simplicem preterea et communem et consentientem, (31) id est qui rebus iisdem moveatur, elegi par est, que omnia pertinent ad fidelitatem; neque enim fidum potest esse multiplex ingenium et tortuosum, neque vero, qui non eisdem rebus movetur naturaque consentit, aut fidus aut stabilis esse potest. Addendum est eodem, ut ne aut inferendis criminibus delectetur amicus aut credat oblatis, que pertinent ad eam omnia, quam tracto iam dudum, constantia m. Ita fit verum illud, quod initio dixi,

PAGE 47

41 amicitiam nisi inter bonos esse non posse. Est enim boni viri, quem eundem sapientem licet dicere, hec duo tenere in am icitia: primum ne quid fictum sit neve simulatum; aperte enim vel odisse magis ingenui liberalis est quam fronte occultare sententiam; Iam deinde non solum ab aliquo oblatas criminationes repellere, sed ne ipsum quidem esse suspiciosum nec semper aliquid existimantem ab amico esse violatum. Accedat huc suavitas quedam oporte t sermonum atque morum, haudquaquam mediocre condimentum amicitie. Tristitia aute m et in omni re severitas absit habet illa quidem gravitatem, sed amicitia remissior esse debet et liberior et dulcior et ad omnem comitatem facilitatemque proclivior. Existit autem hoc loco questio quedam subdificilis, num quando amici novi, digni amicitia, veteribus an teponendi sint, ut equis vetu lis teneros anteponere (32) solemus. Indigna est homine dubitatio! Non enim debent esse amicitiarum sicut aliarum rerum satietates; vete[r]rima queque, ut ea vina, que vetustatem ferunt, esse debet suavissima; verumque illud est, quod dicitur, multos modios salis simul edendos esse, ut amicitie munus expletum sit. Novitates autem si spem afferunt, ut ta mquam in herbis non fa[l]lacibus fructus appareat, non sunt ille quidem repudiande, vetustas tamen suo loco servanda est; maxima enim est vis vetustatis et consue tudinis. Ut in ipso equo, cuius mentionem modo feci, si nulla res impediat, nemo est, quin eo, quo consuevit, non libentius utatur quam intractato et novo. Nec vero in hoc, tamen quod est animal, sed in his etiam, que sunt inanimata, consuetudo valet, quom locis ipsis delectamur, montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus. Sed maximum est in amicitia superiorem parem esse inferiori. Sepe enim excellentie quedam sunt, qualis erat Scip ioni in nostro, ut ita dicam, grege. Numquam se ille Philo, numquam R uptilio, numquam Mummio anteposuit, numquam inferioris ordinis amicis, Q. vero Maximum fratrem, suum egregium omnino, sibi nequaquam parem, quod is an teibat etate, ta mquam superiorem colebat suosque omnes per se posse esse ampliores volebat. Quod faciendum imitandumque est omnibus ut, si quam prestantiam virtutis, ingenii, et fortune (33) consecuti sunt inpartiant eam suis communicentque cum proximis, ut, si parentibus sint nati hu milibus, si propinquos habeant inbecilliore vel animo vel fortuna, eorum augeant opes eisque honori sint et dignitati. Ut in fabulis, qui aliquamdiu propter ignoratiam stirpis et ge neris in famulatu fuerunt, cum cogniti sunt et aut deorum aut regum f ilii inventi, retinent tamen caritatem in pastores, quos multos annos esse sibi patres duxerunt. Quod est multo profecto magis in veris parentibus certisque faci endum. Fructus enim ingenii et virtutis omnisque prestantie tum maxumus capitur, cum in proxumum quemque confertur. Ut igitur hi, qui sunt in amicitie c oniunctionisque necessitudine superiores, exequare se cum inferioribus debent, sic inferiores non dol ere se a suis aut ingenio aut fortuna aut dignitate superari. Quorum plerique aut queruntur semper aliquid

PAGE 48

42 aut etiam exprobrant, eoque magis, si habe re se putant, quod offi ciose et amice et cum labore aliquo suo factum queant dicere. Odiosum sane genus hominum est officia exprobrantium; que meminisse debet is, in quem collata sunt, non commemorare, qui contulit. Quam ob rem, ut hi, qui superiores sunt, summittere se debent in amicitia, sic quodam modo inferiores extollere. Sunt enim quidam, qui molestas amicitias faciunt, cum ipsi se contempni putant; quod non fere contingit (34) nisi his, qui etiam contemnendos se arbitrantur; qui hac opinione non modo verbis, sed etiam opere levandi sunt. Tantum autem cuique tribuendum, prim um quantum ipse facere possis, deinde etiam quantum ille, quem diligas atque adiuves, possit sustinere. Non enim neque tu possis, quantum vis excellas, omnes tuos ad honores amplissimos perducere, ut Scipio P. Ruptilium potuit consulem e fficere, sed fratrem eius L. non potuit. Quodsi etiam possis quidvis deferre in alterum, videndum est tamen, quid ille possit sustinere. Omnino amicitie conroboratis iam conf irmatisque et ingeniis et etatibus iudicande sunt, nec, oportet si qui ineunt e etate venandi aut pile studiosi fuerunt, eos habere necessarios, quos tum eodem studio preditos dilexe runt. Isto enim modo nutrices et pedagogi iure vetustatis plurimum benivolentie postulabunt; qui neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo conlendi. Aliter amicitie stabiles permanere non possunt. Dispares enim mores, disparia studia secuntur, quorum dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis amici esse non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta maxima potest esse, morum studiorumque distantia. Recte etiam precipi potest in amici tiis, nequis intemperata benivolentia quedam, quod persepe fit, impediat maxi mas utilitates amicorum. Neque enim, ut ad fabulas redeam, Troiam (35) Neoptolom us capere potuisset, si Licomedem, apud quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire voluisset. Et sepe incidunt magne res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impedire vult, quod desiderium non ferat facile, is et infi rmus est mol[l]isque natura et ob eam ipsam causam in amicitia parum est iustus. Atque in omni re considerandum est, et quid postules ab amico et quid patiare a te impetrari. Est etiam quedam calam itas in amicitiis dimittendis non numquam necessaria; iam enim a sapientum familiaritatibus ad vulgares amicitias nostra oratio dillabitur. Erumpunt sepe amicor um vitia tum in ipsos amicos, tum in alienos, quorum tamen ad amicos redundet infamia. Tales igitur amicitie sunt remissione usus eluende et, ut Catone m audivi dicere, dissuende magis quam discindende, nisi quedam admodum intollerab ilis iniuria exarserit, ut neque rectum neque sit nec fieri possit, ut non stat im alienatio disiunctioque faciunda sit. Sin autem aut morum aut studiorumque commutatio quedam, ut fieri possit solet, facta erit aut in rei publice partibus dissensio intercesserit (loquor enim iam,

PAGE 49

43 ut paulo ante dixi, non de sapientum, se d de communibus amici tiis), cavendum erit, ne non solum amicitie deposite, sed etiam in imicitie est suscepte videantur. Nihil enim turpius est quam cum eo bellum (36) gerere, quocum familiariter vixeris. Ab amicitia Q. Pompei meo nomine se removerat, ut scitis, Scipio; propter dissensionem autem, que erat in re publi ca, alienatus est a collega nostro Metello; utrumque egit graviter, auctoritate et offensione animi non acerba. Quam ob rem primum danda est opera, ne qua amicorum dissi dia fiant; sin tale aliquid evenerit, ut extincte potius amicitie quam oppresse videantur esse. Cavendum tamen, ne etiam in graves inimicitias convertant se amicitie; ex quibus iurgia, maledicta, contume lie gignuntur. Que tamen si tolerabiles erunt, ferende sunt, et hic honos veteri amicitie tribuendus est, ut is in culpa sit, qui faciat, non, qui patiatur iniuriam. Omnino horum om nium vitiorum atque incommodorum una cautio est atque una provisi o, ut ne nimis cito diliger e incipias neve non dignos. Digni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa, cur diligantur. Rarum est genus. Et quidem omnia preclara rara, nec quicquam est difficilius quam reperire, quod sit ex omni parte in suo genere pe rfectum. Sed plerique neque in rebus humanis quicquam boni norunt nisi quod fructuosum sit, et amicos tamquam pecudes potissimum eos diligunt, ex qui bus sperant se maxu mum fructum esse capturos. Itaque pulcherrima illa et maxime naturali carent amicitia (37) per se et propter se expetenda nec ipsi sibi exemplo sunt, hec vis amicitie et qualis et quanta sit. Ipse enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem exigat caritatis sue, sed quod per se sibi quisque carus est. Quod nisi idem in amicitiam transferatur, verus amicus numquam reperietur; est enim is, qui est tamquam alter idem. Quodsi hoc apparet in be stiis, volucribus, natanti bus, agrestibus, cicuribus, feris, primum ut se ipse diligant (id en im pariter cum omni animante nascitur), deinde ut requirant atque ap etant, ad quas se applicent eiusdem generis animantis, idque faciunt cum desiderio et cum quadam similitudine amoris humani, quanto id magis in homine fit natura! qui et se ipse diligit et alterum a nquirit, cuius animum ita cum suo misceat, ut efficiat unum pene ex duobus. Sed plerique perverse, ne dicam i npudenter, habere talem amicum volunt, quales ipsi esse non possunt, queque ip si non tribuunt amicis, hec ab ipsis desiderant. Par est autem primum ipsu m esse virum bonum, tum alterum sui similem querere. In talibus ea, quam iam dudum tractamus, stabilitas amicitie confirmari potest, cum homines benivolenti a coniuncti primum cupiditatibus his, quibus ceteri serviunt, imper abunt, deinde equitate et iustitia gaudebunt, omniaque alter pro altero susc ipiet, neque quicquam umquam ni si honestum (38) et rectum alter ab altero postulabit, neque solum colent inter se atque diligent, sed etiam verebuntur. Nam maximum ornamentum tollit amicitie, qui ex ea tollit verecundiam.

PAGE 50

44 Itaque in his perniciosus error est, qui existimant libidinum peccatorumque omnium patere in amicitia licentiam; virtut um amicitia adiutrix a natura data est, non vitiorum comes, ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea, que summa sunt, pervenire, coniuncta et cons ociata cum altera perveniret. Que si quos inter societas aut est aut fuit aut futura est, eorum est habendus ad summum nature bonum optumus beatissimusque comitatus. Hec est, inquam, societas, in qua om nia insunt, que putant homines expetenda, honestas, gloria, tranquillita s animi atque iucunditas, ut et, cum hec adsint, beata vita sit et sine his esse non possit. Quod cum optimum maximumque sit, si id volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam nec ullam rem expetendam consequi possumus; ea vero negl ecta qui se amicos habere arbitrantur, tum denique se errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus experiri cogit. Quocirca (dicendum est enim sepius), cum iudicaveris, diligere oportet, non, cum dilexeris, iudicare. Sed cum multis in rebus negligentia plectimur, tum maxime in amicis et (39) diligendis et colendis; preposteris enim utimur consiliis et acta agimus, quod vetamur veteri proverbio. Nam implicati ultero citeroque vel usu diuturno vel etiam officiis repente in medio cursu amicitias exorta aliqua offensione disrumpimus. Quo etiam magis vituperanda est rei ma xime necessarie tanta incuria. Una est enim amicitia perutilis in rebus human is, de cuius utilitate omnis uno ore consentiunt. Quamquam a multis ipsa virt us contemnitur et venditatio quedam atque ostentatio esse dicitur; multi aute m divitias despiciunt, quos parvo contentos tenuis victus cultusque delectat; honor es vero, quorum cupiditate quidam inflammantur, quam multi ita contemnunt, ut nihil inanius, nihil esse levius existiment! itemque cetera, que quibusque admirabilia videntur, permulti sunt qui pro nichilo putent; de amicitia omnes ad unum idem sentiunt, et hi, qui ad rem publicam se contulerunt, et hi, qui rerum cognitione doctrinaque delectantur, et hi, qui suum negotium gerunt otiosi, postremo ii, qui totos se trad iderunt voluptatibus, sine amicitia vitam nullam esse sentiunt, si modo velint ex ali qua parte liberaliter vivere. Serpit enim nescio quo modo per (40) om nium vitas amicitia nec ullam etatem degentem rationem patitur esse expertem sui. Quin etiam si quis asperitate ea est et inmanitate nature, ut congressus ut societ atem hominum fugiat atque oderit, qualem fuisse Athenis Timonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non anquirat aliquem, apud quem evomat viru s acerbitatis sue. Atque hoc maxime diiudicaretur, si quid tale posset continge re, ut aliquis nos deus ex hac hominum frequentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret atque ibi suppeditans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantia m et copiam hominis omnino aspiciendi potestatem eriperet. Quis tam esset ferreus qui eam vitam ferre posset, cuique non auferret fructum omnium voluptatum solitudo? Verum ergo illud est, quod ab Archyta Tarentino, ut opin or, dici solitum nostros senes commemorare audivi ab al iis senibus auditum: 'si quis in celum

PAGE 51

45 ascendisset naturamque mundi et sideru m pulchritudinem perspexisset, insuavem illam admirationem ei fore; que iucundissima fuisset, si aliquem, cui narraret, habuisset.' Sed natura solitarium nihi l amat semperque ad aliquod tamquam adminiculum adnititur; quod in amicissimos quoque dulcissimum est. Sed cum tot signis eadem natura declaret, quid (41) velit, quid acqui rat, quid desideret, tamen obsurdescimus nescio quo modo nec ea, que ab ea admonemur, audimus. Est enim varius et multiplex amicitie usus, multeque cause suspicionum et offensionum dantur, quas tum evitare, tum elevare, tum fe rre sapientis est; una illa elevanda est offensio, ut et veritas in amicitia et fides retineatur: nam enim et monendi amici sepe sunt et obiurgandi, et hec accipienda sunt am ice, cum benivole fiunt. Sed nescio quo modo verum est, quod in Andria familiaris meus dicit: Obsequium amicos, veritas odium parit. Molesta veritas est, siquidem ex ea nascitur odium, quod est venenum amicitie, sed obsequium multo molestius, est quod peccatis indulgens precipitem amicum fe rri sinit; maxima autem culpa est in eo, qui et veritatem aspernat ur et in fraudem obsequio conpellitur. Omnis igitur in hac re habenda ratio et diligentia est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut iurgatio contumelia careat; in obsequio autem, quoniam Terentiano verbo libenter utimur, comitas adsit, asse ntatio, vitiorum adiutrix, procul amoveatur, que non modo amico, sed ne quidem libero digna es t; aliter enim cum tiranno, aliter cum amico vivitur. Cuius autem aures veritati clause sunt ut ab amico veru m audire nequeat, huius salus (42) desperanda est. Scitum est enim illud Catonis, verbum multo: 'melius de quibusdam acerbos inimicos mereri quam eos amicos, qui dulces videantur; illos verum sepe dicere, hos numquam.' Atque illud absurdum est, ipsi hi, qui monentur, eam molestiam, quam capere debent, non capiunt, eam capiunt, qua vacare debent; peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste ferunt; quod contra oportebat, de licto dolere, correc tione gaudere. Ut igitur et monere et moneri propriu m est vere amicitie et alterum libere facere, non aspere, et alterum patienter accipere, non repugnanter, sic habendum est nullam in amicitiis pestem esse maio rem quam adulationem, blanditionem, assentationem; quamvis multis enim nomi nibus hoc vitium notandum est levium hominum atque fallacium ad voluptatem l oquentium omnia, nihil ad veritatem. Cum autem omnium rerum simulatio v itiosa est (tollit enim iudicium veri idque adulterat), tum amici tie repugnat maxime; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitie valere non potest. Nam cum amicitie vis sit in eo, ut unus quasi animus fiat ex pluribus, qui id fier i poterit, si ne in uno quidem quoque unus animus erit idemque semper, sed varius, commutabilis, multiplex? Quid enim potest esse (43) tam flexib ile, tam devium quam animus eius, qui ad alterius non modo sensum ac voluntat em, sed etiam vultum atque nutum convertitur? Negat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mihi assentari,

PAGE 52

46 Omnia ut ait idem Terentius, sed ill e in persona Gnat[h]onis, Multi autem Gnat[h]onum similes cum sint loco, fortuna fama superiores, horum est assentatio molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas. Secerni autem blandus amicus a vero et internosci tam potest adhibita diligentia quam omnia fucata et simulata a sinceris atque veris. Contio, que ex imperitissimis constat, tamen iudicare so let, quid intersit inter popularem, in adsentatorem et levem civem, et inte r constantem, et severum et gravem. Quibus blanditiis C. Papirius nuper in fluebat in auris contionis, cum ferret legem de tribunis plebis refi ciendis! Dissuasimus nos; sed nihil de me, de Scipione dicam libentius. Quanta illa, dii inmortales, fuit gravitas, quanta in oratione maiestas! ut facile ducem populi Romani, non comitem diceres. Sed affuistis, et est in manibus oratio. Itaque lex popularis su ffragiis populi repudiat a est. (44) Atque, ut ad me redeam, meministis, Q. Maxi mo, fratre Scipionis, et L. Mancino consulibus quam popularis lex de sacerdotiis C. Licinii Crassi videbatur! coaptatio enim collegiorum ad beneficium populi tran sferebatur; atqui is primus instituit in forum versus agere cum populo. Tum illius vendibilem orationem religio deorum inmortalium nobis defendentibus facile vi ncebat. Atque id actum est me pretore quinque[n]nio ante, quam consul fact us essem; ita re magis quam summa auctoritate causa illa defensa est. Quodsi in scena, id est in contione, in qua rebus fictis et adumbratis loci plurimum est, tamen verum valet, si modo id patefactum et illustratum est, quid in amicitia fieri oportet, que tota veritate perp enditur? in qua nisi, ut dicitur, apertum pectus alterius vid eas tuumque ostendas, nihil fidum, nihil exploratum habeas, ne amare quidem possis nec aut amari, cum, id quam vere fiat, ignores. Quamquam ista assentatio, quamvis perniciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui eam recipit atque ea delectatur. It aque fit, ut is assentator ibus patefaciat aures suas maxime, qui ipse sibi assentatur et se maxime (45) ipse delectat. Omnino est amans sui virtus; optime enim se ipsa novit, quamque amabilis sit, intellegit. Ego autem nec de virtute non l oquor, sed de virtutis opinione. Virtute enim ipsa non tam multi prediti esse quam videri volunt. Hos de lectat assentatio, his fictus ad ipsorum voluntatem serm o cum adhibetur, orationem illam vanam testimonium laudum suarum esse putant. Nulla est igitur hec amicitia, cum alter verum audire non volt, alter ad mentie ndum paratus est. Nec parasitorum in com[o]ediis assentatio faceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi. Magnas vero gratias agere Thais mihi? Satis erat respondere: 'magnas'; 'ingentis', inquit. Semper auget assentator id, quod is, cuius ad voluntatem dici tur, vult esse magnum. Quam ob rem, quamquam ista blanda vanitas apud eos valet, qui ipsi illam allectant et invitant, tamen etiam gravio res constantioresque admonendi sunt, ut animadvertant, ne callida adsentatione capiantur. Aperte enim adulantem nemo non

PAGE 53

47 videt, nisi qui admodum est excors; callidus ille et occultus ne se insinuet, studiose cavendum est; nec enim facile adgnoscitur, quippe qui et adve rsando sepe (46) assentetur et litigare se s imulans blandiatur atque ad extremum det manus vincique se patiatur, ut is, qui illu sus sit, plus vicisse videatur. Quid autem turpius quam illudi? Quod ut ne accidat, magis cavendum est. Ut in eo die ante omnes comicos stultos senes Verseris atque vixseris lautissume. Hec enim etiam in fabulis stultissima persona est inprovidorum et credulorum senum. Sed nescio quo pacto de amicitiis perfectorum hominum, id est sapientum (de hac dico sapientia, que videtur in hominem cadere posse), ad leves amicitias defluxit oratio. Quam ob rem ad illam prima redeamus eamque ipsam concludamus aliquando. Virtus, virtus, inquam, C. Fanni, et tu, Q. Mucii, et conciliat amicitias et conservat. In ea est enim convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; que cum se extulit et ostendit suum lumen et idem aspexit agnovitque in alio, ad id se admovet vicissimque accipit illud, quod est in altero; ex quo ex eorum coniunctione exardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum est ab amando; amare autem nihil aliud est nisi eum ipsum dilig ere, quem ames, nulla indigentia, nulla utilitate quesita; que tamen ipsa exflorescit ex amicitia, et si ipsam tu minus (47) secutus sis. Hac nos adulescentes senes illos beni volentia, L. Paulum, M. Catonem, C. Galum, P. Nasicam, et Ti. Gracchum, Scip ionis nostri socerum, dileximus, hec etiam magis elucet inter equales, ut inte r me et Scipionem, et L. Furium, P. Rutilium, Sp. Manlium. Vicissim autem senes in adulescentium caritate acquiescimus, ut in vestra, ut in Q. Tuberonis; equidem etiam admodum adulescentis P. Ruptilii, et A. Virgini familiaritate delector Quoniamque ita ratio comparata est vite natureque nostre, ut al ia etas oriatur, maxime quidem hoc optandum est, ut cum equalibus po ssis, quibuscum tamquam a carceribus emissus sis, cum isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire. Sed quoniam res humane fragiles caduceq ue sunt, semper aliqui acquirendi sunt, quos diligamus et a quibus diligamur; caritate enim benivolentiaque sublata omnis est e vita sublata iucunditas. Mi hi quidem Scipio, quamquam est subito ereptus, vivit tamen vivetque semper; vuirtutem enim amavi illius viri, que extincta non est; nec mihi soli versatur ante oculos, qui illam se mper in manibus habui, sed etiam posteris erit clara et insignis. Nemo unquam animo aut spe maiora suscipiet, qui sibi non illius memoriam atque imaginem (48) proponendam putet. Equidem ex omnibus rebus, quas mihi aut fortuna aut natu ra tribuit, nihil habeo, quod cum Scipionis amicitia possim co mparare. In hac mihi de re publica consensus, in hac rerum privatarum consilium, et in eadem requies plena oblectationis fuit. Numquam illum ne minima quidem re offendi, quod quidem senserim, nihil enim ex eo audivi quod ipse no(l)lem; una domus erat, idem victus, isque communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes rusticationesque communes.

PAGE 54

48 Nam quid ego de studiis dicam semper cognosendi aliquid atque discendi? in quibus remoti ab oculis populi omne otiosu m tempus contrivimus. Quarum rerum recordatio et memoria si una cum illo o ccidisset, desiderium coniunctissimi atque amantissimi viri nullo modo ferre po ssem. Sed nec illa extincta sunt alunturquepotius et augentur cogitatione et memoria mea, et, si illis plane orbatus essem, magnum tamen afferret mihi etas ipsa solacium. Diutius enim iam in hoc desiderio esse non possum. Omnia autem br evia tollerabilia e sse debent, et si magna sint. Hec habui que dicerem de amic itia. Vos autem [h]ortor, ut ita virtutem locetis, sine qua amicitia esse non potest, ut ea excepta nihil amicitia prestabilius putetis. M.T.C. DE AMICITIA EXPLICIT FELICITER Hec sunt nomina septem sapientum in gr ecia historum. Pitacus Miletemis. Salon Atheniensis. Plimon Stixpacus. Cleodol us lectio. Tales Milesius. Penarder Corinthius. Hiaspieneus. Thales omnes natura rerum initium dixit haec sunt. Cato Maior de Senectute M. T. Ci. Liber de senectute feliciter incipit 'O Tite, si quid ego adiuero curamve levasso quae nunc te coquit et versat sub pectore fixa, et quae deprimeris en (ecce) quid erit pretii mihi? licet enim mihi versibus hisdem affari te o Attice quibus affatur Flamininum 'ille vir haud magna cum re, sed plenus fidei'; quamquam certo scio non ut Flamininum 'sollicitari te Attice, sic noctesque dies que,' novi enim moderationem animi tui et equitatem teque non cognomen solum Athe nis deportasse, sed humanitatem et prudentiam intelligo. et tamen suspicor eisdem rebus te quibus. Qui et me ipsum interdum gravius commoveri, quarum consolat io et maior est et in aliud tempus differenda. nunc autem mihi est visum de se nectute aliquid ad te conscribere. hoc enim honore quod mihi tecum commune es t, aut iam urgentis aut certe adventantis senectutis et te et me e tiam ipsum levari volo; etsi te quidem id modice ac sapienter sicut omnia et fer[r]e et laturum esse certo scio. sed mihi, cum de senectute vellem aliquid scribere, tu occurrebas dignus eo munere quo uterque nostrum communiter uteretur. mihi quidem ita iocunda huius libri confectio fuit, ut non modo omnes absterserit senectutis mo lestias, sed effecerit mollem etiam et iocundam senectutem. (2) numquam igitur sa tis laudari digne philosophya poterit, cui qui pareat omne tempus etatis sue sine molestia possit degere. sed de ceteris et diximus multa et sepe dicemus; hunc librum ad te de senectute misimus. omnem autem sermonem tribuimus non Thithono ut Aristo Chius (ne parum enim esset auctoritatis in fabul a), sed M. Catoni seni, quo maiorem auctoritatem haberet oratio; apud quem Le lium et Scipionem facimus admirantis

PAGE 55

49 quod is tam facile senectutem ferat, iisque eum respondentem. qui si eruditius videbitur disputare quam cons uevit ipse in suis libris, attribuito litteris Grecis quarum constat eum perstudiosum fuisse in senectute. sed quid opus est plura? iam enim ipsius Catonis sermo explicabit nos tram omnem de senectute sententiam. Scipio. Sepe numero admirari soleo cum hoc C. Lelio cum ceterarum rerum tuam excellentiam M. Cato perfectam que sapientiam, tum vel maxime, quod numquam tibi senectutem gravem esse se nserim que plerisque senibus sic odiosa est, ut honus se ethna gravius dicant sustinere. Cato. Rem haud sane difficilem Scipio et Leli admirari videmini. quibus enim nihil opis est in ipsis ad bene beateque vive ndum, eis omnis etas gravis est; (3) qui autem omnia bona a se ipsis petunt, ii s nihil potest malum videri quod nature necessitas afferat. quo in genere est in prim is senectus; quam ut adipiscantur omnes exoptant, eandem accusant adepti; tanta est st ultitia inconstantia atque perversitas. obrepere aiunt eam citius quam putassent. primum quis coegit eos falsum cogitare? qui enim citius adulescentie senectus quam pueritie adolescentia obrepit? deinde qui minus gravis esset iis senectus, si octingentesimum annu m agerent quam si octogesimum? preterita enim etas quamvis longa cum effluxisset, nulla consolatione permulcere po sset stultam senectutem. quocirca si sapientiam meam admirari soletis (que utinam digna esset opinione vestra nostroque cognomine!), in hoc sumus sapientes, quod naturam optimam ducem tamquam deum sequimur eique paremus; a qua non veri simile est, cum cetere partes etatis bene discripte sint extremum actum tamquam ab inerti poeta esse neglectum. sed tamen necesse fuit esse aliquid extremum et tamquam in arborum bachis terreque frugibus maturita te tempestiva quasi vietum et caducum, quod ferundum est mo[l]liter sapienti. quid est enim aliud Gigantum modo bellare cum diis nisi natu re repugnare? (4) Lel. Atqui Cato gratissimum nobis, ut etiam pro Scipione pollicear, feceris, si, quoniam speramus, et volumus quidem certe senes fieri, multo ante a te didicerimus quibus facillime rationibus i ngravescentem etatem ferre possimus. Cato. Faciam vero Leli, presertim si utrique vestrum, ut dicis, gratum futurum est. Lel. Volumus sane, nisi molestum es t Cato, tanquam longam aliquam viam confeceris quam nobis quoque ingrediundum sit, istuc quo pervenisti, videre quale sit. Cato. Faciam, vero Leli ut potero. sepe enim interfui querelis equalium meorum (pares autem vetere proverbio cum pari bus facillime congregantur), quas C. Salinator, que Sp. Albinus, homines consul ares, nostri fere equales, deplorare solebant, tum quod voluptatibus carerent, si ne quibus vitam nullam putarent, tum quod spernerentur ab iis a qui bus essent coli soliti. qui mihi non id videbantur accusare quod esset accusandum. nam si id culpa senectutis accideret, eadem mihi usu evenirent omnia reliquisque omnibus maioribus natu quorum ego multorum cognovi senectutem sine querela, qui se elibidinum vinculis laxsatos esse non moleste ferrent nec a suis despicerentur. sed omnium istius modi querelarum in

PAGE 56

50 moribus est (5) culpa, non in etate. mode rati enim et nec difficiles nec inhumani senes tolerabilem senectutem agunt, inportu nitas autem et inhu manitas omni etati molesta est. Lel. Est, ut dicis, Cato; sed fortasse di xerit quispiam tibi propt er opes et copias et dignitatem tuam tollerabiliorem senect utem videri, id autem non posse multis contingere. Cato. Est istud quidem Leli aliquid, sed nequaquam in isto sunt omnia. ut Themistocles fertur Seriphio cuidam in iurgio respondisse, cum ille dixisset eum non sua, sed patrie gloria splendorem assecutum: 'nec hercle', inquit, 'si ego Seriphius essem ignobilis, nec tu si Athe niensis, esses clarus umquam fuisses.' quod eodem modo de senectute dici potest. nec enim in summa inopia levis esse senectus potest ne sapienti quidem nec insipienti etiam in su[m]ma copia non gravis. aptissima omnino sunt Scipio et Leli ar ma senectutis artes exercitationesque virtutum, que in omni etate culte, cum di u multumque vixeris, mirificos efferunt fructus, non solum quia numquam deserunt homines ne extremo quidem tempore etatis (quamquam id quidem maximum est) verum etiam quia conscientia bene acte vite multorumque bene factorum recordatio iocundissima est. ego Q. Maximum, eum qui Tarentum recepit, (6) senem adulescens ita dilexi ut equalem; erat enim in illo viro comita te condita gravitas nec senectus mores mutaverat; quamquam eum colere coep i non admodum grandem natu, sed tamen iam etate provectum. anno enim post cons ul primum fuerat qua m ego natus sum, cumque ego quarto consule adolescent ulus miles ad Capuam profectus sum quintoque anno post ad Tarentum questor, de inde edilis quadrie nnio post factus sum pretor, quem magistratum gessi cons ulibus Tuditano et Cetego, cum quidem ille admodum senex suasor legis Cinthie de donis et muneribus fuit. hic et bella gerebat ut adulescens, cum plane grandis es set, et Anibalem iuveniliter exultantem patientia sua molliebat; de quo prec lare familiaris noster Ennius: 'Unus homo nobis cunc tando restituit rem. non enim rumores ponebat ante salutem. ergo post magis atque magis viri nunc gloria claret.' Tarentum vero qua vigilantia, quo c onsilio recepit! cum quidem me audiente Salinatori, qui amisso oppido fugerat in arcem, glorianti atque ita dicenti: 'mea opera Q. Fabi Tarentum recepisti': 'certe', inquit ridens, 'nam nisi tu amisisses, numquam recepissem.' nec vero in armis prestantior quam in toga; qui iterum consul Spurio Carvillio collega (7) quie scente C. Flaminio tribuno plebis quoad potuit restitit agrum Picenum et Gallicu m viritim contra senatus auctoritatem dividenti; augurque cum esset, dicere ausus est optimis auspiciis ea geri que pro rei publice salute gererentur; que contra rem publicam fe[r]ren tur, ea contra auspicia ferri.

PAGE 57

51 multa vero in eo viro preclara c ognovi; sed nihil est admirabilius quam quomodo mortem Marci filii ill e tulit, clari viri et c onsularis. est in manibus laudatio, quam cum legimus quem philosophum non contempnimus? nec vero ille in luce modo atque in oculis civium magnus, sed intus domique prestantior. qui sermo, que precepta, quanta notitia antiqu itatis, scientia iuri s et augurii! multe etiam ut in homine Romano littere; omnia memoria tenebat, non domestica solum, sed etiam externa bella. cuius se rmone ita tum cupide fruebar, quasi iam divinarem id quod evenit, illo extincto fore unde discerem neminem. quorsum igitur hec tam multa de Maximo? quia profecto videtis nefas esse dictu miseram fuisse talem senectutem. nec ta men omnes possunt esse Scipiones aut Maximi, aut urbium expugnationes, ut pedest eres navalesque pugnas, ut bella a se gesta, ut triumphos recorden tur. est etiam quiete et pure atque eleganter acte etatis (8) placida et lenis senectus, qualem Pl atonis accepimus, qui uno et octogesimo anno scribens est mortuus, qualem Isocrati s, qui eum librum qui Panatheinaicus inscribitur, quarto et nonagesimo anno sc ripsisse se dicit vixitque quinquennium postea; cuius magister Leontinus Gorgias centum et septem annos complevit nec unquam in suo studio atque opere cessavit. qui, cum ex eo quereretur cur tam diu vellet esse in vita: 'nihil habeo', inqu it, 'quod accusem senectutem.' preclarum responsum et docto homine dignum. sua enim vitia insipientes et suam cu lpam in senectutem transfferunt; quod non faciebat is cuius modo fecimus mentionem, Ennius: 'Sicut fortis eq[u]us spatio qui sepe supremo vicit Olimpia, nunc seni o confectus quiescit.' equi fortis et victoris senectuti comp arat suam. quem quidem probe meminisse potestis; anno enim undevigesimo post eius mortem hi consules T. Flamininius et M'. Acilius facti sunt, ille autem Scipione et Phili[p]po iterum consulibus mortuus est, cum ego quinque et sexaginta anno s natus legem Voconiam magna voce ac bonis lateribus suasissem. annos septuagi nta natus (tot enim vixit Ennius) ita ferebat duo que (9) maxima putantur honera, pa upertatem et senectutem, ut eis pene delectari videretur. Etenim cum conplector animo, qua[t]tuor reperio causas, cur senectus misera videatur, unam quod ab vocet a rebus gerendis, alteram quod corpus faciat infirmius, tertiam quod privet fere omni bus voluptatibus, quartam quod haud procul absit a morte. earum si placet causaru m quanta quamque sit iusta una queque, videamus. A rebus gerendis senectus abst rahit. quibus? an iis que in iuventute geruntur et viribus? nullene ig itur res sunt seniles que ve l infirmis corporibus tamen animo administrentur? nihil ergo agebat Quintus Maximus, nihil L. Paulus, pater tuus, o Scipio socer optimi viri filii mei? ceteri senes, Fabricii Curii Coruncani[i], cum rem publicam consilio et auctor itate defendebant, nihil agebant?

PAGE 58

52 ad A[p]pi Claudi senectutem accedeb at etiam ut cecus esset; tamen is, cum sententia senatus inclinaret ad pacem cum Pyrrho foedusque faciendum, non dubitavit dicere illa que versibus persecutus est Ennius: 'Quo vobis mentes, recte que stare solebant antehac, dementes sese flexere via?' ceteraque gravissime; notum enim vobis car men est; (10) et tamen ipsius Apii extat oratio. atque hec ille egit septimo decimo anno post alterum consulatum, cum inter duos consulatus anni decem interfuissent censorque ante consulatum superiorem fuisset; ex quo intellegitur Pirri bello grandem sane fuisse; et tamen a patribus sic accepimus. nihil igitur afferunt qui in re gerunda versari sen ectutem negant, similesque sunt, ut si quis gubernatorem in navigando nihil agere dicat, cum alii malos scandant, per foros alii cursent, alii sen tinam exhauriant, ille autem clavum tenens quietus sedeat in puppi, non f aciat ea que iuvenes, at vero maiora multo et meliora faciat. non viribus aut velocitatibus aut cel eritate corporum res magne geruntur, sed consilio auctoritate sententia; quibus non modo non orbari, sed etiam augeri senectus solet. nisi forte ego vobis, qui et miles et tribunus et legatus et consul versatus sum in vario genere bellorum, cessare nunc videor cum bella non gero; at senatui que sint gerenda, prescribo et quo modo, Cartagin i cum male iam diu cogitanti bellum inferatur multo ante denuntio; de qua vereri non ante desinam quam illam excisam esse cognovero. quam palmam dii inmortales utinam Scipio tibi reservent, ut tui avi reliquias persequare! cuius a morte tertius hic et tr icesimus (11) annus est, sed memoriam illius viri omnis excipient anni conseque ntes. anno ante me censorem mortuus est, novem annis post meum consulatum, cum cons ul iterum me consule creatus esset. num igitur si ad centesimum annum vixisse t, senectutis eum sue peniteret? nec enim excursione vel saltu nec eminus astis aut comminus gladiis uteretur, sed consilio ratione sententia. que nisi essent in senibus, non summum consilium maiores nostri senatum appellassent. apud Lacedemonios quidem ii qui ampli ssimum magistratum gerunt, ut sunt sic etiam nominantur senes. quodsi legere au t audire voletis ex ternas, et maximas res publicas ab adulescentibus labefactat as, a senibus sustentatas ac restitutas reperietis. 'Cedo qui vestram rem publicam tantam amisistis tam cito?' sic enim percuntantus ut est in Nevi poete Ludo respondentur et alia et hec in primis: 'pro veniebant oratores novi, stulti adulescet uli.' temeritas est florentis videlicet etatis, prudentia senescentis.

PAGE 59

53 At memoria minuitur. credo, nisi eam exerceas, eam aut si sis natura tardior. Themistocles omnium civium perceperat nomina; num censetis igitur eum, cum in etate processit, qui Aristides esset, (12) Lisimachum salutare solitum? equidem non modo eos novi qui sunt, sed eorum patres etiam avos et proavos. Nec sepulcra legens vereor quod aiunt, ne memoriam perdam; his enim in ipsis legendis in memoriam redeo mortuorum. nec vero quemquam senem audivi oblitum quo loco thesaurum obruisset; omnia que curant meminerunt, vadimonia constituta, et qui sibi, cui ip si debeant. quid? iuris consulti, quid? pontifices, quid? augures, qui d? philosophi senes quam mu lta meminerint! manent ingenia senibus, modo permaneat studium et industria, neque ea solum in claris et honoratis viris, sed in vita etiam pr ivata et quieta. Sophocles ad summam senectutem trag[o]edias fecit; quod propt er studium cum rem familiarem neglegere videretur, a filiis in iudicium vocatus est, ut quem ad modum nostro more male rem gerentibus patribus bonis interdici solet, sic illum quasi desipientem a re familiari removerent iudices. tum senex dicitur eam fabulam quam in manibus habebat et proxime scripserat, [O]edipodem Colloneum recitasse iudicibus quesisseque num illud carmen desipientis videre tur. quo recitato sentent iis iudicum est liberatus. num igitur hunc, num Hesiodum Simonide m Stesichorum, num quos ante dixi, Isocraten Gorgian, num Homerum philos ophorum (13) principes, Pithagoram Democritum, num Platonem, num Xenoc raten, num postea Zenonem Cleanthem aut eum quem vos etiam Rome vidistis, Di ogenem Stoicum, coegit in suis studiis obmutescere senectus? an in omnibus his studiorum agitatio vite equalis fuit? age ut ista divina studia obmittamus, possum no minare ex agro Sabino rusticos vicinos Romanos et familiares meos; quibus absentibus numquam fere in agro ulla maiora opera fiunt, non serendis, non percipiendis, non condendis fructibus. quamquam in aliis minus hoc mirum sit; nemo enim tam senex est qui se annum non posse putet vivere; sed idem in his elaborant que sciunt nihil ad se omnino pert inere: 'serit arbores, que alteri seculo prosint', ut ait Actius noster in Sinephebis. nec vero dubitat agricola, quamvis sit senex, querenti cui serat, arbores respondere: Sero 'diis inmortalibus, qui me non accipere modo hoc a maioribus voluerunt, sed etiam pos teris prodere.' et melius Cecilius de sene alteri seculo prospiciente quam illud idem: 'Edepol senectus, si nihi l quicquam aliud viti apportes tecum, cum adveneni s, id unum sat est, quod diu vivendo multa que non volt, videt.' et multa fortasse que volt! atque in ea que non volt, (14) sepe etiam adulesentia incurrit. Illud vero idem Cecilius vitiosius dixit:

PAGE 60

54 'Iam equidem in senecta hoc deputo miserrimum, sentire ea etate se odiosum esse alteri.' iocundum potius quam odiosum. ut enim adulescentibus bona indole preditis sapientes senes delectantur le viorque fit senectus eorum qui a iuventute coluntur et diliguntur, sic adulescentes senum preceptis gaudent quibus ad virtutum studia reducuntur; nec minus intelligo me vobis qua m mihi vos esse iocundos. sed videtis ut senectus non modo languida atque iner s non sit, verum etiam operosa sit et semper agens aliquid et moliens, tale sili cet quale cuiusque studium in superiore vita fuit. quid? eos qui etiam adiscunt aliq uid? ut et Solonem versibus gloriantem videmus qui se cotidie aliquid adiscentem di cit senem fieri, ut ego feci, qui litteras Grecas senex didici; quas quidem sic avide arripui, quasi diuturnam sitim explere cupiens, ut ea ipsa mihi nota essent qui bus me nunc exemplis uti videtis. quod cum fecisse Socratem in fidibus audirem, ve llem equidem etiam illud discere (discebant enim infidibus antiqui), sed in litteris certe elaboravi. Nec nunc quidem vires desidero adulescentis (is enim lo cus erat alter de vitiis senectutis), non plus quam a dulescens tauri vires aut ele phantis desiderabam. (15) quod est, homini naturaliter in situm eo decet uti et quicq uid agas, agere pro viribus. que enim vox potest esse contemptior quam Milonis Crotoniate? qui cum iam senex esset athletasque se ex ercentes in curriculo videret, aspexisse lacertos suos dicitur illacrimansque dixisse: 'at hi qui dem mortui iam sunt.' non vero tam isti acerti sunt quam tu ipse nugator! neque enim ex te umquam es nobilitatus, sed ex lateribus et lacertis tuis. nihil Sextus emilius tale, nihil multis annis ante Titus Coruncanius, nihil modo P. Crassus, a qui bus iura civibus pres cribebantur; quorum usque ad extremum spiritum est provecta prudentia. orator metuo ne languescat senectute; est enim munus eius non ingenii solum, sed laterum etiam et virium. omnino canorum illud in voce splendescit etiam nescio quo pactato in senectute, quod equidem adhuc non amisi, et videtis meos annos; sed tamen est decorus senis sermo quietus et remissus facitque persepe ipsa sibi audientiam diserti senis compta et mittis oratio. quam si ipse exequi nequeas, possis tamen Scipioni precipere et Lelio. quid en im est iocundius senectute stipata studiis iuventutis? an ne has quidem vires senectuti relinque mus ut adolescentes doceat, instituat, ad omne officii munus instruat? quo (16) quidem opere quid potest esse preclarius? mihi vero et Gn. et P. Scipiones et avi tui duo Lucius emilius et P. Africanus comitatu nobilium iuvenum fortunati videba ntur nec ulli bonarum artium magistri non sunt beati putandi, quamvis consenuerint vires atque defecerint. etsi ista ipsa defectio virium adulescentie vitiis efficitur sepius qua m senectutis; libidinosa enim et intemperans adulescentia effetum corpus tradit senectuti. Cirus quidem apud Xenophontem eo sermone quem moriens habuit, cum admodum senex esset, negat se unquam sensisse senectutem suam imbecilliorem factam in adulescentia fuisset. ego L. Metellum memini puer, qui cum quadriennio

PAGE 61

55 post alterum consulatum pontifex maximus f actus fuisset, viginti et quinque annos ei sacerdotio prefuit, ita bonis esse viribus extremo tempore etatis, ut adulescentiam non requireret. nihil necesse est mihi de me ipso dicere, quamquam est id quidem senile etatique nostre conceditur. videtisne ut apud Homerum sepissime Ne stor de virtutibus suis predicet? tertiam enim iam etatem hominum videbat n ec erat ei verendum ne vera predicans de se nimis videretur aut insolens aut l oquax. etenim ut ait Homerus 'ex eius lingua melle dulcior fluebat oratio',(17) ad quam suavitatem nullis egebat corporis viribus. et tamen dux ille Grecie nusquam optat ut Aiacis similes habeat decem, at ut Nestoris; quod sibi si acci derit, non dubitat quin brevi te mpore sit Troia peritura. sed redeo ad me. quartum ago annum et octogesimum; vellem equidem idem posse gloriari quod Cyrus, sed tamen hoc queo dicere, non me quidem his viribus esse quibus aut miles bello Punico aut quest or eodem bello aut consul in Hispania fuerim aut quadriennio post, cum tribunus militaris depugnavi apud Thermopilas M'. Glabrione consule, sed tamen ut vos videtis non plane me enervavit, non afflixit senectus, non curia vires meas desidera t, non rostra, non amici, non clientes, non hospites. neque enim umquam sum assens us veteri illi laudatoque proverbio quod monet 'mature fieri senem, si diu velis se nex esse.' ego vero me minus diu senem esse ma[l]lem quam esse senem ante quam essem. itaque nemo adhuc convenire me voluit quin fuerim occupatus. at minus habeo virium quam vestrum utervis. nec vos quidem T. Ponti centurionis vires habetis; num idcirco es t ille prestantior me? moderatio modo virium adsit et tantum quantum potest quisque nitatur; ne ille quidem magno desiderio tenebitur virium. Olimpie per stad ium ingressus esse Milo dicitur, (18) cum humeris suis sustineret bovem. utrum igitur has corporis an Pithagore tibi males vires ingenii dari? denique isto bono ut are, dum adsit, cum absit, ne requiras, nisi forte adulescentes pueritiam, paulul um etate progressi adulescentiam debent requirere. cursus est etatis certus et una via nature eaque simplex suaque cuique parti etatis tempestivitas est data, ut en im infirmitas est puerorum et ferocitas iuvenum et gravitas iam constantis etatis et senectutis maturitas naturale quiddam habeat, quod tempore suo percipi debeat. audisse te arbitror Scipio, hospes t uus avitus Massinissa que faciat hodie nonaginta natus annos; cum ingressus ite r pedibus sit, in equum omnino non ascendere, cum autem equo, ex equo non desc endere, nullo imbre, nullo frigore adduci ut capite operto sit, summamque in eo esse corpor is, siccitatem itaque omnia exequi regis officia et munera. potes t igitur exercitatio et temperantia etiam in senectute conservare ali quid pristini roboris. Non sunt in senectute vires. nec postulantur quidem vires a sene ctute. ergo et legibus et in stitutis vacat etas nostra muneribus his que non possunt sine vi ribus sustineri. itaque non modo quod non possumus, sed ne quantum quidem possumus cogimur. at multi ita sunt inbecilli senes ut nu llum officii (19) aut omnino vite munus exequi possint. C. at id quidem non propr ium senectutis vitium est, sed commune

PAGE 62

56 valetudinis. quam fuit inbecill us P. Affricani fillius is qui te adoptavit, quam tenui aut nulla potius valetudine! quod ni ita fuisset, alterum ille extitisset lumen civitatis; ad paternam enim magnitudine m animi doctrina uberior accesserat. quid mirum igitur in senibus, si infirmi sint aliquando, cum id ne adulescentes quidem fugere possint? resistendum Leli et Scipio senectuti est cuiusque vitia dilligentia compensenda sunt; pugnandum est tamquam c ontra morbum sic contra senectutem, habenda ratio valetudinis, utendum exercitationibus modicis, tant um potionis et cibi adhibendum ut reficiantur vires, non opprimantur. nec ve ro corpori solum subveniendum est, sed menti atque animo multo magis; nam hec quoque, nisi tamquam oleum lumini instilles, extinguuntur vires senectute. et corpora quidem exercitationum defatigatione ingravescunt, animi aute m se exercendo levantur. nam quos ait Cecilius 'comicos stultos senes', hos significat credulos obliviosos dissolutos, que vitia sunt non senectutis, sed inertis ignavie somniculoseque senectutis. ut petulantia, ut libido magis est adulescentium quam senum nec tamen omnium adolescentium, sed non proborum, et sic ista senilis stultiticia que deliratio appellari solet, senum levium est, (20) non omnium. quattuor robustos filios, et quinque filia s, tantam domum, tantas clientelas Appius Claudius regebat et cecus et senex; intentum enim animum tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat senectuti; tenebat etiam non modo autoritatem, sed etiam imperium in suos, metuebant eum servi, verebantur liberi, carum omnes habebant; vigebat in illa domo mos patrius et disciplina. ita enim senectus honesta es t, si se ipsa defendit, si ius suum retinet, si nemini mancipata est, si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos. ut enim adolescentem in quo est senile aliquod, si c senem in quo est aliquid adulescentis, probo; quod qui sequitur corpore senex esse poterit, animo numquam erit. Septimus mihi liber Originum est in manibus, et omnia antiquitatis monumenta collego, causarum illustrium quascumque defendi, nunc quam maxime consequi orationes, ius augurium pontificum civile tract o, multum etiam litteris Grecis utor Pythagoreorumque more exercende memo rie gratia quid quoque die dixerim audierim agerim, commemoro ad horam vesp eri. hec sunt exer citationes ingenii, hec curricula mentis, in his desudans at que elaborans corporis vires non magnopere desidero. adsum amicis, venio in senatum frequens ultroque affero res multum et diu cogitatas (21) easque tueor animi, non corporis viribus. quas si exequi nequirem, tamen me lectulus meus oblect aret ea ipsa cogitantem que iam agere non possem; sed ut possim, facit acta vita. se mper enim in hiis studiis laboribusque viventi non intelligitur quando obrepat senect us. ita sensim sine sensu etas senescit nec subito frangitur, sed diuturnitate extinguitur. Sequitur tertia vituperatio senectu tis, quod eam carere dicunt voluptatibus. o preclarum munus etatis, siquidem id au ffert a nobis quod est in adolescentia vitiosissimum! accipite enim optimi adolescentes veterem orationem Archite Tarentini, magni in primis et preclari viri, que mihi tradita est, cum essem adolescens Tarenti cum Q. Maximo. nulla m capitaliorem pestem quam voluptatem

PAGE 63

57 corporis hominibus esse dicebat a natura datam, cuius voluptatis avide libidines temere et effrenate ad potiendum incitarentur. hinc patrie proditiones, hinc rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci, dicebat nullum denique s celus, nullum malum facinus esse ad quod suscipiendum non libido voluptatis inpelleret, stupra vero et adulteria et omne tale flagitium nullis aliis illecebri s excitari posse nisi voluptatis; cumque homini sive natura sive quis deus nihil mente (22) pres tabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam esse inim icum quam voluptatem dicebat; nec enim libidine dominante temperatone locum esse neque omnino in voluptatis regno virtutem posse consistere quod quo magis intellegi possit, fingere animo iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporis quanta percipi posset maxima; nemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nil agitare mente, nil ratione nil cogita tione consequi posset. quocirca nil esse tam detestabile tamquam pestiferum quam voluptatem, siqui dem ea, cum maior esset atque longior, omne animi lumen extingueret. hec cum C. Pontio Samnite, patre eius a quo in Caudino proelio Sp. Postumius T. Veturi us consules supera ti sunt, locutum Architam Nearcus Tarentinus hospes nos tri, qui in amicitia populi Romani permanserat, se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni interfuisset Plato Atheniensis, quem Tare ntum venisse L. Camillo Ac. Claudio consulibus reperio. quorsus hec? ut intellegat is, si voluptatem aspernari rationem et sapientiam non possimus, magnam habendam esse senectuti gr atiam, que efficeret ut id non liberet quod non oporteret. impedit enim consilium voluptas, ac rationi inimica et, mentis ut ita dicam prestringit oculos nec (2 3) habet ullum cum virtute commercium. invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminin i fratrem G. Flamininum e senatu ei cerem septem annis post quam consul fuisset, sed notandam putavi libidinem. ille enim cum esset consul in Gallia, exoratus in convivio a scorto est ut securi feriret aliquem eorum, qui in vinculis essent dam pnati rei capitalis sensia. hic Tito fratre suo tunc censore qui proximus ante me fuerat, elapsus est; mihi vero et Flacco neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido, que cum probro privato coniungeret imperii dedecus. sepe audivi ea e maioribus natu, qui se porro pueros a senibus audisse dicebant, mirari solitum C. Fabricium quod, cum apud regem Pirum legatus esset, audisset e Thesallo Cinea esse quendam Athenis qui sese sapientem profiteretur, eumque dicere omnia que faceremus, ad voluptatem esse referenda. quod ex eo audientes M'. Curium et Ti. Coruncanium optare so litos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho persuaderetur, quod facilius vinci possent, cum se volupt atibus dedissent. vixerat M'. Curius cum P. Decio, qui quinquennio ante eum consulem se pro re publica quarto consulatu devoverat; norat eundem Fabricius, nor at Coruncanius; qui cum ex sua vita tum ex eius quem dico P. (24) Deci facto iudicabant esse profecto aliquid natura pulchrum atque preclarum quod sua sponte peteretur quodque spreta et contempta voluptate optimus quisque sequeretur.

PAGE 64

58 quorsus igitur tam multa de voluptate? quia non m odo vituperatio nulla, sed etiam summa laus senectutis est, quod eas noluptates nullas magno opere desiderat. caret epulis extructisque me nsis et frequentibus populis caret ergo etiam vinolentia et cruditate et insompnis. sed si a liquid dandum est voluptati, quoniam eius blanditiis non facile obsistimus (divine enim Plato 'escam malorum' appellat voluptatem, quod ea videlicet homines capia ntur ut hamo pisces), quamquam inmoderatis epulis cararet senectus, modi cis tamen conviviis delectari potest. C. Duellium M. filium qui Penos primus classe devicerat, redeuntem a cena senem sepe videbam puer; delectabat ur crebro funali et tibicin e, que sibi nullo exemplo privatus consumpserat; tantum licentie da bat gloria. sed quid ego alios? ad me ipsum iam revortar. primum habui semper sodales. sodalita tes autem me questor e constitute sunt sacris Ideis Magne Matris acceptis. epul abar igitur cum sodalibus omnino modice, sed erat quidam fervor etatis; qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora. neque enim ipsorum conviviorum delectationem (25) voluptatibus corporis magis quam cetu amicorum et sermonibus metiebar. bene enim maiores accubationem epularum amicorum, quia vite coniunctionem habere t, convivium nominaverunt melius quam Greci, qui hoc idem tum compotationem tu m concenationem vocant, ut quod in eo genere minimum est, id maxime probare videantur. ego vero propter sermonis delectationem tempestivis quoque conviviis delector nec cum equalibus solum qui pauci iam ad modum restant, sed cum vestra etiam etate atque vobiscum habeoque senect uti magnam gratiam que mihi sermonis aviditatem auxit, potationis et cibi su stulit. quodsi ista quem etiam delectent (ne omnino bellum indixisse vid ear voluptati cuius est fortasse quidam naturalis modus), non intelligo ne in istis voluptati bus quidem ipsis carere sensu senectutem. me vero et magisteria delectant a maio ribus instituta et hiis sermo qui more maiorum a summo magistro adhibetur in poculo, pocula et sicut in Symfosio Xenofontis est, comminuta atque rorantia et refrigeratio estate et vicissim aut sol aut ignis hibernus; quadem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque vicinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem quam maxime possimus vario sermone producim us. at non est voluptatum (26) tanta quasi titillatio in senibus. credo sed ne desideratio quidem; nihil autem est molestum quod non desideres. bene Sophocle s, cum ex eo quidam iam affecto etate queret utereturne rebus veneriis: 'di melora !' inquit; 'libenter vero istinc sicut ab domino agresti ac furioso profugi.' cupidi s enim rerum talium odiosum fortasse et molestum est carere, satiatis vero et expletis iocundius est carere quam frui. quamquam non caret is qui non desiderat; ergo hoc non desiderare dico esse iocundius. quodsi istis ipsis voluptat ibus quoque bona etas fr uitur libentius, primum parvulis fruitur rebus ut diximus, dei nde iis quibus senectus etiamsi non habunde potitur, non omnino caret. ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima cavea spectat, delectatur tamen etiam qui in ultima, sic adolescentia voluptates

PAGE 65

59 propter intuens magis fortasse letatur, se d delectatur etiam senectus procul eas spectans tantum quantum sat est. at illa quam quanti sunt, animum tamquam emeritis stipendiis libidinis ambitionis contentionum nimicitiarum c upiditatumque omnium secum esse secumque ut dicitur vivere! si vero habet aliquod tamquam pabulum studii atque doctrine, nihil est ot tiosa senectute iocundius. mori videbamus in studio dimetiendi pene motum celi atque terre Gallum familia rem patris tui Scipio; quotiens illum lux noctu aliquid describere ingressum, ( 27) quotiens cum nox oppressit, cum mane c[o]episset! quam delectabat eum defectus solis et lune ante nobis predicere multo! quid in levioribus studiis, sed ta men acutis? quamque gaudebat bello suo Punico Nevius! quam Truculento Plautus, quam Pseudulo suo! vidi etiam senem Livium; qui cum sex annis ante quam ego natus essem, fabulam docuisset Centone Tuditanoque consulibus, usque ad adolescentiam meam processit etate. quid de P. Licini Crassi et pontificii et civilis iuris studio loquar au t de huius P. Scipionis qui hiis paucis diebus pontifex maximu s factus est? atque eos omnes quos commemoravi hiis studiis flagrantes sene s vidimus; M. vero Cetegum quem recte 'Suadam medullam' dixit Ennius, quanto studio exerceri in discendo videbamus etiam senem! que sunt igitu r epularum aut ludorum au t scortorum voluptates aut cum hiis voluptatibus comparande? atque hec quidem studia doctrine; sunt que quidem prudentibus et bene institutis pari ter cum etate crescunt, ut honestum illud Solonis sit quod ait versiculo quodam ut an te dixi, senescere se multa in dies addiscentem, qua voluptate animi nu lla certe potest esse maior. Venio etiam nunc ad voluptates agri colarum, quibus ego ingredibilliter delector; que nec ulla impedi untur senectute et mihi ad sapientum vitam videntur proxime accedere. habent (28) enim ra tionem cum terra, que numquam recusat imperium nec unquam sine usura res ponddit quod accepit, sed alias minore plerumque maiore cum finore. quamquam me quidem non fructus modo, sed etiam ipsius terre vis ac ipsa natura dellectat. que cum gremio mollito ac subacto sparsum semen excepit, primum id oc[ca]ecatum cohibet, ex quo occato que hoc efficit nominata est, dein tepefactum vapore et compressu suo diffundit et elicit erbescentem ex eo viriditatem, que e nixa fibris stirpium sensim adolescit culmoque erecta geniculato vaginis iam qua si pubescens includitur; ex quibus cum emersit, fundit frugem spice ordine stru ctam et contra avium morsus minorum munitur vallo aristarum. quid ego vitium ortus satus incrementa commemorem? satiari de delectatione non possum, ut mee senectutis requiem oblectamentumque noscatis. obmitto enim vim ipsam omnium que generantur e terra; que effici ut exfici tantulo grano aut ex vacino vinaceo aut ex ceterarum frugum aut stripium minutissimis seminibus tantos truncos ramosque procreent. malleoli plan te sarmenta vites radices propagines, nonne ea efficiunt ut quemvis cum admira tione delectentur? vicitis quidem que natura caduca est et nisi fulta sit, fertur ad terram, eadem ut se exrigat, ac claviculis suis quasi manibus quicquid est nacta, (29) complectitur; quam serpentem

PAGE 66

60 multiplici lapsu et erratico ferro amputans cohercet ars agricolarum, ne silvescat sarmentis et in omnes partes nimia fundatur. itaque ineunte vere in hiis que relic ta sunt, existit tamquam ad articulos sarmentorum ea que gemma dicitur, a qua orie ns uva sese ostendit, que et suco terre et calore solis augescens primo est pe racerba gustatu, dein maturata dulcessit vestitaque pampinis nec modico tepore ca ret et nimios solis defendit ardores. qua quid potest esse tum fructu letius cum aspectu pulcrius? cuius non quidem utilitas me solum ut ante dixi, sed etiam cultura et ipsa natura delectat, adminiculorum ordines capitum coniugatio, religatio et propagatio vitium sarmentorum ea quam dixi aliorum amputatio, aliorum inmissio. qu id ego irrigationes, quid fossiones agri et repastinationesque proferam quibus fit terra multo fecundior? quid de utilitate loquar st ercorandi? dixi in eo libro quem de rebus rusticis scripsi; de qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri scriberet. at Homerus, qui multis ut mihi videtur ante siculis fuit, Lertem lenientem desiderium quod capiebat e filio, colentem agrum et eum stercorantem facit. nec vero segetibus solum et pratis et vineis et arbustis res rustice lete sunt, sed etiam ortis et pomariis tum pecudum (30) pa stu cum apium examinibus et florum omnium varietate. nec consiciones modo delectant, sed etiam insiciones, quibus nihil invenit agri cultura sollertius. possum persequi permulta oblectamenta rerum rusticarum, sed ea ipsa que dixi fuisse et sentio longiora. ignoscetis aute m Leli et Scipionam; nam et studio rerum rusticarum provectus sum et senectus est natura loquacior, ne ab omnibus vicis eam videar excusare. ergo in hac rusticana vita M'. Curius, cum de Samnitibus de Sabinis de Pirro triumphavisset, consumps it extremum tempus etatis. cuius quidem ego villam contemplans (abest enim non longe a me) admirari satis non possum vel hominis ipsius continentiam vel temporum disciplinam. M. Curio ad focum sedenti magnum auri pondus Samnites cum actuli ssent, repudiati sunt; non est aurum habere preclarum sibi videri dixit, se d hiis qui haberent aurum, imperare. At hec ut vobis preciosum malarum cogitationumque munus refertem et memintote acie me vinci ac pecuniam corrumpi non posse. poteratne tantus animus non afficere iocundam senectutem? sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam. in agris erant tum senatores id est senes, siquidem aranti L. Quinctio Cincinnato nuntiatum est eum dictatorem esse factum; cuius dictatoris iussu magister equitum C. Servilius Ala Sp. emilium regnum adpetentem vi occupatum interemit. a villa in senatum (31) arcessabatur et Curius et certi senes, ex quo qui eos accessebant, viatores nominati sunt. num igitur horum senectus miserabilis fuit qui se agri cultione oblectabant? mea quidem sententia haud scio an nulla vita beatior possit esse, neque solum officio, quod hominum generique universo cultura agrorum est salutaris, sed etiam delectatione quam dixi et saturitate copiaque rerum omnium, que ad victum hominum, ad cultum e tiam deorum pertinent et, quoniam hec quidam desiderant, magis iam cum voluptate redeamus. semper enim boni assiduique domini referta cella vinaria, olearia, et penaria est villaque tota locuples est, habundat eisque porco [ha]edo agno ga llina lacte caseo melle. iam ortum ipsi

PAGE 67

61 agricole succidiam alteram appellant. condi tiora facit hec supervacanei etiam operis aucupium atque venatio. quid de pratorum viridita te aut arborum ordinibus aut vinearum olivetorumve specie plura dicam? brevi precidam: agro be ne culto nil potest esse nec usu uberius nec specie ornatius; ad quem fruendum non modo non retardat, verum etiam invitat adque oblectat senectus. ubi enim illa etas potest aut calescere vel apricatione melius vel igni aut vicissim umbris aquisque ve refrigerari salubrius? sibi habeant igitur arma, sibi equos, sibi hastas, sibi clavam et pilam, sibi nanationes (32) atque cursus, nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et tesaras, id ipsum sic ut libe t nescio, quoniam sine hiis be ata esse senectus potest. multas ad res perutiles Xenofontis libri sunt; quos legite studiose queso, ut facitis. quam copiose ab eo agri cultura laudatur meo libro qui est de tuenda re familiari, qui Echonomicus inscribit! atque iam ut intelligatis nihil tam ei regale videri quam studium agri colendi, Socrates meo libro loquitur cum Critobolo dicens Cyrum minorem Persarum regem prestant em ingenio atque imperii gloria, cum Lisander Lacedemonius vir summe virtutis venis sed ad eum Sardis eique dona a sociis actulisset, et ceteris in rebus co mem erga Lysandrum atque humanum fuisse et ei quendam conseptum agrum dili genter consitum ostendisse. cum autem admiraretur Lysander et proceritates arborum et directos in quincuncem ordines et humum subactam atque puram et suav itatem odorum qui afflarentur odoribuse floribus, tum eum dixisse mirari se non modo dilligentiam, sed etiam sollertiam eius a quo essent illa dimensa atque disc ripta; eique Cyrum respondisse: 'atqui ego ista sum omnia dimensus; mei sunt ordi nes, (33) mea discriptio, multe etiam istarum arborum manu measunt sate.' tum Lisandrum intuentem purpuram eius et nitorem corporis ornatumque Persicum multo auro multisque gemmis dixisse: 'recte vero Cire te beatum fe runt, quoniam fortuna tue virtuti coniuncta est.' hac igitur frui fortuna licet senibus n ec etas impedit, quo minus et ceterarum rerum et in primis agri colendi studi a teneamus usque ad ultimum tempus senectutis. M. quidem Valerium Corvinum rithium accepimus et ad centesimum annum vitam produxisse, cum esset acta iam etate in agris eosque coleret; cuius inter primum et sextum consulatum quadr aginta et sex anni interfuerunt. itaque quantum spatium etatis maiores nostri ad se nectutis initium esse voluerunt, tantus illis cursus honorum fuit; atque huius etas extrema hec beatior quam media, quod auctoritatis habebat plus, laboris minus; apex senectutis est autem auctoritas. quanta fuit in L. Cecilio Metell o, quanta in Metilio Calatino! in quem illud epilogium: 'hunc plurime unicum consentiunt gentes populi primarium fuisset est virium.' notum est id totum carmen incisum in sepulcro. iure igitur gravis, cuius de laudibus omnium est fama consentiens. quem virum nuper P. Crassum pontificem maximum, quem post ea M. Lepidum eodem sacerdotio (34) predictum vidimus! quid de Paulo aut Afri cano loquar aut ut iam ante de Maximo? quorum non in sententia solum, sed etia m in nutu residebat auctoritas. habet

PAGE 68

62 senectus honorata presertim tantam auct oritatem, ut ea pluris sit quam omnis adulescentie voluptates. sed in omni oratione mementote me eam senectutem laudare que fundamentis adolescentie constituta sit. ex quo efficitur id quod ego magno quondam cum assensu omnium dixi, miseram esse sen ectutem que se oratione defenderet. non cani nec ruge repente auctoritatem affertur possunt, sed honeste acta superior etas fructus capit auctoritatis extremos. hec igitur ipsa honorabilia sunt que videntur esse levia atque communia, salutari appeti decedi assurgi deduci reduc i consuli; que et apud nos et in aliis civitatibus, utque queque optime morata sit, ita diligentissime observantur. Lesandrum Lacedemonium cuius modo feci mentionem, dicere aiunt solitum Lacedemonem esse honestissimum domicilium senectutis; nusquam tamen tribuitur etati, nusquam est senectus honoratior. quin etiam memorie traditum est, cum Athenis ludis quidam in theatrum grandis natu venisset, magno consessu locum ei nusquam datum a suis civibus; cum autem ad Lacedemonios accessisset, qui legati cum essent, in loco certo consederant, consurrexisse omnes illi dicuntur et senem sessum recepisse. quibus cum a cuncto assessu plausus esset (35) multiplex datus, memorie traditu dixisse ex his quendam Athenienses scire que recta essent, sed facere nolle. multa in vestro col[l]egio preclara, sed hoc de quo agimus in primis, preclarum est quod ut quisque etate antecedit, ita sent entie principatum omnium neque solum honore antecedentibus, sed hiis etiam qui cum imperio sunt, maiores natu nostri augures anteponuntur. que sunt igitur voluptates corporis cum auctoritatis premiis comparande? quibus qui splendide usi s unt, hii mihi videntur fabulam etatis peregisse nec tamquam inexercitati ystriones in extremo actu corruisse. At sunt morosi quidam et anxii et ir acundi et difficiles se nes. si querimus, etiam avari; sed hec morborum vitia sunt non senectutis. ac morositas tamen et ea vitia, que dixi, habent ali quid excusationis non illius qui dem vestre, sed que probari posse videatur; contempni se putant, despic i et inludi; preterea in fragili corpore odiosa omnis offensio est. que tamen om nia dulciora fiunt et moribus bonis et artibus idque cum in vita tum in scena intellegi potest ex his fratribus qui in Adelphis sunt. in altero quanta diritas, in altero comitas! sic se res habent: ut enim non omne vinum, sic non omnis etas vetustat e coacescit. severitatem in senectute probo, sed eam sicut alia modicam, acerbitatem nullo modo. avaritia vero senilis qui d sibi velit, non intelligo; potest enim quicquam esse absurdius quam quo minus via restat, (36) eo plus viatici quere re? Quarta restat causa que maxime angere atque sollicitam habere nostram etatem videtur, apropinquatio mortis, que cer te a senectute non potest longe abesse. o miserum senem qui mortem contempnendam esse in tam longa etate non viderit! que aut plane neglegenda est, si omnino extingu it animum, aut etiam optanda, si aliquo eum deducat ubi sit futurus eternus; at qui tertium certe nichil inveniri potest;

PAGE 69

63 quid igitur timeam, si aut non miser post mortem aut beatus etiam futurus sum? quamquam quis est tam stultus quamvis sit adulescens, cui sit exploratum se ad vesperum esse victurum? quin etiam etas illa multo plures quam nostra mortis casus habet; facilius in morbos incidunt adulescentes, gravius egrotant, tristius curantur. itaque pauci veniunt ad sen ectutem; quod ni ita accideret, melius et prudentius viveretur. mens et enim et rati o et consilium in senibus est; qui si nulli fuissent, nulle omnino civitates fuissent sed redeo ad mortem inpendentem. quod est id crimen senectutis, cum id ei vi deatis cum adulescentia esse commune? sensi ego tum in optimo filio meo, tum in expectatis ad amplissimam dignitatem fratribus tuus Scipio, mortem omni etati esse communem. at sperat adulescens diu esse se victurum, quod sper are idem senex non potest. inscipienter sperat. quid enim stultius quam incerta pro (37) certis habere, hec falsa pro veris? at senex nec id quod sperat quidem habet. at est eo meliore condicione quam est adulescens, cum id quod ille sperat, hic cons ecutus est; ille vult diu vivere, hic diu vixit. quamquam o dii boni! quid est in hominis vita diu? da enim supremum tempus, expectemus Tarthesiorum regis etatem (fu it enim ut scriptum video Archantonius quidam Gaditanus qui octoginta regnavit anno s, centum viginti vixit)_sed mihi ne diuturnum quidem quicquam videtur in quo est aliquid extremum. tum enim ad extremum id advenit, tum illud quod preteri it, effluxit; tantum remanet quod virtute et recte factis consecutus sis; hore quidem cedunt et dies et menses et anni nec preteritum tempus umquam revertitur nec quicquid sequatur, sciri potest; quod igitur cuique temporis ad vivendum datur, eo debet esse contentus. neque enim tamen histrioni, ut placeat, peragenda fabula est, modo in quocumque fuerit actu, probetur, nec sapien ti usque ad 'Plaudite' viveniendi est. breve enim tempus etatis satis longum est ad bene vivendi et honeste; cum processerit longius, non magis dolendum est quam agricole dolent preterita verni temporis suavitate estatem autumpnu mque venisse. ver enim tamquam adulescentiam significat os tenditque fructus futuros, reliqua autem tempora demetendis fructibus et perc ipiendis accommodadata sunt. fructus autem senectutis est ut sepe (38) dixi ante partorum bonorum memoria et copia. omnia vero que secundum natu ram fiunt, sunt habenda in bonis. quid autem est tam secundum naturam quam senibus emori? quod idem contingit adolescentibus adversante et repugnante na tura. itaque adolescentes mihi mori sic videntur ut cum aque multi tudine flamme vix opprimitur, senes autem sic ut cum sua sponte nulla adhibita vi consumptus ignis extinguitur; et quasi poma ex arboribus, si cruda sunt, vi avelluntur, si matura et cocta, decidunt, et vitam adolescentibus vis auffert, senibus maturita s; que quidem mihi tam iocunda est, ut quo propius ad mortem accedam, quasi terram videre videar aliquandoque in portum ex longa navigatione esse venturus. senectus autem nullus est certus termi nus recteque in ea vivitur, quoad munus officii exequi et tueri possis et tamen mo rtem contempnere; ex quo fit ut animosior

PAGE 70

64 etiam senectus sit quam adolescentia et fortior. hoc illud est quod Phisistrato tiranpno a Solone responsum est, cum illi querenti qua tandem spe fretus sibi tam audaciter obsisteret, respond it dicitur: 'senectute.' sed vivendi est finis optimus, cum integra mente certisque sensibus opus ipsa suum eadem que quo agmentavit, natura dissolvit. ut navem, ut edificiumque idem destruit facillime qui construxit, sic homines eademque optume que congl utinavit natura di ssolvit. iam omnis conglutinatio recens egre, inveterata facille divellitur. ita fit ut illud breve vite reliquum nec avide appetendum senibus nec sine causa (39) deserundum sit; vetatque Pictagoras iniussu imperatoris, in est dei, de presidio et statione vite recedere. Solonis quidem sapientis elogium est, quo se negat velle suam mortem dolore amicorum et lamentis vacare. vult credo se esse carum suis; sed haud scio an melius Ennius ait: 'Nemo me lacrimis decoret neque funera fletu faxit.' ut non censet lugendam esse mortem quam inmortalitas consequatur. iam si sensus moriendi aliquis esse potest, usque ad exiguum tempus duravit, presertim seni, post mortem sensus quid em aut optandus aut nullus est. sed hoc meditatum ab adolescentia debet esse mort em ut negligamus, sine qua meditatione tranquillo animo nemo esse potest. moriendum enim certe est et id incertum an eo ipso die. mortem igitur omnibus horis impendentem timens qui possit animo tranquillo consistere? de qua non ita longa disputatione opus esse videtur, cum multi rustici et adolescentes contempser unt recordor non L. Brutum qui in liberanda patria est interfectus, non duos Decios qui ad voluntariam mo rtem cursum equorum incitaverunt, non M. Atilium qui ad supplicium est profect us, ut fidem hosti datam conservaret, non duos Scipiones qui iter P[o]enis vel corporibus suis obstruere voluerunt, non avum tuum L. Paulum qui mortem luit collige sui in Cannensi ignominia temeritatem, non M. Marcellum cuius interitum ne crudelissimus quidem hostis honore sepulture carere passus est, sed legion es nostras, quas scripsi in Originibus, in eum esse locum sepe profectas alacri animo et erecto unde se numquam redituras arbitrarentur. quod igitur (40) adulescen tes et hii quidem non solum indocti, sed etiam rustici contempnunt, id docti senes extimescent? omnino ut mihi quidem videtur, rerum omnium satietas vite facit satietatem. sunt pueritie certa studia; numquam igitu r ea desiderant adol escentes? sunt et ineuntis adulescentie; num ea constans iam requirit etas que media dicitur? sunt etiam eius etatis; num ea quidem queruntur a senectute; sunt extrema quedam se senectutis studia; ergo ut superiorum etatum studia occidun t sic occidunt etiam senectutis; quod cum evenit, satietas vite tempus maturum mortis affert. Equidem non enim video cur quid ipse sentiam de morte, non audeam vobis dicere, quod ex eo melius cernere mihi vide or quo ab ea propius absum. ego vestros patres tu Scipio tuque C. Leli, viros clarissimos mihique amicissimos vivere

PAGE 71

65 arbitror et eam quidem vitam que est sola vita nominanda. nam dum sumus inclusi in his compagibus corporis, munere quodam necessitatis et gravi opere perfungimur; est enim celestis animus ex altissimo domicilio depressus et quasi demersus in terram, locum divine nature eternitatique contrarium. sed credo deos inmortales sparsisse animos in corpora humana, ut essent qui terras tuer entur quique celestium ordinem contemplantes imitarentur eum vite modo atque constantia. nec me solu m (41) ratio ac disputatio impulit ut ita crederem, sed nobilitas etiam summorum philosophorum et auctoritas. audiebam Pitagoram Pitagoreosque inco las pene nostros, qui essent Italici philosophi quondam nominati, numquam dubita visse quin ex universa mente divina delibatos animos haberemus. demonstraban tur mihi preterea que Socrates supremo die vite de inmortalitate animorum disseru isset, is qui esset omnium sapientissimus oraculo Apollinis iudicatus. quid multa? sic mihi persuasi, sic sentio, cum tanta celeritas animorum sit, tanta memoria pr eteritorum futurorumque prudentia, tot artes, tot scientie, tot inventa, non posse eam naturam que res eas contineat, esse mortalem, cumque semper animus agitetur nec principium motus habeat, quia se ipse moveat, ne finem quidem habiturum esse motus, quia numquam se ipse sit relicturus, et cum simplex animi natura esset neque haberet quicquam in se admixtum dispar sui atque dissimile, non posse eum dividi; quod si non posset dividi, non posse interire; magnoque esse ar gumento homines scire pleraque ante quam nati sint, quod iam pueri, cum artes di fficiles discant, ita celeriter res innumerabiles arripiant ut eas non tum prim um accipere videan tur, sed reminisci (42) et recordari. hec Platonis fere. apud eXenophontem autem moriens Cyrus maior hec dicit: 'nolite arbitrari o mihi carissimi filii, me cum a vobis discessero, nusquam aut nullum fore. nec enim dum eram vobiscum, animum meum videba tis, sed eum esse in hoc corpore ex his rebus quas gereba m, intellegebatis. eundem igitur esse credite, etiamsi nullum videbitis. Nec vero clarorum virorum honores post mortem permanerent, si nihil eorum ipsorum animi efficerent, quo diutius me moriam sui retenere mus. mihi quidem numquam persuaderi potuit animos, dum in co rporibus essent mort alibus, vivere, et cum exissent ex his, emori, nec vero tunc animum esse insipientem, cum ex insipienti corpore evasisset, sed cum omni admixtione corporis liberatus purus et integer esse c[o]episset, tu m esse sapientem. atque etiam cum hominis natura morte dissolvitur, ceterarum rerum perspicuum est quo queque discedant; abeunt enim illuc omnia unde orta sunt, animus autem solus nec cum adest nec cum discedit, apperiret. iam vero videtis nil e sse tam morti simile quam somnum. atqui dormientium animi maxime declar ant divinitatem suam; multa enim, cum remissi et liberi sunt, futura prospiciunt. ex quo (43) intelligitur quales futuri sint, cum se plane corporis vinculis relaxaverint. quare, si hec ita sunt, sic me colitote' inquit 'ut deum; sin una est interiturus animus cum corpore, vos tamen deos

PAGE 72

66 verentes qui hanc omnem pulchritudinem tuentur et regunt, memoriam nostri pie inviolateque servabitis.' Cyrus quidem hec moriens; nos si placet nostra videamus. nemo umquam mihi Scipio persuadebit aut patrem tuum Paulum aut duos avos Paulum et Africanum aut Affricani patrem aut patruum aut multos prestantos viros quos enumerare non est necesse, tanta esse conatos que ad posteritatis memoriam pertinerent, nisi animo cernerent posteritatem ad se posse pertinere. an censes, ut de me ipso aliquid glorier more senum, me tantos labores diurnos nocturnosque domi militieque suscepturum fuisse, si hisdem finibus gloriam meam quibus vitam essem terminaturus? nonne etatem melius multo fui sset otiosam et quietam sine ullo aut labore aut contentione traducere? sed nescio quo modo an imus erigens se posteritatem ita semper prospiciebat, qua si cum excessisset e vita, tum denique victurus esset. quod quidem nisi ita se habe ret, ut animi inmortales essent, (44) haud optimi cuiusque animus maxime ad inmortalem et gloriam niteretur. quid? quod sapientissimus quisque equi ssimo animo moritur, stultissimus iniquissimo, nonne vobis videtur is animus qui plus cernat et longius, videre se ad meliora proficisci, ille au tem cui obtusior sit acies, non videre? equidem efferor studio patres nostros quos colui et dilexi videndi neque vero eos solum convenire aveo quos ipse cognovi, sed illo s etiam de quibus audivi et legi et ipse conscripsi. quo quidem me proficiscentem haud sane facile quis retraxerit nec tamquam recorserit Pilam. et si qui mihi deus largia tur ut ex hac etate repuerascam et in cunis vagiam, valde recusem nec vero velim quasi decurso spatio ad carceres a calce revocari. quid enim habet vita co[m]modi? quid non potius laboris? sed habeat sane, habet certe tamen aut satietatem aut modum. non enim lubet mihi deplorare vitam, quod multi et ii doctique sepe fecerunt, ne que me vixissise penitet, quoniam ita vixi, ut non frustra me natum existimem, et ex vita ita discedo tamquam ex hospitio, non tamquam ex domo. commorandi enim natura devorsorium nobis, dedit (45) non habitandi. o preclarum diem, cum in illud divinum animorum concilium coetumque proficiscar cumque ex hac turba et colluvione discedam! proficiscar enim non ad eos solum viros de quibus ante dixi, verum etiam ad Catonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo pietate prestantior; cuius corpus a me crematum est, quod contra decuit ab illo meum, animus vero et non me deserens, sed respectans in ea profecto loca discessit quo mihi ipse cernebat esse veniendum. quem ego meum casum fortiter fe[r]re visus sum, non quo equo animo ferrem, sed me ipse consolabar existu mans non longinquum inter nos digressum et discessum fore. his mihi rebus Scipio (id enim te cum Lelio admirari solere dixistis) levis est senectus nec solum non molesta, sed etia m iocunda. quodsi in hoc erro, qui animos hominum esse inmortales credam, libe nter erro nec mihi hunc errorem quo delector, dum vivo, extorqueri volo; si n mortuus, ut quidam philosophi minuti censent, nihil sentiam, non vereor ne hunc errorem meum philosophi morituri irrideant. quodsi non sumus inmortales fu turi, tamen extingui homini suo tempore optabile est. nam habet natura ut aliaru m (46) omnium rerum sic vivendi modum.

PAGE 73

67 senectus autem etatis est peractio tam quam fabule, cuius defatigationem fugere debemus presertim adiuncta satietate. Hec habui de senectute que dicerem; ad quam utinam perveniatis, ut ea que ex me audistis, re experti probare possitis! M.T. Cicero de Senectute Feliciter Explicit Paradoxa Stoicorum Mar. Tu. Ci. Paradoxa feliciter incipit: INCIPIT FELICITER Animadverti, Brute, sepe Catonem, a vunculum tuum, cum in senatu sententiam diceret, locos graves ex philosophia trac tare abhorrentes ab hoc usu forensi et publico, sed dicendo consequi tamen, ut il la etiam populo probab ilia viderentur. Quod eo maius est illi quam aut tibi au t nobis, quia nos ea philosophia plus utimur, que peperit dicendi copiam, et in qua dicuntur ea, que non multum discrepent ab opinione populari, Cato autem, perfectus mea sententia Stoicus, et ea sentit, que non recte probantur in vulgus, (2 ) et in ea est heresi, que nullum sequitur florem orationis neque dilatat argumentu m, sed minutis interrogatiunculis quasi punctis, quod proposuit, efficit. Sed nihil est tam incredibile, quod non dicendo fiat probabile, nihil est tam horridum, tam incultum, quod non splendescat oratione et tamquam excolatur. Quod cum ita putarem, feci etiam audaci us quam ille ipse, de quo loquor. Cato enim dumtaxat de magnitudine animi, de continentia, de morte, de omni laude virtutis, de diis inmortalibus, de caritate patrie Stoice solet nullis oratoriis ornamentis adhibitis dicere, ego vero illa tib i ipsa, que vix in gimasiis et in otio Stoici probant, ludens co nieci in communes locos. Que quia sunt admirabilia contraqu e hominum opinionem [ab ipsis etiam paradoxa appellantur], temtare volui possentne proferri in lucem [id est in forum], et ita dici, ut probarentur, an alia quedam esset erudita, alia popularis oratio, eoque hos locos scripsi lib entius, quod mihi ista que paradoxa appellantur maxime videntur esse Socrat ica longeque verissima. Accipies ergo hoc parvum opusculum lucubratum his iam contractioribus noctibus, quoniam illud maiorum vigiliarum munus in tuo nomine apparuit, et (3) degustabis hoc genus exercitationum mear um, quibus uti consuevi, cum ea, que dicuntur in scholis KTHTIK in possesiva ad nostrum hoc oratorium transfero dicendi genus. Hoc tamen opus in acceptum ut refferas, nihil postulo; non enim tale est, ut in arce poni possit qua si illa Minerva Phidie, sed tamen tale est ut ex eadem officina exisse appareat. Quod honestum sit id solum bonum esse

PAGE 74

68 Vereor, tamen ne cuiquam vestrum ex Stoycorum hominum disputationibus, non ex meo sensu deprompta hec videatur hec oratio, dicam, quod sentio, tamen, et dicam brevius, quam tanta res dici possit. Numquam hercule ego neque pecunias istorum neque tecta magnifica neque opes neque imperia neque eas, quibus maxime astricti sunt, voluptates in bonis rebus aut expetendis esse numerandas duxi, quippe cum viderem his rebus circumfluentes ea tamen illos maxime desiderare, illa quibus habundarent. Neque enim umquam expl etur neque satiatur cupiditatis sitis, neque solum ea qui habent libidine augendi cruciantur, sed etiam amittendi metu. In quo quidem continentissimorum hominu m, maiorum nostrorum, sepe requiro prudentiam, qui hec inbecilla (4) et comm utabilia pecunie membra solo verbo bona appellanda putaverunt, cum re ac factis longe aliter iudicavissent. Potestne bonum cuiquam malo esse, aut potest quisquam in habundantia bonorum ipse esse non bonus? Atqui ista talia omnia videmus, ut et inprobi ea habeant et obsint bonis. Quam ob rem licet inrideat, si qui vult, tamen plus apud me ratio vera valebit quam vulgi opinio; neque ego umquam bona perdidisse dicam, si quis pecus aut supellectilem amiserit, nec non illum laudabo sepe sapiente, Biantem, ut opinor, qui nominatur inter septem sapientes; cuius cum patriam Prienam cepisset hostis ceterique ita fugerent ut multa de suis rebus asportarent, cum esset admonitus a quodam, ut idem ipse faceret, 'Ego vero', inquit, 'facio; nam omnia mea mecum porto. 'Ille hec ludibria fortune nec sua quidem putavit, que etiam nos appellamus bona. Queret igitur aliquis quid est, bonu m? Si, quod recte fit et honeste et cum virtute, id bene fieri vere dicitur, quod rectum et honestum et cum virtute est, id solum opinor bonum. Sed hec videri possunt obscuriora, si ne appositone extr emorum cum lentius disputantur; vita atque factis illustrada sunt (5) summorum virorum hec, que verbis subtilius, quam satis est, disputari videntur. Quero enim a vobis, num illam cogitationem videantur hii habuisse, qui hanc rem publicam tam preclare fundatam nobis reliquerunt, auri aut ar genti ad avaritiam aut amen itatis ad delectationem aut suppellectilis ad delicias au t epularum ad voluptates. Ponite ante oculos unum quemque regum. Vultis a Romulo incipere? vultis post liberam civitatem ab his ipsis, qui liberaverunt eam Quibus tandem gradibus Romulus escendit in celum? hisne, que is ti bona apellant, an rebus gestis atque virtutibus? Quid? a Numa Pompilius minusne gratas diis inmortalibus capedines ac fictiles urnas fuisse quam delicatas Sa liorum pateras arbitramur? Omitto reliquos; sunt enim omnes pares inter se preter Superbum. Brutum vero si quis roget, quid egerit in patria liberanda, si quis item reliquos eiusdem consilii socios, quid expectaverint, quid secuti sint, nu m quid existet, cui voluptas, cui divitie, cui deni que preter officium fortis et magni viri quicquam aliud propositum fuisse videatur? Que res ad necem Porsene C. Mucium impulit sine ulla spe (6) salutis sue? que vis oratium Coclitem contra omnes hostium copias tenuit in

PAGE 75

69 ponte solum? que vis patrem Decium, que filium devovit et inmisit in armatas hostium copias? quid continentia C. Fa bricii, est tenuitas victus M'. Curii sequebatur? quid? duo propugnacula belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui Carthaginiensium suis adventum corpor ibus intercludendum putaverunt, quid? Affricanus maior, quid? inter horum etat es interiectus Cato, quid? alii innumerabiles (nam exemplis domesticis habundamus) Putasne quicquam illos in vita sibi expetendum esse, cogitasse nisi quod laudabile esset et preclarum, videntur? Veniant igitur isti irrisore s orationis huius atque se ntentie et iam vel ipsi iudicent, utrum se horum a licuius, qui marmoreis tectis ebore auroque fulgentibus, qui signis, et tabulis, qui celato auro et argento, qui Corinth iis operibus habundant, an C. Fabricii, qui nihil ha buit eorum, nilque eorum habe re voluit, similes malint. Atque hec quidem, que modo huc, modo illuc transferuntur, facile adduci solent ut in bonis rebus negent esse, illud arcte tenent accurateque (7) defendunt, voluptatem esse summum bonum; que qui dem mihi vox pecudis videtur esse, non hominum. Tu, cum tibi sive deus sive ma ter, ut ita dicam, rerum omnium natura dederit aiunt, quo nihil est prestantius neque divinius, sic te ipsum abicies atque prosternes, ut nihil inter te atque in ter quadrupedem aliquam putes interesse? Quicquamne bonum est, quod non eum, qui id possidet, meliorem facit? Ut enim est quisque maxime est boni par ticeps, ita et laudabilis maxime; neque est ullum bonum, de quo is, qui id hab eat, non possit honeste gloriari. Quid autem horum est in voluptate? melioremne effic it aut laudabiliorem virum? an quisquam in potiundis voluptatibus glor iando se et predicatione effe rt? Atqui si voluptas, que plurimorum patrociniis defenditur, in re bus bonis habenda non est, eaque quo maior est, eo magis mentem ex sua sede et stat u demovet, profecto nih il est aliud bene et beate vivere nisi hone ste et recte vivere. In quo virtus sit ei nihil deesse ad bene vivendum Neque ego vero M. Regulum erumnosum nec infelicem nec miserum unquam putavi. Non enim magnitudo animi crucia batur eius a P[o]enis, non gravitas, non fides, non constantia, non (8) ulla virtus, non denique animus ipse, qui tot virtutum presidio munitus tantoque comitatuque, virt utum septus cum corpus eius caperetur, capi certe ipse non potuit. C. vero Marium vidimus, qui mihi in secundis rebus unus ex fortunatis hominibus, adve rsis unus ex summis videbatur viris, quo beatius nil esse mortali potest. Nescis, o Marce Antoni insane, nescis quantas vires virtus habeat; nomen tantum virtutis usurpas, quid ipsa valeat ignoras. Nemo potes t non beatus esse, qui est totus aptus ex sese, quive in se uno pon it omnia sua. Cui spes omnis et ratio et cogitatio pendet ex fortuna, huic nihil pot est esse certi, nil, habet quod exploratum habeat permansurum sibi diem unum. Eum tu hominem terreto, si quem eris nactus,

PAGE 76

70 istius modi mortis aut exilii minis. Mihi vero quicquid acciderit in tam ingrata civitate, ne recusanti quidem evener it, non modo non repugnanti. Quid enim ego laboravi aut quid egi, aut in quo laboraverunt cure me et cogitationes, siquidem nil tale peperi, nec consecutus sum, ut in eo statu essem, quem neque fortune temeritas neque inimicorum labefactaret iniuria? Mortem nec mihi minitaris, ut omnino ab hominibus (9), an exilium, ut ab improbis demigrandum sit? Mors terrib ilis est iis, quorum cum vita omnia extinguuntur, non iis, quorum laus emori non potest, exilium autem terribile illis, quibus quasi circumscriptus est habitandi locus, non iis, qui omnem orbem terrarum unam urbem ducunt esse. Te miserie, et er umne premunt omnes, qui te beatum, qui te florentem putas, tue lubidi nes torquent, tu dies noctes que cruciaris, cui nec sat est, quod est, et ipsum quod habesne diuturnum futurm sit, times, te conscientie stimulant maleficiorum tuorum, te metu s exanimant iudiciorum atque legum, quocumque aspexisti, ut furie sic tibi tue o ccurrunt iniurie, que suspirare te libere non sinunt. Quam ob rem, ut improbo et stulto et inerti nemini bene esse potest, sic bonus vir et fortis et sapiens miser esse non potest. Nec vero, cuius virtus moresque laudandi sunt, eius non laudanda est vita, ne c porro fugienda est vita, que laudanda est; esset autem fugienda, si esset misera Quam ob rem, quicquid est laudabile, idem et beatum et florens et expetendum videri debet. (10) (?) (?) Parva, inquit, est res. ut magna culp a nec enim peccata rerum eventu, sed vitiis hominum metienda sunt non quo fiant. Sed al iquibus in quo peccater, id potest esse aliud alio maius aut minus, ipsum quid em illud peccare, quoquo verteris, unum est. Auri navem evertat gubernator an palee, in re aliquantulum, in gubernatoris inscitia nil interest. Lapsa est libido in muliere i gnota, dolor ad paucio res pertinet, quam si petulans fuisset in aliqua nobili et genero sa virgine; peccatum vero nihilo minus est, siquidem est peccare tamquam transire lineas; quod cum feceris, culpa commissa est; quam longe progrediaris, cu m semel hinc transieris, ad augendam transeundi culpam nil pertinet. Peccare ce rte licet nemini. Quod autem non licet, id hoc uno tenetur, si arguitur non licere. Id si nec maius nec minus umquam fieri potest, quoniam in eo est peccatum, si non licuit, quod semper unum et idem est, que ex eo peccata nascuntur, equalia ut sint oportet. Quodsi virtutes sunt pares inter se, s unt paria esse etiam vitia necesse est. Atqui pares esse virtutes, nec bono viro meliorem nec temperato temperatiorem posse fieri nec forti fortiorem nec sapiente sapientiorem facillime perspici potest. An virum bonum dices, qui (11) depositu m nullo teste, cum inpune lucrari possit auri pondo decem, reddiderit, si idem in decem milibus pondo auri non idem fecerit? aut temperantum, qui se in aliqua li bidine continuerit, in aliqua effuderit?

PAGE 77

71 Una est virtus consentiens cum ratione et perpetua constantia ; nihil huic addi potest, quo magis virtus sit, nihil demi, ut virtutis nomen relinquatur. Etenim si bene facta recte facta sunt et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius quicquam inveniri potest. Sequitur igitur, ut etiam vitia paria sint, siquidem pravitates animi recte vitia dicuntur. Atqui, quoniam virtutes pares sunt, recte facta, quoniam a virtutibus proficiscuntur, pari a esse debent, itemque quoniam peccata, ex vitiis manant, sint equalia necesse est. A philosophis, inquit, ista sumis. qui in vidiis in st as vitiis. Metuebam, ne a lenonibus diceres. Socrates disputabat hoc modo. Bene he rcule narras; nam istum doctum fuisse et sapientem virum me morie traditum est. Sed tamen quero ex te, quoniam verbis inter nos contendimu s, non pugnis: utrum potius sit querendum, quid baiuli atque operarii an quid homines doctissimi senserint? presertim cum hac sententia non modo verior ulla, sed ne uti lior quidem hominum vite reperiri ulla possit. Que vis est enim, que magis arcea t homines ab omni improbitate, quam si senserint (12) indelictis nu llum in delictis discrimen e sse? eque peccare se, si privatis ac si magistra tibus manus adferant? quamcumque in domum stuprum intulerint, eandem labem esse libidinis? Nihilne igitur intere st nam hec dicet aliquis), pat rem quis enecet an servum? Nuda ista si ponas, iudicari qualia sint, facile non possu m. Patrem privare vita si per se scelus est, Saguntini, qui parentes suos liberos emori quam servos vivere maluerunt, parricide fuerunt. Ergo et pare nti non numquam adimi vita sine scelere potest et servo sine iniuria sepe non potest. Causa igitur hec, non natura distinguit; que quoniam utro accessit, id fit propensius, si utrobique coniuncta sunt, paria fiant necesse est. Illud tamen interest, quod in servo necando, si ad fit iniuria, semel peccatur, in patris vita violanda multa peccantur; violatur is, qui procreavit, is, qui alliud, is qui nutruit is, qui erudivit, is, qui in se de ac domo ac in re publica collocavit; multitudine peccatorum pecatur. eoque p(o)ena maiore dignus est. Sed nos in vita, non que cuique peccato p(o)en a sit, sed quantum cuique liceat, spectare debemus; quicquid non oportet, scelus esse, quic quid non licet, nefas putare debemus. Etiamne in minimis rebus? Etiam, siquidem modum rerum fingere non possumus, animorum modum (13) tenere possumus. Histrio si paulum se movit extra numerum, aut si versus pronuntiatus est sila ba una brevior aut longior, exibilatur, et exploditur; in vita tu, que omni gestu moderatior, omni versu aptior esse debet, ut in sillaba te peccasse dices? Poetam non a udio in nugis; in vite societate audiam civem digitis peccata dimetientem sua? Si vis, visa sint breviora, levioraque qui possunt videri? cum, quicquid peccatur, perturbatione peccetur rationis atque ordinis, perturbata autem etiam ratione semel vel ordine nihil addi possit, quo magis peccari posse videatur. Omnis stultos insanire

PAGE 78

72 Ego vero te non modo stultum, ut se pe, non modo inprobum, ut semper, sed dementem et insanum rebus addicam necessa riis esse invictus potest. Sapientis animus magnitudine consilii, tollerantia rerum humanarum, contemptione fortune, virtutibus denique omnibus ut m(o)enibus septus vicetur et ex pugnabiturque, qui ne civitate quidem pelli potest? Que est enim civitas? omnisne conventus etiam ferorum et immanium? omnisne etiam f ugitivorum ac latronum congregata uno in loco multitudo? Certe negabis. Non igitur erat illa tunc civitas, cum leges in ea nihil valebant, cum iudicia iacebant, cum mos pa trius acciderat, cu m (14) ferro pulsis magistratibus senatus nomen in re publica non erat; predonum ille concursus et te duce latrocinium in foro constitutum et re liquie coniurationis a Catiline furiis ad tuum scelus furoremque converse, non civitas erat. Itaque pulsus ego civitate non sum, que nulla erat, accersitus sum in civitatem, cum esset in re publica consul, qui tum nullus fuerat, esset senatus, qui tum occiderat, esset consensus popu li liber, esset iuris et e quitatis, que vincula sunt civitatis, repetita memoria. Ac vide, qu am ista tui latrocinii tella contempserim. Iactam et inmissam a te nefariam in me iniuriam semper duxi, pervenisse ad me numquam putavi, nisi forte, cum parietes di sturbabas aut cum tectis sceleratas faces inferebas, meorum aliquid aut ruere au t in urbe deflagrare arbitrabare. Nihil neque meum est neque cuiusquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti potest. Si mihi eripuisses divinam animi mei consciantiam meas curas, vigilias, consilia in re publica, si huius eterni beneficii inmort alem memoriam delevisses, multo etiam magis, si illam mentem, unde hec consilia manarunt, mihi eripuisses, tunc ego accipisse me iniuriam confitere r. Sed si hoc nec fecisti neque facere potuisti, mihi reditum gloriosum tua de dit iniuria, (15) non exitum calamitosum. Ergo ego semper ero civis, et tunc maxime, cum meam salutem senatus exteris nationibus ut civis optimi commendabat, tu ne nunc quidem est civis, nisi forte idem hostis et civis esse potest. An tu civem ab hoste loco ac natura, non animo factisque distinguis? Cedem in foro fecisti, cum armatis latronibus templa tenuisti, pirivatorum domos, edesque sacras incendisti. Cur hostis Spartacus, si tu es civis? Potes autem esse tu civis, propter quem aliquando civitas non fuit? et me tuo nomine exulem appellabas, cum omnes meo discessu exul asse rem publicam putent? Numquamne, homo amentissime, te circumspicies, nu mquam, nec quid facias, considerabis? quidve loquaris? Nescis exilium sceler um esse p[o]enam, meum illud iter ob preclarissimas res a me ante gestas esse susceptum? Omnes scelerati atque inpii, quorum tu te ducem esse confiteris, quos leges exilio affici volunt, exules sunt, etia msi solum non mutaverint. An, cum omnes leges exulem te esse iubeant non eius tu exul? Num appellatur inimicus, qui cum tello fuerint? Ante senatu m tua sica deprehensa est. Qui hominem occiderit? Plurimos autem occidisti. Qui incendi um fecerit? edes Nimpharum manu tua deflagravit. Qui templa deorum (16) occ upaverit? In foro autem castra posuisti.

PAGE 79

73 Sed quid ego omnes leges profero, quibus omnibus es exul? Familiarissimus tuus de te privilegium tulit, ut, si in op ertum Bone Dee accessisses, exulares. At te fecisse id etiam gloriari soles. Quo modo ig itur tot legibus in ex ilium eiectus exulis nomen non perhorrescis? Rome sum, inquit. Et quidem in pontu fuisti. Non igitur, ubi quisque erit, eius loci ius tenebit, si ibi eum legibus esse non oportebit. Omnis sapientes esse liberos stultos vero servos Laudetur vero hic imperator aut etia m appelletur aut hoc nomine dignus iudicetur! Quo modo aut cui tandem hic imperabit liber o animo, qui non potest suis cupiditatibus imperare? Refr enet primum libidines, spernat voluptates, iracondiam teneat, coherceat avaritiam, et ceteras an imi labes expellat, tunc incipiat aliis imperare, cum ipse improbissimis dominis, de decori ac turpitudini parere desierit; dum quidem his ob[o]ediret, non modo impe rator, sed liber habendus omnino non erit. Preclare est enim hoc usurpatum a doctissimis (quorum ego auctoritate non uterer, si mihi apud aliquos esset agrest es hec oratio habenda; cum vero apud prudentissimos loquar, quibus hec inaudita non sint, cur ego simulem me, si quid in his studiis (17) opere posueri m, perdidisse?) dictum est igitur ab eruditissimis viris nisi sapientem liberum esse neminem. Quid est enim libertas? Potestas videndi, ut velis. Quis igitur vivit, ut vult, nisi profecto qui recta sequitur? qui gaudet officio, cui vive ndi considerata via atque provisa est, qui ne legibus quidem propter metum paret, sed eas sequitur et colit, quia id salutare esse maxime iudicat, qui nihi l dicit, nihil facit, nihil cogitat denique nisi libenter ac libere, cuius omnia cons ilia resque omnes, qua s gerit, ab ipso proficiscuntur eodemque referuntur, nec est ulla res, que plus apud eum polleat quam ipsius voluntas atque iudicium; cui quidem etiam, que vim maximam habere dicitur, Fortuna ipsa cedit, sic sapiens poeta dicit, suis en im fungitur quisque moribus. Soli igitur hoc conting it sapienti, ut nihil faciat invitus, nihil dolens, nihil coactus. Quod etsi ita esse pluribus verbis di serendum est, illud tamen et brevi et confitendum est, nisi qui ita affectus sit, liberum esse neminem. Servi igitur omnes improbi. Nec hoc tam in re est quam di ctu inoppinatum atque mirabile. Non enim ita dicunt eos servos esse, ut mancipia que sunt dominorum facta nexu aut aliquo iure civili, sed, si servitus est, sicut est, oboedientia fracti animi et abiecti et arbitrio carentis (18) suo, quis neget omnes leves, omnes cupidos, omnes denique servos improbos esse? An ille mihi liber esse videretur, cui mulier imperat, cui leges imponit, prescribit, iubet, vetat, quod videtur? qui nihil imperanti nega re potest, et nihil recusare audeat? Poscit, dandum est; vocat, veniendum est; eiicit, abeundum; minatur, extimescendum est. Ego vero istum non modo servum, sed nequissimum servum, etiamsi in amplissima familia natus est appellandum puto.

PAGE 80

74 Atque ut in magna facilia stultorum sunt alii laudantiones ut sibi videntur servi atriensibus in pares. Sed tamen servi atiens es sunt actu pari stultitia[e] sua[e], quos signa, quos tabule, quos celatum argentum quos Corinthia opera, quos edificia maxima nimio opere delectant. At sumus, inquiunt, civitatis principes. Vos vero ne conservorum vestrorum quidem principes estis. Sed ut in familia qui tractant ista, qui tergent, qui ungunt, qui ve rrunt, qui spargunt, non honestissima loca servitutis tenent, sic in civitate, qui se istarum rerum cupiditatibus dediderunt, ipsius civitatis locum pene infirmum tine nt. Magna, inquis, bella gessi, magnis imperiis et provinciis prefui. Gere igitu r animum laude dignum. Actoris tabula te stupidum detinet aut signum aliquod Pollic leti. Mitto, unde sustuleris, quo modo habeas; intuentem (19) te, admirantem, cl amores tollentem cum video, servum esse ineptiarum omnium ineptiarum iudico. Nonne igitur sunt illa festiva? Sunt (nam nos quoque oculos eruditos habemus); sed, obsecro te, ita venusta hab eantur ista, non ut vi ncula virorum sint, sed ut sint oblectamenta puerorum. Quid enim censes? si L. Mummius aliquem istorum videret Mathelionem Corinthium cupidissime tractantem, cum ipse totam Corinthum contempsisset, utrum illum civem excellentem an atriensem servum diligentem putaret? Revivescat M. Curius aut eorum aliquis, quorum in villa aut domo nihil splendidum, nihil ornatum fuit pr eter ipsos, et videat aliquem summis populi beneficiis usum barbatulos mulos excep tantem de piscina et pertractantem et murenarum copia gloriantem, nonne hunc hom inem ita servum iudicet, ut ne in familia quidem dignum maiore aliquo negotio putet? An eorum servitus dubia est, qui c upiditate peculii nullam condicionem recusant durissime servitutis? Hereditatis spes quid iniquita tis in serviendo non suscipit? quem nutum locupletis orbi se nis non observat? loquitur ad voluntatem; quicquid denunciatum sit, facit, asentatur, assidet, (20) numeratur. Quid horum est liberi? quid denique se rvi non inertis? Quid? Iam illa cupiditas, que videtur esse liberior, honoris, imperii, provinciarum, quam dura est domina, quam imperiosa, quam vehemens! Cethego, homini non probatissimo, servire non coegit eos, qui si bi esse amplissimi esse videbantur, munera mittere, venire noctu domum ad eum, precari, denique supplicare. Que servitus est, si hec libertas existimari potest? Quid? cum cupiditatis dominatus excessit et alius est dominus exortus ex conscientia peccatorum, timor, quam est illa misera, quam dura servitus! Adul escentibus paulo l oquacioribus est serviendum, omnes, qui aliquid scire vide ntur, tamquam domini timentur. Iudex vero quantum habet dominatum! quo timore nocentes adficit! An non est omnis metus servitus? Quid igitur valet illa eloquentissimi viri, Lucii Crassi, copiosa magis quam sapiens ora tio: Eripite nos ex servitute? Que est servitus ista tam claro homini tamque nob ili? Omnis animi debilitas et humilis et fracta timiditas servitus est. Nolite nos sinere cuiquam servire. In libertatem vindicari volt? Minime; quid enim adiungi t? vobis Nisi universis. Dominum mutare, non liber esse volt. Quibus et possumus et debemus. Nos vero, siquidem animo excelso et alto et virtutibus exa ggerato sumus, nec debemus nec possumus;

PAGE 81

75 tu posse te dicito, quoniam quidem potes, debere te ne dixeris, quoniam nihil quisquam (21) debet, nisi quod est turpe non reddere. Sed hec actenus. Ille videat, quo modo imperator esse possit, cum eum ne liberum quidem esse ratio et veritas esse ipsa convincat. PARADOXON VI. Quod solus sapiens sit dives. Hic loquitur cum carss Que est ista in commemoranda pecunia tua tam insolens ostentatio? solusne tu dives? proh dii immortales! egone me a udisse aliquid et di dicisse non gaudeam? Solusne dives? Quid, si ne dives quid em? quid, si pauper etiam? Quem enim intellegimus divitem aut hoc verbum in quo homine ponimus? Opinor in eo, in quo tanta possessio est, ut ad liberaliter vivendum facile contentus sit, qui nihil querat, nihil appetat, nihil optet amplius. Animus oportet tuus se iudicet divitem, non hominum sermo neque possessiones tue. Qui nihil si bi deesse putat, nihil curet amplius, satiatus est aut contentus etiam pecunia; concedo, dives es t. Sin autem propter aviditatem pecunie turpem questum nullum putas, cum isti ordini ne honestus quidem possit esse ullus, si quotidie fraudas, decipis, poscis, pacisc eris, aufers, eripis, si socios spolias, erarium expilas, si testamenta amicorum expectas quidem atque ipsa supponis, hec utrum habundantis an egentis signa sunt? Animus hominis dives, non archa, (22) appellari solet. Quamvis illa sit plena, dum te inanem video, divitem non putabo. Et enim ex eo, quantum cuique satis est, metiuntur homines divitiarum modum. Filia m quis habet, pecunia est opus; duas, maiore; plures, maiore etiam; si, ut aiunt Danay fuisse quinquaginta filie sit, alicui tot dotes magnam pecuniam querunt. Quantum enim cuique opus est, ad id accommodetur, ut ante dixi, divitiarum modus. Qui igitur non filias plures, sed innumerabiles cupiditates habet, que bonum tempore maximas copias exaurire possint, hunc quo modo ego appellabo divi tem, cum ipse egere se sentiat? Multi ex te audierunt, cum diceres ne minem esse divitem, nisi qui exercitum alere possit suis fructibus, quod populus Romanus ex tantis vectigalibus iam pridem vix potest. Ergo hoc proposito num quam eris dives ante, quam tibi ex tuis possessionibus tantum reficiatur, ut ex eo tueri sex legiones et magna equitum ac peditum auxilia possis. Iam fateris igitur te non esse divitem, cui tantum desit, ut expleas id, quod exoptas. It aque istam paupertatem vel potius egestatem ac mendicitatem tuam numquam obscure tulisti. Nam ut is, qui honeste rem querunt me rcaturis faciendis, operis dandis, publicis sumendis, intellegimus opus esse quesito, sic, qui videt domi tue pariter (23) accusatorum atque indicum consocia tos greges, qui nocentes et pecuniosos reos eodem te actore corruptelam iudicii mo lientes, qui tuas mercedum pactiones in

PAGE 82

76 patrociniis, intercisas pecuniarum in coitionibus candidatorum, dimissiones libertorum ad defenerandas diripiendasque provincias, qui expulsiones vicinorum, qui latrocinia in agris, qui cum servis, cu m libertis, cum clientibus societates, qui possessiones vacuas, qui pros criptiones locupletum, qui cedes municipiorum, qui illam Sillani temporis messem recordetur, qu i testamenta subiecta, qui sublatos tot homines, qui denique omnia venalia e sse, delectum decretum, alienam suam sententiam, forum domum, vocem silent ium: quis hunc non putet confiteri sibi quesito opus esse? Cui autem quesito opus sit, quis umquam hunc vere dixerit divitem? Est enim divitiarum fructus in copia, copiam autem declarat satietas rerum atque habundantia; quam tu quoniam num quam assequeris, numquam omnino es futurus dives. Meam autem quoniam pecuniam contempnis, et recte (est enim ad vulgi opinionem mediocris, ad tuam nulla ad meam modica), de me silebo, de re loquar. (24) Si censenda nobis sit atque existimanda res, utrum tandem pluris existimemus pecuniam Pirrhi, quam Fabricio dabat, an continentiam Fabrici, qui illam pecuniam repudiabat? utrum aurum Samnitum an responsum M. Curii? hereditatem Lucii Pauli an liberalitatem Affricani, qui eius hereditatis Quinto Maximo fratri partem suam concessit? Hec profecto, que sunt summarum virtutum pluris existimanda sunt quam illa, que sunt pecunie. Quis igitur, siquidem, ut quisque, quod plurimi sit, possedeat, ita di vitissimus habendus sit, dubitet, quin in virtute divitie sint? quoniam nulla possessio, nulla vis auri et argenti pluris quam virtus existimanda est. O dii immortales! non intellegunt homines, quam magnum vectigal sit parsimonia. Venio enim iam ad sumptuos os, relinquo istum questuosum. Capit ille ex suis prediis sexcena sextertia, ego centena ex meis; illi aureata tecta in villis et sola marmorea facienti et signa, et tabu las, supellectilem et vestem infinite concupiscenti non modo ad sumptum ille est fructus, sed etiam ad fenus exiguus. Ex meo tenui vectigali (25) detractis sumptibus cupiditati s aliquid etiam rectodabit. Uter igitur est divitior, cui deest an cui superat? qui eget an qui habundat? cuius possessio quo est maior, eo plus requirat ad se tuendam, an que se suis viribus sustinet? Sed ego quid de me loquor, qui morum ac temporum vitio aliquantulum etiam ipse fortasse in huius modi seculi erro re verser? M. Maniliu s patrum nostrorum memoria, ne semper Curios et Luscinos loquamur, pauper tandem fuit? habuit enim ediculas in Carinis et fundu m in Libicano; nos igitur, qu i plura habemus divitiores sumus? Utinam quidem! sed non estimatione census, verum victu atque cultu terminatur pecunie modus. Non esse cupidum pecunie est, non esse emacem vectigalium est; contentum vero suis rebus esse maxime sunt certissime que divitie. Etenim si isti callidi rerum estimatores prata et areas quasdam ma gni estimant, quod ei generi possessionum quasi minime noceri possit, quanti est esti manda virtus, que nec eripi nec surripi

PAGE 83

77 potest neque naufragio neque incendio amittitur nec in vi tempestatum nec temporum perturbatione movetur! qua (26) prediti qui sunt, soli sunt divites; soli enim possident res et fructuosas et sempiternas solique, quod est proprium divitiarum, contenti sunt rebus suis, satis esse putant, quod est, nihil appetunt, nulla re egent, nihil sibi deesse sentiunt, nihil requirunt; inprobi autem et avari, quoniam incertas et in casu positas possessiones habent et plus semper appetunt, nec eo rum quisquam adhuc inventus est, cui, quod haberet, esset satis, non modo non copiosi ac divites, sed etiam inopes ac pauperes estimandi sunt. EXPLICIUNT PARADOXA M. T. C. FELICITER Notes Laelius de Amicitia | M. T. C. L. DE AMICITIA INCIPIT] E | dubitabat] dubitare | deductus] post eram | industria] iniustitia | narraret] dixisset: H om. P | in hemiciclo domi] domi in hemicyclio | modum] s admodum s1 | illum sermonem] sermonem illum | fere omnibus] fere multis | cum] s quocum s1 | cumiunctissime] coniunctissime | Affricani] Africani eos | apresentibus] s apresentibus, s1 apresentibus | ut] post ageres | visa est] post familiaritate | prodessem] prodessem multis | ea] illa etate] in ipsa senectute | mea ipse] ipse mea | scripsit] scripsi | habitus est] est habitus | Tu velim paulisper ad me animum advertas] a me animum parumper av ertas, Laelium loqui ipsum putes. | veniunt] post post | tu] te, post legens | iure] quia prudens esse in iure civili | neminam reliqua in Graecia] qualem in reliqua Graecia neminem | in te] post esse | in his proximis Nonis cum in ortos D Bruti auguris] proximis Nonis cum in hortos Bruti auguris | causa] post commentandi | illudque] et illud | Fanio] Fannio | est] post ut | animadvert i] animum adverti | colegio] collegio s1 | Fani] Fanni | atribui] tribui | sapiens ille] ille sapiens | grecum] gaium, PABSV | hi quidem comparentur Marco Ca toni maximo et spectato viro] hi in pueris, Cato in perfect o et spectato viro P hi quidem G nec comparantur catoni g cantoni comparantur yED | unquam] certe fuit | puto Scipioni] Scipioni puto

PAGE 84

78 | factus consul est] factus est consul | nostro] huic | funerias] funeris | antequam esset] ante, quam est | dissereretamen] desserere, tamen aufert | homines] quid homines | fuisse clarissimum] clarissimum fuisse | cum] quam P quo E | est] post reductus | hoc] haec | animos simul] simul animos | va let auctoritas antiquorum ] antiquorum auctoritas valet | profecto fecissent] fecissent profecto | est] post sapientissimus | adessent] adesset PAV adessent gG2 | fuisses] venisses | fere extremum] extremum fere | evolet facillime] facillume evolet | quam fuisse] fuisse quam | vereor] veriora P verior aut P1 vereor aut P2 vereor ut yE | ut pre dixi, cum illo quidem actum est preclare] cum illo quidem, ut supra dixi, actum optime est | pruis] prius | fuit de re p. et privata] de publica re et de privata fuit | omnis est amicitie vis] est omnis vis amicitiae | consentio] consensio | spero memoriam fore sempiternam] memoriam spero sempiternam fore | magis mihi est cordi] mihi magis cordi est | paria nominantur] nominantur paria | vi deor] post sperare | pos teritati notam fore] notam posteritati fore | Istud] Istuc | cum] quom | mihi] post si | occiosi] otiosi | anteponatur omnibus humanis rebus] omnibus rebus humanis anteponatis | secundas res vel adversas] re s vel secundas vel adversas | hoc] haec | suptilius] subtilius | Coruncanum] Coruncanium | sapientes] post quos | sapientes fuisse] fuisse sapientes | ergo] igitur s1 corr. | pingui] post ergo | gerunt se] se ger unt | nulla] ulla | quos modo] modo quos | mihi] post enim | natos] post ita | potiores cives] cives potiores | amicitiam] post enim | et] autem | intellegi] post hoc | humani generis societate] societate generis humani | est res] est res | haud] haut | diis] dis | alii bonam] bonam alii | posita] post incerta | temeritate fortune] fortunatae temeritate | vite consuetudine] consuetudine vitae | amico] amici | conquiescat] c onquiescit | fructu s etiam in rebus esset prosperis tantus] esset tantus fr uctus in prosperis rebus | est] esset | feret] ferret | singule singule singulis fere] rebus fere singulis | verteris te] te verteris | igne] igni

PAGE 85

79 | Cumque] quamque PK | etiam] enim | sui intu etur] intuetur sui | inbecilles] imbeciles | amicorum prosequitur] pros equitur amicorum | mors beata] beata mors | benivolentiem] benivolenti ae | mentionem] coniunctionem P iunctionem KG1E | concordie amic itieque sit] amicitiae conc ordiaeque sit | adque] atque | ex] add. s1 | domus] post enim | averti] everti | potest iudicari] iudicari potest | inpericulis] amici in periculis | ma ximis non] non maximis | efferat] ecferat | quis esset . necaretur] D uter Orestes Orestem se esse diceret, ut pro illo necaretur P | ipsi facere] facere ipsi | Tu] Tum | ortis] hortis | maximam] maximan | autem] enim | nec] ne | congitandum] considerandum | desiderada] desiderata | posse] posset | evidenius] evidentius | amoris extitit] extitit amoris | nature] natura | est enim] enim est | ad diligendum allic iat] adliciat ad diligendum | et] etiam | Curii] Curi | benivolen tiaque] benevola | Publius] Sp. | Ithalia] Italia | Pirro] Pyrrho | Anibale] Hannibale | in eis, quos numquam . est] ut eam vel in eis quos numquam vidimus, vel quod maius est, in hoste diligamus, quid mirum es t, | probitatem] bonitatem | imbecilitate] inbecillitate | quam] quem | et] atque | Affri canus] Africanus | fortasse] post opinione | magne et multe] multae et magnae | dilligendi] diligendi | eius omnis] omnis eius | dissentimus] dissentiunt | nihil] ac | tuam] tam | d illigere] diligere | imbecilitate] inbecllitate | alios] here et infra : alias | deponerentur] ponerentur | luxurie vel condicionis] luxoriae P luxuriae quiddam recentiores vel condicionis add. s2 | labefactari sepe] saepe labefactari | maiorem in amicitiis nulla quam] nullam maiorem esse amicitiis | ex quo inmicitias . exstitisse] ex quo inimicitias maximas: s inter amicissimos exstitisse: s1 | etiam odia] odia etiam | Num] numne s Num s1P | becilinum] becillinum

PAGE 86

80 | Tiberione] Tuberone | Blosius] Blossi us | vestre familie] familiae vestrae | cum] quom | Lenate] Serate s : corr. s1 | Ruptilio] Rupilio | rem tamen efferebat . ut] causam adferebat, quod tanti Tib. Gracchum fecisset, ut, | faciundum] faciendum | ferre faces] faces ferre | remanere] manere | si] post sapientia | Pau] Papum | Luscinio] Luscino | Coruncanum] G Coruncanium PAV | traditum] proditum | attinet] abtinet | tunc] tum | Fani] Fanni | aliquant ulum] aliquantum | populus simile] simile populus | et fecerint] fecerint g effecerint PAV | nequeo] non queo | quoque quem] quoque quem yED quocumque P | propter recentem poenam Tib. Gracchi sustinuimus] om s add. in marg. s1 | iuvat] lubet | cum semel ad perniciem] ad perniciem cum semel | huius] eius | aligatos] alligatos | ipsius] ipsi | annos] annis | fecerat] om. s add. s1 | uterque sibi mortem] mo rtem sibi uterque | accivit] conscivit | est regenda non] tegenda non est | nec] ne | quidem] post exspectemus | expectemus] exspectemus | verum gaudeamus libere dare] vero dare audeamus libere | argumtiis] argutiis | amicitias nimias ] nimias amicitias | solicitum] sollicitum | | etiam multo] multo etiam | paulo ante] post breviter | appeteret] adpetere | putantur] putentur | quem a diis immortalibus nihil me lius habemus] qua nihil a dis inmortalibus melius habemus | iocundius] iucundius | ii] etiam | re ip sa] reapsa | vel actionem] actionemve | sepe] maxime | imbecilibus] inbellibus | est] post proprium | isti] add. post sunt s1 isti sunt P | aut] et quasi | esse] post ferream s del s1 | in multis rebus] multis in rebus | diffundantur] diffundatur | incomodis] incommodis | elluceat] el uceat | simul] similis | inanibus] inanimus | animo autem] animante | etiam illud] illud etiam | contrahat] attrahat | diligunt] diligant | constat] constet

PAGE 87

81 | tollere amicitie] amicite tollere | colantur] post indigentiam | indigiant] indigeant | sint] post libera lissimi | haud] haut | scio] sciam | nostra studia] studia nostra | si numqua m opera nec domi nec militie] si numquam consilio, numquam opera nostr a nec domi nec militiae | consecuta] secuta: consecuta HVSB | affluentes] diffluentes sP corr s1 | propter deum] pro deorum | fidem] post de(or)um | ipse] s1 in marg. | dilligatur] diligatur | enim tyrannorum] enim est | benivolentie stabilis] stabil is benivolentiae | solicita] sollicita | diligat eum] eum diligat | Qui si] Q uodsi | intelligent] intellegitur | inopes fuerint] fuerint inopes | tum cu m exul . amicos] exulantem, tum se intellexisse, quos fidos amicos habuisset | parare] s1, om. s | amicitiarum] s amicitia s1P | esse] post possit | sunt autem] autem sunt | afferi] ferri | ipsum] ipse | invehi in aliquem] in ali quem invehi | fuerint] fiunt | diffinit] definit | dictior] divitior P ditior H | amicitia vera] vera amicitia | accipiat] acceperit | alteram] terram | sit] est | di xero] edixero | dictum esse] esse di ctum | exseptem] e septem | eius] ei | pecet] peccet | plus] plures | est] fuit | amicis] amicitiis | incipe remus amare] amare inciperemus | potius Scipio] Scipio potius | plus] quibus | est de via] de via sit | negligenda] neglegenda | est repudianda] repudianda est | in] post omnibus | essent diligentiores] diligentiores essent | posset] posse | negligentis] neglegentis | amicitiam] amicitia s | sane] difficile est sane | est autem] autem est | amicitiis] amicitia | in] ex | profferre] pr(a)efere s1P | potates] potestates | Inbecilla] imbecila | non facile] difficillime | ut hec] haec ut | re] post in | hominum genere] genere hominum | enim est] est enim | iisdem] isdem | elegi] eligi | eisdem] isdem | esse potest] potest ese | es t eodem] eodem est | aut inferendis criminibus]

PAGE 88

82 criminibus aut inferendis | a domnia] omnia ad eam | tracto] post dudum | oblatas] allatas | questio quedam] tracto questio | s ubdificilis] subdifficilis | anteponendi sint] sint anteponendi | servanda est] conservanda | enim est] est enim | Ut in] Quin | mentionem] post feci | inanimata] inanima | delectamur] delectemur | Scipioni] Scipionis | R uptilio] Rupilio | Mummio] Mumio | sunt] sint | inpartia nt] inpertiant | eam] ea | sint nati] nati sint | ignoratiam] ignoratione m | patres] post quos | parentibus] partibus | contempni] contemni | facere] efficere | quantum vis] quamvis | Ruptilium] Rupilium | in] ad | conlendi] est | secuntur] sequuntur | nequis] ne | benivolentia quedam] que dam benivolentia | maximas] magnas | Neque] nec | Neoptolomus] Neoptolemus | Licomedem] Lycomedem | ferat facile] facili ferat | sapientum] sapientium | nostra oratio] oratio nostra | dill abitur] delabitur | amicorum vitia] vitia amicorum | audivi dicere] dicere audivi | intollerabilis] intolerabilis | sapientum] sapientium | est] post nihil | est opera] opera est | dissidia] disc idia | tamen] vero | horum omnium] omnium horum | incipias] incipiant | ex omni parte] omni ex parte | boni] bonum | potissimum eos] eos potissimum | | expetenda ] expectita | qualis] et qualis E om. P | transferatur] transferetur | natantibus] nantibus | unum pene] paene unum | ipsis] iis | sui si milem] similem sui | et iust itia] iustitiaque | atque] ac | tollit amicitie] amicitiae toll it | erro r est] est error | nec] neque | denique se] se denique

PAGE 89

83 | iudicaveris] iudicaris | negligentia] neglegentia | veteri] vetere | ultero] ultro | citeroque] et citro | omnis] omnes | ipsa virtus] virtus ipsa | quibusque] qui busdam | nichilo] nihilo | totos se] se totos | nullam esse] esse nullam | ex aliqua] aliqua ex | etatem] aetatis | degentem] degenda e | ut congressus] congressus ut | diiudicaretur] s1 diiucaretur s | omnium voluptatum] voluptatum omnium | ab Archyta Tarentino] a Tarenti ono Archita | si derum pulchritudinem] pulcritudinem siderum | Sed] sic | amicissimos] amicissimo | acquirat] anquirat | amicitie usus] usus amicitiae | et offensionum] offesnionumque | elevanda est offensio] subl evanda offensio est | veritas] utilitas | conpellitur] inpellitur | Omnis] omni | in hac re] hac in re | est] s1, om. s | iurgatio] obiurgatio | quidem liber o] libero quidem | tiranno] tyranno | veritati clause] clausae veritati | verbum multo] ut multa | ipsi hi] ipsi ii s quod ii s1P | capere debent] debent capere | vacare debent] debent vacare | blanditionem] blanditiam | assent ationem] adsentationem | multis enim] enim multis | est] post hoc | volup tatem] voluntatem | assentari, Omnia] omnia adsentari | persona Gnathonis] in Gnathonis personal | in] id est | dii] di | Licinii] Licini | coaptatio] cooptatio | beneficium populi] populi beneficium | atqui] atque | Tum] tamen | me pretore] praetore me | factus essem] sum factus | illustratum] inlustratum | delectat] delectet | nec] non | non] nunc | esse] post testimonium | volt] vult | gratias agere] agere gratias | ingentis] ingentes | ista blanda] blanda ista | facile] facil lime | et] etiam | illusus] inlusus | vicisse] vidisse | il ludi] inludi | in eo die] me hodi e | Verseris] versaris | vixseris] inlusseris | | de] ab | sapientum] sapientium | illam] illa | eamque ipsam] eaque ipsa | Mucii] Muci | agnovitque] adgnovitque | est] post altero | aliud est] est aliud | exflorescit] ecflorescit | et] etiam | ipsam tu] tu eam | benivolentia] post adulescentes | Ru tilium] Rupilium | Manlium] Mummium | acquiescimus] adquiescimus | Ruptilii] Rutili | Virgini] Vergini | a] e

PAGE 90

84 | vivetque semper] semperque vivet | vuirtutem] virtutem | unquam] | Scipionis amicitia] amicitia Scipionis | ex eo audivi quod ipse nollem] audivi ex eo ipse, quod nollem | semper cognosendi] cognosocendi semper | ferre] post viri | tollerabilia] tolerabilia | et] etiam | sint] sunt | que dicerem de amicitia] de amicitia quae dicerem Cato Maior de Senectute | sub] in | hisdem] eisdem | Attice] Tite | non cognomen] cognomen non | intelligo] intellego | te] post tamen | honore] onere | tecum commune] commune tecum | satis laudari digne] digne sati s laudari | philosophya] philosophia | Thithono] Tithono | Chius] Cius | admirantis] admirantes | excellentiam] excellentem | honus] onus | ethna] Aetna | opis] post ipsis | ipsis] ipsi | potest malum] malum potest | afferat] adfe rat | stultitia] stultitiae | puta ssent] putavissent | cogita re] putare | consolatione] consolatio | bachis] bacis | fr ugibus] fructibus | diis] dis | tanquam] tamquam | Leli] post potero | quas] quae | evenir ent] venirent | elibidinum] et libidinum | laxsatos] laxatos | tollerabiliorem] tolerabiliorem | eum non] non eum | hercle] hercule | cumque ego] PLA | Cetego] Cethego | Cinthi e] Cinciae | Unus] Oenus | non enim] noenum | post magis atque magis] postque magisque | iterum consul] consul iterum | Ca rvillio] Carvilio | Picenum] Picentum | optimis] optumis | quomodo mortem Marci filii ille] quo modo ille mortem filii | contempnimus] contemnimus | aut] ut | pedesteres] pedestres | et] ac | Platonis accepimus] accepimus platonis | Panatheinaicus ] Panathenaicus | annos complevit] complevit annos | nec] neque | unquam] umquam

PAGE 91

85 | transfferunt] conferunt | fecimus mentionem] mentionem feci | Sicut] secuti | Olimpia] Olympia | undeviges imo] undevincisimo | Flamininius] Flamininus | Scipione] Caepione | ac] et | honera] onera | ab vocet] avocet | tamen animo] animo tamen | Apii] Appi | consulatum superiorem] su periorem consulatum | Pirri] Phyrri | sic] post tamen | quis] qui | dicat] dicant | alii] post scandant | maiora multo] multo maiore | velocitatibus] velocitate | Cartagini] Karthagini | dii] di | utinam] post palmam | omnis] omnes | vel] nec | astis] hastis | Lacedemonios quidem] appellassent senatum | externas] externa | ac] et | percuntantus ut est] percontantibus | h aec] hoc | florentis videlicet] videlicet florentis | eam aut] aut etiam | censetis igitur] ig itur censetis | proces sit] processisset | Lisimachum] Lysimachum | avos et proavos] et avos | meminerint] meminerunt | | familiarem neglegere] neglegere familiarem | Oedipodem] Oedipum | Colloneum] Coloneum | Homerum] before Hesiodum | Pi thagoram] Pythagoram | Romae vidistis] vidistis Romae | obmittamus] omitt amus | vicinos Romanos] Romanos vicinos | in agro ulla] ulla in agro | sit] es t | est] post enim | posse putet] putet posse | Actius] Statius | in Sinephebis] Synephebi s | diis] dis | hoc] haec | nihil] nil | advenenis] advenis | id unum] unum id | adulesentia] adulescentia | Iam] Tum | odiosum esse alteri] erumpse esse odios um alteri | iocundum] iucundum | intelligo] intellego | operosa sit] sit opero sa | silicet] scili cet | adiscunt] addiscunt | adiscentem] addiscentem | ut] et | infidibus] fidibus | locus erat] erat locus | elephantis] elepha nti | illacrimansque] inlacrimansque | (l)acerti sunt] unreported in any apparatus cri ticus, first letter destroyed by bookworm hole. | emilius] Aelius | pactato] pacto | compta] cocta | mittis] mitis

PAGE 92

86 | has] tales | ista ipsa] ipsa ista | Cirus] Cyrus | unqua m] umquam | in] quam | fuisset] esset | quinque] duos | tertiam enim iam] iam enim tertiam | ad quam] quam ad | at] sed | sibi si] si sibi | posse] posset | his] iis | viribus esse] esse viribus | Thermopilas] Thermopylas | neque] nec | quin] cui | nec] ne | quidem] non | Olimpi ae] Olympiae | Pitha gorae] Pythagorae | males] malis | paululum] paulum | etatis certus] certus aetatis | enim] et | tempore suo] suo tempore | audisse] audire | Ma ssinissa] Masinissa | imbre] im bri | in eo esse] esse in eo | corporis siccitatem] siccitatem corpor is | nec] ne | quidem possumus] possumus quidem | exequi] exsequi | Affricani] Africani | fillius] filius | ille] illud | fugere] effugere | cuiusque] eiusque | dilligentia] diligentia | compensenda] compensanda | potionis et cibi] civi et potionis | oleum lumini] limini oleum | ignaviae] ignavae | st ultiticia] stultia | autoritatem] auctoritatem | mancipata] emancipata | adolescentem] a dulescentes | aliquod] aliquid | collego] colligo | illustrium] inlustrium | nunc quam] nunc cum | consequi] conficere | pontificum] pon tificium | litteris Grecis] Graecis litteris | agerim] egerim | magnopere] magno opere | quas] quae | hiis] his | intelligitur] intellegitur | auffert] aufert | Archita e] Archytae | potiendum] potiundem | illecebris] inlecebris | excitari] post nullis | temperatone] temperantiae | possit] posse t | nil] s nisi s1 nihil P | nil] nihil | Architam Nearcus] Archytam Nearcus | nostri] noster | Ac] Ap. | haec] hoc | intellegatis] intellegeretis | rationem] ratione | sapientiam] sapientiam | possimus] possemus | liberet] luberet | et] est | G] L. | dampnati] damnati | libido] lubido

PAGE 93

87 | a] e | Pirum] Pyrrhum | Thesallo] Thessalo | sese] se | eas] ea | noluptates] voluptates | magno opere] magnopere | populis] poculis | vinolentia] vinulenti a | insompnis] insomniis | cararet] caret | primus classe] classe primus | cr ebro] cereo | revortar] revertar | accubationem] accubitionem | epularum] epularem | potationis] potionis | ista] post etiam | delectent] delectant | intelligo] intellego | voluptatibus] post ipsis | pocula et] et pocula | Symfosio] Symposio | Xenofontis] Xenopho ntois | quadem] quae quidem | possimus] possumus | desideratio] desideratur | quaeret] quaereret | melora] meliora | contentionum] contentionis | nimicitiarum] inimicitiarum | ottiosa] otiosa | Gallum] C. Galum | defectus] defectiones | multo] post lunae | Pseudulo] Pseudolo | essem] sum | Cetegum] Cethegum | Suadam] Suadae s2 | discendo] dicendo | ego] s1 om. sV1 | ingredibilliter] incredibilliter | sapientum] sapientis | videntur proxime] proxime videntur | unqua m] umquam | respondidit] redit | finore] faenore | dellecta t] delectat | occato] occatio | erbescentem] herbescentem | spice] spici | morsus minorum] minorum morsus | obmitto] omitto | vacino] acini | stri pium] stirpium | procreent] procreet | vitesradices] L1A1 viviradices | delect entur] delectent | vicitis] v itis | sit] est | exrigat] erigat | cohercet] coercet | sese] se | dulcessit] dulcescit | tum] cum | cum] tum | pulcrius] pulchrius | non quidem] quidem non | ipsa natura] na tura ipsa | coni ugatio] iugatio | terra multo] multo terra | siculis] saeculis | Lertem] Laertam | etiam ortis] hortis etiam | consiciones] consitiones | fuisse et sentio] sentio fuisse | vici s eam] eam vitiis | excusare] vindicare | Pirro] Pyrrho | est] enim | non] post afficere | afficere] efficere | Ala] Ahala | Aemilium] Maelium | arcessabatur] arcessebantur | certi] ceter i | accessebant] arcessebant | etiam] et | quam] qua | et] ut | magis] in gratiam | et] etiam | supervacanei] supervaneis

PAGE 94

88 | nil] nihil | adque] atque | oblectat ] adlectat | potest] post enim | aquisque ve] aquisve | nanationes] venationes | tesaras] tess eras | sic ut] utrum | libet nescio] lubebit | Xenofontis] Xenophontis | studiose quae so] studiose quaeso | meo] in eo | Echonomicus] Oeconomicus | inscribit] insc ribitur | intel ligatis] intellegatis | tam ei] ei tam | meo] in eo | loquitur] colloquitur | Critobolo] Critobulo | Lisander] Lysander | ve nis sed] venisset | actulisset] attulisset | directos] derectos | afflarentur] adfl arentur | dilligentiam] diligentiam | eique] et | manu mea] mea manu | Lisandrum ] Lysandrum | recte] rite | Cire] Cyre | te] post vero | fortuna tue virtuti] virtuti tuae fortuna | frui fortuna] fortuna frui | produxisse ] perduxisse | quadr aginta et sex] sex et quadraginta | illis] illi | etas extrema] extrema aet as | hec] hoc | senectutis est] apex est senect utis | Metilio] A. Atilio | epilogium] elogium | plurime unicum] unum plurimae | virium] virum | est] esset | predictum] praeditum | omnis] omnes | me eam] eam me | affertur] arripere | igitur] enim | honorabilia sunt] sunt honorabilia | sit] est | Lesandrum] Lysandrum | tamen] enim tantum | traditum] proditum | ei nusquam] nusquam ei | in loco certo] certo in loco | assessu] consessu | omni um] tenet | ystriones] histriones | morborum] morum | vestrae] iustae | contempni] contem ni | in altero quanta] quanta in altero | habent] habet | etas] natura | intelligo] intelleg o | minus via restat] LA quo viae minus restet P | longe abesse] esse longe | contempnendam] c ontemnendam | deducat] deducit | nichil] nihil | mortis casus] casus mortis | id] istius | tum] tu | inscip ienter] insipienter | nec] ne | sperat] speret | dii] di | vita] natura | Tarthesiorum] Tartessiorum | Archantonius] Arganthonius | Gaditanus] Gadibus | tum] cum | quicquid] bL1A1 quid P

PAGE 95

89 | nec] neque | sapienti] sapientibus | viveniendi] veniendum | vivendi et honeste] honesteque vivendum | cum] sin | autumpnumque] autumnumque | accommodadata] accommodata | vero] autem | autem est] est autem | adolescentes] adulescentes | vix] vis | si cruda] cruda si | vi] vix | avelluntur] evelluntur | et] si c | auffert] aufert | senectus] senectutis | exequi] ex sequi | contempnere] contemnere | Phisistrato] Pisistrato | tiranpno] tyranno | spe] re | respondit] respondisse | quo agmentavit] coagmentavit | homines] hominem | facille] facile | Pictagoras] Pythagoras | in] id | recedere] decedere | vult] volt | lacrimis] dacrumis | sensus quidem] quidem sensus | negligamus] neglegamus | esse] post tranquillo | eo] hoc | impendentem ] inpendentem | possit] poterit | recordor] recorder | mortem] morte | collige] collega e | quas] quod | numquam redituras] redituras numquam | contempnunt] contemnunt | rerum] studiorum | cer ta studia] studia certa | numquam] num | num] ne | a] in | senectutis studia] studia senectutis | melius] post mihi | celestis animus] animus caelestis | Pitagoram] Pythagoram | Pitagoreosque] Pythagoreosque | dubitavisse] dubitavi | die vite] vitae die | mihi persuasi] persuasi mi hi | tot] tantae | animus agitetur] agitetur animus | natura esset] esset natura | quicquam in se] in se quicquam | credite] creditote | honores post mortem] post mortem honores | reteneremus] teneremus | exissent] excessissent | discedant] discedat | discedit] discedit s1 discessit P | nil] nihil | tam morti] morti tam | intellig itur] inte llegitur | prestantos] praestantes | ipso] ipse | glorier more senum] more senum glorier | etatem] post otiosam | nisi] ni | inmortalem] inmortalitatem | nostros] vestros | solum] solos | facile quis] quis facile | recorserit] recoxerit | Pilam] Peliam | mihi deus] deus mihi

PAGE 96

90 | enim habet] habet enim | enim lube t] lubet enim | vixissise] vixisse | existimem] existumem | dedit non habitandi] non habitandi dedit | colluvione] conluvione | corpus a me] a me corpus | crematum est] est crematum | dixistis] dixisti | esse inmortales ] inmortales esse | philosophi minuti] minuti philosophi | morituri] mortui | Paradoxa Stoicorum Praefatio | recte] sane | diis] dis | illa tibi ] tibi illa | gimasiis] gymnasiis | hominum opinionem] opinionem omnium | paradoxa] paradox | temtare] temptare | que paradoxa] ista a pa radox quae | appellantur] appellant | ergo] igitur | mearum] earum | KTHTIKa] | refferas] referas | tale est] est tale Paradoxa I Quod honestum sit id solum bonum esse] | cuiquam] cui | tanta res] res tanta | possit] potest | his rebus] rebus his | circumfluentes] circumfluentis | maxi me desiderare] desiderare maxime | neque] nec | quidem] equidem | appellanda putaverunt] putaverunt appelanda | talia omnia] omnia talia | obsint] ab sint | bonis] probis | tamen] post apud me | ratio vera] vera ratio | illum laudabo sapiente] s illum laudabo sepe sapiente s1 saepe laudabo sapientem illum B | qui] add. s1 | nominatur] numeratur | inter] add. s1 in B | cum] quom | mea mecum porto] mecum porto mea | nec] ne | etiam] post appellamus | Queret igitur ] igitur quaeret | quid est] post bona | obscuriora] odiosiora | regum] veterum | Vultis] Voltis | Pompilius] Pompilio | diis] dis | capedines ac] capudines | urnas] urnulas | delicatas] felicitas | quis] qui | expectav erint] spectaverint | quid] quis | ex istet] existat | Porsene] Porsennae | impulit] inpulit | devovit et] devota vita | Fabricii]

PAGE 97

91 Farbrici | est] quid | Curii] Curi | suis] post corporibus | Affricanus] Africanus | alii innumerabiles] innume rabiles alii | exemplis domesticis] domesticis exemplis | Putasne quicquam illos] cogitasne quicquam | expetendum esse] esse expetendum | orationis huius] huius oratio nis | atque] ac | auroque] et auro | et] qui | Fabricii] Fabrici | nilque] nihil | negent esse] esse negent | arcte] ar te | pecudis] pecudum | aiunt] animum | ipsum] ipse | quadrupedem] quadripedem | et] est | de quo is, qui id habeat, non possit honeste glor iari] de quo is non quid id habeat honeste gloriari possit B | horum est] est horum | potiundis] potiendis | effert] ecfert | maior est] est maior Paradoxon II In quo virtus sit ei nihil deesse ad bene vivendum] ABV1 V | Neque] Nec | ego vero] vero ego | unquam] umquam | videbatur viris] viris videbatur | nil] nihil | beatus] beatissimus | quive] quique | sua] post uno | nil] nihil | diem unum] unum diem | nactus] nanctus | is tius] istis | laboraverunt] evigilarunt | me] post cogitationes | nil] ni hil | tale peperi] pepe ri tale | nec] nihil | Mortem nec] Mortemne | improbis] inprobis | et] te | ipsum quod habesne diuturnum futurm sit] id ipsum ne non diuturnu m sit futurum | tibi tue] tuae tibi | suspirare te] te suspirare | improbo] inprobo | et fortis et sapiens] et sapiens et fortis | non] nemo | cuius] quoius | est vita] vita est | nec] neque | est vita] vita est | debet] decet Paradoxon III (??) ] s1 V ( s has no title ) | ut] At | eventu] eventis | peccater] peccatur | esse] maius esse ABV | aliquantulum] aliquantum | nil] nihil | et] ac | generosa] generosa ac nobili | peccatum] peccavit | progrediaris] progr ediare | nil] nihil | nascuntur] nascantur | temperato temperatiorem] temerante temp erantiorem | posse fieri] fiere posse | perspici potest] potest pers pici | inpune lucrari] lucrari inpune | possit] posset | temperantum] temperatem

PAGE 98

92 | est virtus] virtus est | huic] huc | paria sint] sint paria | virtutes pares] pares virtutes | quoniam] post debent | hoc] isto | fuisse] post virum | potius] nobis | sit] est | baiuli] baioli | omni improbitate] improbitate omni | di scrimen esse] esse discrimen | labem esse] esse labem | hec] hoc | enecet] necet | an ] anne | facile non] non facile | possum] possint | privare vita] vita privare | sepe] post servo | utrobique] utroque | coniuncta sunt] adiuncta est | ad] id | alliud] aluit | nutruit] s om. | ac] atque | pecatur] praestat | modum rerum] rerum modum | fingere] figere | silaba] syllaba | exib ilatur] exsibilatur | sillaba] syllaba | visa] sane | peccatur] peccetur | ratione semel] semel ra tione | vel] et | addi possit] posst addi Paradoxa IV : Omnis stultos insanire] BAV1 V | et insanum] om. BAV | addicam] ad victum | tollerantia] tolerantia | vicetur] vincetur | uno in loco] unum in locum | tunc] tum | acciderat] occiderat | sum] post civitate | vincula] vincla | tella] tela | cuiusquam] quoiusquam | consciantia m] conscientiam | meas curas, vigilias, consilia] meis curis vigiliis, consiliis | in re publica] star e te invitissimo rem publicam | tunc] tum | accipisse] accep isse | iniuriam confiterer] confiterer iniuriam | hoc] haec | neque] nec | mihi reditum] reditum mihi | iniuria] post gloriosum | tunc] tum | ut] | esse] post civis | loco ac natura] natura ac loco | appellabas] appelas | qu idve] nec quid | loquaris] loquare | inpii] impii | confite ris] profiteris | affici] adfici | mutaverint] mutarunt | te] post omnes | tello] telo | fuerint] fuerit | edes] Aedis | Nimpharum] Nympharum | omnes] communes | fecisse id] id fecisse | in exilium eiectus] eiectus in exilium | exulis nomen] exulis nomen | pontu] opertum Paradoxon V Omnis sapientes esse liberos stultos vero servos] ABV1 V

PAGE 99

93 | iudicetur] putetur | imperabit li bero] libero imperabit | suis cupiditatibus] cupiditatibus suis | iracondiam] iracundiam | coherceat] coerceat | expellat] repellat | enim fungitur quisque] ea cuique fingitur | diserendum] disserendum | brevi] brev e | affectus sit] sit adfectus | liberum esse] esse liberum | Servi] post improbi | inoppinatum] inopinatum | servos esse] esse servos | nexu] nexo | est] sit | servos improbos esse] improbos esse servos | audeat] audet | eiicit] eicit | na tus est] est natus | stultitie sue] stultitia sunt | maxima ] magnificia | i nquiunt] inquit | 'civitatis principes'] principes civitatis | vestrorum quidem] quidem vestrorum | honestissima loca] honestissimum locum | civitatis] servitutis | infirmum] infimum | tinent] obtinent | inquis] i nquit | Actoris] Aetionis | Pollicleti] Polycleti | vincula] vinc la | ut sint] s1 ut B | Mathelionem] matelli onem | aut] ac | populi] s1 add. | mulos] mullos | sit] est | asentatur] adsectatur | numeratur] muneratur | liberior] liberalior | venire noctu] noctu venire | igitur valet] vale t igitur | servitus ista ] ista servitus | de bilitas] debilitati | fracta] fracti | nos sinere] sinere nos | vobis Nisi] Nisi vobis | actenus] hactenus Paradoxon VI Quod solus sapiens sit dives. Hi c loquitur cum carss] BAV1 s2 V | proh] pro | in quo] quoi | est] sit | curet] curat | turpem questum nullum] nullum qu aestum turpem | quotidie] cotidie | ipsa] ipse | archa] arca | video] videbo | pl ures] pluris | Danay] Danaum | filie sit] sint filiae | pecuniam querunt] quaerunt pecuniam | accommodetur] accommodatur | bonum] brevi | exaurire] exhaurire | possit] posset | re ficiatur] reficiet ur | te] post esse

PAGE 100

94 | intercisas] intercidas | dimissiones] imissiones | locupletum] locupletium | Sillani] Sullani | tot] post subiecta | delectum] edictum | autem quesito] quaesito autem | Est etenim divitiarum] Etenim divitia rum est | assequeris] adsequere | futurus dives] dives futurus | c ontempnis] contemnis | vulgi] volgi | Pirrhi] Pyrrhi | Cu rii] Curi | Affricani] Af ricani | possedeat] possideat | dii] di | sexcena sextertia] sescena sestertia | aureata] aurata | ad sumptum ille est fructus] ad fructum ille est sumptus | rectodabit] redunda bit | requirat] requirit | se suis] suis se | ego quid] quid ego | aliquantulum ] aliquantum | Libicano] Labicano | divitiores] post igitur | pecunie] pecunia | vectigalium] vectigal | magni] magno | quasi minime] minime quasi | possit] potest | nec] s neque s2V3 | movetur] mutetur | et] atque | cui] quoi

PAGE 101

95 APPENDIX PLATES OF UF 871.C7I.X Plate 1: f. 8r. Note the Tironian est abbreviati ons, the three-stroke ampersand (line 15) and the per (line 8, semper ) and pro (line 9) abbreviations.

PAGE 102

96 Plate 2: f. 14r A listing of the Seven Sages. Note the occasiona l confusion of names (Per narder for Periander). Plate 3:f.58v Meandering lines for decoration extend of the Q. Deco ration of this sort becomes popular in Italy ca. 1400, and has evolved to a more elaborate form by 1450. Note the poorly written Greek added by another scribe.

PAGE 103

97 Plate 4: f.36v This is the second hand, which also appears as a correcting hand. Abbreviations are the same as the first hand, but a much more slender ductus on the letters.

PAGE 104

98 Plate 5: f. 43v The third and most humanistic of the three hands only appears for only one gathering. Note the standard two stroke ampersand, as well as the humanistic a Most abbreviations remain the same.

PAGE 105

99 Plate 6: f. 1r Note the use of Rustic Capitals and the -form r at the end of line 1.

PAGE 106

100 LIST OF REFERENCES Badali, R. 1968. M. Tulii Ciceronis Paradoxa Stoicorum Leipzig. ----------. 1968. S ui Codici dei Paradoxa Stoicorum di Cicerone, Rivista di cultura classica e medioevale. 10: 45-58. Barriera, A. 1921. Cato Maior de Senectute Liber Turin. Beeson, C.H. 1926. The Lost MS of Ciceros De Amicitia CP 21: 120-131. ----------. 1945 The Coll ectaneum of Hadoard, CP 40: 201-222. Bischoff. 1990. Latin Palaeography Translated by Croinin, D. and Ganz, D. Cambridge. Butler, L. 1955. E. H. W. Meyerstein, 1889, in the Chatterton Lecture Series. Brown, M. 1990. A Guide to Western Historical Scripts from Antiquity to 1600 Toronto. Combs, R. 1971. Ciceron Laelius de Amicitia Paris. Clark, A.C. 1891. Collations from the Harleian MS of Cicero 2682 Oxford. Laurand, L. 1926. Le Fragment du De Amicitia Contenu dans le Selestadiensis, CP 21: 149-153. Elder, J.P. 1947. Clues for Dating Florentine Humanis tic Manuscripts SPh 44: 127139. Fedeli, P. 1972. Sul Testo del de Amictia di Cicerone, RhM 115: 156-173. Finch, C.E. 1960. The Text of Ciceros De Senectute in Codex Reg. Lat. 1414 TAPA 91: 76-82. ----------. 1964. The Fragment of Ciceros De Amicitia in Codex Vat. Lat. 5207 TAPA 95: 66-76. Gemoll, W. 1885. Zwei Neue Handschri ften zu Ciceros Cato Maior Hermes 20:331340. Groot, C.H. 1890. Zur Handschriftenkunde des Cato Maior Hermes 25: 293-300.

PAGE 107

101 Madvig, J.N. 1977. Opuscula Academica. New York. Meyerstein, E.H.W. 1959. Some Letters of E.H.W. Meyerstein ed. Watson, R. London. Letter 326. Mollweide, R. 1911.Die Entstehung der Ci cero Excerpte des Hadoard und ihre Bedeutung fr die Textkritik, Wiener Studien 33: 274-292. Mommsen, T. 1863.De Laelii Ci ceroniani codice Didotiano RhM 18: 594-601. Moss, J. W. 1825. A Manual of Classical Bibliography (2 vols) vol. 1: 301-303. Olsen, M. 1982. Ltude Des Auteurs Classiques Latins Aux XI et XII Sicles Paris. Orelli, I.C., Baiter, I, Halms, C. 1861. M. Tullii Ciceronis Opera Quae Supersunt Omnia (4 vol). Volume 4, Leipzig. Pellegrin, E. ed. 1975. Les manuscrits classiques latins de la Bibliothque vaticane. (4 vols) Paris. Plasberg, O. 1908. M. Tulli Ciceronis Paradoxa stoicorum, Academicorum reliquiae cum Lucullo, Timaeus, De natura deorum, De divinatione, De fato Leipzig. Powell, J.G.F. (1988) Cicero Cato Maior de Senectute Cambridge. ----------. 1998. The Manuscrip ts and Text of Ciceros Laelius de Amicitia CQ 48: 506518. Reynolds, L.D. ed. 1989. Texts and Transmissions Oxford. Ronnick, M. 1991. Ciceros Paradoxa Stoicorum New York. Schoenberg, L.J. 2005. SDM Individual Transactions University of Pennsylvania: http://dewey.library.upenn.edu/scet i/sdm/sdm_salesrecord.cfm?ID=68260. Accessed 23 March, 2006. Schwenke, P. 1890. Apparatus Cri ticus ad Ciceronis Libros De Natura Deorum CR 4: 347-355. ----------. 1889. Zum Cicerokodex Vindobon 189, Berliner philologische Wochenschrift 9: 618-620. Shapiro, A. 1993. The Seven Sages as perf ormers of wisdom, in Carol Dougherty, Leslie Kurke, eds. New York. Simbeck, C. 1912. Cato Maior de Senectute Liber Leipzig.

PAGE 108

102 Simbeck, C. 1918. Cato Maior, Laelius Stuttgart. Tannenbaum, S.A. 1930. The Handwriting of the Renaissance New York. Thompson, E.M. 1912. An Introduction to Greek and Latin Palaeography Oxford. Thomson, H, ed. 1969. Latin Book-Hands of the Later Middle Ages 1100-1500 Cambridge. Throop, G.R. 1911. Ciceros De Senectute section section 10 and 37 CP 6: 483-4. ----------. 1908. A New Manuscript of Ciceros De Senectute CP 3: 285-301. Ullman, B.L. 1923 Petrarchs Favorite Books TAPA 54: 21-38. ---------1960. The Origin and Development of Humanistic Script Roma. Wilson, R.M. 1958. The Contents of the Mediaeval Library, The English Library Before 1700 London: 85-111. Vogel, G.S. 1936. The Major Manuscripts of Ciceros De Senectute University of Chicago Dissertation. Wardrop, J. 1963. The Script of Humanism: Some As pects of Humanistic Script 14601560 Oxford. Wirtgen, B. 1936. Die Handschriften des Klosters St. Peter und Paul zu Erfurt Grfenhainichen. Wuilleumier, P. 1969. Caton LAncien Paris.

PAGE 109

103 BIOGRAPHICAL SKETCH Dustin Ryan Heinen was born in Lubbock, TX, on 16 Dec. 1980, but spent most of his life in Amarillo, TX. He attended Bayl or University from 1999-2003, where he met his future wife, meanwhile earning a Bachel or of Arts in psychology with a minor in classics. He will receive a Master of Arts in classics from the University of Florida in May 2006, where he will begin to work to wards a Ph.D. in Classical Philology.


Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UFE0014442/00001

Material Information

Title: An Unpublished manuscript of Cicero's Laelius De amicitia, Cato Maior De senectute and Paradoxa stoicorum
Physical Description: Mixed Material
Language: English
Creator: Heinen, Dustin Ryan ( Dissertant )
Wagman, Robert S. ( Thesis advisor )
Kapparis, Dr. ( Reviewer )
Johnson, Dr. ( Reviewer )
Publisher: University of Florida
Place of Publication: Gainesville, Fla.
Publication Date: 2006
Copyright Date: 2006

Subjects

Subjects / Keywords: Classics thesis, M.A
Dissertations, Academic -- UF -- Classics

Notes

Abstract: For fifty years, a fifteenth century manuscript of Cicero, containing De Amicitia, De Senectute, and Paradoxa Stoicorum, has occupied a spot on the shelf of the Special Collections Room of the University of Florida's Smathers Library. This thesis will hopefully not just provide the first complete study of the little known Cicero manuscript, but will open the way to further paleographical work in the University Library. In the first chapter, I will provide a thorough history of this history of this particular manuscript, and the events surrounding its eventual move to the Smathers Library at the University of Florida. Analysis will include the type of script and abbreviations used, the physical construction of the manuscript, and the importance of these three works during the early fifteenth century in Florence. The second chapter will concentrate on the manuscript tradition of the collection, tracing manuscripts from the ninth century through the fifteenth. A particular difficulty falls to tracing the formation of this collection, as the three works, De Amicitia, De Senectute, and Paradoxa Stoicorum, all come from separate traditions. Only four major manuscripts from the eleventh and twelfth centuries also contain De Amicitia (B: Benedictoburanus-Monac. cod. Lat. 4611 (12th cent.), E: Erfurtensis-Berol. Lat. fol. 252, S: Monacensis cod. Lat. 15964 (11th cent.), and a: Admontensis 383 (12th cent.)). While Amicita and Senectute originally appear individually in the manuscript tradition, and are only occasionally combined into anthologies, Paradoxa was generally united with 7 other philosophical works (De Natura Deorum, De Devinatione, Timaeus, De Fato, Topica, Academia and De Legibus) (Ronnick, 51). This philisophical octet, known as the Leiden corpus, was broken into a smaller group containing De Natura Deorum, parts of De Divinatione, and De Legibus (Ronnick, 56). Eventually Petrarch named it one of his libri peculiares (Ullman 26), and in the mid 14th century he combined Paradoxa with De Senectute, De Amicitia, and De Officiis. The combination of these works became the new vulgate text of Cicero, and their history together will serve as the basis for the history of the University of Florida s copy. The final chapter will include a complete transcription of the manuscript, which will then be compared to the different families of the Cicero tradition. Identifying the common mistakes will only help to give a general placement of this work within the tradition. A unique section of the manuscript comes between the first and second dialogue. A short listing of the seven sages of ancient Greece appears. This is a characteristic shared only with a handful of other manuscripts, all composed coevally and all containing the de Amicitia.
Abstract: amicitia, Cato, Cicero, Laelius, Maior, manuscript, Paradoxa, senectute, stoicorum
General Note: Title from title page of source document.
General Note: Document formatted into pages; contains 109 pages.
General Note: Includes vita.
Thesis: Thesis (M.A.)--University of Florida, 2006.
Bibliography: Includes bibliographical references.
General Note: Text (Electronic thesis) in PDF format.

Record Information

Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 003589623
System ID: UFE0014442:00001

Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UFE0014442/00001

Material Information

Title: An Unpublished manuscript of Cicero's Laelius De amicitia, Cato Maior De senectute and Paradoxa stoicorum
Physical Description: Mixed Material
Language: English
Creator: Heinen, Dustin Ryan ( Dissertant )
Wagman, Robert S. ( Thesis advisor )
Kapparis, Dr. ( Reviewer )
Johnson, Dr. ( Reviewer )
Publisher: University of Florida
Place of Publication: Gainesville, Fla.
Publication Date: 2006
Copyright Date: 2006

Subjects

Subjects / Keywords: Classics thesis, M.A
Dissertations, Academic -- UF -- Classics

Notes

Abstract: For fifty years, a fifteenth century manuscript of Cicero, containing De Amicitia, De Senectute, and Paradoxa Stoicorum, has occupied a spot on the shelf of the Special Collections Room of the University of Florida's Smathers Library. This thesis will hopefully not just provide the first complete study of the little known Cicero manuscript, but will open the way to further paleographical work in the University Library. In the first chapter, I will provide a thorough history of this history of this particular manuscript, and the events surrounding its eventual move to the Smathers Library at the University of Florida. Analysis will include the type of script and abbreviations used, the physical construction of the manuscript, and the importance of these three works during the early fifteenth century in Florence. The second chapter will concentrate on the manuscript tradition of the collection, tracing manuscripts from the ninth century through the fifteenth. A particular difficulty falls to tracing the formation of this collection, as the three works, De Amicitia, De Senectute, and Paradoxa Stoicorum, all come from separate traditions. Only four major manuscripts from the eleventh and twelfth centuries also contain De Amicitia (B: Benedictoburanus-Monac. cod. Lat. 4611 (12th cent.), E: Erfurtensis-Berol. Lat. fol. 252, S: Monacensis cod. Lat. 15964 (11th cent.), and a: Admontensis 383 (12th cent.)). While Amicita and Senectute originally appear individually in the manuscript tradition, and are only occasionally combined into anthologies, Paradoxa was generally united with 7 other philosophical works (De Natura Deorum, De Devinatione, Timaeus, De Fato, Topica, Academia and De Legibus) (Ronnick, 51). This philisophical octet, known as the Leiden corpus, was broken into a smaller group containing De Natura Deorum, parts of De Divinatione, and De Legibus (Ronnick, 56). Eventually Petrarch named it one of his libri peculiares (Ullman 26), and in the mid 14th century he combined Paradoxa with De Senectute, De Amicitia, and De Officiis. The combination of these works became the new vulgate text of Cicero, and their history together will serve as the basis for the history of the University of Florida s copy. The final chapter will include a complete transcription of the manuscript, which will then be compared to the different families of the Cicero tradition. Identifying the common mistakes will only help to give a general placement of this work within the tradition. A unique section of the manuscript comes between the first and second dialogue. A short listing of the seven sages of ancient Greece appears. This is a characteristic shared only with a handful of other manuscripts, all composed coevally and all containing the de Amicitia.
Abstract: amicitia, Cato, Cicero, Laelius, Maior, manuscript, Paradoxa, senectute, stoicorum
General Note: Title from title page of source document.
General Note: Document formatted into pages; contains 109 pages.
General Note: Includes vita.
Thesis: Thesis (M.A.)--University of Florida, 2006.
Bibliography: Includes bibliographical references.
General Note: Text (Electronic thesis) in PDF format.

Record Information

Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 003589623
System ID: UFE0014442:00001


This item has the following downloads:


Full Text












AN UNPUBLISHED MANUSCRIPT OF CICERO'S LAELIUS DE AMICITIA,
CATO MAIOR DE SENECTUTE AND PARADOX STOICORUM















By

DUSTIN RYAN HEINEN


A THESIS PRESENTED TO THE GRADUATE SCHOOL
OF THE UNIVERSITY OF FLORIDA IN PARTIAL FULFILLMENT
OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF
MASTER OF ARTS

UNIVERSITY OF FLORIDA


2006

































Copyright 2006

by

DUSTIN RYAN HEINEN
















ACKNOWLEDGMENTS

I would like to thank Professor Wagman for giving the opportunity to take on this

rather large task. I also appreciate the comments and notes from my other committee

members, Professor Kapparis and Professor Johnson. In addition, I would especially like

to thank Dina Benson for her assistance during my research of the manuscript. I am also

eternally grateful to my friends and family, who have been a constant source of joy and

comfort. Finally, and most importantly, I thank my wife Erin for always being there for

me.
















TABLE OF CONTENTS

page

A C K N O W L E D G M E N T S ......... .................................................................................... iii

A B ST R A C T ............... .................................................................................. ..... v

CHAPTER

1 T H E M A N U SC R IP T ......................................................... ..................................... 1

2 M AN U SCRIPT TRAD ITION ........................................................... ............... 9

Part Ia: The Tradition of Laelius de Amicitia..............................................10
T ex tu al T rad itio n : ............. ........................................................ .. ......... ....... ... .. 1 1
Part Ib: The de Amicitia Text of UF 871.C7i.x ....................................................12
List of variant readings in de Amicitia......... .......................................................13
Part IIa: History of Cato Maior de Senectute .................................. ............... 16
Part IIb: The de Senectute Text of UF 871.C7i.x ....................................................18
List of Variant Readings in de Senectute ......................................... ...............18
Part IIIa: History of Paradoxa Stoicorum ....................................... ............... 21
Part IIIb: The Paradoxa Stoicorum text of UF 871.C7i.x ......................................23
List of Variant Readings in Paradoxa: ................................................. .....24

3 T E X T O F U F 87 1.C 7I................... .............. .................................... .....................27

Laelius de Am icitia ...................... ......................... .......... ...... ...27
Cato M aior de Senectute .................................................. .............................. 48
Paradoxa Stoicorum .............................. ....... ..................... 67
N o te s ............................................ ................................ ................7 7

APPENDIX PLATES OF UF 871.C7I.X....................... .... .......................... 95

L IST O F R E FE R E N C E S ....................................................................... .................... 100

BIOGRAPHICAL SKETCH ............................................................. ...............103















Abstract of Thesis Presented to the Graduate School
of the University of Florida in Partial Fulfillment of the
Requirements for the Degree of Master of Arts

AN UNPUBLISHED MANUSCRIPT OF CICERO'S LAELIUS DE AMICITIA,
CATO MAIOR DE SENECTUTE AND PARADOX STOICORUM

By

Dustin Ryan Heinen

May 2006

Chair: Robert Wagman
Major Department: Classics

For fifty years, a fifteenth century manuscript of Cicero, containing De Amicitia,

De Senectute, and Paradoxa Stoicorum, has occupied a spot on the shelf of the Special

Collections Room of the University of Florida's Smathers Library. This thesis will

hopefully not just provide the first complete study of the little known Cicero manuscript,

but will open the way to further paleographical work in the University Library.

In the first chapter, I will provide a thorough history of this history of this

particular manuscript, and the events surrounding its eventual move to the Smathers

Library at the University of Florida. Analysis will include the type of script and

abbreviations used, the physical construction of the manuscript, and the importance of

these three works during the early fifteenth century in Florence.

The second chapter will concentrate on the manuscript tradition of the collection,

tracing manuscripts from the ninth century through the fifteenth. A particular difficulty

falls to tracing the formation of this collection, as the three works, De Amicitia, De









Senectute, and Paradoxa Stoicorum, all come from separate traditions. Only four major

manuscripts from the eleventh and twelfth centuries also contain De Amicitia (B:

Benedictoburanus-Monac. cod. Lat. 4611 (12th cent.), E: Erfurtensis-Berol. Lat. fol. 252,

S: Monacensis cod. Lat. 15964 (11th cent.), and a: Admontensis 383 (12th cent.)). While

Amicita and Senectute originally appear individually in the manuscript tradition, and are

only occasionally combined into anthologies, Paradoxa was generally united with 7 other

philosophical works (De Natura Deorum, De Devinatione, Timaeus, De Fato, Topica,

Academia and De Legibus) (Ronnick, 51). This philosophical octet, known as the

"Leiden corpus," was broken into a smaller group containing De Natura Deorum, parts of

De Divinatione, and De Legibus (Ronnick, 56). Eventually Petrarch named it one of his

"libri peculiares" (Ullman 26), and in the mid 14th century he combined Paradoxa with

De Senectute, De Amicitia, and De Officiis. The combination of these works became the

new vulgate text of Cicero, and their history together will serve as the basis for the

history of the University of Florida's copy.

The final chapter will include a complete transcription of the manuscript, which

will then be compared to the different families of the Cicero tradition. Identifying the

common mistakes will only help to give a general placement of this work within the

tradition. A unique section of the manuscript comes between the first and second

dialogue. A short listing of the "seven sages" of ancient Greece appears. This is a

characteristic shared only with a handful of other manuscripts, all composed coevally and

all containing the de Amicitia.














CHAPTER 1
THE MANUSCRIPT

UF 871.C7i.x, housed in the Smathers Library East, is an early fifteenth century

manuscript containing the works Laelius de Amicitia, Cato Maior de Senectute, and

Paradoxa Stoicorum, hereafter referred to as "s" (lest it be confused with S, the Munich

manuscript Latinus 15964 manuscript containing de Amicitia). Notes by the correcting

hand of s will be denoted as s1. The front inside cover of the modem eighteenth century

binding contains an ex libris card of E.H.W. Meyerstein. The well-known author of The

Life of Thomas Chatterton was also the head of the manuscript collection at the British

museum. Rowland Watson relates the anecdote that he bought only the cheapest of

fruits-one evening saving half a penny by purchasing a cheap orange, when that

morning he spent 250 on a Propertius manuscript.1 Though the University of Florida's

library does not have record of the purchase of the manuscript, its arrival in the United

States is certainly some time in the 1950s. Meyerstein's estate was auctioned by

Sotheby's 15 December, 1952. Sotheby's is not able to locate any of their catalogues

from that time period, but the Schoenberg Database does list the manuscript as being

sold in the auction. On this previous year, the special collections division of Smather's

Library at the University of Florida was founded. The book is listed in a 1962 inventory

by the head of special collections librarian John Buechler. Written in pencil, in faint

graphite that cannot be deciphered without digital manipulation, is "XV Century



1 Some Letters ofEHWMeyerstein, 11









Manuscript." It is difficult to tell whether the writing is of Meyerstein or another owner

of the manuscript, but was probably at least visible when the manuscript was purchased

by the University of Florida.

How s itself came to Britain, as well as any of its history from the fifteenth to the

early twentieth century, is unknown, but the collection of the three works was certainly

widespread. R.M. Wilson notes that the only non-historical prose writers guaranteed to

be found in an English library are Seneca and Cicero.2 For Cicero, only the works De

Officiis, Rhetorica, Tusculanae, and the triad de Amicitia, de Senectute and Paradoxa

were certain to be present during the Middle Ages.3

The manuscript is written on paper and is made of six quires of six bifolia. The

third quire has only eleven folios, but the page was presumably lost before the text was

copied, as no apparent gaps in the text emerge. Further pages were removed from the last

quire when the book was re-bound in eighteenth century marble-board. Most likely

vellum originally bound the manuscript, as it did the majority of paper manuscripts

during the fourteenth and fifteenth centuries. Today the manuscript consists of 61 folios

with writing on front and back, plus two cover pages added with the binding. Each folio

measures 205 mm by 145 mm. Paper was introduced to Europe in the late thirteenth

century, but was not common until the mid-fourteenth century. By 1340, Fabiano, Italy,

was a major paper production center.4 By the mid-fifteenth century, most paper

produced in Italy contained watermarks, which s is lacking.


2 "The Contents of the Mediaeval Library" 98.

3 A catalogue inventory of major European libraries that have of copy of Paradoxa is given by Ronnick
(1991) 147.

4 Bischoff (1990) 12.









The manuscript is written by three separate hands.5 Folios 1-34v are by the first

hand, 35r-42r is the second, 42v-45v is the third, from 46r to 61r the first hand returns,

and 61v-63 are left blank. Each of the three hands supplies corrections for the other

scribes, undoubtedly from the same source as the original. Corrections and occasional

glosses are written above words. Where the original scribe omits a larger amount of text,

the correcting hand adds the text in the margin, marking its insertion point with a % sign,

or a more horizontal (-) form. The only additional marginalia are in pencil, probably by

Mr. Meyerstein himself, and occasionally provide glosses above words, as well as nota

bene signs in the shape of a hand pointing its finger at specific passages. The same hand

has also numbered the folios, in sets often and at the beginning of each text. The most

common scribal error is transposition, the primary scribe being the most susceptible.

Quite often adjoining words within a sentence are reversed, even though no other

manuscripts have similar readings. The second and third scribes seem to be much more

careful, but not immune to this error. Occasionally, the scribes also transpose a be-verb

in the sentence, placing it next to its subject nominative.

The hands, while varying slightly, are all of a late Gothic Hybrid. In many cases

the evolving humanistic text is beginning to show. The Gothic script is not nearly as

pronounced as that of Northern Europe, and the Carolingian influence still lends a better

readability to the script. The Humanistic form of Carolingian script is not fully present,

however, as the style is not strictly a book-hand, but the "Bastard" hybrid of book-hand



5 Bischoff (41-42) notes that the practice of dividing up copy work was quite common. Two different
methods were most often employed: either an assembly line process, where multiple scribes copied the
same section repeatedly, or scribes rotated on one manuscript. The latter seems more probable in the case
of s, since one scribe has written over 80 percent of the manuscript, and his hand appears at the beginning
and end of the text.









and cursive script.6 The majuscule U is occasionally written as a V, which started during

humanism and became common during the Elizabethan and Jacobean times.7 Rounded

vowels are closed, though the "a" varies from scribe to scribe. The first and second

scribe keep a fully rounded "a" while the third scribe added an ascender "a". There is a

conscious effort to maintain a space between the lines by restricting the ascenders and

descenders, typical of most Italian and Carolingian scripts. Minims are generally

straight, but sometimes have a slight lean to the right, and most have slight serifs at their

feet. Other characteristic letters are a forked "r" common with the Gothic Bastard, and a

non-ascending t, which is usually a right-curving main line with a bar extending to the

right. Occasionally the scribes slip to a "2-form" r (see plate 6), which was common until

around 1420. Depending on the height of the bar, the t often looks quite similar to the

scribes' c. The three scribes have quite similar traits, except for a few notable exceptions.

The first scribe has a very heavy and dark stroke, though completely natural. The second

scribe uses a much lighter touch and has slightly rounded, more widely spaced letters.

And the third has quite slender letters and an affinity for majuscule uncials at the

beginning of words. He quite often uses a rotund uncial E: "C". The scribe also uses a

noticeably inferior ink, which has cracked and worn away more than the ink of the other

two scribes.




6 Many of Petrarch's concerns are still present in the manuscript: iaci n s omnia et coartans atque hinc
spatio, hinc literarum super literas velut equitantium aggestione confundens, que scriptor ipse brevi post
tempore rediens vix legat, emptor vero non tam librum quam libro c(a)ecitatem emat" (Sen. 6.5) Petrarch
sought to remove excessive abbreviations and poorly written text, and thus gave re-birth to the thin, very
readable adaptation of the Carolingian script. Petrarch was 62 when made this comment, and
understandably sought a more readable script (Ullman, 1960, 13).

7 Tannenbaum (1930) 115.









Titles of the three works, as well as the titles of the six paradoxes, are written in

red half-uncials. The amount of decoration seems to increase through the work, as the

initial title is quite plain, with basic lettering. By the last half of Paradoxa, initial letters

are decorated in a very heavy red oil paint, with additional flourishes covering the

margins. Names of speakers in the two dialogues are given in a red ink without flourish.

At the completion of each work, in red rustic capitals is the name of the work and explicit

feliciter. The scribes of early Carolingian minuscule, and by association the Humanistic

scribes developed a very detailed hierarchy of scripts,8 and the use of rustic capitals as

titles shows only a familiarity with this hierarchy, but the lack of special script for names

and subtitles shows that this scribe has not arrived at the precise hierarchy of the mid-

fifteenth century.

Many abbreviations appear in the text, and the primary scribe often switches

abbreviations at will throughout the text. The most common are est: e and -, h[a]ec: h,

qui: q with a line through the descender, and with a line above the letter for quae, per: p

with a line through the descender, pro: p with a flourish extending to the left of the letter

from the bottom of the curve, terminal us: ", and cum or con--: 9, enim: H, and a

suspension bar for the letters m, n, 1, and r. All these abbreviations are quite common

even by the thirteenth century. The scribes use abbreviations quite commonly at the

beginning and within words as well. The "ae" and "oe" diphthong does not appear in the

manuscript, being replaced by an "e". From the ninth century until the late fifteenth

century, most manuscripts adopt this practice. A correcting hand (most likely the second

main scribe) has added a loop on an e which was naturally part of a diphthong, creating a


8 Brown (1990) 68









cedilla. He must have done this somewhat hastily, however, as he transformed a number

of simple vowels into a cedilla (sin[a]e), and many pages are without this correction. The

fact that the cedilla was not originally used, but at least familiar to the scribes, indicates

that the manuscript was probably written contemporaneously with the spread of this

ligature, which was 1410 to 1430. The most peculiar of the abbreviations, however, is

the shorthand for et. Both scribes alternate between writing the word and a shorthand

form. The Tironian shorthand 7, quite common in Italy, is never used (though as noted

above, the Tironian forms -, 9, and H are used frequently). The second scribe uses a

standard & symbol, but the other two scribes use a three stroke symbol similar to that

used by Poggio in the early fifteenth century. The mixed symbol helps fix a fairly narrow

date, since the three stroke ampersand begins to spread around 1410, but completely

disappears by 1460, giving way again to the standard & form. The final prominent

ligature is a non-discreet bar in the ct combination. By 1430, the ligature bar was much

more pronounced.

An additional possibility remains on the history of s. The heterogonous scribal

qualities may point to a foreign scribe who is not familiar with the intricacies of the

developing Humanistic hand. From the early fourteenth century, English scribes such as

John Gunthorpe began ascending on Florence to learn the new, more legible hand.9

While there is no proof that an Englishman produced this text, the possibility is not at all

unlikely, and additionally provides an explanation as to how it came to London.


9 Thomson (1969) plate 107.









The three works de Amicitia, de Senectute and Paradoxa began appearing

together as a part of a larger body known as the Leiden Corpus,10 and the three works

eventually became the vulgate text of Cicero. When Poggio brought a copy of the three

philosophical treatises to Italy in the early fourteenth century,11 most of the scriptoria in

Northern Italy devoted considerable time to copying them. In 1465, Johannes Fust and

Peter Schoeffer, former associates of Gutenberg, produced the book in Italy. The three

works printed on a combination of vellum and paper were de Officiis, Paradoxa

Stoicorum and Horace 4.7.12 Paradoxa contained a newly manufactured Greek type-set

of the letters H, 0, K, p, T, p, and co, combining Latin letters with the Greek (letters such

as a and x were retained).13 By the development of a new set of letters for the printing

press, and not just writing them by hand as early German editions did,14 Fust and

Schoeffer show that they were quite devoted to reproducing Paradoxa accurately,

elucidating the importance of that work in Northern Italy. Furthermore, the complex

nature of the manuscript tradition becomes apparent in the fact that five different editions

were published in 1465 alone.15 While manuscripts were written coevally with the

earliest editions, texts of de Amicitia, de Senectute and Paradoxa quickly cease to be

transmitted by hand, due to their immense popularity in early editions. Ronnick lists16


10 For the complete history of the tradition, see below, Chapter 2.

11 Ronnick (1991) 55.

12 Moss (1825) 301

13 ibid.

14 e.g. Heinrich Eggesteyn's 1472 edition (Ronnick 78).

15 ibid.

16 (1991) appendix 3: 170-174)









over sixty presses that had produced a copy of Paradoxa from its first printing to 1500-

over seventy per cent also containing the two dialogues-and that rate more than doubles

in the 16th century. Further, Badali and Ronnick combine to count 576 extant

manuscripts from the fifteenth century containing these works, and 38 from the following

century.17

While the corruption of the manuscript tradition of de Amicitia and de Senectute

by the time s was written and the lack of any dating or composition references on the

manuscript itself make dating difficult, enough information about the manuscript can be

gathered to confidently assign a date to its composition. The history of Paradoxa

Stoicorum in the late fourteenth and early fifteenth century give a terminus post quem of

1400. The invention of the printing press and subsequent decline of manuscripts in 1465

gives a terminus ante quem of approximately 1470. Additionally, the handwriting style

in Florence and Bologna region, where virtually all of these manuscripts were produced

after the thirteenth century, is identical to the merging Gothic Bastard and Humanistic

book-hand style found from 1410-1430.


1 Badali (1968) 45-58 and Ronnick (1991) 204.














CHAPTER 2
MANUSCRIPT TRADITION

Although Cicero's philosophical works de Amicitia, de Senectute, and Paradoxa

Stoicorum occasionally appear in the tradition as individual books, for the most part they

were transmitted as a collection. By the Renaissance they had become inseparable. The

two dialogues are sometimes reunited in early manuscripts. Paradoxa Stoicorum was

joined to de Natura Deorum, de Divinatione, Timaeum, de Fato, Topica, Lucullum, and

de Legibus in a collection known as the 'Leiden Corpus' (after their chief manuscript,

Leidensis Voss. Lat. 86).

Powell, in discussing the recentiores of de Amicitia, does not even attempt to

cypher their relationship, since "given the extent of corruption and contamination in

them, the value of such an attempt would be very dubious. 1 In light of this

consideration, an attempt to sort out a fifteenth century manuscript would prove not just

dubious, but impossible. In their readings, however, the texts of the de Amicitia, de

Senectute, and Paradoxa Stoicorum contained in s tend to follow certain trends from the

major manuscripts. In particular, Paradoxa Stoicorum contains readings very close to

those of major manuscripts, which can help identify the date and origin of our book. This

chapter contains a history of each text's manuscript tradition, with an abbreviated analysis

of variant readings and errors appearing in S. Rather than examine every variant reading

(over 500 in de Amicitia alone), a full account of variants in the first five sections, plus



S(1998) 516









major variants in the tradition, will sufficiently establish the level of corruption, as well

as identify s's general place in the three manuscript families. For a complete list of

variant readings, see the text transcription at pp. 25ff below.

Part la: The Tradition of Laelius deAmicitia

List of Manuscripts2

P-Krak6w, Berol. lat 40 404, formerly Parisinus Didotianus (s. ix): This manuscript
was first published in Reinisches Museum in 1863 by Mommsen, who discovered it in the
private library of the Parisian Firmin Didot. Used by Muller for his Teubner edition
(1898), the manuscript was then lost for several decades. Beeson (1926) reports it at the
Royal Library in Berlin, where it was sold after the death of Didot, and gives a new
collation of the manuscript. Venini (on information from the Berlin library) claims that
the manuscript was destroyed in World War II (Finch 1964, Powell 1983 and 1998)
Powell corrects this statement in his 1990 edition, following Olsen (1987), who is the
first to cite the manuscript as Krak6w Berol lat 40 404. Since its discovery, all editors
have considered Krak6w Berol lat 40 404 the most important and reliable manuscript of
the de Amicitia.

K-Vatican Libary, Reg. lat. 1762 (s. ix): Contains readings from Hadoard, the
librarian at Corbie (T&T 118), which would place its date at ca. 865. Used in all editions
since Simbeck.

O-Oxford, Bodl. D'Orville 77 (s. x): Also comes from Hadoard's copy3 and has many
readings in common with K.

M-Munich Clm 15514-II (s. ix): contains 44-end of Laelius. First used by Baiter.

A-Vat. lat. 5207 (s. ix or x): contains Laelius 1-29, first published by Finch (TAPA
95, 1964 66-76). The text of s typically disagrees with A when it agrees with H.

H-British Library, Harleianus 2682 (s. xi): Most important of the post-tenth century
manuscripts. It was collated by Clark and first used in Laurand's edition. Harley 2682
was probably an early relative of the s, and is at the very least of the same family.

B-Benedictoburanus-Monac. cod. Lat 4611 (s. xii).



2 Here and in the other lists I mention only the major manuscripts, especially the ones closely related to the
UF copy. For a complete list, see Munk Olsen, 114-115 (Laelius), 113 (Cato) and 116-117 (Paradoxa).
Powell (1998) also provides a list of major manuscripts before the twelfth century (506-7)


3 Powell (1983) 122.









V-Vindobonensis 275 (s. xi): Simbeck puts this manuscript in the family with B, Clark
states that it comes from H.

S-Monacensis cod. Lat. 15964 (s. xi or xii): shares many readings in common with B,
probably from the same ancestor.

E-Erfurtensis-Berol. Lat. fol. 252 (s. x or xii).

D-Vindobonensis 3115 U 658 (s. xv).

Deutsche Staatsbibliotheck, Diez C. oct. 12 (s. xii): Contains Laelius and Cato.
Between the two, it has "Hec sunt nomina septem sapientium: Thales Milesius ..."
Biblioteca Laurenziana, Plut. 76.23 (s. xii): Written in Italy, contains Laelius only.
After Laelius, has "Hec sunt nomina VII sapientium .. ."

British Library, Harleianus 4927 (s. xii): contains many of Cicero's philosophical
works, including de Am., de Sen., andParadoxa, as well as some orations. Petrarch later
owned this copy, and its works are among his Libri Peculiares (Powell, T&T, p 124).

Graflich Sch6nbornshe Bibliothek 29 (2756)-I (s. xii): Written in Germany and
collated in Bernard Wirtgen's dissertation, Die Handschriften des Klosters St. Peter und
Paul zu Erfurt, (Grafenhainichen 1936). A relatively late and unimportant manuscript,
but contains a list of the Seven Sages after de Amicitia.

Textual Tradition

Even the relationship between the earliest manuscripts of Laelius is disputed,4 and

after the twelfth century, little effort is made to cipher the tradition. While a precise

stemma may be difficult to produce, certain manuscripts undoubtedly belong in well-

delineated families. The two major branches are PAKOM (x) and BSVH (y). Powell

also discusses Florence, L-Laur. 50, 45, (s. x) and Q-Paris lat 544-II (s. xi), which

probably belong to they family, but are disregarded by most editors as not containing

much editorial value. Within the x family, 5 P and A consistently contain similar

readings, and are certainly from a common source; PA and KOM all derive, through an

4 See Powell (1987), 121f for a discussion on the early history of Laelius. Writers who have sought to
create a rescension are Orelli, Baiter, Halm (1861), Mueller (1876), Simbeck (1917), Laurand (1928),
Combbs (1971), and Powell (1987 and 1998).

5 (1998): 510









unknown number of copies, from the lost x manuscript. Simbeck reports that E, which

has many readings in common with the UF copy, is a descendant of M. In they family,

all major manuscripts are very closely related. Though not all of them derive from one

ancestor, there are over fifty errors which each of them share in the de Amicitia alone.6

Contamination between the two families appears early, as A already shows contamination

from they family.7

Part Ib: The deAmicitia Text of UF 871.C7i.x

The extraordinarily complex web of manuscripts containing one or all the works

Laelius de Amicitia, Cato Maior de Senectute, and Paradoxa Stoicorum forces most

scholars to abandon their detangling efforts after the twelfth or thirteenth centuries. By

the late fourteenth/early fifteenth century, when s was written (see above, p 2), the

amount of contamination becomes impossible to work through. The difficulty in

assigning a family to s lies especially in the fact that it contains a number of readings

from P and E of the x family, and H of they family. The text of s also follows the

readings of 0, but not the readings of 01. It shows the same spelling mistakes as H, but

rarely takes its readings from H.

In the following chart, the positive readings are listed first, while the negative

variant readings of the major manuscripts are noted only when necessary. Due to the

different nature of the traditions, the first two manuscripts will be examined with a

positive and negative analysis, which will show where they agree and disagree with the

same families. For Paradoxa Stoicorum, a mostly positive analysis will show how s is



6 ibid. 508.

SPowell (1987) 123.









very closely related to two specific manuscripts, and that it does depart from both due

only to an occasional inadvertent error.

Unless otherwise noted, the UF copy of de Amicitia is being compared to the P

manuscript, Parisinus Didotianus in editions before 1940, now Berolinensis Lat. qu. 404

(s. IX-X). Most editors base their text on P; Miller even with agreement among all of the

others.

List of Variant Readings in de Amicitia

1 M.T.C. L(iber) DE AMICITIA INCIPIT E
augur Scevola E1H2: augur
iocunde (etc.) H: iucunde
dubitabat: dubitare
apatre: a patre
asenis: a senis
multa ab eo: ab eo multa SBVHD
mandabamy: mandavi x commendabam E
2 narraret: dixisset suprascr. H
hemiciclio: hemicyclio
tum fere omnibus: tum fere multis
Cum et ego P HLBSVEp: cum ego GDI
o Attice: Attice
utebare multum x: multum utebare pL
3 cumiunctissime: coniunctissime
Affricani H: Africani
genero: om. L
4 Lelii H: Laelii (et c.)
5 ad senem senex de senectute PL: ad senem senex attice E ad te o attice senem
senex LG ad te seneum senex BSV and A
9 graecum: Galum A Gaiumy
nec hi quidem comparentur Marco Catoni maximo et spectator viro: hi in pueris,
Cato in perfect et spectator viro (this reading first cited by Langius (powell 509)
iniveris ... P hij niversis ... A hi quidem nec Catoni comparantur BSVH sed
cave hos praeponas Catoni maximo et expectato viro Laurentianus 45, 28
11 facillimis H: facillumis
12 cum: quam PAO: quo FE
habundant H: abundant
13 his H: iis

8 Save for Laurand, most editors avoid using this manuscript except for its text of in Catilinam. See
Laurand 1926 for a collation of the manuscript.









14 visum PAO1R: per visum
sin autem illa vereor : veriora H: verior aut P1 vereor aut P2, vereor ut yE
21 magnificentia metiamur: magnificentiam etiam PAO'
22 colare: colere PAK
23 cumque: quamque PK quamquam 1
ex dissensionibus adque ex discordiis: ex dissensionibus atque discordiisy ex
dissensionibus id et excordiis PAO'K
25 o Fanni H: Fanni
ortis H: hortis
26 recipiendisque: reciperandisque PA
princeps est ad: princeps et ad PA
27 lumen aliquod: lumen liquid PAO'K
49 animo autem: animante PO'KM and R1
54 miror: minor P O0M
59 dixero POCM: edixero
75 quod POKM: eo quod
87: aliquis: aliqui PO'KM
abundantiam et copiam: abundantia et copia PO'KM
ferre posset: ferre possit PO'KM and RF1
97 ut is: ut si POKM
100 accipit: accept PO'KM
101 pervenire: pervenires PO'M
End M.T.C. DE AMICITIA EXPLICIT FELICITER:

The level of cross-contamination in this manuscript is instantly obvious. Certain

tendencies, however, help clarify the picture to a moderate extent. The text of s agrees

with H in many spelling tendencies: Lelius, iocundus,facillimis, his, habundo.

Harleianus 2682, among its 21 works contains all twelve of Cicero's philosophical

treatises canonized in Petrarch's Libri Peculiares. This canon was later reduced to the

three works found in the UF copy.9 While the manuscript does show occasional readings

from the x family (PAKOM), it is certainly more closely related to they family

(BSVHZG and LQ10). One of the most important issues in the relationship is 9. The

reading graecum for Galum (which Powell assumes to be correct, although it appears


9 Ronnick (1991) 67.

10 See Powell, 1998 511-13 for discussion of where LQ belongs in the tradition.









only once-perhaps accidentally-in the tradition11 or Gaium (the most commonly

attested reading), is obviously wrong. Graecum does not appear in any of the collated

manuscripts, and could be a local interpolation. Nec hi quidem was probably the answer

of the x family for a difficult to read archetype. The reading inivervis of P is closer to the

probable reading: inpueris. In this reading more than any other, is the relationship

between BSVH and s shown. The corruption which began with the archetype is

differently attested in all branches of the manuscript, and further interpolations draw the

manuscripts apart rather than pollute them. P, which reads: hij niversis, is evidence of

this separation, being a further corruption of the x family.

Though no one has yet attempted to untangle the web of manuscripts from the

three centuries preceding this copy, it is fairly safe to say that s most closely identifies

with Powell's y3 family, and, though corrupted, can conceivably be called a descendant

of H, with strong influence from B and S.

A peculiar passage is inserted between de Amicitia and de Senectute, which lists

names of "Seven Wise Men in Greek history". This practice is quite rare, and of the 739

listings of Cicero manuscripts in Olsen, only manuscripts containing Laelius have the

same insert. The manuscripts that contain the list are Deutsche Staatsbibliotheck, Diez C.

oct. 12; Biblioteca Laurenziana, Plut. 76.23; and Graflich Schonbomshe Bibliothek 29

(2756) I-all twelfth century manuscripts from Northern Italy and France. A search of

the Ciceronian manuscripts in the Vatican catalogues does not show any additional

mention of the list.12 Bayerische Staatsbibliothek, Clm 19473-I, which also includes the



11 Powell (1998) 509.

12 Les Manuscrits Classiques (1975).









text of de Amicitia, has the names of the nine muses. In an unpublished Cicero

manuscript at the Bryn Mawr Library (Gordan MS 3, s. xv), a second scribe has added

the list in the margin of a page of de Amicitia. Although the names of the Sages vary even

in the Greek tradition, the names in s remain quite peculiar.

The list of Sages is: Pitacus Miletemis (Pittacus of Mytilene), Solon Atheniensis,

Plimon Stixpacus, Cleodolus (Cleobolus) lectio, Tales Milesius (Thales of Miletus),

Penarder (Periander), Corinthius, and Hiaspieneus. The names in this list differ greatly

from the names usually given to the Seven Sages-though, as mentioned above, there is

variance even among the ancient sources. Pittacus, Solon, Cleobolus, Thales and

Pariander are the only names commonly mentioned by the ancient authors. 13

Part IIa: History of Cato Maior de Senectute

The tradition of de Senectute presents its own difficulties. Like de Amicitia, there is no

shortage of manuscripts in this tradition.14 By the fourteenth and fifteenth centuries, the

two dialogues were usually combined and were exceedingly popular. The two works

originally come through history quite separate of each other, however. Not until the tenth

century Harleianus 2682 manuscript do they appear together.

List of manuscripts:

P-Parisinus 6332 (s. ix): considered the primary text for Cato by most editors, but does
carry errors which the archetype contained, main member of a family.

V-Vossianus 0. 79 (s. ix): primary witness of 0 family, but corrected by member of a
family.




13 cf. Diogenes Laertius, 1.13, 1.40ff; Plato Protagoras 343a; Pausanias 10.24; Plutarch, Moralia 146;
Clement of Alexandria, Stromateis 1.14.59.

14 Les Manuscrits Classiques (1975).









b-Bruxellensis 9591 (s. ix): also contains Seneca the Elder, Augustine, Alcuin, and
Cassiodorus.

L-Vossianus fol. 12 (s. ix): closely related to several manuscripts within the 0 family
(D and A).

D-Vaticanus Reg. lat. 1587 (s. ix): the "Daniel codex," discovered by Barriera (de
Senectute Liber, Turin, 1921), is considered by this editor to be the best witness, and free
of the corruption of the rest of the tradition. Others, including Vogel (1936) Powell
(1987) and Wuilleumier (1969), believe that Barriera was too enamored with his
discovery of the codex, and overvalued its place in the tradition.

A-Parisinus Lat. 454, formerly Ashburnhamensis, both A and D were corrected using
a source of L.

K-Vaticanus Reg. Suec. 1762 (s. ix): copied from A after being corrected; disregarded
by most editors (T&T, 118).

O-Oxford, Bodleianus D'Orville 77 (s. x): also comes from the same family as A
H-Harleianus 2682 (s. xi): see above.
E-Berolinensis 252 (s. xii): before the discovery of P, E was considered the primary
witness to the tradition of de Senectute.

Recentiores: the following manuscripts are not important to the tradition, but have many
readings which appear in the thirteenth and fourteenth centuries. Most come from Italy
and are probably related to s.

Palatinus Parmensis 2144 (s. xiv)
Chisianus 106 (s. xiv)
Neapolitanus bibl. na. IV G 7 (s. xiv)
Vaticanus 4516 (s. xiv)
Casanatensis 1090 (s. xiii)
Laurentinus 50, 45 (s. xiv)
Neapolitanus bibl. nat. IV B 16 (s. xiv)

Cato's tradition, like that of Laelius is typically divided into two major families,

known as a and p. According to Simbeck's 1912 Teubner edition, the a family contains

P, H and V. E is a later descendant of this family, but less relevant to the establishment

of the text. The other side of the tradition (0) contained bLA, which all came from a









descendant of the archetype.15 All of the manuscripts, regardless of family, have major

corruptions. Considering that most proper names have multiple variants and that major

textual issues have no obvious sources, both families must derive from a moderately

corrupt archetype.

Part IIb: The de Senectute Text of UF 871.C7i.x

True to form, s contains many readings from both sides of the tradition. As in de

Amicitia, spelling is quite similar to that found in H: prepositions are assimilated in

suffixes (assequitur, etc.), adulescens is spelled adolescens in all of its forms, the first

vowel of a diphthong is omitted and many proper names often agree between the two

manuscripts (1 Attice for Tite, 3 thithono for Tithono, 14 Olimpia for Olympia, but

not 10 Tuditano, Annibalem, 13 Isocratis-all these and similar readings were

corrected in most MSS by the time s was written).

List of Variant Readings in de Senectute

1 M.T.CI. Liber de senectute feliciter incipit
levasso PV: levabo H levavero bL levasero AD
quae deprimeris en (ecce ss.) quid erit pretii mihi?: ec quid erit pretii V1 ec quid
erit premii V2 om. P corr en H2P2 hec (ecce ss.)A2 quid erit premii bALP2
(Barriera talks about this extensively, p 43f)
hisdem etc. DALH: isdem bVP
o Attice: Attice
Flaminium (the reading of E and most later manuscripts): flamininum D ex
flaminimum AL
Atticee (erased) H: Tite


15 As noted above, Barriera published a new edition in 1921 and proposed a new stemma. Barriera marks
his recently found D codex as the first and direct descendant of the a family, he then states that AL
descended from a sibling of D, b from a sibling of AL, V from a sibling of b, and P a further generation
down (see Barriera's Praefatio for his explanations) He further considered V and a few recentiores to
belong to his "a" family, but found all of them unimportant. Vogel (1936) disagrees with Barriera, and
places D in the family with bLA. She acknowledges D's importance in the tradition, but believes it has
many errors which Barriera accepts (p5). Wuilleumier (1969) and Powell (1988) use the same basic
structure as Vogel in their editions.









non cognomen: cognomen non HE
intelligo: intellego
tamen suspicor eisdem rebus te quibus: tamen te suspicor eisdem rebus quibus
Qui et: other MSS om.
honere LP: onere AbVHD
urgentis bVP: surgentis ALD
2 etiam deest VP: in D expunctum est
ferre: fere
iocunda DH: iucunda, etc.
pareat VPHD: paret b parat AL
satis laurdari digne: digne satis laudari
su(a)e: other manuscripts om.
3 Thithono HD: Tithono
Aristo Chius DALbE: Aristoteles V aristo P aut aristo H Aristo Cius recentiores.
admirantis: admirantes
in suis libris H: in libris suis PE
attribuito VP: id tribuito DL id tribuiter A id tribulato b attribuiter E
4 Lelio DALbVH: Laelio P
ethna HD: Aetna
potest malum P: malum potest
7 Salinator PHV: salintor b intor LAD
essem ignobilis PL2H: essem VbLIA
10 cumque ego (eo ss. VL) PLA
Unus homo L2: homo qui PH
11 dicere ausus est: ausus est dicere H
magisque atque magis: postque magisque
13 quorsum b: cursum DAL quorsus VPD2
Isocratis: Socratis 1
Panatheinaicus: panathenaicus IANAOENAIKOY V panatheniacus DAb
panathenicus L
14 Olimpia D
Flamininus D2P: Flaminus DALV
18 inferatur: not in most MSS, but appears in Palatinus Parmensis 2144 (s. XIV),
Chisianus 106 (s. XIV) Neapolitanus bibl. na. IV G 7 (s. XIV)
27 decet uti et: D2VP: decet uti es b docet tutius D decet tutius A
30 Xenophontem V
32 Thermopilas V
quin Palatinus Parmensis 2144 (s. XIV) Vaticanus 4516 (s. XIV): cui R cum
DALbE
37 vigebat in illa domo mos patrius et discipline Palatinus Parmensis 2144,
Vaticanus 4516: See Throop16
42 dampnati bE
48 magis delectatur qui in prima cavea aspectat delectatur tamen etiam qui in ultima;
qui in ... delectatur omit. added in margin by same hand: reading preserved by


16 (1911)484.









R, Casanatensis 1090, Laurentinus 50, 45 qui ... etiam omtn. DALP; qui ...
tamen omt. V
52 effici ut exfici tantulo: effici tantulo DAVPE ex fici tantulo b
55 et studio rerum rusticarum E
At haec ut vobis preciosum malarum cogitationumque munus refertem et
memintote acie me vinci ac pecuniam corrumpi non posse: not found in any
major mss, but cf. Vaticanus 1720 (s. XV), Neapolitanus bibl. nat. IV B 16 (s.
XIV), margins of Vaticanus 4516 (s. XIV)-atque haec ut vobis pretiosum
malarum cogitationum munus referte et mementote acie me vinci posse at
pecunia corrumpi non posse.
59 Xenofontis DAL
61 virium D2VP: virum DALb
65 contempni A: contemni
74 recorder: recorder PVL2A2 recordarer bL A1

The effects of the clearly corrupt archetype have made the placement of this

manuscript even more difficult. The manuscript certainly derives most of its readings

from the bLAD family. When the text does agree with PHV, it consistently agrees with

AD as well, not with bL. (11 college for colliga (L) and colliega (b); 13 preclarum for

pleclarum; 31 vera for vere and quin for qui in; 40 censebat for \%enl\hui). Vogel17

explains this phenomenon in the tradition by showing that the bL variants probably came

from an early archetype, and the tradition was later corrected before A and D were

produced.

One of the most interesting readings of this manuscript appears in 55. The rather

large insertion is attested only in late manuscripts, being the product of marginalia by a

thirteenth or fourteenth century scribe. Vaticanus 4516, which contains the sentence in

its margins, is the earliest known attestation. This reading, plus the quin in 32 show a

close relationship between Vaticanus 4516 and s. Vaticanus 4516 is probably not a

source of the UF copy, as they still have several important variations (1 fixaforma, 3

aristoceus). In addition, every time the two manuscripts agree, at least one other

7 (1936) 26









manuscript is also in agreement (5frugibus Rhenaugiensis 127, Chisianus 106; 8 ne

sapienti P, Mediolanensis E 15). Another manuscript in the family of s is Palatinus

Parmensis 2144. Though it does not have the large interpolation at the end of section 55,

it contains the corrected reading of domo mos in section 37, and also has inferatur in

section eighteen, the only other collated manuscript to have this reading aside from s.

Part IIIa: History of Paradoxa Stoicorum

List of manuscripts:

B-Leiden Vossianus Lat. Fol. 86 (s. ix): considered by Rouse8 to be the best witness
of a family of manuscripts containing some of Cicero's philosophical treatises: de natural
deorum, de divinatione, Timaeus, defato, Topica, Paradoxa, Lucullus, and de legibus.19

A-Leiden Vossianus Lat. Fol. 84 (s. ix or x): written at Montecassino, A is the head of
the secondary family of the Leiden corpus. The AVH tradition appears independently of
B, but was later corrected by an emended B.20 Badali notes in his Teubner21 edition that
a hand quite similar and possibly identical (eorum manus a librarii correctionibus vix
discernere possimus), corrected the manuscript. No further corrections appear until the
fifteenth century.
V-Vindobonensis Palatina codex Lat. 189 (s. ix or x): This is the first manuscript to
omit Topica, and later de legibus was removed; these actions show the move towards a
smaller canon than the original octet.

Leiden B.P.L 118 (s. xi):22 The final member of the Leiden corpus does not actually
contain Paradoxa, only incomplete texts of de Natura Deorum, de Divinatione, and de
Legibus, but is mentioned here as evidence of the breakdown of the Leiden corpus.

E-Leiden Periz 25 (s. xi): The dialogues de Senectute and de Amictia were added to
this manuscript after its composition, and the manuscript omits Timaeus, Topica, or De


18 (1987) 125

19 Schwenke (1890) 347

20 Rouse (1987) 125.

21 (1968) 9.

22 Badali does not mention this manuscript, Rouse (p 127) names it H, and Schwenke (p 348) names it C.
Rather than adopt a siglum to avoid confusion with Harleianus 2682-which is usually named H and
appears in the tradition of Paradoxa (Badali names it E, and Rouse mentions it, but does not give it a
name)-I will always refer to Harleianus 2682 as H, and give the complete name of Leiden B.P.L. 118.









Fato. Like Leiden B.P.L. 118, E shows the continued break-up of the Leiden corpus by
the eleventh century.

H-Harleianus 2682 (s. xi): the first text to combine the octet with a number of other
Ciceronian philosophical works, including de Amicitia and de Senectute. The manuscript
itself probably descends from the Leiden corpus, and the additional works were added
from another tradition.

F-Florentinus, Bibiothecae Laurentianae Marcianus 257 (s. x): Descendant of A,
and contains the entire octet of the Leiden corpus. F was the source for K, and a source
for M.

M-Miinchen, Universititsbibliothek, cod. Lat. 528 (s. xi): Contains all of the books
of the octet except Topica. Corrected in the twelfth century.23

K-Vaticanus Reg. Lat. 1762 (s. x): Contains a number of different authors, from
Cicero it contains only excerpts of Paradoxa.

The tradition of the Leiden corpus, like that of de Amicitia and de Senectute,

contains two families emerging in the ninth century from a common archetype. The first

family, attested chiefly by B, comes from the area around Ferrieres. The second family,

further removed from the archetype, contains manuscripts mostly written at

Montecassino. Richard Mollweide (1911), in trying to reconcile the fluctuating order of

manuscripts containing Paradoxa and other works, proposed that two major sources for

the Leiden corpus existed in the fifth century, one with the usual octet, and a larger

source with twelve works which Mollweide dubbed "K,", the Corpus Tullianum,

descended from "L,"-the source of the Leiden Corpus and "Z," which had the readings

of K that were not in L. Beeson,24 rejects the notion of such a massive manuscript,

noting that "of all these corpora, the only one which had any existence outside

Mollweide's imagination is the Le[i]den group." Such a work, Beeson continues, would

23 Schwenke (1890) 349.

24 Beeson ("The collectaneum of Hadoard," CP 40 1945, 201-222) 203-210 notes that Timaeus and de Fato
are often interpolated into one another, and parts of de Officiis are moved around.









be unparalleled in size. The single source, then, produced the two families: B directly

and AV through one or two additional unknown sources. Common errors in A and V25

show that they definitely come from a common ancestor. From A, descends the

manuscript labelled F. F is of great importance to the tradition of Paradoxa, though less

so to s. K was a direct descendant ofF, and M comes from F through a series of

intermediate manuscripts.26 In the fifteenth century, Poggio took F to Florence, where it

became the primary text in northern Italy. UF 871.C7i.x is not a descendant ofF, but

contains several readings in common with other recentiores.

Part IIIb: The Paradoxa Stoicorum text of UF 871.C7i.x

The difficulties surrounding the source of de Amicitia and de Senectute do not

despoil the reading of Paradoxa Stoicorum in the UF manuscript, but provide the clearest

picture of the manuscript's date and place of composition. The primary sources for this

copy are M and V, both archetypes of many recentiores. The manuscript retains all of

the emendations of V3 and V4 when the two correcting hands agree, and V4 when they do

not. Certain readings found in other late manuscripts appear in s, which do not appear in

V4 so s cannot be a direct copy of V. Furthermore, readings from V5 do not appear in s

(see below, 11 delicitas, 36 actupar and inquiunt) so its archetype must have been

copied before the fifth and final scribal changes to the V manuscript. Schwenke27 reads

the correcting hands differently, identifying only three correcting hands. Schwenke and

Badali agree that the first correcting hand (V2) was approximately from the same date as



25 For a complete listing of the errors, see Badali (1968) 10-12

26 ibid. 30

27 (1890) 349









that of the original composition (ninth to tenth century). Where Badali reads a second

and third hand of around the same date (ca. twelfth century), Schwenke reads only one

hand. The final hand comes from the fifteenth century; Badali names this hand V5, but

Schwenke, reading only one twelfth century hand, names it V4. In the readings below, I

have adopted Badali's system, but for dating this manuscript the number of editors

matters much less than their dates. Since no readings from the final editor of V appear in

s, either a source or s itself was copied from V between the thirteenth and fifteenth

centuries. Since V does not contain the two dialogues, it is probably not the primary

source of UF 871.C7i.x, but it must be very closely related. Readings not in V also come

from the second hand of M, but not consistently (M2 has libero in 40, a reading not

shared by s). Harleianus 2682 continues to influence the spelling and a limited number of

readings of this manuscript, but to a much lesser extent than the previous two works. The

six Greek Paradoxa have all been translated into Latin. To the second and sixth titles has

been added poorly written Greek titles: "OTI aOTdpKrl ri 6pETri npo6 E605alpoviav) and

"OTI jpvoc 6 ao(pOq nAoUOaIOq.

List of Variant Readings in Paradoxa

Title: Mar. Tu. Ci. Paradoxa feliciter incipit: INCIPIT FELICITER V PARADOXA STOICORUM
FELICTER B
2 sed minutes interrogatiunculis: sed minutes ; interrogati unculis A'VB
3 loquor BV1: loquimur V locor A
nullis oratoriis ;: oratoriis
ego vero ;: vero
4 paradoxa AVB: napd6oa B2 and many
paradoxa appellantur: paradoxa AVB2; appelantur g (deest in most MSS)
5 hoc genus: genus hoc quiddam
mearum V1
KTHTIKa V
in possessiva quiddam
arce A'FV3B1: arca V arte B
ut ex eadem officina exisse appareat V;









6 Quod honestum sit id solum bonum esse ABV': other MSS have the Greek title
ex Stoycorum: ex Stoicorum V;g exoticorum AVB ex atticorum B2
dicam quod sentio tamen: dicam tamen quod sentio c
7 circumfluentes ;: circumfluentibus AVB
11 regum A'FVB: rerum A
Vultis a Romulo incipere: Vultis incipere a romulo F 2M Vultis a romulo AVB
Quibus tandem gradibus Romulus escendit in caelum
delicitas: F1;: felicitas AVB1, changed in the margin of V2 to delicitas, changed
back to felicitas by V5
Saliorum certain ;: aliorum AVB
15 In quo virtus sit ei nihil deesse ad bene vivendum: Latin subtitle (ad beate
vivendum) added by B2
17 nactus A'FV'B';: nanctis B
19 debet ;
20 event: V3M2;
nascuntur V4Hg: nascantur: ACB
21 temperate temperatiorem AV4B1
22 quoniam a virtutibus ... debent: quoniam V3;, text written in margin by original
hand, but probably individual error of this scribe, not omitted in any other MSS
25 is, qui alliud, is qui nutruit: is qui aluit, the reading of s is not mentioned in any
apparatus, but quite probably aluit became alliud, and nutruit was later added to
correct the meaning
26 Omnis stultos insanire AV2B1
27 sed dementem et insanum rebus addicam necessariis M2 and in intercolumnio V
29 animi mei consciantiam meas curas, vigilias, consilia in re public
31 appellatur M2: appeletur V4
32 Omnis Sapientes esse liberos stultos vero servos AV2B
36 actu pari M2;: actuparii V1 acto pari V5
inquiunt HM2: e summis inquiunt sumus princibus civitatis V5S
38 barbatulos V4
39 numeratur V4W
41 debilitas V;
"OTI piVOq 6 ao(pO6 nAoUaooq: s2
Quod solus sapiens sit dives ABV2
44 Danay: Danaum AVB; no major manuscript has Danay (a corruption of Danai),
but the word is erased or changed in all major manuscripts: ut aiunt danai M
46 intercisas V2;
51 in vi g (not in V)









UF 871.C7i.x agrees with V3 and V4 more often than any other hand. The

manuscript also consistently agrees with F, which was the parent of most of the fifteenth

century Italian recentiores.28











































28 Badali (26): "Qua re, ubi codicis F in apparatu nulla fit mentio, codicum A' et F easdem esse lectiones
intellegatur."














CHAPTER 3
TEXT OF UF 871.C7I

Below is the transcription of the text of s. The section divisions are those of

Orelli, Baiter, Halms.1 The page divisions of s are marked in parentheses. Textual

variants are listed after the texts. Common spelling differences between P and s need not

be noted every time. For the following terms, s consistently uses different spellings than

the major manuscript (spellings of s in parentheses): iis (his), ii (hi), -ae-, or -oe (e),

abundo (habundo), iucunda (iocunda), adolescens (adulescens), eis (iis), volgus (vulgus)

and aestimo (existimo). The writer of s also invariably assimilates prefixes into

compound words (appellari for adpellari, etc). In addition, the archaic u for superlatives

and lubido are never employed and s consistently uses an i. Unless otherwise noted, the

texts are being compared to the major manuscripts of their tradition: for de Amicitia:

Krak6w, Berol. lat 40 404 (P), for de Senectute: Parisinus 6332 (P), and for Paradoxa:

Leiden Vossianus Lat. Fol. 86 (B).

Laelius de Amicitia

M. T. C. L DE AMICITIA INCIPIT

1(1) Quintus Mucius augur Scevola multa narrare de C. Lelio socero suo
memoriter et iocunde solebat nec dubitabat illum in omni sermone appellare
sapientem; ego autem apatre ita eram ad Scevolam deductus sumpta virili toga, ut,
quoad possem et liceret, asenis later numquam discederem; itaque multa ab eo
prudenter disputata, multa etiam breviter et commode dicta memories mandabam
fierique studebam eius prudentia doctor. Quo mortuo me ad pontificem Scevolam
contuli, quem unum nostre civitatis et ingenio et industrial prestantissimum audeo
dicere. Sed de hoc alias; nunc redeo ad augurem.


SOrelli, 1861









2 Cum sepe multa narraret, turn memini in hemiciclo domi sedentem, ut solebat,
cum et ego essem una et pauci ad modum familiares, in eum ipsum sermonem
incidere, qui turn fere omnibus erat in ore. Meministi enim profecto, o Attice, et eo
magis, quod P. Sulpicio utebare multum, cum is tribunus plebis capital odio a Q.
Pompeio, qui turn erat consul, discideret, qui cum cumiunctissime et amantissime
vixerat, quanta esset hominum vel admiratio vel querella.

3 Itaque turn Scevola cum in earn ipsam mentioned incidisset, exposuit nobis
sermonem Lelii de amicitia habitum ab illo secum et cum altero genero, C. Fannio
Marci filio, paucis diebus (2) post mortem Affricani. Eius disputationis sententias
memories mandavi, quas hoc libro exposui arbitratu meo; quasi enim introduxi eos
loquentes, ne 'inquam' et 'inquit' sepius interponeretur, atque ideo feci ut tamquam
apresentibus coram haberi sermo videretur.

4 Cum enim sepe mecum ageres, de amicitia ut scriberem tibi liquid, digna mihi
res visa est cum omnium cognitione, turn nostra familiaritate. Itaque feci non
invitus, ut multis prodessem rogatu tuo. Sed ut in Catone Maiore, feci qui est
scriptus ad te de senectute, Catonem introduxi senem disputantem de Senectute,
quia nulla videbatur aptior persona, que de ea etate loqueretur, quam eius, qui et
diutissime senex fuisset et ipsa in etate preter ceteros floruisset, sic, cum
accepissemus apatribus maxime memorabilem C. Lelii et P. Scipionis
familiaritatem fuisse, ydonea mihi persona C visa Lelii, que de amicitia ea ipsa
dissereret, que disputata ab eo meminisset Scevola. Genus autem hoc sermonum
positum in hominum veterum auctoritate, et eorum illustrium, plus nescio quo
pacto videtur habere gravitatis; itaque mea ipse legens scripta sic adficior interdum,
ut Catonem, non me loqui existimem.

5 Sed ut turn ad senem senex de senectute, sic in hoc libro ad amicum
amicissimus scripsit de amicitia. Turn est Cato locutus, quo erat (3) nemo fere
senior temporibus illis, nemo prudentior; nunc Lelius et sapiens (sic enim habitus
est) et amicitie gloria excellent de amicitia loquetur. Tu velim paulisper ad me
animum advertas. Lelium ipsum loqui putes C. Fannius et Q. Mucius ad socerum
post mortem Africani veniunt; ab his sermo oritur, responded Lelius, cuius tota
disputatio est de amicitia, quam tu legens ipse cognosces.

6 Fannius. Sunt ista vera, o Leli; nec enim melior vir fuit Africano quisquam nec
clarior. Sed existimare debes oculos omnium in te esse coniectos unum; te
sapientem et appellant et existimant. Tribuebatur hoc modo Marco Catoni, scimus
L. Acilium apud patres nostros appellatum esse sapientem, sed uterque alio quodam
modo, Acilius, quia pudens in civil iure putabatur, Cato, quia multarum rerum
usum habebat; multa eius et in senatu et in foro vel provisa prudenter vel acta
constanter vel response acute ferebantur; propterea quasi cognomen iam habebat in
senectute sapientis. Te autem alio quodam modo non solum natural et moribus,
verum etiam studio et doctrine esse sapientem, nec sicut vulgus, sed ut eruditi
solent appellate sapientem, qualem neminem reliqua in Grecia









7 (nam qui septem appellantur, eos, qui ista subtilius in querunt, in numero
sapientium non habent), Athenis unum accepimus, et eum quidem etiam Apollinis
oraculo sapientissimum iudicatum; hanc (4) esse sapientiam existimant in te, ut
omnia tua in te posita esse ducas humanosque casus virtute inferiores putes. Itaque
ex me querunt, credo ex hoc item Scevola, quonam pacto mortem Africani feras,
eoque magis, quod in his proximis Nonis cum in ortos D Bruti auguris
commentandi, ut assolet, causa venissemus, tu non affuisti, qui diligentissime
semper illum diem illudque munus solitus esses obire.

8 Scevola. Querunt quidem, C. Leli, multi, ut a Fanio dictum est, sed ego id
responded, quod animadverti, te dolorem, quem acceperis cum summi viri, tum
amicissimi morte, ferre moderate nec potuisse non comoveri nec fuisse id
humanitatis tue; quod autem his proximis Nonis in colegio nostro non adfuisses,
valitudinem responded causam, non mestitiam fuisse.

Lelius. Recte tu quidem, Scevola, et vere; nec enim ab isto officio, quod semper
usurpavi, cum valerem, abduci incommodo meo debui, nec ullo casu arbitror hoc
constant homini posse contingere, ut ulla intermission fiat officii.

9 Tu autem, Fani, quod mihi tantum atribui dicis, quantum ego nec agnosco nec
postulo, facis amice; sed, ut mihi videris, non recte iudicas de Catone; aut enim
nemo, quod quidem magis credo, aut, si quisquam, sapiens ille fuit. Quo modo, ut
alia omittam, (5) mortem filii tulit! memineram Paulum, videram grecum, sed nec
hi quidem comparentur.

10 Marco Catoni maximo et spectator viro. Quam ob rem cave Catoni anteponas
ne istum quidem ipsum, quem Apollo, ut ais, sapientissimum iudicavit; huius enim
facta, illius dicta laudantur. De me autem, ut iam cum utroque loquar, sic habetote:
Ego si Scipionis desiderio me moveri negem, quam id recte faciam, viderint
sapientes; sed certe mentiar. Moveor enim tali amico orbatus, qualis, ut arbitror,
nemo umquam erit, ut confirmare possum, nemo unquam erit; sed non egeo
medicine, me ipse consolor, et maxime illo solacio, quod eo errore careo, quo
amicorum decessu plerique angi solent. Nihil enim mali accidisse puto Scipioni,
mihi accidit, si quid accidit; suis autem incommodis graviter angi non amicum, sed
se ipsum amantis est.

11 Cum illo vero quis neget actum esse preclare? Nisi enim, quod ille minime
putabat, inmortalitatem optare vellet, quid non adeptus est, quod homini fas esset
optare? qui summam spem civium, quam de eo iam puero habuerant, continue
adulescens incredibili virtute superavit, qui consulatum petivit numquam, factus
consul est bis, primum ante tempus, iterum sibi suo tempore, rei public pene sero,
qui duabus urbibus eversis inimicissimis nostro imperio non modo presentia, (6)
verum etiam et future bella delevit. Quid dicam de moribus facillimis, de pietate in
matrem, liberalitatem in sorores, bonitate in suos, iustitia in omnes? nota sunt
vobis. Quam autem civitati cams fuerit, merore funerias indicatum est. Quid igitur
hunc paucorum annorum accessio iuvare potuisset? Senectus enim quamvis non sit









gravis, ut memini Catonem uno anno antequam esset mortuus, mecum et cum
Scipione disserere. Aufert tamen eam viriditatem, in qua etiam nunc erat Scipio.

12 Quam ob rem vita quidem homines talis fuit vel fortune vel gloria, ut nihil
posset accedere, moriendi autem sensum celeritas abstulit; quo de genere mortis
difficile dictu est, quid homines suspicentur, videtis; hoc vere tamen licet dicere, P.
Scipioni ex multis diebus, quos in vita sua celeberrimos letissimosque viderit, illum
diem fuisse clarissimum, cum senatu dimisso domum reductus est ad vesperum a
patribus conscriptis, populo Romano, sociis et Latinis, pridie quam excessit e vita,
ut ex tam alto dignitatis gradu ad superos videatur deos potius quam ad inferos
pervenisse.

13 Neque enim adsentior his, qui hoc nuper disserere coeperunt, cum corporibus
animos simul interire atque omnia more deleri; plus apud me valet auctoritas
antiquorum, vel nostrorum maiorum, qui mortuis tam religiosa iura tribuerunt, quod
non profecto fecissent, si nihil ad eos pertinere arbitrarentur, (7) vel eorum, qui in
hac terra fuerunt magnamque Greciam, que nunc quidem deleta est, tum florebat,
institutes et preceptis suis erudierunt, vel eius, qui Apollinis oraculo sapientissimus
iudicatus est, tqui non tum hoc, tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos
hominum esse divinos, hisque, cum ex corpore excessissent, reditum in celum
patere, optimoque et iustissimo cuique expeditissimum.

14 Quod idem Scipioni videbatur, qui quidem, quasi presagiret, perpaucis ante
mortem diebus, cum et Philus et Manilius adessent et alii plures, tuque etiam,
Scevola, etiam mecum fuisses, triduum disseruit de re public; cuius disputationis
fere extremum de inmortalitate animorum, que se in quite per visum ex Africano
audisse dicebat. Id si ita est, ut optumi cuiusque animus in more evolet facillime
tamquam ex custodia vinclisque corporis, cui censemus cursum ad deos faciliorem
quam fuisse Scipioni? Quocirca merere hoc eius event vereor ne invidi magis
quam amici sit. Sin autem illa vereor ut idem interitus sit animorum et corporum
nec ullus sensus maneat, ut nihil boni est in more, sic certe nihil mali; sensu enim
amisso fit idem, quasi natus non esset omnino, quem tamen esse natum et nos
gaudemus et hec civitas, dum erit, letabitur.

15 Quam ob rem, ut pre dixi, cum illo quidem actum est preclare mecum
incommodius, quem fuerat equius, (8) ut prius introieram, sic pruis exire de vita.
Sed tamen recordatione nostre amicitie sic fruor, ut beate vixisse videar, quia cum
Scipione vixerim, quocum mihi coniuncta cura fuit de re p. et private, quocum et
domus fuit et militia communis et, id in quo omnis est amicitie vis, voluntatum,
studiorum, sententiarumque summa consentio. Itaque non tam ista me sapientie,
quam modo Fannius commemoravit, fama delectat, presertim falsa, quam quod
amicitie nostre spero memorial fore sempiternam, idque eo magis mihi est cordi,
quod ex omnibus seculis vix tria aut quattuor paria nominantur amicorum; quo in
genere sperare Scipionis et Leli videor amicitiam posteritati notam fore.

16 Fannius. Istud quidem, Leli, ita necesse est. Sed quoniam amicitie mentioned
fecisti et sumus otiosi, pergratum mihi feceris, spero item Scevole, si, quem ad









modum soles de ceteris rebus, cum ex te queruntur, sic de amicitia disputaveris
quid sentias, qualem existumes, que precepta des. Scevola. Mihi vero erit gratum;
atque id ipsum cum tecum agere conarer, Fannius antevortit. Quam ob rem utrique
nostrum gratum admodum feceris.

17 Lelius. Ego vero non gravarer, si ipse confiderem mihi; nam et preclara res visa
est et sumus, ut dixit Fannius, occiosi. Sed quis sum ego? aut que est in me
facultas? doctorum est ista consuetudo, eaque Grecorum, ut his ponatur, de quo (9)
disputent quamvis subito; magnum opus est egetque exercitatione non parva. Quam
ob rem, que disputari de amicitia possunt, ab eis censeo petatis, qui ista profitentur;
ego vos hortari tantum possum, ut amicitiam anteponatur omnibus humans rebus;
nihil est enim tam nature aptum, tam conveniens ad secundas res vel adversas.

18 Sed hoc primum sentio, nisi in bonis amicitiam esse non posse; neque id ad
vivum reseco, ut illi, qui hoc suptilius disserunt, fortasse vere, sed ad commune
utilitatem parum; negant enim quemquam esse virum bonum nisi sapientem. Sit ita
sane; sed eam sapientiam interpretantur, quam adhuc mortalis nemo est consecutus,
nos autem ea, que sunt in usu vitaque communi, non ea, que finguntur aut optantur,
spectare debemus. Numquam ego dicam C. Fabricium, M'. Curium, Ti.
Coruncanum, quos nostri maiores sapientes iudicabant, ad istorum normam
sapientes fuisse. Quare sibi habeant sapientie nomen et invidiosum et obscurum,
concedant, ut hi viri boni fuerint. Ne id quidem facient, negabunt id nisi sapienti
posse concedi.

19 Agamus ergo, ut aiunt, pingui Minerva. Qui ita gerunt se, ita vivunt, ut eorum
probetur fides, integritas, equalitas, liberalitas, nec sit in eis nulla cupiditas, vel
libido, vel audacia, sitque magna constantia, ut hi fuerunt, quos modo nominavi,
hos viros bonos, ut habiti sunt, sic etiam (10) appellandos putemus etiam, quia
sequantur, quantum homines consequi possunt, naturam optimam bene vivendi
ducem. Sic enim perspicere videor mihi, ita esse nos natos, ut inter omnes esset
societas quedam, maior autem, ut quisque proxime accederet. Itaque potiores cives
quam peregrini, propinqui quam alieni; cum his enim natural ipsa peperit amicitiam;
sed ea non satis habet firmitatis. Namque hoc prestat amicitia propinquitati, quod
ex propinquitate benivolentia tolli potest, ex amicitia non potest; sublata enim
benivolentia amicitie nomen tollitur, propinquitatis manet.

20 Quanta et vis amicitie sit, ex hoc maxime potest intellegi, quod ex infinita
human generis societate, quam conciliavit ipsa natural, ita contract est res et
adducta in angustum, ut omnis caritas aut inter duos aut inter paucos iungeretur. Est
enim amicitia nihil aliud nisi omnium divinarum humanarumque rerum cum
benivolentia et caritate consensio; qua quidem haud scio an except sapientia nihil
melius homini sit a diis inmortalibus datum. Divitias alii preponunt, alii bonam
valitudinem, alii potential, alii honors, multi etiam voluptates. Beluarum est hoc
quidem extremum, illa autem sunt superior et caduca et incerta, non tam in
consiliis nostris posita quam in temeritate fortune. Qui autem in virtute summum
bonum ponunt, preclare illi quidem, sed hec ipsa virtus amicitiam et gignit et
continent, nec sine (11) virtute amicitia esse ullo pacto potest.









21 lam virtutem ex vite consuetudine sermonisque nostri interpretemur nec eam,
ut quidam docti, verborum magnificentia metiamur virosque bonos eos, qui
habentur, numeremus, Paulos, Catones, Galos, Scipiones, Philos; his communis
vita content est; eos autem omittamus, qui omnino nusquam reperiuntur.

22 Talis igitur inter viros amicitia tantas oportunitates habet, quantas vix queo
dicere. Principio qui potest esse vita 'vitalis', ut ait Ennius, que non in amico mutua
benivolentia conquiescat? Quid dulcius quam habere, quicum omnia audeas sic
loqui ut tecum? Qui fructus etiam in rebus esset prosperis tantus, nisi haberes, qui
illis eque ac tu ipse gauderet? adversas vero ferre difficile est sine eo, qui illas
gravius etiam quam tu feret. Denique cetere res, que expetuntur, oportune sunt
single single singulis fere, divitie, ut utare, opes, ut colare, honors, ut laudere,
voluptates, ut gaudeas, valitudo, ut dolore careas et muneribus fungare corporis;
amicitia res plurimas continent; quoquo verteris te, presto est, nullo loco excluditur,
numquam est intempestiva, numquam molesta est; itaque non aqua, non igne, ut
aiunt, locis pluribus utimur quam amicitia. Neque ego nunc de vulgari aut de
mediocri, que tamen ipsa et delectat et prodest, sed de vera et perfect loquor amici
tua. qualis eorum, qui pauci nominantur, fuit. (12) Nam et secundas res
splendidiores facit amicitia et adversas parties communicansque leviores.

23 Cumque plurimas et maximas commoditates amicitia contineat, tum illa
nimirum prestat omnibus, quodque bona spe prelucet in posterum nec debilitari
animos aut cadere patitur. Verum etiam amicum qui intuetur, tamquam exemplar
aliquod sui intuetur. Quocirca et absentes adsunt et egentes habundant et inbecilles
valent et, quod difficilius dictu est, mortui vivunt; tantus eos honos, memorial,
desiderium amicorum prosequitur. Ex quo illorum mors beata videtur, horum vita
laudabilis. Quodsi exemeris ex rerum natural benivolentiem mentioned, nec domus
ulla nec urbs stare poterit, ne agri quidem cultus permanebit. Id si minus
intellegitur, quanta vis concordie amicitieque sit, ex dissensionibus adque ex
discordiis perspici potest. Que enim tam stabilis domus, que tam firma civitas est,
que non odiis et discidiis funditus possit averti? Ex quo, quantum boni sit in
amicitia, potest iudicari.

24 Agrigentinum quidem doctum quendam virum carminibus Grecis vaticinatum
ferunt, que in rerum natural totoque mundo constarent, queque moverentur, ea
contrahere amicitiam, dissipare discordiam. Atque hoc quidem omnes mortales et
intellegunt et re probant. Itaque, si quando aliquod officium extitit in amici
periculis aut adeundis aut communicandis, quis est, qui id maximis non efferat
laudibus? Qui clamores tota cavea nuper in hospitis et amici mei Marci. (13)
Pacuvi nova fabula! cum ignorante rege, quis esset horestes pilades se horestem
dicent ut pro eo necaretur, Horestes autem, ita ut erat, Horestem se esse
perseveraret. Stantes autem plaudebant in re ficta; quid arbitramur in re vera
facturos fuisse? Facile indicabat ipsa natural vim suam, cum homines, quod ipsi
facere non possent, id recte fieri in altero iudicarent. Hactenus mihi videor de
amicitia quid sentirem potuisse dicere; si que preterea sunt (credo autem esse
multa), ab his, si videbitur, qui ista disputant, queritote.









25 Fannius. Nos autem a te querimus potius; quamquam etiam ab istis sepe
quesivi et audivi non equidem invitus; sed aliud quoddam filum orationis tue
expectamus.

Scevola. Tu magis id diceres, o Fanni, si nuper in ortis Scipionis, cum est de re
public disputatum, adfuisses. Qualis tum patrons iustitie fuit contra accuratam
orationem Phili!

Fannius. Facile id quidem fuit, iustitiam iustissimo viro defender.

Scevola. Quid? amicitiam nonne facile ei est, qui ob eam summa fide, constantia
iustitiaque servatam maximum gloriam ceperit?

26 Lelius. Vim hoc quidem est adferre. Quid enim refert, qua me ratione cogatis?
cogitis certe. Studiis autem generorum, presertim in re bona, cum difficile est, tum
nec equum quidem obsistere. Sepissime igitur mihi de amicitia cogitanti maxime
illud congitandum videri solet, utrum propter inbecillitatem atque inopiam
desiderada sit amicitia, ut dandis recipiendisque (14) meritis quod quisque minus
per se ipse posse, id acciperet ab alio vicissimque redderet, an esset hoc quidem
proprium amicitie, sed antiquior et pulchrior et magis a natural ipsa profecta est alia
causa. Amor enim, ex quo amicitia nominate est, princeps est ad benivolentiam
coniungendam. Nam utilitates quidem etiam ab his percipiuntur sepe, qui
simulation amicitie coluntur et observantur temporis causa, in amicitia autem nihil
fictum est, nihil simulatum et, quidquid est, id est verum et voluntarium.

27 Quapropter a natural mihi videtur potius quam ab indigentia orta amicitia,
adplicatione magis animi cum quodam sensu amandi quam cogitatione, quantum
illa res utilitatis esset habitura. Quod quidem quale sit, etiam in bestiis quibusdam
animadverti potest, que ex se natos ita amant ad quoddam tempus et ab eis ita
amantur, ut facile earum sensus appareat. Quod in homine multo est evidenius,
primum ex ea caritate, que est inter natos et parents, que dirimi nisi detestabili
scelere non potest; deinde cum similis sensus amoris extitit, si aliquem nacti sumus,
cuius cum moribus et nature congruamus, quod in eo quasi lumen aliquod probitatis
et virtutis perspicere videamur.

28 Nihil est enim virtute amabilius, nihil, quod magis ad diligendum alliciat,
quippe cum propter virtutem et probitatem et eos, quos numquam vidimus, quodam
modo dilligamus. Quis enim est, qui C. Fabrici, (15) M'. Curii non cum caritate
aliqua benivolentiaque memorial usurpet, quos numquam viderit? quis autem est,
qui Tarquinium Superbum, qui Publius Cassium, Sp. Melium non oderit? Cum
duobus ducibus de imperio in Ithalia est decertatum, Pirro et Anibale; ab altero
propter probitatem eius nominis non nimis alienos animos habemus, alterum
propter crudelitatem semper hec civitas oderit.

29 Quodsi tanta vis probitatis est, in hoste etiam dilligamus, quid mirum est, ut
eam vel in eis, quos numquam vidimus, vel, quod maius est, in hoste etiam
diligmus, quid mirum est, si animi hominum moveantur, cum eorum, quibuscum









usu coniuncti esse possunt, virtutem et probitatem perspicere videantur?
Quamquam confirmatur amor et beneficio accept et studio perspecto et
consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum motum animi et amoris
adhibitis admirabilis quedam exardescit benivolentie magnitude. Quam si qui
putant ab imbecilitate proficisci, ut sit, per quam assequatur, quod quisque
desideret, humilem sane relinquunt et minime generosum, ut ita dicam, ortum
amicitie, quam ex inopia et indigentia natam volunt. Quod si ita esset, ut quisque
minimum esse in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset aptissimus; quod long
secus est.

30 Ut enim quisque sibi plurimum (16) confidit, et ut quisque maxime virtute et
sapientia sic munitus est, ut nullo egeat suaque omnia in se ipso posita iudicet, ita
in amicitiis expetendis colendisque maxime excellit. Quid enim? Affricanus erat
indigens mei? Minime hercule! ac ne ego quidem illius; sed ego admiration
quadam virtutis eius, ille vicissim opinion non nulla, quam de meis moribus
habebat fortasse me dilexit; auxit benivolentiam consuetudo. Sed quamquam
utilitates magne et multe consecute sunt, non sunt tamen ab earum spe cause
dilligendi profecte.

31 Ut enim benefici liberalesque sumus, non ut exigamus gratiam (neque enim
beneficium feneramur, sed natural propensi ad liberalitatem sumus), sic amicitiam
non spe mercedis adducti, sed quod eius omnis fructus in ipso more inest,
expetendam putamus.

32 Ab his, qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt, long dissentimus, nec
mirum; nihil enim altum, nihil magnificum nihil divinum suspicere possunt, qui
suas omnes cogitationes abiecerunt in rem tuam humilem tamque contemptam.
Quam ob rem hos quidem ab hoc sermone removeamus, ipsi autem intellegamus a
natural gigni sensum diligendi et benivolentie caritatem facta significatione
probitatis. Quam qui appetiverunt, applicant se et propius admovent, ut et usu eius,
quem dilligere c[o]eperunt, fruantur et moribus sintque pares in more et equales
(17) propensioresque ad bene merendum quam ad reposcendum, atque hec inter eos
sit honest certatio. Sic et utilitates ex amicitia maxime capientur, et erit eius ortus
a natural quam ab imbecilitate et gravior et verior. Nam si utilitas amicitias
conglutinaret, eadem commutata dissolveret; sed quia natural mutari non potest,
idcirco vere amicitie sempiterne sunt. Ortum quidem amicitie videtis, nisi quid ad
hec forte vultis. Fannius. Tu vero perge, Leli; pro hoc enim, qui minor est natu,
meo iure responded.

33 Scevola. Recte tu quidem. Quam ob rem audiamus. Lelius. Audite vero,
optumi viri, ea, que sepissime inter me et Scipionem de amicitia disserebantur.
Quamquam ille quidem nihil difficilius esse dicebat, quam amicitiam usque ad
extremum vite diem permanere. Nam, vel ut non idem expediret, incidere sepe, vel
ut de re public non idem sentiretur; mutari etiam mores hominum sepe dicebat,
alios adversis rebus, alios etate ingravescente. Atque earum rerum exemplum ex
similitudine capiebat ineuntis etatis, quod summi puerorum amores sepe una cum
pretexta toga deponerentur;









34 sin autem ad adulescentiam perduxissent, dirimi tamen interdum contention
vel luxurie vel condicionis vel commodi alicuius, quod idem adipisci uterque non
posset. Quodsi qui longius in amicitia provecti essent, tamen labefactari sepe, si in
honors contentionem incidissent; pestem enim maiorem in amicitiis nulla quam in
plerisque pecunie cupiditatem, in optimis quibusque honors certamen et glorie;
(18) ex quo immicitias maximas sepe inter amicissimos exstitisse.

35 Etiam magna discidia et plerumque iusta nasci, cum liquid ab amicis, quod
rectum non esset, postularetur, ut aut libidinis ministry aut adiutores essent ad
iniuriam; quod qui recusarent, quamvis honest id facerent, ius tamen amicitie
deserere arguerentur ab his, quibus obsequi nollent. Illos autem, qui quidvis ab
amico auderent postulare, postulatione ipsa profiteri omnia se se amici causa esse
facturos. Eorum querela inveterata non modo familiaritates exstingui solere, sed
etiam odia gigni sempitema. Hec ita multa quasi fata inpendere amicitiis, ut omnia
subterfugere non modo sapientie, sed etiam felicitatis diceret sibi videri.

36 Quam ob rem id primum videamus, si vobis place, quatenus amor in amicitia
progredi debeat. Num, si Coriolanus habuit amicos, ferre contra patriam arma illi
cum Coriolano debuerunt? num becilinum amici regnum appetentem, num Melium
debuerunt iuvare?

37 Tib. quidem Gracchum rem publicam vexantem a Q. Tiberione equalibusque
amicis derelictum videbamus. At C. Blosius Cumanus, hospes vestre families,
Scevola, cum ad me, quod aderam Lenate et Ruptilio consulibus in consilio,
deprecatum venisset, hanc, ut sibi ignoscerem, rem tamen efferebat qui tanti sibi
Gracum fecisset ut quidquid ille vellet, sibi faciundum putaret. Tum ego: 'Etiamne,
si te in Capitolium ferre faces vellet?' (19) 'Numquam', inquit, 'voluisset id quidem;
sed si voluisset, paruissem.' Videtis, quam nefaria vox! Et hercule ita fecit vel plus
etiam, quam dixit; non enim paruit ille Ti. Gracchi temeritati, sed prefuit, nec se
comitem illius furoris, sed ducem prebuit. Itaque hac amentia et question nova
perterritus in Asiam profugit, ad hostes se contulit, poenas rei public graves
iustasque persolvit. Nulla est igitur excusatio peccati, si amici causa peccaveris;
nam cum conciliatrix amicitie virtutis opinion fuerit, difficile est amicitiam
remanere, si a virtute defeceris.

38 Quodsi rectum statuerimus vel concedere amicis, quidquid velint, vel inpetrare
ab his, quidquid velimus, perfect quidem sapientia simus, si nihil habeat res vitii;
sed loquimur de his amicis, qui ante oculos sunt, quos vidimus aut de quibus
memorial accepimus, quos novit vita communis. Ex hoc numero nobis exempla
sumenda sunt, et eorum quidem maxime, qui ad sapientiam proxume accedunt.

39 Videmus Pau. emilium Luscinio familiarem fuisse (sic a patribus accepimus),
bis una consules et colleges in censura; tum et cum his et inter se coniunctissimos
fuisse viros M'. Curium, Ti. Coruncanum memories traditum est. Igitur ne suspicari
quidem possumus quemquam horum ab amico quippiam contendisse, quod contra
fidem, contra ius iurandum, contra rem publicam esset. Nam hoc quidem in talibus
viris quid attinet dicere, si enim contendisset, scio impetraturum (20) non fuisse?









cum illi sanctissimi viri fuerint, eque autem nefas sit tale liquid et facere rogatum
et rogare. At vero Tib. Gracchum sequebantur C. Carbo, C. Cato, et minime tune
quidem C. frater nunc idem hostis acerrimus.

40 Hec igitur lex in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpes nec faciamus
rogati. Turpis enim excusatio est et minime accipienda cum in ceteris peccatis, tum
si quis contra rem publicam se amici causa fecisse fateatur. Etenim eo loco, Fani et
Scevola, locati sumus, ut nos long prospicere oporteat futures casus rei public.
Deflexit enim iam aliquantulum de spatio curriculoque consuetudo maiorum.

41 Tib. Gracchus regnum occupare conatus est, vel regnavit is quidem paucos
menses. Num quid populus simile Romanus audierat aut viderat? Hunc etiam post
mortem secuti amici et propinqui quid in P. Scipione et fecerint, sine lacrimis
nequeo dicere. Nam Carbonem, quoque quem modo potuimus, propter recentem
poenam Tib. Gracchi sustinuimus; de C. Gracchi autem tribunatu quid expected,
non iuvat augurari. Serpit tdeinde res, que proclivis cum semel ad pemiciem,
coepit, labitur. Videtis, in tabella iam ante quanta sit facta labes, primo Gabinia
lege, biennio autem post Cassia. Videre iam videor populum a senatu disiunctum,
multitudinisque arbitrio res maximas agi. Plures enim quem ad modum hec fiant,
discent, quam quem ad modum his resistatur.
42 (21) Quorsum hec? Quia sine sociis nemo quicquam tale conatur.
Precipiendum est igitur bonis, ut, si in huius modi amicitias ignari casu aliquo
inciderint, ne existiment ita se aligatos, ut ab amicis in magna aliqua rem
p[ublicam] peccantibus non discedant; inprobis autem p[o]ena statuenda est, nec
vero minor his, qui secuti erunt alterum, quam his, qui ipsius fuerint impietatis
duces. Quis clarior in Grecia est Themistocle, quis potentior? qui cum imperator
bello Perscico servitute Greciam liberavisset propterque invidiam in exilium
expulsus esset, ingrate patrie iniuriam non tulit, quam ferre debuit, fecit idem, quod
xx annos ante apud nos fecerat Coriolanus. His adiutor contra patriam inventus est
nemo; itaque uterque sibi mortem accivit.

43 Quare talis inproborum consensio non modo excusatione amicitie est regenda
non, sed potius supplicio omni vindicanda est, ut ne quis concessum putet amicum
vel bellum patrie inferentem sequi; quod quidem, ut res ire coepit, haud scio an
aliquando futurum sit. Mihi autem non minori cure est, qualis res public post
mortem meam future sit, quam qualis hodie sit.

44 Hec igitur prima lex amicitie sanciatur, ut ab amicis honest petamus,
amicorum causa honest faciamus, nec quidem expectemus, dum rogemur; stadium
semper adsit, cunctatio absit; consilium verum gaudeamus libere dare. Plurimum in
amicitia amicorum bene suadentium valeat auctoritas, eaque et adhibeatur ad
monendum non modo aperte, sed etiam (22) acriter, si res postulabit, et adhibite
pareatur.

45 Nam quibusdam, quos audio sapientes habitos in Grecia, placuisse opinor
mirabilia quedam (sed nihil est, quod illi non persequantur argumtiis): partim
fugiendas esse amicitias nimias, ne necesse sit unum solicitum esse pro pluribus;









satis superque esse sibi suarum cuique rerum, alienis rebus nimis implicari
molestum esse; commodissimum esse quam laxissimas habenas habere amicitie,
quas vel adducas, cum velis, vel remittas; caput enim esse ad beate vivendum
securitatem, qua frui non possit animus, si tamquam parturiat unus pro pluribus.

46 Alios autem dicere aiunt etiam multo inhumanius (quem locum breviter
perstrinsxi paulo ante) presidii adiumentique causa, non benivolentie neque
caritatis amicitias esse expetendas; itaque, ut quisque minimum firmitatis haberet
minimumque virium, ita amicitias appeteret maxime; et ex eo fieri, puto ut
muliercule magis amicitiarum presidia querant quam viri et inopes quam opulenti et
calamitosi quam hi, qui putantur beati.

47 O preclaram sapientiam! Solem enim e mundo tollere videntur, qui amicitiam e
vita tollunt, quem a diis immortalibus nihil melius habemus, nihil iocundius. Que
est ii ista securitas? Specie quidem blanda, sed re ipsa multis locis est repudianda.
Neque enim est consentaneum ullam honestam rem vel actionem, ne sollicitus sis,
aut non suscipere aut susceptam deponere. Quodsi curam (23) fugimus, virtus
quoque fugienda est, que necesse est cum aliqua cura res sibi contrarias aspernetur
atque oderit, ut bonitas malitiam, temperantia lubidinem, ignaviam fortitudo; itaque
videas rebus iniustis iustos sepe dolere, imbecilibus fortes, flagitiosis modestos.
Ergo est hoc proprium animi bene constitute, et letari bonis rebus et dolere
contrariis.

48 Quam ob rem, si cadit in sapientem animi dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius
animo extirpatam humanitatem arbitramur, que causa est, cur amicitiam funditus
tollamus e vita, ne aliquas propter eam suscipiamus molestias? Quid enim interest
motu animi sublato non dico inter pecudem et hominem, sed inter hominem et
truncum aut saxum aut quidvis generis eiusdem? Neque enim isti sunt audiendi, qui
virtutem duram aut ferream quandam esse volunt; que quidem est cum in multis
rebus, tum in amicitia tenera atque tractabilis, ut et bonis rebus amici quasi
diffundantur et incomodis contrahatur. Quam ob rem angor iste, qui pro amico sepe
capiendus est, non tantum valet, ut tollat e vita amicitiam, non plus quam ut
virtutes, quia non nullas curas et molestias afferunt, repudientur. Cum autem
contrahat virtus amicitiam, ut supra dixi, si qua significatio virtutis elluceat, ad
quam se simul animus applicet et adiungat, id cum contigit, ut amor exoriatur
necesse est.

49 Quid enim tam absurdum est quam delectari multis inanibus rebus, ut honore,
ut gloria, ut edificio, (24) ut vestitu cultuque corporis, animo autem virtute predito,
eo qui vel amare vel, ut ita dicam, redamare possint, non admodum delectari? Nihil
est enim remuneratione benivolentie, nihil vicissitudine studiorum officiorumque
iucundius.

50 Quid, si etiam illud addimus, quod recte addi potest, nihil esse, quod ad se rem
ullam tam alliciat et tam contrahat quam ad amicitiam similitudo? concedetur
profecto verum esse, ut bonos boni diligunt asciscantque sibi quasi propinquitate
coniunctos atque natural. Nihil enim est appetentius similium sui nec rapacius quam









natural. Quam ob rem hoc quidem, Fanni et Scevola, constat, ut opinor, bonis inter
bonos quasi necessariam benivolentiam, qui est amicitie fons a natural constitutus.
Sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pertinet. Non enim est inhumana virtus
neque inmunis neque superba, que etiam populos universos tueri eisque optume
consulere soleat; quod non faceret profecto, si a caritate vulgi abhorreret.

51 Atque etiam mihi quidem videntur, qui utilitatum causa fingunt amicitias,
amabilissimum nodum tollere amicitie. Non enim tam utilitas parta per amicum
quam amici amor ipse delectat, tumque illud fit, quod ab amico est profectum,
iucundum, si cum more et studio est profectum; tantumque abest, ut amicitie
colantur propter indigentiam, ut ii, qui opibus et copiis maximeque virtute, in qua
plurimum est presidii, (25) minime alterius indigiant, liberalissimi et
beneficentissimi sint. Atque haud scio an ne opus sit quidem nihil umquam omnino
deesse amicis. Ubi enim nostra studia viguissent, si numquam consilio nostro, si
numquam opera nec domi nec militie. Scipio eguisset? Non igitur utilitatem
amicitia, sed utilitas amicitiam consecuta est.

52 Non ergo erunt homines deliciis affluentes audiendi, si quando de amicitia,
quam nec usu nec ratione habent cognitam, disputabunt. Nam quis est, propter
deum atque hominum fidem! qui velit, ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo
dilligatur, circumfluere omnibus copiis atque in omnium rerum habundantia
vivere? Hec est enim tyrannorum vita nimirum, in qua nulla fides, nulla caritas,
nulla benivolentie stabilis potest esse fiducia, omnia semper suspect sunt atque
solicita, nullus locus amicitie.

53 Quis enim aut diligat eum quem metuat, aut eum, a quo se metui putet?
Coluntur tamen simulation amicitie dumtaxat ad tempus. Qui si forte, ut fit
plerumque, ceciderunt, tum intelligent, quam inopes fuerint amicorum. Quod
Tarquinium dixisse ferunt tum cum exul esset intellexisse et quos fidos habuisse
amicos, et quos infidos, cum iam neutris gratiam referred posset.

54 Quamquam miror, in illa superbia et inportunitate si quemquam amicum
habere potuit. Atque ut huius, quem dixi, mores veros (26) amicos parare non
potuerunt, sic multorum opes prepotentium excludunt amicitias fideles. Non enim
solum ipsa Fortuna ceca est, sed eos etiam plerumque efficit cecos, quos conplexa
est; itaque efferuntur fere fastidio et contumacia, nec quicquam insipiente fortunate
intolerabilius fieri potest. Atque hoc quidem videre licet, eos, qui antea commodis
fuerint moribus, imperio, potestate, prosperis rebus inmutari[, sperni ab his veteres
amicitias, indulgeri novis].

55 Quid autem stultius quam, cum plurimum copiis, facultatibus, opibus possint,
cetera parare, que parantur pecunia, equos, famulos, vestem egregiam, vasa
pretiosa, amicos non parare, optumam et pulcherrimam vite, ut ita dicam,
supellectilem? etenim cetera cum parent, cui parent, nesciunt, nec cuius causa
laborent (eius enim est istorum quidque, qui vicit viribus), amicitiarum sua cuique
permanent stabilis et certa possession; ut, etiamsi illa maneant, que sunt quasi dona









Fortune, tamen vita inculta et desert ab amicis non possit iocunda esse. Sed hec
hactenus.

56 Constituendi sunt autem, qui sint in amicitia fines et quasi termini diligendi. De
quibus tres video sententias afferi, quarum nullam probo, unam, ut eodem modo
erga amicum affect simus, quo erga nosmet ipsos, alteram, ut nostra in amicos
benivolentie illorum erga nos benivolentie pariter (27) equaliterque respondeat,
tertiam, ut, quanti quisque se ipsum facit, tanti fiat ab amicis.

57 Harum trium sententiarum nulli prorsus adsentior. Nec enim illa prima vera
est, ut, quem ad modum in se quisque sit, sic in amicum sit animatus. Quam multa
enim, que nostra causa numquam faceremus, facimus causa amicorum! precari ab
indigno, et supplicare, tum acerbius invehi in aliquem insectarique vehementius,
que in nostris rebus non satis honest, in rebus amicorum fuerint honestissime;
multeque res sunt, in quibus de suis commodis viri boni multa detrahunt detrahique
patiuntur, ut his amici potius quam ipsi fruantur.

58 Altera sententia est, que diffinit amicitiam paribus officiis ac voluntatibus. Hoc
quidem est nimis exigue et exiliter ad calculos vocare amicitiam, ut par sit ratio
acceptorum et datorum. dictior enim esse et affluentior videtur mihi amicitia vera
nec observare restrict, ne plus reddat quam accipiat; neque enim verendum est, ne
quid excidat, aut ne quid in alteram defluat, aut ne plus equo quid in amicitiam
congeratur.

59 Tertius vero ille finis deterrumus, ut, quanti quisque se ipse faciat, tanti fiat ab
amicis. Sepe enim in quibusdam aut animus abiectior est aut spes amplificande
fortune fraction. Non est igitur amici talem esse in eum, qualis ille in se est, sed
potius eniti et efficere, ut amici iacentem animum excitet inducatque spem
cogitationemque (28) meliorem. Alius igitur finis vere amicitie constituendus est, si
prius, quid maxume reprehendere solitus Scipio sit, dixero. Negabat ullam vocem
inimiciorem amicitie potuisse reperiri quam eius, qui dixisse ita amare oportere, ut
si aliquando esset osurus; nec vero se adduci posse, ut hoc, quem ad modum
putaretur, a Biante dictum esse crederet, qui sapiens habitus esset unus exseptem;
sed impuri cuiusdam aut ambitiosi aut omnia ad suam potential revocantis esse
sententiam. Quonam enim modo quisquam amicus esse poterit eius, cui se putabit
inimicum esse posse? quin etiam necesse erit cupere et optare, ut quam sepissime
pecet amicus, quo plus det sibi tamquam ansas ad reprehendendum; rursum autem
recte factis commodisque amicorum necesse erit angi, et dolere, et invidere.

60 Quare hoc quidem preceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet;
illud potius precipiendum est, ut eam diligentiam adhiberemus in amicis
comparandis, ut ne quando inciperemus amare eum, quem aliquando odisse
possemus. Quin etiam, si minus felices in diligendo fuissemus, ferendum id potius
Scipio quam inimicitiarum tempus cogitandum putabat.

61 His igitur finibus utendum arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sint,
tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum et voluntatum sine ulla exception









(29) communitas, ut, etiamsi qua fortune acciderit ut minus iuste amicorum
voluntates adiuvande sint, in plus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum est
de via, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitie dari venia
possit. Nec vero negligenda est fama, nec mediocre telum ad res gerendas
existimare oportet benivolentiam civium; quam blanditiis et assentando colligere
turpe est; virtus, quam sequitur caritas, minime est repudianda.

62 Sed (sepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de amicitia)
querebatur, quod in omnibus rebus homines essent diligentiores; et capras et oves
quot quisque haberet, dicere posset, amicos quot haberet, non posse et dicere, et in
illis quidem parandis adhibere curam, in amicis eligendis negligentis esse nec
habere quasi signa quedam et notas, quibus eos, qui ad amicitiam essent idonei,
iudicarent. Sunt igitur firmi et stabiles et constantes eligendi; cuius generis est
magna penuria. Et iudicare sane difficile est nisi expertum; experiendum est autem
in ipsa amicitia. Ita precurrit amicitia iudicium tollitque experiendi potestatem.

63 Est igitur prudentis sustinere ut cursum, sic impetum benivolentie, tquo
utamur quasi equis temptatis, sic amicitiis in aliqua parte periclitatis moribus
amicorum. Quidam sepe in parva pecunia perspiciuntur quam sint leves, quidam
autem, quos parva (30) movere non potuit, cognoscuntur in magna. Sin vero erunt
aliqui reperti, qui pecuniam profferre amicitie sordidum existiment, ubi eos
inveniemus, qui honors, magistratus, imperial, potatoes, opes amicitie non
anteponant, ut, cum ex altera parte proposita hec sint, ex altera ius amicitie, non
multo illa malint? Inbecilla enim est natural ad contemnendam potential; quam
etiamsi neglecta amicitia consecuti sint, obscuratum iri arbitrantur, quia non sine
magna causa sit neglecta amicitia.

64 Itaque vere amicitie non facile reperiuntur in his, qui in honoribus reque
public versantur; ubi enim istum invenias, qui honorem amici anteponat suo?
Quid? ut hec omittam, quam graves, quam difficiles plerisque videntur calamitatum
societates! ad quas non est facile inventu qui descendant. Quamquam Ennius recte:

Amicus certus in incerta cernitur re

tamen hec duo levitatis et infirmitatis plerosque convincunt, aut si in bonis rebus
contemnunt aut si in malis deserunt. Qui igitur utraque in re gravem, constantem,
stabilem se in amicitia prestiterit, hunc ex maxime raro hominum genere iudicare
debemus et pene divino.

65 Firmamentum autem stabilitatis constantieque est eius, quam in amicitia
querimus, fides; nihil enim est stabile, quod infidum est. Simplicem preterea et
commune et consentientem, (31) id est qui rebus iisdem moveatur, elegi par est,
que omnia pertinent ad fidelitatem; neque enim fidum potest esse multiplex
ingenium et tortuosum, neque vero, qui non eisdem rebus movetur naturaque
consentit, aut fidus aut stabilis esse potest. Addendum est eodem, ut ne aut
inferendis criminibus delectetur amicus aut credat oblatis, que pertinent ad eam
omnia, quam tracto iam dudum, constantiam. Ita fit verum illud, quod initio dixi,









amicitiam nisi inter bonos esse non posse. Est enim boni viri, quem eundem
sapientem licet dicere, hec duo tenere in amicitia: primum ne quid fictum sit neve
simulatum; aperte enim vel odisse magis ingenui liberals est quam front occultare
sententiam; lam deinde non solum ab aliquo oblatas criminationes repellere, sed ne
ipsum quidem esse suspiciosum nec semper liquid existimantem ab amico esse
violatum.

66 Accedat huc suavitas quedam oportet sermonum atque morum, haudquaquam
mediocre condimentum amicitie. Tristitia autem et in omni re severitas absit habet
illa quidem gravitatem, sed amicitia remissior esse debet et liberior et dulcior et ad
omnem comitatem facilitatemque proclivior.

67 Existit autem hoc loco question quedam subdificilis, num quando amici novi,
digni amicitia, veteribus anteponendi sint, ut equis vetulis teneros anteponere (32)
solemus. Indigna est homine dubitatio! Non enim debent esse amicitiarum sicut
aliarum rerum satietates; vete[r]rima queque, ut ea vina, que vetustatem ferunt, esse
debet suavissima; verumque illud est, quod dicitur, multos modios salis simul
edendos esse, ut amicitie munus expletum sit.

68 Novitates autem si spem afferunt, ut tamquam in herbis non fa[l]lacibus fructus
appareat, non sunt ille quidem repudiande, vetustas tamen suo loco servanda est;
maxima enim est vis vetustatis et consuetudinis. Ut in ipso equo, cuius mentioned
modo feci, si nulla res impediat, nemo est, quin eo, quo consuevit, non libentius
utatur quam intractato et novo. Nec vero in hoc, tamen quod est animal, sed in his
etiam, que sunt inanimata, consuetudo valet, quom locis ipsis delectamur,
montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus.

69 Sed maximum est in amicitia superiorem parem esse inferiori. Sepe enim
excellentie quedam sunt, qualis erat Scipioni in nostro, ut ita dicam, grege.
Numquam se ille Philo, numquam Ruptilio, numquam Mummio anteposuit,
numquam inferioris ordinis amicis, Q. vero Maximum fratrem, suum egregium
omnino, sibi nequaquam parem, quod is anteibat etate, tamquam superiorem
colebat suosque omnes per se posse esse ampliores volebat.

70 Quod faciendum imitandumque est omnibus, ut, si quam prestantiam virtutis,
ingenii, et fortune (33) consecuti sunt, inpartiant eam suis communicentque cum
proximis, ut, si parentibus sint nati humilibus, si propinquos habeant inbecilliore
vel animo vel fortune, eorum augeant opes eisque honori sint et dignitati. Ut in
fabulis, qui aliquamdiu propter ignoratiam stirpis et generis in famulatu fuerunt,
cum cogniti sunt et aut deorum aut regum filii inventi, retinent tamen caritatem in
pastores, quos multos annos esse sibi patres duxerunt. Quod est multo profecto
magis in veris parentibus certisque faciendum. Fructus enim ingenii et virtutis
omnisque prestantie tum maxumus capitur, cum in proxumum quemque confertur.

71 Ut igitur hi, qui sunt in amicitie coniunctionisque necessitudine superiores,
exequare se cum inferioribus debent, sic inferiores non dolere se a suis aut ingenio
aut fortune aut dignitate superari. Quorum plerique aut queruntur semper liquid









aut etiam exprobrant, eoque magis, si habere se putant, quod officiose et amice et
cum labor aliquo suo factum queant dicere. Odiosum sane genus hominum est
official exprobrantium; que meminisse debet is, in quem collata sunt, non
commemorare, qui contulit.

72 Quam ob rem, ut hi, qui superiores sunt, summittere se debent in amicitia, sic
quodam modo inferiores extollere. Sunt enim quidam, qui molestas amicitias
faciunt, cum ipsi se contempni putant; quod non fere contingit (34) nisi his, qui
etiam contemnendos se arbitrantur; qui hac opinion non modo verbis, sed etiam
opere levandi sunt.

73 Tantum autem cuique tribuendum, primum quantum ipse facere possis, deinde
etiam quantum ille, quem diligas atque adiuves, possit sustinere. Non enim neque
tu possis, quantum vis excellas, omnes tuos ad honors amplissimos perducere, ut
Scipio P. Ruptilium potuit consulem efficere, sed fratrem eius L. non potuit.
Quodsi etiam possis quidvis deferre in alterum, videndum est tamen, quid ille
possit sustinere.

74 Omnino amicitie conroboratis iam confirmatisque et ingeniis et etatibus
iudicande sunt, nec, oportet si qui ineunte etate venandi aut pile studios fuerunt,
eos habere necessarios, quos tum eodem studio preditos dilexerunt. Isto enim modo
nutrices et pedagogi iure vetustatis plurimum benivolentie postulabunt; qui
neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo conlendi. Aliter amicitie
stabiles permanere non possunt. Dispares enim mores, disparia studia secuntur,
quorum dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni
improbis, improbi bonis amici esse non possunt, nisi quod tanta est inter eos,
quanta maxima potest esse, morum studiorumque distantia.

75 Recte etiam precipi potest in amicitiis, nequis intemperata benivolentia
quedam, quod persepe fit, impediat maximas utilitates amicorum. Neque enim, ut
ad fabulas redeam, Troiam (35) Neoptolomus capere potuisset, si Licomedem, apud
quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire voluisset. Et
sepe incident magne res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impedire vult,
quod desiderium non ferat facile, is et infirmus est mol[l]isque natural et ob eam
ipsam causam in amicitia parum est iustus.

76 Atque in omni re considerandum est, et quid postules ab amico et quid patiare
a te impetrari. Est etiam quedam calamitas in amicitiis dimittendis non numquam
necessaria; iam enim a sapientum familiaritatibus ad vulgares amicitias nostra
oratio dillabitur. Erumpunt sepe amicorum vitia tum in ipsos amicos, tum in
alienos, quorum tamen ad amicos redundet infamia. Tales igitur amicitie sunt
remissione usus eluende et, ut Catonem audivi dicere, dissuende magis quam
discindende, nisi quedam admodum intollerabilis iniuria exarserit, ut neque rectum
neque sit nec fieri possit, ut non statim alienatio disiunctioque faciunda sit.

77 Sin autem aut morum aut studiorumque commutatio quedam, ut fieri possit
solet, facta erit aut in rei public partibus dissensio intercesserit (loquor enim iam,









ut paulo ante dixi, non de sapientum, sed de communibus amicitiis), cavendum erit,
ne non solum amicitie deposit, sed etiam inimicitie est suscepte videantur. Nihil
enim turpius est quam cum eo bellum (36) gerere, quocum familiariter vixeris. Ab
amicitia Q. Pompei meo nominee se removerat, ut scitis, Scipio; propter
dissensionem autem, que erat in re public, alienatus est a college nostro Metello;
utrumque egit graviter, auctoritate et offensione animi non acerba.

78 Quam ob rem primum danda est opera, ne qua amicorum dissidia fiant; sin tale
liquid evenerit, ut extincte potius amicitie quam oppresse videantur esse.
Cavendum tamen, ne etiam in graves inimicitias convertant se amicitie; ex quibus
iurgia, maledicta, contumelie gignuntur. Que tamen si tolerabiles erunt, ferende
sunt, et hic honos veteri amicitie tribuendus est, ut is in culpa sit, qui faciat, non,
qui patiatur iniuriam. Omnino horum omnium vitiorum atque incommodorum una
cautio est atque una provision, ut ne nimis cito diligere incipias neve non dignos.

79 Digni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa, cur diligantur. Rarum est
genus. Et quidem omnia preclara rara, nec quicquam est difficilius quam reperire,
quod sit ex omni parte in suo genere perfectum. Sed plerique neque in rebus
humans quicquam boni norunt, nisi quod fructuosum sit, et amicos tamquam
pecudes potissimum eos diligunt, ex quibus sperant se maxumum fructum esse
captures.

80 Itaque pulcherrima illa et maxime natural carent amicitia (37) per se et propter
se expetenda nec ipsi sibi exemplo sunt, hec vis amicitie et qualis et quanta sit. Ipse
enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem exigat caritatis sue, sed
quod per se sibi quisque cams est. Quod nisi idem in amicitiam transferatur, verus
amicus numquam reperietur; est enim is, qui est tamquam alter idem.

81 Quodsi hoc apparent in bestiis, volucribus, natantibus, agrestibus, cicuribus,
feris, primum ut se ipse diligant (id enim pariter cum omni animante nascitur),
deinde ut requirant atque apetant, ad quas se applicent eiusdem generis animantis,
idque faciunt cum desiderio et cum quadam similitudine amoris human, quanto id
magis in homine fit natural! qui et se ipse diligit et alterum anquirit, cuius animum
ita cum suo misceat, ut efficiat unum pene ex duobus.

82 Sed plerique perverse, ne dicam inpudenter, habere talem amicum volunt,
quales ipsi esse non possunt, queque ipsi non tribuunt amicis, hec ab ipsis
desiderant. Par est autem primum ipsum esse virum bonum, turn alterum sui
similem querere. In talibus ea, quam iam dudum tractamus, stabilitas amicitie
confirmari potest, cum homines benivolentia coniuncti primum cupiditatibus his,
quibus ceteri serviunt, imperabunt, deinde equitate et iustitia gaudebunt, omniaque
alter pro altero suscipiet, neque quicquam umquam nisi honestum (38) et rectum
alter ab altero postulabit, neque solum colent inter se atque diligent, sed etiam
verebuntur. Nam maximum ornamentum tollit amicitie, qui ex ea tollit
verecundiam.









83 Itaque in his perniciosus error est, qui existimant libidinum peccatorumque
omnium patere in amicitia licentiam; virtutum amicitia adiutrix a natural data est,
non vitiorum comes, ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea, que summa sunt,
pervenire, coniuncta et consociata cum altera perveniret. Que si quos inter societas
aut est aut fuit aut future est, eorum est habendus ad summum nature bonum
optumus beatissimusque comitatus.

84 Hec est, inquam, societas, in qua omnia insunt, que putant homines expetenda,
honestas, gloria, tranquillitas animi atque iucunditas, ut et, cum hec adsint, beata
vita sit et sine his esse non possit. Quod cum optimum maximumque sit, si id
volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam nec ullam rem
expetendam consequi possumus; ea vero neglecta qui se amicos habere arbitrantur,
tum denique se errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus experiri cogit.

85 Quocirca (dicendum est enim sepius), cum iudicaveris, diligere oportet, non,
cum dilexeris, iudicare. Sed cum multis in rebus negligentia plectimur, tum
maxime in amicis et (39) diligendis et colendis; preposteris enim utimur consiliis et
acta agimus, quod vetamur veteri proverbio. Nam implicati ultero citeroque vel usu
diuturno vel etiam officiis repente in medio cursu amicitias exorta aliqua offensione
disrumpimus.

86 Quo etiam magis vituperanda est rei maxime necessarie tanta incuria. Una est
enim amicitia perutilis in rebus humans, de cuius utilitate omnis uno ore
consentiunt. Quamquam a multis ipsa virtus contemnitur et venditatio quedam
atque ostentatio esse dicitur; multi autem divitias despiciunt, quos parvo contents
tenuis victus cultusque delectat; honors vero, quorum cupiditate quidam
inflammantur, quam multi ita contemnunt, ut nihil inanius, nihil esse levius
existiment! itemque cetera, que quibusque admirabilia videntur, permulti sunt qui
pro nichilo putent; de amicitia omnes ad unum idem sentiunt, et hi, qui ad rem
publicam se contulerunt, et hi, qui rerum cognitione doctrinaque delectantur, et hi,
qui suum negotium gerunt otiosi, postremo ii, qui totos se tradiderunt voluptatibus,
sine amicitia vitam nullam esse sentiunt, si modo velint ex aliqua parte liberaliter
vivere.

87 Serpit enim nescio quo modo per (40) omnium vitas amicitia nec ullam etatem
degentem rationem patitur esse expertem sui. Quin etiam si quis asperitate ea est et
inmanitate nature, ut congressus ut societatem hominum fugiat atque oderit, qualem
fuisse Athenis Timonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non
anquirat aliquem, apud quem evomat virus acerbitatis sue. Atque hoc maxime
diiudicaretur, si quid tale posset contingere, ut aliquis nos deus ex hac hominum
frequentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret atque ibi suppeditans omnium
rerum, quas natural desiderat, abundantiam et copiam hominis omnino aspiciendi
potestatem eriperet. Quis tam esset ferreus, qui eam vitam ferre posset, cuique non
auferret fructum omnium voluptatum solitude?

88 Verum ergo illud est, quod ab Archyta Tarentino, ut opinor, dici solitum
nostros senes commemorare audivi ab aliis senibus auditum: 'si quis in celum









ascendisset naturamque mundi et siderum pulchritudinem perspexisset, insuavem
illam admirationem ei fore; que iucundissima fuisset, si aliquem, cui narraret,
habuisset.' Sed natural solitarium nihil amat semperque ad aliquod tamquam
adminiculum adnititur; quod in amicissimos quoque dulcissimum est. Sed cum tot
signis eadem natural declared, quid (41) velit, quid acquirat, quid desideret, tamen
obsurdescimus nescio quo modo nec ea, que ab ea admonemur, audimus. Est enim
various et multiplex amicitie usus, multeque cause suspicionum et offensionum
dantur, quas tum evitare, tum elevare, tum ferre sapientis est; una illa elevanda est
offensio, ut et veritas in amicitia et fides retineatur: nam enim et monendi amici
sepe sunt et obiurgandi, et hec accipienda sunt amice, cum benivole fiunt.

89 Sed nescio quo modo verum est, quod in Andria familiaris meus dicit:
Obsequium amicos, veritas odium part. Molesta veritas est, siquidem ex ea
nascitur odium, quod est venenum amicitie, sed obsequium multo molestius, est
quod peccatis indulgens precipitem amicum ferri sinit; maxima autem culpa est in
eo, qui et veritatem aspernatur et in fraudem obsequio conpellitur. Omnis igitur in
hac re habenda ratio et diligentia est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut
iurgatio contumelia careat; in obsequio autem, quoniam Terentiano verbo libenter
utimur, comitas adsit, assentatio, vitiorum adiutrix, procul amoveatur, que non
modo amico, sed ne quidem libero digna est; aliter enim cum tiranno, aliter cum
amico vivitur.

90 Cuius autem aures veritati clause sunt, ut ab amico verum audire nequeat,
huius salus (42) desperanda est. Scitum est enim illud Catonis, verbum multo:
'melius de quibusdam acerbos inimicos mereri quam eos amicos, qui dulces
videantur; illos verum sepe dicere, hos numquam.' Atque illud absurdum est, ipsi
hi, qui monentur, eam molestiam, quam capere debent, non capiunt, eam capiunt,
qua vacare debent; peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste ferunt; quod
contra oportebat, delicto dolere, correction gaudere.

91 Ut igitur et monere et moneri proprium est vere amicitie et alterum libere
facere, non aspere, et alterum patienter accipere, non repugnanter, sic habendum est
nullam in amicitiis pestem esse maiorem quam adulationem, blanditionem,
assentationem; quamvis multis enim nominibus hoc vitium notandum est levium
hominum atque fallacium ad voluptatem loquentium omnia, nihil ad veritatem.

92 Cum autem omnium rerum simulatio vitiosa est (tollit enim iudicium veri
idque adulterat), tum amicitie repugnat maxime; delet enim veritatem, sine qua
nomen amicitie valere non potest. Nam cum amicitie vis sit in eo, ut unus quasi
animus fiat ex pluribus, qui id fieri poterit, si ne in uno quidem quoque unus
animus erit idemque semper, sed various, commutabilis, multiplex?

93 Quid enim potest esse (43) tam flexibile, tam devium quam animus eius, qui ad
alterius non modo sensum ac voluntatem, sed etiam vultum atque nutum
convertitur?

Negat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mihi assentari,









94 Omnia ut ait idem Terentius, sed ille in persona Gnat[h]onis, Multi autem
Gnat[h]onum similes cum sint loco, fortune, fama superiores, horum est assentatio
molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas.

95 Secerni autem blandus amicus a vero et intemosci tam potest adhibita
diligentia quam omnia fucata et simulata a sinceris atque veris. Contio, que ex
imperitissimis constat, tamen iudicare solet, quid intersit inter popularem, in
adsentatorem et levem civem, et inter constantem, et severum et gravem.

96 Quibus blanditiis C. Papirius nuper influebat in auris contionis, cum ferret
legem de tribunis plebis reficiendis! Dissuasimus nos; sed nihil de me, de Scipione
dicam libentius. Quanta illa, dii inmortales, fuit gravitas, quanta in oratione
maiestas! ut facile ducem populi Romani, non comitem diceres. Sed affuistis, et est
in manibus oratio. Itaque lex popularis suffragiis populi repudiata est. (44) Atque,
ut ad me redeam, meministis, Q. Maximo, fratre Scipionis, et L. Mancino
consulibus quam popularis lex de sacerdotiis C. Licinii Crassi videbatur! coaptatio
enim collegiorum ad beneficium populi transferebatur; atqui is primus instituit in
forum versus agere cum populo. Turn illius vendibilem orationem religion deorum
inmortalium nobis defendentibus facile vincebat. Atque id actum est me pretore
quinque[n]nio ante, quam consul factus essem; ita re magis quam summa
auctoritate causa illa defense est.

97 Quodsi in scena, id est in contione, in qua rebus fictis et adumbratis loci
plurimum est, tamen verum valet, si modo id patefactum et illustratum est, quid in
amicitia fieri oportet, que tota veritate perpenditur? in qua nisi, ut dicitur, apertum
pectus alterius videas tuumque ostendas, nihil fidum, nihil exploratum habeas, ne
amare quidem possis nec aut amari, cum, id quam vere fiat, ignores. Quamquam
ista assentatio, quamvis pemiciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui earn
recipit atque ea delectatur. Itaque fit, ut is assentatoribus patefaciat aures suas
maxime, qui ipse sibi assentatur et se maxime (45) ipse delectat.

98 Omnino est amans sui virtus; optime enim se ipsa novit, quamque amabilis sit,
intellegit. Ego autem nec de virtute non loquor, sed de virtutis opinion. Virtute
enim ipsa non tam multi prediti esse quam videri volunt. Hos delectat assentatio,
his fictus ad ipsorum voluntatem sermo cum adhibetur, orationem illam vanam
testimonium laudum suarum esse putant. Nulla est igitur hec amicitia, cum alter
verum audire non volt, alter ad mentiendum paratus est. Nec parasitorum in
com[o]ediis assentatio faceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi.

Magnas vero gratias agere Thais mihi?

Satis erat respondere: 'magnas'; 'ingentis', inquit. Semper auget assentator id, quod
is, cuius ad voluntatem dicitur, vult esse magnum.

99 Quam ob rem, quamquam ista blanda vanitas apud eos valet, qui ipsi illam
allectant et invitant, tamen etiam graviores constantioresque admonendi sunt, ut
animadvertant, ne callida adsentatione capiantur. Aperte enim adulantem nemo non









videt, nisi qui admodum est excors; callidus ille et occultus ne se insinuet, studios
cavendum est; nec enim facile adgnoscitur, quippe qui et adversando sepe (46)
assentetur et litigare se simulans blandiatur atque ad extremum det manus vincique
se patiatur, ut is, qui illusus sit, plus vicisse videatur. Quid autem turpius quam
illudi? Quod ut ne accidat, magis cavendum est. Ut in eo die ante omnes comicos
stultos senes

Verseris atque vixseris lautissume.

100 Hec enim etiam in fabulis stultissima persona est inprovidomm et credulorum
senum. Sed nescio quo pacto de amicitiis perfectorum hominum, id est sapientum
(de hac dico sapientia, que videtur in hominem cadere posse), ad leves amicitias
defluxit oratio. Quam ob rem ad illam prima redeamus eamque ipsam concludamus
aliquando. Virtus, virtus, inquam, C. Fanni, et tu, Q. Mucii, et conciliat amicitias et
conservat. In ea est enim convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; que
cum se extulit et ostendit suum lumen et idem aspexit agnovitque in alio, ad id se
admovet vicissimque accipit illud, quod est in altero; ex quo ex eorum coniunctione
exardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum est ab amando; amare
autem nihil aliud est nisi eum ipsum diligere, quem ames, nulla indigentia, nulla
utilitate quesita; que tamen ipsa exflorescit ex amicitia, et si ipsam tu minus (47)
secutus sis.

101 Hac nos adulescentes senes illos benivolentia, L. Paulum, M. Catonem, C.
Galum, P. Nasicam, et Ti. Gracchum, Scipionis nostri socerum, dileximus, hec
etiam magis elucet inter equales, ut inter me et Scipionem, et L. Furium, P.
Rutilium, Sp. Manlium. Vicissim autem senes in adulescentium caritate
acquiescimus, ut in vestra, ut in Q. Tuberonis; equidem etiam admodum
adulescentis P. Ruptilii, et A. Virgini familiaritate delector. Quoniamque ita ratio
comparata est vite natureque nostre, ut alia etas oriatur, maxime quidem
hoc optandum est, ut cum equalibus possis, quibuscum tamquam a carceribus
emissus sis, cum isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire.

102 Sed quoniam res humane fragiles caduceque sunt, semper aliqui acquirendi
sunt, quos diligamus et a quibus diligamur; caritate enim benivolentiaque sublata
omnis est e vita sublata iucunditas. Mihi quidem Scipio, quamquam est subito
ereptus, vivit tamen vivetque semper; vuirtutem enim amavi illius viri, que extincta
non est; nec mihi soli versatur ante oculos, qui illam semper in manibus habui, sed
etiam posters erit clara et insignis. Nemo unquam animo aut spe maiora suscipiet,
qui sibi non illius memorial atque imagine (48) proponendam putet.

103 Equidem ex omnibus rebus, quas mihi aut fortune aut natural tribuit, nihil
habeo, quod cum Scipionis amicitia possim comparare. In hac mihi de re public
consensus, in hac rerum privatarum consilium, et in eadem requires plena
oblectationis fuit. Numquam illum ne minima quidem re offendi, quod quidem
senserim, nihil enim ex eo audivi quod ipse no(l)lem; una domus erat, idem victus,
isque communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes rusticationesque
communes.









104 Nam quid ego de studiis dicam semper cognosendi liquid atque discendi? in
quibus remoti ab oculis populi omne otiosum tempus contrivimus. Quarum rerum
recordatio et memorial si una cum illo occidisset, desiderium coniunctissimi atque
amantissimi viri nullo modo ferre possem. Sed nec illa extincta sunt
alunturquepotius et augentur cogitatione et memorial mea, et, si illis plane orbatus
essem, magnum tamen afferret mihi etas ipsa solacium. Diutius enim iam in hoc
desiderio esse non possum. Omnia autem brevia tollerabilia esse debent, et si
magna sint. Hec habui que dicerem de amicitia. Vos autem [h]ortor, ut ita virtutem
locetis, sine qua amicitia esse non potest, ut ea except nihil amicitia prestabilius
putetis.

M.T.C. DE AMICITIA EXPLICIT FELICITER

Hec sunt nomina septem sapientum in grecia historum. Pitacus Miletemis. Salon
Atheniensis. Plimon Stixpacus. Cleodolus lectio. Tales Milesius. Penarder
Corinthius. Hiaspieneus. Thales omnes natural rerum initium dixit haec sunt.

Cato Maior de Senectute

M. T. Ci. Liber de senectute feliciter incipit

1 'O Tite, si quid ego adiuero curamve levasso

quae nunc te coquit et versat sub pectore fixa,

et quae deprimeris en (ecce) quid erit pretii mihi?

licet enim mihi versibus hisdem affari te o Attice quibus affatur Flamininum 'ille
vir haud magna cum re, sed plenus fidei'; quamquam certo scio non ut Flamininum
'sollicitari te Attice, sic noctesque diesque,' novi enim moderationem animi tui et
equitatem teque non cognomen solum Athenis deportasse, sed humanitatem et
prudentiam intelligo. et tamen suspicor eisdem rebus te quibus. Qui et me ipsum
interdum gravius commoveri, quarum consolatio et maior est et in aliud tempus
differenda. nunc autem mihi est visum de senectute liquid ad te conscribere. hoc
enim honore quod mihi tecum commune est, aut iam urgentis aut certe

2 adventantis senectutis et te et me etiam ipsum levari volo; etsi te quidem id
modice ac sapienter sicut omnia et fer[r]e et laturum esse certo scio. sed mihi, cum
de senectute vellem liquid scribere, tu occurrebas dignus eo munere quo uterque
nostrum communiter uteretur. mihi quidem ita iocunda huius libri confectio fuit, ut
non modo omnes absterserit senectutis molestias, sed effecerit mollem etiam et
iocundam senectutem. (2) numquam igitur satis laudari digne philosophy poterit,
cui qui pareat omne tempus etatis sue sine molestia possit degere.

3 sed de ceteris et diximus multa et sepe dicemus; hunc librum ad te de senectute
misimus. omnem autem sermonem tribuimus non Thithono ut Aristo Chius (ne
parum enim esset auctoritatis in fabula), sed M. Catoni seni, quo maiorem
auctoritatem haberet oratio; apud quem Lelium et Scipionem facimus admirantis









quod is tam facile senectutem ferat, iisque eum respondentem. qui si eruditius
videbitur disputare quam consuevit ipse in suis libris, attribuito litteris Grecis
quarum constat eum perstudiosum fuisse in senectute. sed quid opus est plura? iam
enim ipsius Catonis sermo explicabit nostram omnem de senectute sententiam.

4 Scipio. Sepe numero admirari soleo cum hoc C. Lelio cum ceterarum rerum
tuam excellentiam M. Cato perfectamque sapientiam, tum vel maxime, quod
numquam tibi senectutem grave esse senserim que plerisque senibus sic odiosa
est, ut honus se ethna gravius dicant sustinere.

Cato. Rem haud sane difficilem Scipio et Leli admirari videmini. quibus enim nihil
opis est in ipsis ad bene beateque vivendum, eis omnis etas gravis est; (3) qui
autem omnia bona a se ipsis petunt, iis nihil potest malum videri quod nature
necessitas afferat. quo in genere est in primis senectus; quam ut adipiscantur omnes
exoptant, eandem accusant adepti; tanta est stultitia inconstantia atque perversitas.
obrepere aiunt eam citius quam putassent. primum quis coegit eos falsum cogitare?
qui enim citius adulescentie senectus quam pueritie adolescentia obrepit? deinde
qui minus gravis esset iis senectus, si octingentesimum annum agerent quam si
octogesimum? preterita enim etas quamvis longa cum effluxisset, nulla
consolation permulcere posset stultam senectutem.

5 quocirca si sapientiam meam admirari soletis (que utinam digna esset opinion
vestra nostroque cognomine!), in hoc sumus sapientes, quod natural optimam
ducem tamquam deum sequimur eique paremus; a qua non veri simile est, cum
cetere parties etatis bene discripte sint, extremum actum tamquam ab inerti poeta
esse neglectum. sed tamen necesse fuit esse liquid extremum et tamquam in
arborum bachis terreque frugibus maturitate tempestiva quasi vietum et caducum,
quod ferundum est mo[l]liter sapienti. quid est enim aliud Gigantum modo bellare
cum diis nisi nature repugnare? (4)

6 Lel. Atqui Cato gratissimum nobis, ut etiam pro Scipione pollicear, feceris, si,
quoniam speramus, et volumus quidem certe senes fieri, multo ante a te
didicerimus quibus facillime rationibus ingravescentem etatem ferre possimus.
Cato. Faciam vero Leli, presertim si utrique vestrum, ut dicis, gratum futurum est.
Lel. Volumus sane, nisi molestum est Cato, tanquam longam aliquam viam
confeceris quam nobis quoque ingrediundum sit, istuc quo pervenisti, videre quale
sit.

7 Cato. Faciam, vero Leli ut potero. sepe enim interfui querelis equalium meorum
(pares autem vetere proverbio cum paribus facillime congregantur), quas C.
Salinator, que Sp. Albinus, homines consulares, nostri fere equales, deplorare
solebant, tum quod voluptatibus carerent, sine quibus vitam nullam putarent, tum
quod spernerentur ab iis a quibus essent coli soliti. qui mihi non id videbantur
accusare quod esset accusandum. nam si id culpa senectutis accideret, eadem mihi
usu evenirent omnia reliquisque omnibus maioribus natu quorum ego multorum
cognovi senectutem sine querela, qui se elibidinum vinculis laxsatos esse non
moleste ferrent nec a suis despicerentur. sed omnium istius modi querelarum in









moribus est (5) culpa, non in etate. moderate enim et nec difficiles nec inhumani
senes tolerabilem senectutem agunt, inportunitas autem et inhumanitas omni etati
molesta est.

8 Lel. Est, ut dicis, Cato; sed fortasse dixerit quispiam tibi propter opes et copias
et dignitatem tuam tollerabiliorem senectutem videri, id autem non posse multis
contingere.

Cato. Est istud quidem Leli liquid, sed nequaquam in isto sunt omnia. ut
Themistocles fertur Seriphio cuidam in iurgio respondisse, cum ille dixisset eum
non sua, sed patrie gloria splendorem assecutum: 'nec hercle', inquit, 'si ego
Seriphius essem ignobilis, nec tu si Atheniensis, esses clarus umquam fuisses.'
quod eodem modo de senectute dici potest. nec enim in summa inopia levis esse
senectus potest ne sapienti quidem nec insipienti etiam in su[m]ma copia non
gravis.

9 aptissima omnino sunt Scipio et Leli arma senectutis artes exercitationesque
virtutum, que in omni etate culte, cum diu multumque vixeris, mirificos efferunt
fructus, non solum quia numquam deserunt homines ne extreme quidem tempore
etatis (quamquam id quidem maximum est), verum etiam quia conscientia bene
acte vite multorumque bene factorum recordatio iocundissima est.

10 ego Q. Maximum, eum qui Tarentum recepit, (6) senem adulescens ita dilexi ut
equalem; erat enim in illo viro comitate condita gravitas nec senectus mores
mutaverat; quamquam eum colere coepi non admodum grande natu, sed tamen
iam etate provectum. anno enim post consul primum fuerat quam ego natus sum,
cumque ego quarto consule adolescentulus miles ad Capuam profectus sum
quintoque anno post ad Tarentum questor, deinde edilis quadriennio post factus
sum tpretor, quem magistratum gessi consulibus Tuditano et Cetego, cum quidem
ille admodum senex suasor legis Cinthie de donis et muneribus fuit. hic et bella
gerebat ut adulescens, cum plane grandis esset, et Anibalem iuveniliter exultantem
patientia sua molliebat; de quo preclare familiaris noster Ennius:

'Unus homo nobis cunctando restituit rem.

non enim rumors ponebat ante salutem.

ergo post magis atque magis viri nunc gloria claret.'

11 Tarentum vero qua vigilantia, quo consilio recepit! cum quidem me audience
Salinatori, qui amisso oppido fugerat in arcem, glorianti atque ita dicenti: 'mea
opera Q. Fabi Tarentum recepisti': 'certe', inquit ridens, 'nam nisi tu amisisses,
numquam recepissem.' nec vero in armis prestantior quam in toga; qui iterum
consul Spurio Carvillio college (7) quiescente C. Flaminio tribune plebis quoad
potuit restitit agrum Picenum et Gallicum viritim contra senatus auctoritatem
dividenti; augurque cum esset, dicere ausus est optimis auspiciis ea geri que pro rei
public salute gererentur; que contra rem publicam fe[r]rentur, ea contra auspicia
ferri.









12 multa vero in eo viro preclara cognovi; sed nihil est admirabilius quam
quomodo mortem Marci filii ille tulit, clari viri et consularis. est in manibus
laudatio, quam cum legimus quem philosophum non contempnimus? nec vero ille
in luce modo atque in oculis civium magnus, sed intus domique prestantior. qui
sermo, que precepta, quanta notitia antiquitatis, scientia iuris et augurii! multe
etiam ut in homine Romano littere; omnia memorial tenebat, non domestic solum,
sed etiam externa bella. cuius sermone ita turn cupide fruebar,

13 quasi iam divinarem id quod event, illo extincto fore unde discerem neminem.
quorsum igitur hec tam multa de Maximo? quia profecto videtis nefas esse dictu
miseram fuisse talem senectutem. nec tamen omnes possunt esse Scipiones aut
Maximi, aut urbium expugnationes, ut pedesteres navalesque pugnas, ut bella a se
gesta, ut triumphos recordentur. est etiam quite et pure atque eleganter acte etatis
(8) placida et lenis senectus, qualem Platonis accepimus, qui uno et octogesimo
anno scribens est mortuus, qualem Isocratis, qui eum librum qui Panatheinaicus
inscribitur, quarto et nonagesimo anno scripsisse se dicit vixitque quinquennium
postea; cuius magister Leontinus Gorgias centum et septem annos complevit nec
unquam in suo studio atque opere cessavit. qui, cum ex eo quereretur cur tam diu
vellet esse in vita: nihill habeo', inquit, 'quod accused senectutem.' preclarum
responsum et docto homine dignum.

14 sua enim vitia insipientes et suam culpam in senectutem transfferunt; quod non
faciebat is cuius modo fecimus mentionem, Ennius:

'Sicut fortis eq[u]us spatio qui sepe supremo

vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.'

equi fortis et victories senectuti comparat suam. quem quidem probe meminisse
potestis; anno enim undevigesimo post eius mortem hi consules T. Flamininius et
M'. Acilius facti sunt, ille autem Scipione et Phili[p]po iterum consulibus mortuus
est, cum ego quinque et sexaginta annos natus legem Voconiam magna voce ac
bonis lateribus suasissem. annos septuaginta natus (tot enim vixit Ennius) ita
ferebat duo que (9) maxima putantur honera, paupertatem et senectutem, ut eis pene
delectari videretur.

15 Etenim cum conplector animo, qua[t]tuor reperio causes, cur senectus misera
videatur, unam quod ab vocet a rebus gerendis, alteram quod corpus faciat
infirmius, tertiam quod privet fere omnibus voluptatibus, quartam quod haud procul
absit a morte. earum si place causarum quanta quamque sit iusta una queque,
videamus. A rebus gerendis senectus abstrahit. quibus? an iis que in iuventute
geruntur et viribus? nullene igitur res sunt seniles que vel infirmis corporibus tamen
animo administrentur? nihil ergo agebat Quintus Maximus, nihil L. Paulus, pater
tuus, o Scipio socer optimi viri filii mei? ceteri senes, Fabricii Curii Coruncani[i],
cum rem publicam consilio et auctoritate defendebant, nihil agebant?









16 ad A[p]pi Claudi senectutem accedebat etiam ut cecus esset; tamen is, cum
sententia senatus inclinaret ad pacem cum Pyrrho foedusque faciendum, non
dubitavit dicere illa que versibus persecutus est Ennius:

'Quo vobis mentes, recte que stare solebant

antehac, dementes sese flexere via?'

ceteraque gravissime; notum enim vobis carmen est; (10) et tamen ipsius Apii extat
oratio. atque hec ille egit septimo decimo anno post alterum consulatum, cum inter
duos consulatus anni decem interfuissent censorque ante consulatum superiorem
fuisset; ex quo intellegitur Pirri bello grande sane fuisse; et tamen a patribus sic
accepimus.

17 nihil igitur afferunt qui in re gerunda versari senectutem negant, similesque
sunt, ut si quis gubernatorem in navigando nihil agere dicat, cum alii malos
scandant, per foros alii cursent, alii sentinam exhauriant, ille autem clavum tenens
quietus sedeat in puppi, non faciat ea que iuvenes, at vero maiora multo et meliora
faciat. non viribus aut velocitatibus aut celeritate corporum res magne geruntur, sed
consilio auctoritate sententia; quibus non modo non orbari, sed etiam augeri
senectus solet.

18 nisi forte ego vobis, qui et miles et tribunus et legatus et consul versatus sum in
vario genere bellorum, cessare nunc videor, cum bella non gero; at senatui que sint
gerenda, prescribe et quo modo, Cartagini cum male iam diu cogitanti bellum
inferatur multo ante denuntio; de qua vereri non ante desinam quam illam excisam
esse cognovero.

19 quam palmam dii inmortales utinam Scipio tibi reservent, ut tui avi reliquias
persequare! cuius a morte tertius hic et tricesimus (11) annus est, sed memorial
illius viri omnis excipient anni consequences. anno ante me censorem mortuus est,
novem annis post meum consulatum, cum consul iterum me consule creatus esset.
num igitur si ad centesimum annum vixisset, senectutis eum sue peniteret? nec
enim excursione vel saltu nec eminus astis aut comminus gladiis uteretur, sed
consilio ratione sententia. que nisi essent in senibus, non summum consilium
maiores nostri senatum appellassent.

20 apud Lacedemonios quidem ii qui amplissimum magistratum gerunt, ut sunt
sic etiam nominantur senes. quodsi legere aut audire voletis externas, et maximas
res publicas ab adulescentibus labefactatas, a senibus sustentatas ac restitutas
reperietis.

'Cedo qui vestram rem publicam tantam amisistis tam cito?' sic enim percuntantus
ut est in Nevi poete Ludo respondentur et alia et hec in primis: 'pro veniebant
oratores novi, stulti adulescetuli.' temeritas est florentis videlicet etatis, prudentia
senescentis.









21 At memorial minuitur. credo, nisi earn exerceas, earn aut si sis natural tardior.
Themistocles omnium civium perceperat nomina; num censetis igitur eum, cum in
etate processit, qui Aristides esset, (12) Lisimachum salutare solitum? equidem non
modo eos novi qui sunt, sed eorum patres etiam avos et proavos. Nec sepulcra
legens vereor quod aiunt, ne memorial perdam; his enim in ipsis legends in
memorial redeo mortuorum.

nec vero quemquam senem audivi oblitum quo loco thesaurum obruisset; omnia
que curant meminerunt,

22 vadimonia constitute, et qui sibi, cui ipsi debeant. quid? iuris consult, quid?
pontifices, quid? augures, quid? philosophy senes quam multa meminerint! manent
ingenia senibus, modo permanent stadium et industrial, neque ea solum in claris et
honoratis viris, sed in vita etiam private et quieta. Sophocles ad summam
senectutem trag[o]edias fecit; quod propter stadium cum rem familiarem neglegere
videretur, a filiis in iudicium vocatus est, ut quem ad modum nostro more male rem
gerentibus patribus bonis interdici solet, sic illum quasi desipientem a re familiar
removerent iudices. tum senex dicitur eam fabulam quam in manibus habebat et
proxime scripserat, [O]edipodem Colloneum, recitasse iudicibus quesisseque num
illud carmen desipientis videretur. quo recitato sententiis iudicum est liberatus.

23 num igitur hunc, num Hesiodum Simonidem Stesichorum, num quos ante dixi,
Isocraten Gorgian, num Homerum philosophorum (13) principles, Pithagoram
Democritum, num Platonem, num Xenocraten, num postea Zenonem Cleanthem
aut eum quem vos etiam Rome vidistis, Diogenem Stoicum, coegit in suis studiis
obmutescere senectus? an in omnibus his studiorum agitatio vite equalis fuit? age
ut ista divina studia obmittamus, possum nominare ex agro Sabino rusticos vicinos
Romanos et familiares meos;

24 quibus absentibus numquam fere in agro ulla maiora opera fiunt, non serendis,
non percipiendis, non condendis fructibus. quamquam in aliis minus hoc mirum sit;
nemo enim tam senex est qui se annum non posse putet vivere; sed idem in his
elaborant que sciunt nihil ad se omnino pertinere: 'serit arbores, que alteri seculo
prosint',

25 ut ait Actius noster in Sinephebis. nec vero dubitat agricola, quamvis sit senex,
querenti cui serat, arbores respondere: Sero 'diis inmortalibus, qui me non accipere
modo hoc a maioribus voluerunt, sed etiam posters prodere.' et melius Cecilius de
sene alteri seculo prospiciente quam illud idem:

'Edepol senectus, si nihil quicquam aliud viti

apportes tecum, cum advenenis, id unum sat est,

quod diu vivendo multa que non volt, videt.'

et multa fortasse que volt! atque in ea que non volt, (14) sepe etiam adulesentia
incurrit. Illud vero idem Cecilius vitiosius dixit:









'Iam equidem in senecta hoc deputo miserrimum,

entire ea etate se odiosum esse alteri.'

26 iocundum potius quam odiosum. ut enim adulescentibus bona indole preditis
sapientes senes delectantur leviorque fit senectus eorum qui a iuventute coluntur et
diliguntur, sic adulescentes senum preceptis gaudent quibus ad virtutum studia
reducuntur; nec minus intelligo me vobis quam mihi vos esse iocundos. sed videtis
ut senectus non modo languida atque iners non sit, verum etiam operosa sit et
semper agens liquid et moliens, tale silicet quale cuiusque stadium in superior
vita fuit. quid? eos qui etiam adiscunt liquid? ut et Solonem versibus gloriantem
videmus qui se cotidie liquid adiscentem dicit senem fieri, ut ego feci, qui litteras
Grecas senex didici; quas quidem sic avide arripui, quasi diuturnam sitim explere
cupiens, ut ea ipsa mihi nota essent quibus me nunc exemplis uti videtis. quod cum
fecisse Socratem in fidibus audirem, vellem equidem etiam illud discere (discebant
enim infidibus antiqui), sed in litteris certe elaboravi.

27 Nec nunc quidem vires desidero adulescentis (is enim locus erat alter de vitiis
senectutis), non plus quam adulescens tauri vires aut elephants desiderabam. (15)
quod est, homini naturaliter insitum eo decet uti et quicquid agas, agere pro viribus.
que enim vox potest esse contemptior quam Milonis Crotoniate? qui cum iam
senex esset athletasque se exercentes in curriculo videret, aspexisse lacertos suos
dicitur illacrimansque dixisse: 'at hi quidem mortui iam sunt.' non vero tam isti
acerti sunt quam tu ipse nugator! neque enim ex te umquam es nobilitatus, sed
ex lateribus et lacertis tuis. nihil Sextus emilius tale, nihil multis annis ante Titus
Coruncanius, nihil modo P. Crassus, a quibus iura civibus prescribebantur; quorum
usque ad extremum spiritum est provecta prudentia.

28 orator metuo ne languescat senectute; est enim munus eius non ingenii solum,
sed laterum etiam et virium. omnino canorum illud in voce splendescit etiam nescio
quo pactato in senectute, quod equidem adhuc non amisi, et videtis meos annos; sed
tamen est decorus senis sermo quietus et remissus facitque persepe ipsa sibi
audientiam diserti senis compta et mittis oratio. quam si ipse exequi nequeas, possis
tamen Scipioni precipere et Lelio. quid enim est iocundius senectute stipata studiis
iuventutis?

29 an ne has quidem vires senectuti relinquemus ut adolescents doceat, instituat,
ad omne officii munus instruat? quo (16) quidem opere quid potest esse preclarius?
mihi vero et Gn. et P. Scipiones et avi tui duo Lucius emilius et P. Africanus
comitatu nobilium iuvenum fortunati videbantur nec ulli bonarum artium magistri
non sunt beati putandi, quamvis consenuerint vires atque defecerint. etsi ista ipsa
defectio virium adulescentie vitiis efficitur sepius quam senectutis; libidinosa enim
et intemperans adulescentia effetum corpus tradit senectuti.

30 Cirus quidem apud Xenophontem eo sermone quem moriens habuit, cum
admodum senex esset, negat se unquam sensisse senectutem suam imbecilliorem
factam in adulescentia fuisset. ego L. Metellum memini puer, qui cum quadriennio









post alterum consulatum pontifex maximus factus fuisset, viginti et quinque annos
ei sacerdotio prefuit, ita bonis esse viribus extreme tempore etatis, ut adulescentiam
non requireret. nihil necesse est mihi de me ipso dicere, quamquam est id quidem
senile etatique nostre conceditur.

31 videtisne ut apud Homerum sepissime Nestor de virtutibus suis predict?
tertiam enim iam etatem hominum videbat nec erat ei verendum ne vera predicans
de se nimis videretur aut insolens aut loquax. etenim ut ait Homerus 'ex eius lingua
melle dulcior fluebat oratio',(17) ad quam suavitatem nullis egebat corporis viribus.
et tamen dux ille Grecie nusquam optat ut Aiacis similes habeat decem, at ut
Nestoris; quod sibi si acciderit, non dubitat quin brevi tempore sit Troia peritura.

32 sed redeo ad me. quartum ago annum et octogesimum; vellem equidem idem
posse gloriari quod Cyrus, sed tamen hoc queo dicere, non me quidem his viribus
esse quibus aut miles bello Punico aut questor eodem bello aut consul in Hispania
fuerim aut quadriennio post, cum tribunus militaris depugnavi apud Thermopilas
M'. Glabrione consule, sed tamen ut vos videtis non plane me enervavit, non afflixit
senectus, non curia vires meas desiderat, non rostra, non amici, non clients, non
hospites. neque enim umquam sum assensus veteri illi laudatoque proverbio quod
monet 'mature fieri senem, si diu velis senex esse.' ego vero me minus diu senem
esse ma[l]lem quam esse senem ante quam essem. itaque nemo adhuc convenire me
voluit quin fuerim occupatus.

33 at minus habeo virium quam vestrum utervis. nec vos quidem T. Ponti
centurionis vires habetis; num idcirco est ille prestantior me? moderatio modo
virium adsit et tantum quantum potest quisque nitatur; ne ille quidem magno
desiderio tenebitur virium. Olimpie per stadium ingressus esse Milo dicitur, (18)
cum humeris suis sustineret bovem. utrum igitur has corporis an Pithagore tibi
males vires ingenii dari? denique isto bono utare, dum adsit, cum absit, ne requires,
nisi forte adulescentes pueritiam, paululum etate progress adulescentiam debent
requirere. cursus est etatis certus et una via nature eaque simplex suaque cuique
parti etatis tempestivitas est data, ut enim infirmitas est puerorum et ferocitas
iuvenum et gravitas iam constantis etatis et senectutis maturitas natural quiddam
habeat, quod tempore suo percipi debeat.

34 audisse te arbitror Scipio, hospes tuus avitus Massinissa que faciat hodie
nonaginta natus annos; cum ingressus iter pedibus sit, in equum omnino non
ascendere, cum autem equo, ex equo non descendere, nullo imbre, nullo frigore
adduci ut capite operto sit, summamque in eo esse corporis, siccitatem itaque
omnia exequi regis official et munera. potest igitur exercitatio et temperantia etiam
in senectute conservare liquid pristini roboris. Non sunt in senectute vires. nec
postulantur quidem vires a senectute. ergo et legibus et institutes vacat etas nostra
muneribus his que non possunt sine viribus sustineri. itaque non modo quod non
possumus, sed ne quantum quidem possumus cogimur.

35 at multi ita sunt inbecilli senes ut nullum officii (19) aut omnino vite munus
exequi possint. C. at id quidem non proprium senectutis vitium est, sed commune









valetudinis. quam fuit inbecillus P. Affricani fillius is qui te adoptavit, quam tenui
aut nulla potius valetudine! quod ni ita fuisset, alterum ille extitisset lumen
civitatis; ad paternam enim magnitudinem animi doctrine uberior accesserat. quid
mirum igitur in senibus, si infirmi sint aliquando, cum id ne adulescentes quidem
fugere possint? resistendum Leli et Scipio senectuti est cuiusque vitia dilligentia
compensenda sunt; pugnandum est tamquam contra morbum sic contra senectutem,
habenda ratio valetudinis,

36 utendum exercitationibus modicis, tantum potionis et cibi adhibendum ut
reficiantur vires, non opprimantur. nec vero corpori solum subveniendum est, sed
menti atque animo multo magis; nam hec quoque, nisi tamquam oleum lumini
instilles, extinguuntur vires senectute. et corpora quidem exercitationum
defatigatione ingravescunt, animi autem se exercendo levantur. nam quos ait
Cecilius 'comicos stultos senes', hos significant credulos obliviosos dissolutos, que
vitia sunt non senectutis, sed inertis ignavie somniculoseque senectutis. ut
petulantia, ut libido magis est adulescentium quam senum nec tamen omnium
adolescentium, sed non proborum, et sic ista senilis stultiticia que deliratio appellari
solet, senum levium est, (20) non omnium.

37 quattuor robustos filios, et quinque filias, tantam domum, tantas clientelas
Appius Claudius regebat et cecus et senex; intentum enim animum tamquam arcum
habebat nec languescens succumbebat senectuti; tenebat etiam non modo
autoritatem, sed etiam imperium in suos, metuebant eum servi, verebantur liberi,
carum omnes habebant; vigebat in illa domo mos patrius et discipline.

38 ita enim senectus honest est, si se ipsa defendit, si ius suum retinet, si nemini
mancipata est, si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos. ut enim
adolescentem in quo est senile aliquod, sic senem in quo est liquid adulescentis,
probo; quod qui sequitur corpore senex esse poterit, animo numquam erit. Septimus
mihi liber Originum est in manibus, et omnia antiquitatis monument college,
causarum illustrium quascumque defend, nunc quam maxime consequi orationes,
ius augurium pontificum civil tracto, multum etiam litteris Grecis utor
Pythagoreorumque more exercende memories gratia quid quoque die dixerim
audierim agerim, commemoro ad horam vesperi. hec sunt exercitationes ingenii,
hec curricula mentis, in his desudans atque elaborans corporis vires non magnopere
desidero. adsum amicis, venio in senatum frequens ultroque affero res multum et
diu cogitatas (21) easque tueor animi, non corporis viribus. quas si exequi
nequirem, tamen me lectulus meus oblectaret ea ipsa cogitantem que iam agere non
possem; sed ut possim, facit acta vita. semper enim in hiis studiis laboribusque
viventi non intelligitur quando obrepat senectus. ita sensim sine sensu etas senescit
nec subito frangitur, sed diuturnitate extinguitur.

39 Sequitur tertia vituperatio senectutis, quod eam carere dicunt voluptatibus. o
preclarum munus etatis, siquidem id auffert a nobis quod est in adolescentia
vitiosissimum! accipite enim optimi adolescents veterem orationem Archite
Tarentini, magni in primis et preclari viri, que mihi tradita est, cum essem
adolescens Tarenti cum Q. Maximo. nullam capitaliorem pestem quam voluptatem









corporis hominibus esse dicebat a natural datam, cuius voluptatis avide libidines
temere et effrenate ad potiendum incitarentur.

40 hinc patrie proditiones, hinc rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus
clandestine colloquia nasci, dicebat nullum denique scelus, nullum malum facinus
esse ad quod suscipiendum non libido voluptatis inpelleret, stupra vero et adulteria
et omne tale flagitium nullis aliis illecebris excitari posse nisi voluptatis; cumque
homini sive natural sive quis deus nihil mente (22) prestabilius dedisset, huic divino
muneri ac dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem dicebat;

41 nec enim libidine dominant temperatone locum esse neque omnino in
voluptatis regno virtutem posse consistere. quod quo magis intellegi possit, finger
animo iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporis quanta percipi posset
maxima; nemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nil agitare
mente, nil ratione nil cogitatione consequi posset. quocirca nil esse tam detestabile
tamquam pestiferum quam voluptatem, siquidem ea, cum maior esset atque longior,
omne animi lumen extingueret. hec cum C. Pontio Samnite, patre eius a quo in
Caudino proelio Sp. Postumius T. Veturius consules superati sunt, locutum
Architam Nearcus Tarentinus hospes nostri, qui in amicitia populi Romani
permanserat, se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni
interfuisset Plato Atheniensis, quem Tarentum venisse L. Camillo Ac. Claudio
consulibus reperio.

42 quorsus hec? ut intellegatis, si voluptatem aspemari rationem et sapientiam non
possimus, magnam habendam esse senectuti gratiam, que efficeret ut id non liberet
quod non oporteret. impedit enim consilium voluptas, ac rationi inimica et, mentis
ut ita dicam prestringit oculos nec (23) habet ullum cum virtute commercium.
invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminini fratrem G. Flamininum e senatu ei cerem
septem annis post quam consul fuisset, sed notandam putavi libidinem. ille enim
cum esset consul in Gallia, exoratus in convivio a scorto est ut securi feriret
aliquem eorum, qui in vinculis essent dampnati rei capitalis sensia. hic Tito fratre
suo tunc censore qui proximus ante me fuerat, elapsus est; mihi vero et Flacco
neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido, que cum probro
private coniungeret imperii dedecus.

43 sepe audivi ea e maioribus natu, qui se porro pueros a senibus audisse dicebant,
mirari solitum C. Fabricium quod, cum apud regem Pirum legatus esset, audisset e
Thesallo Cinea esse quendam Athenis qui sese sapientem profiteretur, eumque
dicere omnia que faceremus, ad voluptatem esse referenda. quod ex eo audientes
M'. Curium et Ti. Coruncanium optare solitos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho
persuaderetur, quod facilius vinci possent, cum se voluptatibus dedissent. vixerat
M'. Curius cum P. Decio, qui quinquennio ante eum consulem se pro re public
quarto consulatu devoverat; norat eundem Fabricius, norat Coruncanius; qui cum
ex sua vita tum ex eius quem dico P. (24) Deci facto iudicabant esse profecto
liquid natural pulchrum atque preclarum, quod sua sponte peteretur quodque spreta
et contempt voluptate optimus quisque sequeretur.









44 quorsus igitur tam multa de voluptate? quia non modo vituperatio nulla, sed
etiam summa laus senectutis est, quod eas noluptates nullas magno opere desiderat.
caret epulis extructisque mensis et frequentibus populis, caret ergo etiam vinolentia
et cruditate et insompnis. sed si liquid dandum est voluptati, quoniam eius
blanditiis non facile obsistimus (divine enim Plato 'escam malorum' appellate
voluptatem, quod ea videlicet homines capiantur ut hamo pisces), quamquam
inmoderatis epulis cararet senectus, modicis tamen conviviis delectari potest. C.
Duellium M. filium qui Penos primus classes devicerat, redeuntem a cena senem
sepe videbam puer; delectabatur crebro funali et tibicine, que sibi nullo exemplo
privatus consumpserat; tantum licentie dabat gloria. sed quid ego alios? ad me
ipsum iam revortar.

45 primum habui semper sodales. sodalitates autem me questore constitute sunt
sacris Ideis Magne Matris accepts. epulabar igitur cum sodalibus omnino modice,
sed erat quidam fervor etatis; qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora. neque
enim ipsorum conviviorum delectationem (25) voluptatibus corporis magis quam
cetu amicorum et sermonibus metiebar. bene enim maiores accubationem epularum
amicorum, quia vite coniunctionem haberet, convivium nominaverunt melius quam
Greci, qui hoc idem turn compotationem turn concenationem vocant, ut quod in eo
genere minimum est, id maxime probare videantur.

46 ego vero propter sermonis delectationem tempestivis quoque conviviis delector
nec cum equalibus solum qui pauci iam admodum restant, sed cum vestra etiam
etate atque vobiscum habeoque senectuti magnam gratiam que mihi sermonis
aviditatem auxit, potationis et cibi sustulit. quodsi ista quem etiam delectent (ne
omnino bellum indixisse videar voluptati cuius est fortasse quidam naturalis
modus), non intelligo ne in istis voluptatibus quidem ipsis carere sensu senectutem.
me vero et magisteria delectant a maioribus institute et hiis sermo qui more
maiorum a summo magistro adhibetur in poculo, pocula et sicut in Symfosio
Xenofontis est, comminuta atque rorantia et refrigeratio estate et vicissim aut sol
aut ignis hibernus; quadem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque
vicinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem quam

47 maxime possimus vario sermone producimus. at non est voluptatum (26) tanta
quasi titillatio in senibus. credo sed ne desideratio quidem; nihil autem est
molestum quod non desideres. bene Sophocles, cum ex eo quidam iam affect etate
queret utereturne rebus veneriis: 'di melora!' inquit; 'libenter vero istinc sicut ab
domino agresti ac furioso profugi.' cupidis enim rerum talium odiosum fortasse et
molestum est carere, satiatis vero et expletis iocundius est carere quam frui.
quamquam non caret is qui non desiderat; ergo hoc non desiderare dico esse
iocundius.

48 quodsi istis ipsis voluptatibus quoque bona etas fruitur libentius, primum
parvulis fruitur rebus ut diximus, deinde iis quibus senectus etiamsi non habunde
potitur, non omnino caret. ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima
cavea spectat, delectatur tamen etiam qui in ultima, sic adolescentia voluptates









propter intuens magis fortasse letatur, sed delectatur etiam senectus procul eas
spectans tantum quantum sat est.

49 at illa quam quanti sunt, animum tamquam emeritis stipendiis libidinis
ambitionis contentionum nimicitiarum cupiditatumque omnium secum esse
secumque ut dicitur vivere! si vero habet aliquod tamquam pabulum studii atque
doctrine, nihil est ottiosa senectute iocundius. mori videbamus in studio dimetiendi
pene motum celi atque terre Gallum familiarem patris tui Scipio; quotiens illum lux
noctu liquid describere ingressum, (27) quotiens cum nox oppressit, cum mane
c[o]episset! quam delectabat eum defects solis et lune ante nobis predicere multo!

50 quid in levioribus studiis, sed tamen acutis? quamque gaudebat bello suo
Punico Nevius! quam Truculento Plautus, quam Pseudulo suo! vidi etiam senem
Livium; qui cum sex annis ante quam ego natus essem, fabulam docuisset Centone
Tuditanoque consulibus, usque ad adolescentiam meam processit etate. quid de P.
Licini Crassi et pontificii et civilis iuris studio loquar aut de huius P. Scipionis qui
hiis paucis diebus pontifex maximus factus est? atque eos omnes quos
commemoravi hiis studiis flagrantes senes vidimus; M. vero Cetegum quem recte
'Suadam medullam' dixit Ennius, quanto studio exerceri in discendo videbamus
etiam senem! que sunt igitur epularum aut ludorum aut scortorum voluptates aut
cum hiis voluptatibus comparande? atque hec quidem studia doctrine; sunt que
quidem prudentibus et bene institutes pariter cum etate crescunt, ut honestum illud
Solonis sit quod ait versiculo quodam ut ante dixi, senescere se multa in dies
addiscentem, qua voluptate animi nulla certe potest esse maior.

51 Venio etiam nunc ad voluptates agricolarum, quibus ego ingredibilliter
delector; que nec ulla impediuntur senectute et mihi ad sapientum vitam videntur
proxime accedere. habent (28) enim rationem cum terra, que numquam recusat
imperium nec unquam sine usura responddit quod accept, sed alias minore
plerumque maiore cum finore. quamquam me quidem non fructus modo, sed etiam
ipsius terre vis ac ipsa natural dellectat. que cum gremio mollito ac subacto sparsum
semen except, primum id oc[ca]ecatum cohibet, ex quo occato que hoc efficit
nominate est, dein tepefactum vapore et compressu suo diffundit et elicit
erbescentem ex eo viriditatem, que e nixa fibris stirpium sensim adolescit
culmoque erecta geniculato vaginis iam quasi pubescens includitur; ex quibus cum
emersit, fundit frugem spice ordine structam et contra avium morsus minorum
munitur vallo aristarum.

52 quid ego vitium ortus satus incrementa commemorem? satiari de delectatione
non possum, ut mee senectutis requiem oblectamentumque noscatis. obmitto enim
vim ipsam omnium que generantur e terra; que effici ut exfici tantulo grano aut ex
vacino vinaceo aut ex ceterarum frugum aut stripium minutissimis seminibus tantos
truncos ramosque procreent. malleoli plante sarmenta vites radices propagines,
nonne ea efficient ut quemvis cum admiration delectentur? vicitis quidem que
natural caduca est et nisi fulta sit, fertur ad terram, eadem ut se exrigat, ac claviculis
suis quasi manibus quicquid est nacta, (29) complectitur; quam serpentem









multiplici lapsu et erratic ferro amputans cohercet ars agricolarum, ne silvescat
sarmentis et in omnes parties nimia fundatur.

53 itaque ineunte vere in hiis que relicta sunt, existit tamquam ad articulos
sarmentorum ea que gemma dicitur, a qua oriens uva sese ostendit, que et suco terre
et calore solis augescens primo est peracerba gustatu, dein maturata dulcessit
vestitaque pampinis nec modico tepore caret et nimios solis defendit ardores. qua
quid potest esse turn fructu letius cum aspect pulcrius? cuius non quidem utilitas
me solum ut ante dixi, sed etiam cultural et ipsa natural delectat, adminiculorum
ordines capitum coniugatio, religatio et propagatio vitium sarmentorum ea quam
dixi aliorum amputatio, aliorum inmissio. quid ego irrigationes, quid fossiones agri
et repastinationesque proferam quibus fit terra multo fecundior?

54 quid de utilitate loquar stercorandi? dixi in eo libro quem de rebus rusticis
scripsi; de qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultural agri
scriberet. at Homerus, qui multis ut mihi videtur ante siculis fuit, Lertem lenientem
desiderium quod capiebat e filio, colentem agrum et eum stercorantem facit. nec
vero segetibus solum et pratis et vineis et arbustis res justice lete sunt, sed etiam
ortis et pomariis turn pecudum (30) pastu cum apium examinibus et florum
omnium varietate. nec consiciones modo delectant, sed etiam insiciones, quibus
nihil invenit agri cultural sollertius.

55 possum persequi permulta oblectamenta rerum rusticarum, sed ea ipsa que dixi
fuisse et sentio longiora. ignoscetis autem Leli et Scipionam; nam et studio rerum
rusticarum provectus sum et senectus est natural loquacior, ne ab omnibus vicis eam
videar excusare. ergo in hac rusticana vita M'. Curius, cum de Samnitibus de
Sabinis de Pirro triumphavisset, consumpsit extremum tempus etatis. cuius quidem
ego villam contemplans (abest enim non long a me) admirari satis non possum vel
hominis ipsius continentiam vel temporum disciplinam. M. Curio ad focum sedenti
magnum auri pondus Samnites cum actulissent, repudiati sunt; non est aurum
habere preclarum sibi videri dixit, sed hiis qui haberent aurum, imperare.

56 At hec ut vobis preciosum malarum cogitationumque munus refertem et
memintote acie me vinci ac pecuniam corrumpi non posse. poteratne tantus animus
non afficere iocundam senectutem? sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam.
in agris erant tum senators id est senes, siquidem aranti L. Quinctio Cincinnato
nuntiatum est eum dictatorem esse factum; cuius dictatoris iussu magister equitum
C. Servilius Ala Sp. emilium regnum adpetentem vi occupatum interemit. a villa in
senatum (31) arcessabatur et Curius et certi senes, ex quo qui eos accessebant,
viatores nominati sunt. num igitur horum senectus miserabilis fuit qui se agri
cultione oblectabant? mea quidem sententia haud scio an nulla vita beatior possit
esse, neque solum officio, quod hominum generique universe cultural agrorum est
salutaris, sed etiam delectatione quam dixi et saturitate copiaque rerum omnium,
que ad victum hominum, ad cultum etiam deorum pertinent et, quoniam hec
quidam desiderant, magis iam cum voluptate redeamus. semper enim boni
assiduique domini referta cella vinaria, olearia, et penaria est villaque tota locuples
est, habundat eisque porco [ha]edo agno gallina lacte caseo melle. iam ortum ipsi









agricole succidiam alteram appellant. conditiora facit hec supervacanei etiam operis
aucupium atque venatio.

57 quid de pratorum viriditate aut arborum ordinibus aut vinearum olivetorumve
specie plura dicam? brevi precidam: agro bene culto nil potest esse nec usu uberius
nec specie omatius; ad quem fruendum non modo non retardat, verum etiam invitat
adque oblectat senectus. ubi enim illa etas potest aut calescere vel apricatione
melius vel igni aut vicissim umbris aquisque ve refrigerari salubrius?

58 sibi habeant igitur arma, sibi equos, sibi hastas, sibi clavam et pilam, sibi
nanationes (32) atque cursus, nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et
tesaras, id ipsum sic ut libet nescio, quoniam sine hiis beata esse senectus potest.

59 multas ad res perutiles Xenofontis libri sunt; quos legite studios queso, ut
facitis. quam copiose ab eo agri cultural laudatur meo libro qui est de tuenda re
familiar, qui Echonomicus inscribit! atque iam ut intelligatis nihil tam ei regale
videri quam stadium agri colendi, Socrates meo libro loquitur cum Critobolo dicens
Cyrum minorem Persarum regem prestantem ingenio atque imperii gloria, cum
Lisander Lacedemonius vir summe virtutis venis sed ad eum Sardis eique dona a
sociis actulisset, et ceteris in rebus come erga Lysandrum atque humanum fuisse
et ei quendam conseptum agrum diligenter consitum ostendisse. cum autem
admiraretur Lysander et proceritates arborum et director in quincuncem ordines et
humum subactam atque puram et suavitatem odorum qui afflarentur odoribuse
floribus, turn eum dixisse mirari se non modo dilligentiam, sed etiam sollertiam
eius a quo essent illa dimensa atque discripta; eique Cyrum respondisse: 'atqui ego
ista sum omnia dimensus; mei sunt ordines, (33) mea discriptio, multe etiam
istarum arborum manu measunt sate.' tur Lisandrum intuentem purpuram eius et
nitorem corporis ornatumque Persicum multo auro multisque gemmis dixisse: 'recte
vero Cire te beatum ferunt, quoniam fortune tue virtuti coniuncta est.'

60 hac igitur frui fortune licet senibus nec etas impedit, quo minus et ceterarum
rerum et in primis agri colendi studia teneamus usque ad ultimum tempus
senectutis. M. quidem Valerium Corvinum rithium accepimus et ad centesimum
annum vitam produxisse, cum esset acta iam etate in agris eosque coleret; cuius
inter primum et sextum consulatum quadraginta et sex anni interfuerunt. itaque
quantum spatium etatis maiores nostri ad senectutis initium esse voluerunt, tantus
illis cursus honorum fuit; atque huius etas extrema hec beatior quam media, quod
auctoritatis habebat plus, laboris minus; apex senectutis est autem auctoritas.
quanta fuit in L. Cecilio Metello, quanta in Metilio Calatino!

61 in quem illud epilogium: 'hunc plurime unicum consentiunt gentes populi
primarium fuisset est virium.' notum est id totum carmen incisum in sepulcro. iure
igitur gravis, cuius de laudibus omnium est fama consentiens. quem virum nuper P.
Crassum pontificem maximum, quem postea M. Lepidum eodem sacerdotio (34)
predictum vidimus! quid de Paulo aut Africano loquar aut ut iam ante de Maximo?
quorum non in sententia solum, sed etiam in nutu residebat auctoritas. habet









senectus honorata presertim tantam auctoritatem, ut ea pluris sit quam omnis
adulescentie voluptates.

62 sed in omni oratione mementote me eam senectutem laudare que fundamentis
adolescentie constitute sit. ex quo efficitur id quod ego magno quondam cum
assensu omnium dixi, miseram esse senectutem que se oratione defenderet. non
cani nec ruge repente auctoritatem affertur possunt, sed honest acta superior etas
fructus capit auctoritatis extremes.

63 hec igitur ipsa honorabilia sunt que videntur esse levia atque communia,
salutari appeti decedi assurgi deduci reduci consuli; que et apud nos et in aliis
civitatibus, utque queque optime morata sit, ita diligentissime observantur.
Lesandrum Lacedemonium cuius modo feci mentionem, dicere aiunt solitum
Lacedemonem esse honestissimum domicilium senectutis; nusquam tamen tribuitur
etati, nusquam est senectus honoratior. quin etiam memories traditum est, cum
Athenis ludis quidam in theatrum grandis natu venisset, magno consessu locum ei
nusquam datum a suis civibus; cum autem ad Lacedemonios accessisset, qui legati
cum essent, in loco certo consederant, consurrexisse omnes illi dicuntur et senem
sessum recepisse.

64 quibus cum a cuncto assessu plausus esset (35) multiplex datus, memories
traditu dixisse ex his quendam Athenienses scire que recta essent, sed facere nolle.
multa in vestro col[l]egio preclara, sed hoc de quo agimus in primis, preclarum est
quod ut quisque etate antecedit, ita sententie principatum omnium neque solum
honore antecedentibus, sed hiis etiam qui cum imperio sunt, maiores natu nostri
augures anteponuntur. que sunt igitur voluptates corporis cum auctoritatis premiis
comparande? quibus qui splendid usi sunt, hii mihi videntur fabulam etatis
peregisse nec tamquam inexercitati ystriones in extreme actu corruisse.

65 At sunt morosi quidam et anxii et iracundi et difficiles senes. si querimus,
etiam avari; sed hec morborum vitia sunt, non senectutis. ac morositas tamen et ea
vitia, que dixi, habent liquid excusationis non illius quidem vestre, sed que probari
posse videatur; contempni se putant, despici et inludi; preterea in fragili corpore
odiosa omnis offensio est. que tamen omnia dulciora fiunt et moribus bonis et
artibus idque cum in vita tum in scena intellegi potest ex his fratribus qui in
Adelphis sunt. in altero quanta diritas, in altero comitas! sic se res habent: ut enim
non omne vinum, sic non omnis etas vetustate coacescit. severitatem in senectute
probo, sed eam sicut alia modicam, acerbitatem nullo modo.

66 avaritia vero senilis quid sibi velit, non intelligo; potest enim quicquam esse
absurdius quam quo minus via restat, (36) eo plus viatici querere? Quarta restat
causa que maxime angere atque sollicitam habere nostram etatem videtur,
apropinquatio mortis, que certe a senectute non potest long abesse. o miserum
senem qui mortem contempnendam esse in tam longa etate non viderit! que aut
plane neglegenda est, si omnino extinguit animum, aut etiam optanda, si aliquo
eum deducat ubi sit futurus eternus; atqui tertium certe nichil inveniri potest;









67 quid igitur timeam, si aut non miser post mortem aut beatus etiam futurus sum?
quamquam quis est tam stultus quamvis sit adulescens, cui sit exploratum se ad
vesperum esse victurum? quin etiam etas illa multo plures quam nostra mortis
casus habet; facilius in morbos incident adulescentes, gravius egrotant, tristius
curantur. itaque pauci veniunt ad senectutem; quod ni ita accideret, melius et
prudentius viveretur. mens et enim et ratio et consilium in senibus est; qui si nulli
fuissent, nulle omnino civitates fuissent. sed redeo ad mortem inpendentem. quod
est id crime senectutis, cum id ei videatis cum adulescentia esse commune?

68 sensi ego tum in optimo filio meo, tum in expectatis ad amplissimam
dignitatem fratribus tuus Scipio, mortem omni etati esse communem. at sperat
adulescens diu esse se victurum, quod sperare idem senex non potest. inscipienter
sperat. quid enim stultius quam incerta pro (37) certis habere, hec falsa pro veris? at
senex nec id quod sperat quidem habet. at est eo meliore condicione quam est
adulescens, cum id quod ille sperat, hic consecutus est; ille vult diu vivere, hic diu
vixit.

69 quamquam o dii boni! quid est in hominis vita diu? da enim supremum tempus,
expectemus Tarthesiorum regis etatem (fuit enim ut scriptum video Archantonius
quidam Gaditanus qui octoginta regnavit annos, centum viginti vixit)_sed mihi ne
diuturnum quidem quicquam videtur in quo est liquid extremum. tum enim ad
extremum id advenit, tum illud quod preteriit, effluxit; tantum remanet quod virtute
et recte factis consecutus sis; hore quidem cedunt et dies et menses et anni nec
preteritum tempus umquam revertitur nec quicquid sequatur, sciri potest; quod
igitur cuique temporis ad vivendum datur, eo debet esse contents.

70 neque enim tamen histrioni, ut placeat, peragenda fabula est, modo in
quocumque fuerit actu, probetur, nec sapienti usque ad 'Plaudite' viveniendi est.
breve enim tempus etatis satis longum est ad bene vivendi et honest; cum
processerit longius, non magis dolendum est quam agricole dolent preterita verni
temporis suavitate estate autumpnumque venisse. ver enim tamquam
adulescentiam significant ostenditque fructus futures, reliqua autem tempora
demetendis fructibus et percipiendis accommodadata sunt.

71 fructus autem senectutis est ut sepe (38) dixi ante partorum bonorum memorial
et copia. omnia vero que secundum naturam fiunt, sunt habenda in bonis. quid
autem est tam secundum naturam quam senibus emori? quod idem contingit
adolescentibus adversante et repugnante natural. itaque adolescents mihi mori sic
videntur ut cum aque multitudine flamme vix opprimitur, senes autem sic ut cum
sua sponte nulla adhibita vi consumptus ignis extinguitur; et quasi poma ex
arboribus, si cruda sunt, vi avelluntur, si matura et cocta, decidunt, et vitam
adolescentibus vis auffert, senibus maturitas; que quidem mihi tam iocunda est, ut
quo propius ad mortem accedam, quasi terram videre videar aliquandoque in
portum ex longa navigation esse venturus.

72 senectus autem nullus est certus terminus recteque in ea vivitur, quoad munus
officii exequi et tueri possis et tamen mortem contempnere; ex quo fit ut animosior









etiam senectus sit quam adolescentia et fortior. hoc illud est quod Phisistrato
tiranpno a Solone responsum est, cum illi querenti qua tandem spe fretus sibi tam
audaciter obsisteret, respondit dicitur: 'senectute.' sed vivendi est finis optimus,
cum integra mente certisque sensibus opus ipsa suum eadem que quo agmentavit,
natural dissolvit. ut navem, ut edificiumque idem destruit facillime qui construxit,
sic homines eademque optume que conglutinavit natural dissolvit. iam omnis
conglutinatio recens egre, inveterata facille divellitur. ita fit ut illud breve vite
reliquum nec avide appetendum senibus nec sine causa (39) deserundum sit;

73 vetatque Pictagoras iniussu imperatoris, in est dei, de presidio et station vite
recedere. Solonis quidem sapientis elogium est, quo se negat velle suam mortem
dolore amicorum et lamentis vacare. vult credo se esse carum suis; sed haud scio an
melius Ennius ait:

'Nemo me lacrimis decoret neque funera fletu faxit.'

ut non censet lugendam esse mortem quam inmortalitas consequatur.

74 iam si sensus moriendi aliquis esse potest, usque ad exiguum tempus duravit,
presertim seni, post mortem sensus quidem aut optandus aut nullus est. sed hoc
meditatum ab adolescentia debet esse mortem ut negligamus, sine qua meditation
tranquillo animo nemo esse potest. moriendum enim certe est et id incertum an eo
ipso die. mortem igitur omnibus horis impendentem times qui possit animo
tranquillo consistere? de qua non ita longa disputatione opus esse videtur, cum
multi rustici et adolescents contempserunt recorder non L. Brutum qui in
liberanda patria est interfectus,

75 non duos Decios qui ad voluntariam mortem cursum equorum incitaverunt,
non M. Atilium qui ad supplicium est profectus, ut fidem hosti datam conservaret,
non duos Scipiones qui iter P[o]enis vel corporibus suis obstruere voluerunt, non
avum tuum L. Paulum qui mortem luit college sui in Cannensi ignominia
temeritatem, non M. Marcellum cuius interitum ne crudelissimus quidem hostis
honore sepulture carere passus est, sed legiones nostras, quas scripsi in Originibus,
in eum esse locum sepe profectas alacri animo et erecto unde se numquam redituras
arbitrarentur. quod igitur (40) adulescentes et hii quidem non solum indocti, sed
etiam rustici contempnunt, id docti senes extimescent?

76 omnino ut mihi quidem videtur, rerum omnium satietas vite facit satietatem.
sunt pueritie certa studia; numquam igitur ea desiderant adolescents? sunt et
ineuntis adulescentie; num ea constans iam requirit etas que media dicitur? sunt
etiam eius etatis; num ea quidem queruntur a senectute; sunt extrema quedam se
senectutis studia; ergo ut superiorum etatum studia occidunt sic occidunt etiam
senectutis; quod cum event, satietas vite tempus maturum mortis affert.

77 Equidem non enim video cur quid ipse sentiam de morte, non audeam vobis
dicere, quod ex eo melius cernere mihi videor quo ab ea propius absum. ego vestros
patres tu Scipio tuque C. Leli, viros clarissimos mihique amicissimos vivere









arbitror et eam quidem vitam que est sola vita nominanda. nam dum sumus inclusi
in his compagibus corporis, munere quodam necessitatis et gravi opere
perfungimur; est enim celestis animus ex altissimo domicilio depressus et quasi
demersus in terram, locum divine nature eternitatique contrarium. sed credo deos
inmortales sparsisse animos in corpora humana,

ut essent qui terras tuerentur quique celestium ordinem contemplantes imitarentur
eum vite modo atque constantia. nec me solum (41) ratio ac disputatio impulit ut ita
crederem, sed nobilitas etiam summorum philosophorum et auctoritas.

78 audiebam Pitagoram Pitagoreosque incolas pene nostros, qui essent Italici
philosophy quondam nominati, numquam dubitavisse quin ex universe mente divina
delibatos animos haberemus. demonstrabantur mihi preterea que Socrates supremo
die vite de inmortalitate animorum disseruisset, is qui esset omnium sapientissimus
oraculo Apollinis iudicatus. quid multa? sic mihi persuasi, sic sentio, cum tanta
celeritas animorum sit, tanta memorial preteritorum futurorumque prudentia, tot
artes, tot scientie, tot inventa, non posse eam naturam que res eas contineat, esse
mortalem, cumque semper animus agitetur nec principium motus habeat, quia se
ipse moveat, ne finem quidem habiturum esse motus, quia numquam se ipse sit
relicturus, et cum simplex animi natural esset neque haberet quicquam in se
admixtum dispar sui atque dissimile, non posse eum dividi; quod si non posset
dividi, non posse interire; magnoque esse argument homines scire pleraque ante
quam nati sint, quod iam pueri, cum artes difficiles discant, ita celeriter res
innumerabiles arripiant ut eas non tum primum accipere videantur, sed reminisci
(42) et recordari.

79 hec Platonis fere. apud eXenophontem autem moriens Cyrus maior hec dicit:
'nolite arbitrari o mihi carissimi filii, me cum a vobis discessero, nusquam aut
nullum fore. nec enim dum eram vobiscum, animum meum videbatis, sed eum esse
in hoc corpore ex his rebus quas gerebam, intellegebatis. eundem igitur esse
credit, etiamsi nullum videbitis.

80 Nec vero clarorum virorum honors post mortem permanerent, si nihil eorum
ipsorum animi efficerent, quo diutius memorial sui reteneremus. mihi quidem
numquam persuaderi potuit animos, dum in corporibus essent mortalibus, vivere, et
cum exissent ex his, emori, nec vero tunc animum esse insipientem, cum ex
insipienti corpore evasisset, sed cum omni admixtione corporis liberatus purus et
integer esse c[o]episset, tum esse sapientem. atque etiam cum hominis natural more
dissolvitur, ceterarum rerum perspicuum est quo queque discedant; abeunt enim
illuc omnia unde orta sunt, animus autem solus nec cum adest nec cum discedit,
apperiret. iam vero videtis nil esse tam morti simile quam somnum.

81 atqui dormientium animi maxime declarant divinitatem suam; multa enim, cum
remissi et liberi sunt, future prospiciunt. ex quo (43) intelligitur quales futuri sint,
cum se plane corporis vinculis relaxaverint. quare, si hec ita sunt, sic me colitote'
inquit 'ut deum; sin una est interiturus animus cum corpore, vos tamen deos









verentes qui hanc omnem pulchritudinem tuentur et regunt, memorial nostri pie
inviolateque servabitis.' Cyrus quidem hec moriens; nos si place nostra videamus.

82 nemo umquam mihi Scipio persuadebit aut patrem tuum Paulum aut duos avos
Paulum et Africanum aut Affricani patrem aut patruum aut multos prestantos viros
quos enumerare non est necesse, tanta esse conatos que ad posteritatis memorial
pertinerent, nisi animo cernerent posteritatem ad se posse pertinere. an censes, ut de
me ipso liquid glorier more senum, me tantos labores diurnos nocturnosque domi
militieque suscepturum fuisse, si hisdem finibus gloriam meam quibus vitam essem
terminaturus? nonne etatem melius multo fuisset otiosam et quietam sine ullo aut
labor aut contention traducere? sed nescio quo modo animus erigens se
posteritatem ita semper prospiciebat, quasi cum excessisset e vita, tum denique
victurus esset. quod quidem nisi ita se haberet, ut animi inmortales essent, (44)
haud optimi cuiusque animus maxime ad inmortalem et gloriam niteretur.

83 quid? quod sapientissimus quisque equissimo animo moritur, stultissimus
iniquissimo, nonne vobis videtur is animus qui plus cernat et longius, videre se ad
meliora proficisci, ille autem cui obtusior sit acies, non videre? equidem efferor
studio patres nostros quos colui et dilexi, videndi neque vero eos solum convenire
aveo quos ipse cognovi, sed illos etiam de quibus audivi et legi et ipse conscripsi.
quo quidem me proficiscentem haud sane facile quis retraxerit nec tamquam
recorserit Pilam. et si qui mihi deus largiatur ut ex hac etate repuerascam et in cunis
vagiam, valde recusem nec vero velim quasi decurso spatio ad carceres a calce
revocari.

84 quid enim habet vita co[m]modi? quid non potius laboris? sed habeat sane,
habet certe tamen aut satietatem aut modum. non enim lubet mihi deplorare vitam,
quod multi et ii doctique sepe fecerunt, neque me vixissise penitet, quoniam ita
vixi, ut non frustra me natum existimem, et ex vita ita discedo tamquam ex
hospitio, non tamquam ex domo. commorandi enim natural devorsorium nobis,
dedit (45) non habitandi. o preclarum diem, cum in illud divinum animorum
concilium coetumque proficiscar cumque ex hac turba et colluvione discedam!
proficiscar enim non ad eos solum viros de quibus ante dixi, verum etiam ad
Catonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo pietate prestantior; cuius
corpus a me crematum est, quod contra decuit ab illo meum, animus vero et non me
deserens, sed respectans in ea profecto loca discessit quo mihi ipse cernebat esse
veniendum. quem ego meum casum fortiter fe[r]re visus sum, non quo equo animo
ferrem, sed me ipse consolabar existumans non longinquum inter nos digressum et
discessum fore.

85 his mihi rebus Scipio (id enim te cum Lelio admirari solere dixistis) levis est
senectus nec solum non molesta, sed etiam iocunda. quodsi in hoc erro, qui animos
hominum esse inmortales credam, libenter erro nec mihi hunc errorem quo
delector, dum vivo, extorqueri volo; sin mortuus, ut quidam philosophy minuti
censent, nihil sentiam, non vereor ne hunc errorem meum philosophy morituri
irrideant. quodsi non sumus inmortales futuri, tamen extingui homini suo tempore
optabile est. nam habet natural ut aliarum (46) omnium rerum sic vivendi modum.









senectus autem etatis est peractio tamquam fabule, cuius defatigationem fugere
debemus presertim adiuncta satietate. Hec habui de senectute que dicerem; ad quam
utinam perveniatis, ut ea que ex me audistis, re expert probare possitis!

M.T. Cicero de Senectute Feliciter Explicit

Paradoxa Stoicorum

Mar. Tu. Ci. Paradoxa feliciter incipit: INCIPIT FELICITER

1 Animadverti, Brute, sepe Catonem, avunculum tuum, cum in senatu sententiam
diceret, locos graves ex philosophia tractare abhorrentes ab hoc usu forensic et
public, sed dicendo consequi tamen, ut illa etiam populo probabilia viderentur.

2 Quod eo maius est illi quam aut tibi aut nobis, quia nos ea philosophia plus
utimur, que peperit dicendi copiam, et in qua dicuntur ea, que non multum
discrepent ab opinion popular, Cato autem, perfectus mea sententia Stoicus, et ea
sentit, que non recte probantur in vulgus, (2) et in ea est heresi, que nullum sequitur
florem orationis neque dilatat argumentum, sed minutes interrogatiunculis quasi
punctis, quod proposuit, efficit.

3 Sed nihil est tam incredible, quod non dicendo fiat probabile, nihil est tam
horridum, tam incultum, quod non splendescat oratione et tamquam excolatur.
Quod cum ita putarem, feci etiam audacius quam ille ipse, de quo loquor. Cato
enim dumtaxat de magnitudine animi, de continentia, de morte, de omni laude
virtutis, de diis inmortalibus, de caritate patrie Stoice solet nullis oratoriis
ornamentis adhibitis dicere, ego vero illa tibi ipsa, que vix in gimasiis et in otio
Stoici probant, ludens conieci in communes locos.

4 Que quia sunt admirabilia contraque hominum opinionem [ab ipsis etiam
paradoxa appellantur], temtare volui possentne proferri in lucem [id est in forum],
et ita dici, ut probarentur, an alia quedam esset erudita, alia popularis oratio, eoque
hos locos scripsi libentius, quod mihi ista que paradoxa appellantur maxime
videntur esse Socratica longeque verissima.

5 Accipies ergo hoc parvum opusculum lucubratum his iam contractioribus
noctibus, quoniam illud maiorum vigiliarum munus in tuo nominee apparuit, et (3)
degustabis hoc genus exercitationum mearum, quibus uti consuevi, cum ea, que
dicuntur in scholis KTHTIKac, in possesiva ad nostrum hoc oratorium transfer
dicendi genus. Hoc tamen opus in acceptum ut refferas, nihil postulo; non enim tale
est, ut in arce poni possit quasi illa Minerva Phidie, sed tamen tale est ut ex eadem
officina exisse appareat.


Quod honestum sit id solum bonum esse









6 Vereor, tamen ne cuiquam vestrum ex Stoycorum hominum disputationibus,
non ex meo sensu deprompta hec videatur hec oratio, dicam, quod sentio, tamen, et
dicam brevius, quam tanta res dici possit. Numquam hercule ego neque pecunias
istorum neque tecta magnifica neque opes neque imperial neque eas, quibus maxime
astricti sunt, voluptates in bonis rebus aut expetendis esse numerandas duxi, quippe
cum viderem his rebus circumfluentes ea tamen illos maxime desiderare, illa
quibus habundarent. Neque enim umquam expletur neque satiatur cupiditatis sitis,
neque solum ea qui habent libidine augendi cruciantur, sed etiam amittendi metu.

7 In quo quidem continentissimorum hominum, maiorum nostrorum, sepe require
prudentiam, qui hec inbecilla (4) et commutabilia pecunie membra solo verbo bona
appellanda putaverunt, cum re ac factis long aliter iudicavissent. Potestne bonum
cuiquam malo esse, aut potest quisquam in habundantia bonorum ipse esse non
bonus? Atqui ista talia omnia videmus, ut et inprobi ea habeant et obsint bonis.

8 Quam ob rem licet inrideat, si qui vult, tamen plus apud me ratio vera valebit
quam vulgi opinion; neque ego umquam bona perdidisse dicam, si quis pecus aut
supellectilem amiserit, nec non illum laudabo sepe sapiente, Biantem, ut opinor, qui
nominatur inter septem sapientes; cuius cum patriam Prienam cepisset hostis
ceterique ita fugerent, ut multa de suis rebus asportarent, cum esset admonitus a
quodam, ut idem ipse faceret, 'Ego vero', inquit, 'facio; nam omnia mea mecum
porto.

9 'Ille hec ludibria fortune nec sua quidem putavit, que etiam nos appellamus
bona. Queret igitur aliquis quid est, bonum? Si, quod recte fit et honest et cum
virtute, id bene fieri vere dicitur, quod rectum et honestum et cum virtute est, id
solum opinor bonum.

10 Sed hec videri possunt obscuriora, sine appositone extremorum cum lentius
disputantur; vita atque factis illustrada sunt (5) summorum virorum hec, que verbis
subtilius, quam satis est, disputari videntur. Quero enim a vobis, num illam
cogitationem videantur hii habuisse, qui hanc rem publicam tam preclare fundatam
nobis reliquerunt, auri aut argenti ad avaritiam aut amenitatis ad delectationem aut
suppellectilis ad delicias aut epularum ad voluptates.

11 Ponite ante oculos unum quemque regum. Vultis a Romulo incipere? vultis
post liberam civitatem ab his ipsis, qui liberaverunt eam Quibus tandem gradibus
Romulus escendit in celum? hisne, que isti bona apellant, an rebus gestis atque
virtutibus? Quid? a Numa Pompilius minusne gratas diis inmortalibus capedines ac
fictiles urnas fuisse quam delicatas Saliorum pateras arbitramur? Omitto reliquos;
sunt enim omnes pares inter se preter Superbum.

12 Brutum vero si quis roget, quid egerit in patria liberanda, si quis item reliquos
eiusdem consilii socios, quid expectaverint, quid secuti sint, num quid existet, cui
voluptas, cui divitie, cui denique preter officium fortis et magni viri quicquam aliud
propositum fuisse videatur? Que res ad necem Porsene C. Mucium impulit sine ulla
spe (6) salutis sue? que vis oratium Coclitem contra omnes hostium copias tenuit in









ponte solum? que vis patrem Decium, que filium devovit et inmisit in armatas
hostium copias? quid continentia C. Fabricii, est tenuitas victus M'. Curii
sequebatur? quid? duo propugnacula belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui
Carthaginiensium suis adventum corporibus intercludendum putaverunt, quid?
Affricanus maior, quid? inter horum etates interiectus Cato, quid?
alii innumerabiles (nam exemplis domesticis habundamus) Putasne quicquam illos
in vita sibi expetendum esse, cogitasse nisi quod laudabile esset et preclarum,
videntur?

13 Veniant igitur isti irrisores orationis huius atque sententie et iam vel ipsi
iudicent, utrum se horum alicuius, qui marmoreis tectis ebore auroque fulgentibus,
qui signis, et tabulis, qui celato auro et argento, qui Corinthiis operibus habundant,
an C. Fabricii, qui nihil habuit eorum, nilque eorum habere voluit, similes malint.

14 Atque hec quidem, que modo hue, modo illuc transferuntur, facile adduci
solent ut in bonis rebus negent esse, illud arcte tenent accurateque (7) defendant,
voluptatem esse summum bonum; que quidem mihi vox pecudis videtur esse, non
hominum. Tu, cum tibi sive deus sive mater, ut ita dicam, rerum omnium natural
dederit aiunt, quo nihil est prestantius neque divinius, sic te ipsum abicies atque
prosternes, ut nihil inter te atque inter quadrupedem aliquam putes interesse?
Quicquamne bonum est, quod non eum, qui id possidet, meliorem facit?

15 Ut enim est quisque maxime est boni particeps, ita et laudabilis maxime; neque
est ullum bonum, de quo is, qui id habeat, non possit honest gloriari. Quid autem
horum est in voluptate? melioremne efficit aut laudabiliorem virum? an quisquam
in potiundis voluptatibus gloriando se et predicatione effort? Atqui si voluptas, que
plurimorum patrociniis defenditur, in rebus bonis habenda non est, eaque quo maior
est, eo magis mentem ex sua sede et statu demovet, profecto nihil est aliud bene et
beate vivere nisi honest et recte vivere.



In quo virtus sit ei nihil deesse ad bene vivendum

16 Neque ego vero M. Regulum erumnosum nec infelicem nec miserum unquam
putavi. Non enim magnitude animi cruciabatur eius a P[o]enis, non gravitas, non
fides, non constantia, non (8) ulla virtus, non denique animus ipse, qui tot virtutum
presidio munitus tantoque comitatuque, virtutum septus cum corpus eius caperetur,
capi certe ipse non potuit. C. vero Marium vidimus, qui mihi in secundis rebus unus
ex fortunatis hominibus, adversis unus ex summis videbatur viris, quo beatius nil
esse mortali potest.

17 Nescis, o Marce Antoni insane, nescis, quantas vires virtus habeat; nomen
tantum virtutis usurpas, quid ipsa valeat, ignoras. Nemo potest non beatus esse, qui
est totus aptus ex sese, quive in se uno ponit omnia sua. Cui spes omnis et ratio et
cogitatio pendet ex fortune, huic nihil potest esse certi, nil, habet quod exploratum
habeat permansurum sibi diem unum. Eum tu hominem terreto, si quem eris nactus,









istius modi mortis aut exilii minis. Mihi vero quicquid acciderit in tam ingrata
civitate, ne recusanti quidem evenerit, non modo non repugnanti. Quid enim ego
laboravi aut quid egi, aut in quo laboraverunt cure me et cogitationes, siquidem nil
tale peperi, nec consecutus sum, ut in eo statu essem, quem neque fortune temeritas
neque inimicorum labefactaret iniuria?

18 Mortem nec mihi minitaris, ut omnino ab hominibus (9), an exilium, ut ab
improbis demigrandum sit? Mors terribilis est iis, quorum cum vita omnia
extinguuntur, non iis, quorum laus emori non potest, exilium autem terrible illis,
quibus quasi circumscriptus est habitandi locus, non iis, qui omnem orbem terrarum
unam urbem ducunt esse. Te miserie, et erumne premunt omnes, qui te beatum, qui
te florentem putas, tue lubidines torquent, tu dies noctesque cruciaris, cui nec sat
est, quod est, et ipsum quod habesne diuturnum futurm sit, times, te conscientie
stimulant maleficiorum tuorum, te metus exanimant iudiciorum atque legum,
quocumque aspexisti, ut furie sic tibi tue occurrunt iniurie, que suspirare te libere
non sinunt.

19 Quam ob rem, ut improbo et stulto et inerti nemini bene esse potest, sic bonus
vir et fortis et sapiens miser esse non potest. Nec vero, cuius virtus moresque
laudandi sunt, eius non laudanda est vita, nec porro fugienda est vita, que laudanda
est; esset autem fugienda, si esset misera. Quam ob rem, quicquid est laudabile,
idem et beatum et florens et expetendum videri debet. (10)



(?) 'OTi i'a T (?)

20 Parva, inquit, est res. ut magna culpa nec enim peccata rerum event, sed vitiis
hominum metienda sunt non quo fiant. Sed aliquibus in quo peccater, id potest esse
aliud alio maius aut minus, ipsum quidem illud peccare, quoquo verteris, unum est.
Auri navem evertat gubernator an palee, in re aliquantulum, in gubernatoris inscitia
nil interest. Lapsa est libido in muliere ignota, dolor ad pauciores pertinet, quam si
petulans fuisset in aliqua nobili et generosa virgine; peccatum vero nihilo minus
est, siquidem est peccare tamquam transire lines; quod cum feceris, culpa
commissa est; quam long progrediaris, cum semel hinc transieris, ad augendam
transeundi culpam nil pertinet. Peccare certe licet nemini. Quod autem non licet, id
hoc uno tenetur, si arguitur non licere. Id si nec maius nec minus umquam fieri
potest, quoniam in eo est peccatum, si non licuit, quod semper unum et idem est,
que ex eo peccata nascuntur, equalia ut sint oportet.

21 Quodsi virtutes sunt pares inter se, sunt paria esse etiam vitia necesse est.
Atqui pares esse virtutes, nec bono viro meliorem nec temperate temperatiorem
posse fieri nec forti fortiorem nec sapiente sapientiorem facillime perspici potest.
An virum bonum dices, qui (11) depositum nullo teste, cum inpune lucrari possit
auri pondo decem, reddiderit, si idem in decem milibus pondo auri non idem
fecerit? aut temperantum, qui se in aliqua libidine continuerit, in aliqua effuderit?









22 Una est virtus consentiens cum ratione et perpetua constantia; nihil huic addi
potest, quo magis virtus sit, nihil demi, ut virtutis nomen relinquatur. Etenim si
bene facta recte facta sunt et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius
quicquam inveniri potest. Sequitur igitur, ut etiam vitia paria sint, siquidem
pravitates animi recte vitia dicuntur. Atqui, quoniam virtutes pares sunt, recte facta,
quoniam a virtutibus proficiscuntur, paria esse debent, itemque quoniam peccata,
ex vitiis manant, sint equalia necesse est.

23 'A philosophis', inquit, 'ista sumis.' qui in vidiis in stas vitiis. Metuebam, ne 'a
lenonibus' diceres. 'Socrates disputabat hoc modo.' Bene hercule narras; nam
istum doctum fuisse et sapientem virum memories traditum est. Sed tamen quero ex
te, quoniam verbis inter nos contendimus, non pugnis: utrum potius sit querendum,
quid baiuli atque operarii an quid homines doctissimi senserint? presertim cum hac
sententia non modo verior ulla, sed ne utilior quidem hominum vite reperiri ulla
possit. Que vis est enim, que magis arceat homines ab omni improbitate, quam si
senserint (12) indelictis nullum in delictis discrimen esse? eque peccare se, si
privatis ac si magistratibus manus adferant? quamcumque in domum stuprum
intulerint, eandem labem esse libidinis?

24 'Nihilne igitur interest' nam hec dicet aliquis), 'patrem quis enecet an servum?'
Nuda ista si ponas, iudicari, qualia sint, facile non possum. Patrem privare vita si
per se scelus est, Saguntini, qui parents suos liberos emori quam servos vivere
maluerunt, parricide fuerunt. Ergo et parent non numquam adimi vita sine scelere
potest et servo sine iniuria sepe non potest. Causa igitur hec, non natural distinguit;
que quoniam utro accessit, id fit propensius, si utrobique coniuncta sunt, paria fiant
necesse est.

25 Illud tamen interest, quod in servo necando, si ad fit iniuria, semel peccatur, in
patris vita violanda multa peccantur; violatur is, qui procreavit, is, qui alliud, is qui
nutruit is, qui erudivit, is, qui in sede ac domo ac in re public collocavit;
multitudine peccatorum pecatur. eoque p(o)ena maiore dignus est. Sed nos in vita,
non que cuique peccato p(o)ena sit, sed quantum cuique liceat, spectare debemus;
quicquid non oportet, scelus esse, quicquid non licet, nefas putare debemus.
Etiamne in minimis rebus? Etiam, siquidem modum rerum finger non possumus,
animorum modum (13) tenere possumus. 26 Histrio si paulum se movit extra
numerum, aut si versus pronuntiatus est silaba una brevior aut longior, exibilatur, et
exploditur; in vita tu, que omni gestu moderatior, omni versu aptior esse debet, ut
in sillaba te peccasse dices? Poetam non audio in nugis; in vite societate audiam
civem digitis peccata dimetientem sua? Si vis, visa sint breviora, levioraque qui
possunt videri? cum, quicquid peccatur, perturbatione peccetur rationis atque
ordinis, perturbata autem etiam ratione semel vel ordine nihil addi possit, quo
magis peccari posse videatur.


Omnis stultos insanire









27 Ego vero te non modo stultum, ut sepe, non modo inprobum, ut semper, sed
dementem et insanum rebus addicam necessariis esse invictus potest. Sapientis
animus magnitudine consilii, tollerantia rerum humanarum, contemptione fortune,
virtutibus denique omnibus ut m(o)enibus septus vicetur et expugnabiturque, qui ne
civitate quidem pelli potest? Que est enim civitas? omnisne conventus etiam
ferorum et immanium? omnisne etiam fugitivorum ac latronum congregate uno in
loco multitude? Certe negabis. Non igitur erat illa tune civitas, cum leges in ea nihil
valebant, cum iudicia iacebant, cum mos patrius acciderat, cum (14) ferro pulsis
magistratibus senatus nomen in re public non erat; predonum ille concursus et te
duce latrocinium in foro constitutum et reliquie coniurationis a Catiline furiis ad
tuum scelus furoremque converse, non civitas erat.

28 Itaque pulsus ego civitate non sum, que nulla erat, accersitus sum in civitatem,
cum esset in re public consul, qui tum nullus fuerat, esset senatus, qui tum
occiderat, esset consensus populi liber, esset iuris et equitatis, que vincula sunt
civitatis, repetita memorial. Ac vide, quam ista tui latrocinii tella contempserim.
lactam et inmissam a te nefariam in me iniuriam semper duxi, pervenisse ad me
numquam putavi, nisi forte, cum parietes disturbabas aut cum tectis sceleratas faces
inferebas, meorum liquid aut mere aut in urbe deflagrare arbitrabare.

29 Nihil neque meum est neque cuiusquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti
potest. Si mihi eripuisses divinam animi mei consciantiam meas curas, vigilias,
consilia in re public, si huius eterni beneficii inmortalem memorial delevisses,
multo etiam magis, si illam mentem, unde hec consilia manarunt, mihi eripuisses,
tunc ego accipisse me iniuriam confiterer. Sed si hoc nec fecisti neque facere
potuisti, mihi reditum gloriosum tua dedit iniuria, (15) non exitum calamitosum.
Ergo ego semper ero civis, et tunc maxime, cum meam salutem senatus exteris
nationibus ut civis optimi commendabat, tu ne nunc quidem est civis, nisi forte
idem hostis et civis esse potest. An tu civem ab hoste loco ac natural, non animo
factisque distinguish?

30 Cedem in foro fecisti, cum armatis latronibus templa tenuisti, pirivatorum
domos, edesque sacras incendisti. Cur hostis Spartacus, si tu es civis? Potes autem
esse tu civis, propter quem aliquando civitas non fuit? et me tuo nominee exulem
appellabas, cum omnes meo discessu exulasse rem publicam putent? Numquamne,
homo amentissime, te circumspicies, numquam, nec quid facias, considerabis?
quidve loquaris? Nescis exilium scelerum esse p[o]enam, meum illud iter ob
preclarissimas res a me ante gestas esse susceptum?

31 Omnes scelerati atque inpii, quorum tu te ducem esse confiteris, quos leges
exilio affici volunt, exules sunt, etiamsi solum non mutaverint. An, cum omnes
leges exulem te esse iubeant non eius tu exul? Num appellatur inimicus, qui cum
tello fuerint? Ante senatum tua sica deprehensa est. Qui hominem occiderit?
Plurimos autem occidisti. Qui incendium fecerit? edes Nimpharum manu tua
deflagravit. Qui templa deorum (16) occupaverit? In foro autem castra posuisti.









32 Sed quid ego omnes leges profero, quibus omnibus es exul? Familiarissimus
tuus de te privilegium tulit, ut, si in opertum Bone Dee accessisses, exulares. At te
fecisse id etiam gloriari soles. Quo modo igitur tot legibus in exilium eiectus exulis
nomen non perhorrescis? 'Rome sum', inquit. Et quidem in pontu fuisti. Non igitur,
ubi quisque erit, eius loci ius tenebit, si ibi eum legibus esse non oportebit.



Omnis sapientes esse liberos stultos vero servos

33 Laudetur vero hic imperator aut etiam appelletur aut hoc nominee dignus
iudicetur! Quo modo aut cui tandem hic imperabit libero animo, qui non potest suis
cupiditatibus imperare? Refrenet primum libidines, spernat voluptates, iracondiam
teneat, coherceat avaritiam, et ceteras animi labes expellat, tune incipiat aliis
imperare, cum ipse improbissimis dominis, dedecori ac turpitudini, parere desierit;
dum quidem his ob[o]ediret, non modo imperator, sed liber habendus omnino non
erit. Preclare est enim hoc usurpatum a doctissimis (quorum ego auctoritate non
uterer, si mihi apud aliquos esset agrestes hec oratio habenda; cum vero apud
prudentissimos loquar, quibus hec inaudita non sint, cur ego simulem me, si quid in
his studiis (17) opere posuerim, perdidisse?) dictum est igitur ab eruditissimis viris
nisi sapientem liberum esse neminem.

34 Quid est enim libertas? Potestas videndi, ut velis. Quis igitur vivit, ut vult, nisi
profecto qui recta sequitur? qui gaudet officio, cui vivendi considerate via atque
provisa est, qui ne legibus quidem propter metum paret, sed eas sequitur et colit,
quia id salutare esse maxime iudicat, qui nihil dicit, nihil facit, nihil cogitat denique
nisi libenter ac libere, cuius omnia consilia resque omnes, quas gerit, ab ipso
proficiscuntur eodemque referuntur, nec est ulla res, que plus apud eum polleat
quam ipsius voluntas atque iudicium; cui quidem etiam, que vim maximam habere
dicitur, Fortuna ipsa cedit, sic sapiens poeta dicit, 'suis enim fungitur quisque
moribus.' Soli igitur hoc contingit sapienti, ut nihil faciat invitus, nihil dolens, nihil
coactus.

35 Quod etsi ita esse pluribus verbis diserendum est, illud tamen et brevi et
confitendum est, nisi qui ita affects sit, liberum esse neminem. Servi igitur omnes
improbi. Nec hoc tam in re est quam dictu inoppinatum atque mirabile. Non enim
ita dicunt eos servos esse, ut mancipia, que sunt dominorum facta nexu aut aliquo
iure civil, sed, si servitus est, sicut est, oboedientia fracti animi et abiecti et arbitrio
carentis (18) suo, quis neget omnes leves, omnes cupidos, omnes denique servos
improbos esse?

36 An ille mihi liber esse videretur, cui mulier imperat, cui leges imponit,
prescribit, iubet, vetat, quod videtur? qui nihil imperanti negare potest, et nihil
recusare audeat? Poscit, dandum est; vocat, veniendum est; eiicit, abeundum;
minatur, extimescendum est. Ego vero istum non modo servum, sed nequissimum
servum, etiamsi in amplissima familiar natus est appellandum puto.









37 Atque ut in magna facilia stultorum sunt alii laudantiones ut sibi videntur servi
atriensibus in pares. Sed tamen servi atienses sunt actu pari stultitia[e] sua[e], quos
signa, quos tabule, quos celatum argentum, quos Corinthia opera, quos edificia
maxima nimio opere delectant. 'At sumus', inquiunt, 'civitatis principles Vos vero
ne conservorum vestrorum quidem principles estis. Sed ut in familiar qui tractant
ista, qui tergent, qui ungunt, qui verrunt, qui spargunt, non honestissima loca
servitutis tenent, sic in civitate, qui se istarum rerum cupiditatibus dediderunt,
ipsius civitatis locum pene infirmum tinent. 'Magna', inquis, 'bella gessi, magnis
imperiis et provinciis prefui.' Gere igitur animum laude dignum. Actoris tabula te
stupidum detinet aut signum aliquod Pollicleti. Mitto, unde sustuleris, quo modo
habeas; intuentem (19) te, admirantem, clamores tollentem cum video, servum esse
ineptiarum omnium ineptiarum iudico.

38 'Nonne igitur sunt illa festival Sunt (nam nos quoque oculos eruditos
habemus); sed, obsecro te, ita venusta habeantur ista, non ut vincula virorum sint,
sed ut sint oblectamenta puerorum. Quid enim censes? si L. Mummius aliquem
istorum videret Mathelionem Corinthium cupidissime tractantem, cum ipse totam
Corinthum contempsisset, utrum illum civem excellentem an atriensem servum
diligentem putaret? Revivescat M'. Curius aut eorum aliquis, quorum in villa aut
domo nihil splendidum, nihil ornatum fuit preter ipsos, et videat aliquem summis
populi beneficiis usum barbatulos mulos exceptantem de piscina et pertractantem et
murenarum copia gloriantem, nonne hunc hominem ita servum iudicet, ut ne in
familiar quidem dignum maiore aliquo negotio putet?

39 An eorum servitus dubia est, qui cupiditate peculii nullam condicionem
recusant durissime servitutis? Hereditatis spes quid iniquitatis in serviendo non
suscipit? quem nutum locupletis orbi senis non observat? loquitur ad voluntatem;
quicquid denunciatum sit, facit, asentatur, assidet, (20) numeratur. Quid horum est
liberi? quid denique servi non inertis? Quid?

40 lam illa cupiditas, que videtur esse liberior, honors, imperii, provinciarum,
quam dura est domina, quam imperiosa, quam vehemens! Cethego, homini non
probatissimo, service non coegit eos, qui sibi esse amplissimi esse videbantur,
munera mittere, venire noctu domum ad eum, precari, denique supplicare. Que
servitus est, si hec libertas existimari potest? Quid? cum cupiditatis dominatus
excessit et alius est dominus exortus ex conscientia peccatorum, timor, quam est
illa misera, quam dura servitus! Adulescentibus paulo loquacioribus est
serviendum, omnes, qui liquid scire videntur, tamquam domini timentur. ludex
vero quantum habet dominatum! quo timore nocentes adficit!

41 An non est omnis metus servitus? Quid igitur valet illa eloquentissimi viri,
Lucii Crassi, copiosa magis quam sapiens oratio: 'Eripite nos ex servitute'? Que est
servitus ista tam claro homini tamque nobili? Omnis animi debilitas et humilis et
fracta timiditas servitus est. 'Nolite nos sinere cuiquam service.' In libertatem
vindicari volt? Minime; quid enim adiungit? 'vobis Nisi universis.' Dominum
mutare, non liber esse volt. 'Quibus et possumus et debemus.' Nos vero, siquidem
animo excelso et alto et virtutibus exaggerate sumus, nec debemus nec possumus;









tu posse te dicito, quoniam quidem potes, debere te ne dixeris, quoniam nihil
quisquam (21) debet, nisi quod est turpe non reddere. Sed hec actenus. Ille videat,
quo modo imperator esse possit, cum eum ne libemm quidem esse ratio et veritas
esse ipsa convincat.

PARADOXON VI.

'OTI jiVOcy 6 caop6a nAoUOioO

Quod solus sapiens sit dives. Hic loquitur cum carss

42 Que est ista in commemoranda pecunia tua tam insolens ostentatio? solusne tu
dives? proh dii immortales! egone me audisse liquid et didicisse non gaudeam?
Solusne dives? Quid, si ne dives quidem? quid, si pauper etiam? Quem enim
intellegimus divitem aut hoc verbum in quo homine ponimus? Opinor in eo, in quo
tanta possession est, ut ad liberaliter vivendum facile contents sit, qui nihil querat,
nihil appetat, nihil optet amplius.

43 Animus oportet tuus se iudicet divitem, non hominum sermo neque
possessions tue. Qui nihil sibi deesse putat, nihil curet amplius, satiatus est aut
contents etiam pecunia; concede, dives est. Sin autem propter aviditatem pecunie
turpem questum nullum putas, cum isti ordini ne honestus quidem possit esse ullus,
si quotidie fraudas, decipis, poscis, pacisceris, aufers, eripis, si socios spolias,
erarium expilas, si testamenta amicorum expects quidem atque ipsa supponis, hec
utrum habundantis an egentis signa sunt?

44 Animus hominis dives, non archa, (22) appellari solet. Quamvis illa sit plena,
dum te inanem video, divitem non putabo. Et enim ex eo, quantum cuique satis est,
metiuntur homines divitiarum modum. Filiam quis habet, pecunia est opus; duas,
maiore; plures, maiore etiam; si, ut aiunt Danay fuisse quinquaginta filie sit, alicui
tot dotes magnam pecuniam querunt. Quantum enim cuique opus est, ad id
accommodetur, ut ante dixi, divitiarum modus. Qui igitur non filias plures, sed
innumerabiles cupiditates habet, que bonum tempore maximas copias exaurire
possint, hunc quo modo ego appellabo divitem, cum ipse egere se sentiat?

45 Multi ex te audierunt, cum diceres neminem esse divitem, nisi qui exercitum
alere possit suis fructibus, quod populus Romanus ex tantis vectigalibus iam
pridem vix potest. Ergo hoc proposito numquam eris dives ante, quam tibi ex tuis
possessionibus tantum reficiatur, ut ex eo tueri sex legiones et magna equitum ac
peditum auxilia possis. Iam fateris igitur te non esse divitem, cui tantum desit, ut
expleas id, quod exoptas. Itaque istam paupertatem vel potius egestatem ac
mendicitatem tuam numquam obscure tulisti.

46 Nam ut is, qui honest rem querunt mercaturis faciendis, operis dandis,
publicis sumendis, intellegimus opus esse quesito, sic, qui videt domi tue pariter
(23) accusatorum atque indicum consociatos greges, qui nocentes et pecuniosos
reos eodem te actore corruptelam iudicii molientes, qui tuas mercedum pactiones in









patrociniis, intercisas pecuniarum in coitionibus candidatorum, dimissiones
libertorum ad defenerandas diripiendasque provincias, qui expulsiones vicinorum,
qui latrocinia in agris, qui cum servis, cum liberties, cum clientibus societates, qui
possessions vacuas, qui proscriptiones locupletum, qui cedes municipiorum, qui
illam Sillani temporis messem recordetur, qui testamenta subiecta, qui sublatos tot
homines, qui denique omnia venalia esse, delectum decretum, alienam suam
sententiam, forum domum, vocem silentium: quis hunc non putet confiteri sibi
quesito opus esse? Cui autem quesito opus sit, quis umquam hunc vere dixerit
divitem?

47 Est enim divitiarum fructus in copia, copiam autem declarat satietas rerum
atque habundantia; quam tu quoniam numquam assequeris, numquam omnino es
futurus dives. Meam autem quoniam pecuniam contempnis, et recte (est enim ad
vulgi opinionem mediocris, ad tuam nulla, ad meam modica), de me silebo, de re
loquar.

48 (24) Si censenda nobis sit atque existimanda res, utrum tandem pluris
existimemus pecuniam Pirrhi, quam Fabricio dabat, an continentiam Fabrici, qui
illam pecuniam repudiabat? utrum aurum Samnitum an responsum M'. Curii?
hereditatem Lucii Pauli an liberalitatem Affricani, qui eius hereditatis Quinto
Maximo fratri partem suam concessit? Hec profecto, que sunt summarum virtutum
pluris existimanda sunt quam illa, que sunt pecunie. Quis igitur, siquidem, ut
quisque, quod plurimi sit, possedeat, ita divitissimus habendus sit, dubitet, quin in
virtute divitie sint? quoniam nulla possession, nulla vis auri et argenti pluris quam
virtus existimanda est.

49 O dii immortales! non intellegunt homines, quam magnum vectigal sit
parsimonia. Venio enim iam ad sumptuosos, relinquo istum questuosum. Capit ille
ex suis prediis sexcena sextertia, ego centena ex meis; illi aureata tecta in villis et
sola marmorea facienti et signa, et tabulas, supellectilem et vestem infinite
concupiscenti non modo ad sumptum ille est fructus, sed etiam ad fenus exiguus.
Ex meo tenui vectigali (25) detractis sumptibus cupiditatis liquid etiam rectodabit.
Uter igitur est divitior, cui deest an cui superat? qui eget an qui habundat? cuius
possession quo est maior, eo plus requirat ad se tuendam, an que se suis viribus
sustinet?

50 Sed ego quid de me loquor, qui morum ac temporum vitio aliquantulum etiam
ipse fortasse in huius modi seculi errore verser? M'. Manilius patrum nostrorum
memorial, ne semper Curios et Luscinos loquamur, pauper tandem fuit? habuit enim
ediculas in Carinis et fundum in Libicano; nos igitur, qui plura habemus divitiores
sumus? Utinam quidem! sed non estimatione census, verum victu atque cultu
terminatur pecunie modus.

51 Non esse cupidum pecunie est, non esse emacem vectigalium est; contentum
vero suis rebus esse maxime sunt certissimeque divitie. Etenim si isti callidi rerum
estimatores prata et areas quasdam magni estimant, quod ei generi possessionum
quasi minime noceri possit, quanti est estimanda virtus, que nec eripi nec surripi









potest neque naufragio neque incendio amittitur nec in vi tempestatum nec
temporum perturbatione movetur!

52 qua (26) prediti qui sunt, soli sunt divites; soli enim possident res et fructuosas
et sempiternas solique, quod est proprium divitiarum, content sunt rebus suis, satis
esse putant, quod est, nihil appetunt, nulla re egent, nihil sibi deesse sentiunt, nihil
requirunt; inprobi autem et avari, quoniam incertas et in casu positas possessions
habent et plus semper appetunt, nec eorum quisquam adhuc inventus est, cui, quod
haberet, esset satis, non modo non copiosi ac divites, sed etiam inopes ac pauperes
estimandi sunt.

EXPLICIUNT PARADOXA M. T. C. FELICITER

Notes

Laelius de Amicitia

1 M. T. C. L. DE AMICITIA INCIPIT] E | dubitabat] dubitare | deductus] post
eram | industrial] iniustitia

2 narraret] dixisset: H, om. P in hemiciclo domi] domi in hemicyclio
modum] s admodum s' illum sermonem] sermonem illum I fere omnibus]
fere multis I cum] s quocum s I cumiunctissime] coniunctissime

3 Affricani] Africani eos I apresentibus] s apresentibus, s' apresentibus

4 ut] post ageres visa est] post familiaritate | prodessem] prodessem multis
ea] illa etate] in ipsa senectute mea ipse] ipse mea

5 scripsit] scripsi | habits est] est habits | Tu velim paulisper ad me animum
advertas] a me animum parumper avertas, Laelium loqui ipsum putes.
veniunt] post post tu] te, post legens

6 iure] quia prudens esse in iure civil | neminam reliqua in Graecia] qualem in
reliqua Graecia neminem
7 in te] post esse in his proximis Nonis cum in ortos D Bruti auguris] proximis
Nonis cum in hortos Bruti auguris causa] post commentandi | illudque] et
illud
8 Fanio] Fannio est]postut animadverti] animum adverti colegio]
collegio s'

9 Fani] Fanni atribui] tribui | sapiens ille] ille sapiens grecum] gaium,
PABSV | hi quidem comparentur Marco Catoni maximo et spectator viro] hi in
pueris, Cato in perfect et spectator viro P hi quidem G nec comparantur catoni g
cantoni comparantur yED
10 unquam] certe fuit puto Scipioni] Scipioni puto









11 factus consul est] factus est consul | nostro] huic funerias] funeris
antequam esset] ante, quam est disserere...tamen] desserere, tamen aufert

12 homines] quid homines fuisse clarissimum] clarissimum fuisse cum] quam
P quo E | est] post reductus | hoc] haec

13 animos simul] simul animos valet auctoritas antiquorum] antiquorum auctoritas
valet profecto fecissent] fecissent profecto est] post sapientissimus

14 adessent] adesset PAV adessent gG2 I fuisses] venisses I fere extremum]
extremum fere evolet facillime] facillume evolet quam fuisse] fuisse quam
Svereor] veriora P verior aut P1 vereor aut P2 vereor ut yE

15 ut pre dixi, cum illo quidem actum est preclare] cum illo quidem, ut supra dixi,
actum optime est | pruis] prius | fuit de re p. et private] de public re et de
private fuit omnis est amicitie vis] est omnis vis amicitiae consentio]
consensio spero memorial fore sempiternam] memorial spero sempiternam
fore magis mihi est cordi] mihi magis cordi est paria nominantur]
nominantur paria videor] post sperare | posteritati notam fore] notam
posteritati fore

16 Istud] Istuc cum] quom

17 mihi] post si occiosi] otiosi anteponatur omnibus humans rebus] omnibus
rebus humans anteponatis secundas res vel adversas] res vel secundas vel
adversas

18 hoc] haec suptilius] subtilius | Coruncanum] Coruncanium sapientes]
post quos sapientes fuisse] fuisse sapientes

19 ergo] igitur s corr. I pingui]postergo I geruntse]segerunt nulla]ulla
quos modo] modo quos mihi] post enim natos] post ita | potiores cives]
cives potiores amicitiam] post enim

20 et] autem intellegi] post hoc | human generis societate] societate generis
human est res] est res | haud] haut diis] dis | alii bonam] bonam alii
posita] post incerta temeritate fortune] fortunatae temeritate

21 vite consuetudine] consuetudine vitae

22 amico] amici | conquiescat] conquiescit fructus etiam in rebus esset
prosperis tantus] esset tantus fructus in prosperis rebus | est] esset feret]
ferret single single singulis fere] rebus fere singulis verteris te] te
verteris igne] igni









23 Cumque] quamque PK etiam] enim sui intuetur] intuetur sui | inbecilles]
imbeciles | amicomm prosequitur] prosequitur amicorm I mors beata] beata
mors benivolentiem] benivolentiae | mentioned] coniunctionem P
iunctionem KG'E I concordie amicitieque sit] amicitiae concordiaeque sit
adque] atque I ex] add. s1' domus] post enim I averti] everti potest
iudicari] iudicari potest

24 in...periculis] amici in periculis | maximis non] non maximis efferat] ecferat
Squis esset ... necaretur] D uter Orestes Orestem se esse
diceret, ut pro illo necaretur P | ipsi facere] facere ipsi

25 Tu] Turm ortis] hortis maximum] maximan

26 autem] enim | nec] ne congitandum] considerandum desiderada]
desiderata posse] posset

27 evidenius] evidentius amoris extitit] extitit amoris nature] natural

28 est enim] enim est ad diligendum alliciat] adliciat ad diligendum et] etiam
SCurii] Curi benivolentiaque] benevola I Publius] Sp. | Ithalia] Italia
Pirro] Pyrrho Anibale] Hannibale

29 in eis, quos numquam ... est] ut eam vel in eis quos numquam vidimus, vel quod
maius est, in hoste diligamus, quid mirum est, | probitatem] bonitatem
imbecilitate] inbecillitate | quam] quem

30 et] atque | Affricanus] Africanus | fortasse] post opinion magne et multe]
multae et magnae dilligendi] diligendi

31 eius omnis] omnis eius

32 dissentimus] dissentiunt | nihil] ac | tuam] tam dilligere] diligere
imbecilitate] inbecllitate

33 alios] here et infra: alias | deponerentur] ponerentur

34 luxurie vel condicionis] luxoriae P luxuriae quiddam recentiores vel condicionis
add. s2 labefactari sepe] saepe labefactari I maiorem in amicitiis nulla quam]
nullam maiorem esse amicitiis | ex quo inmicitias ... exstitisse] ex quo
inimicitias maximas: s, inter amicissimos exstitisse: s'

35 etiam odia] odia etiam


36 Num] numne s, Num s'P I becilinum] becillinum









37 Tiberione] Tuberone Blosius] Blossius vestre families] familiar vestrae
cum] quom | Lenate] Serate s: corr. s | Ruptilio] Rupilio I rem tamen
efferebat ... ut] causam adferebat, quod tanti Tib. Gracchum fecisset, ut,
faciundum] faciendum ferre faces] faces ferre | remanere] manere

38 si] post sapientia

39 Pau] Papum Luscinio] Luscino Coruncanum] G Comncanium PAV
traditum] proditum | attinet] abtinet

40 tune] turn Fani] Fanni | aliquantulum] aliquantum

41 populus simile] simile populus et fecerint] fecerint g effecerint PAV
nequeo] non queo quoque quem] quoque quem yED quocumque P propter
recentem poenam Tib. Gracchi sustinuimus] om. s, add. in marg. s' I iuvat]
lubet cum semel ad perniciem] ad perniciem cum semel

42 huius] eius | aligatos] alligatos ipsius] ipsi | annos] annis | fecerat] om.
s, add. s' uterque sibi mortem] mortem sibi uterque | accivit] conscivit

43 est regenda non] tegenda non est

44 nec] ne | quidem] post exspectemus expectemus] exspectemus verum
gaudeamus libere dare] vero dare audeamus libere

45 argumtiis] argutiis | amicitias nimias] nimias amicitias solicitum] sollicitum


46 etiam multo] multo etiam | paulo ante] post breviter | appeteret] adpetere
putantur] putentur

47 quem a diis immortalibus nihil melius habemus] qua nihil a dis inmortalibus
melius habemus | iocundius] iucundius ii] etiam | re ipsa] reapsa | vel
actionem] actionemve sepe] maxime imbecilibus] inbellibus est] post
proprium

48 isti] add. post sunt s' isti sunt P | aut] et quasi | esse] post ferream s del s'
in multis rebus] multis in rebus diffundantur] diffundatur | incomodis]
incommodis | elluceat] eluceat simul] similis

49 inanibus] inanimus | animo autem] animante

50 etiam illud] illud etiam | contrahat] attrahat | diligunt] diligant constat]
constet









51 tollere amicitie] amicite tollere | colantur] post indigentiam indigiant]
indigeant sint] post liberalissimi | haud] haut | scio] sciam nostra
studia] studia nostra si numquam opera nec domi nec militie] si numquam
consilio, numquam opera nostra nec domi nec militia | consecuta] secuta:
consecuta HVSB

52 affluentes] diffluentes sP corr. s I propter deum] pro deorum I fidem] post
de(or)um I ipse] s1 in marg. I dilligatur] diligatur I enim tyrannorum] enim
est | benivolentie stabilis] stabilis benivolentiae solicita] sollicita

53 diligat eum] eum diligat | Qui si] Quodsi intelligent] intellegitur | inopes
fuerint] fuerint inopes turn cum exul ... amicos] exulantem, turn se
intellexisse, quos fidos amicos habuisset

54 parare] s', om. s

55 amicitiarum] s, amicitia sP I esse] post possit

56 sunt autem] autem sunt afferi] ferri ipsum] ipse

57 invehi in aliquem] in aliquem invehi fuerint] fiunt

58 diffinit] definite dictior] divitior P ditior H amicitia vera] vera amicitia
accipiat] acceperit | alteram] terram

59 sit] est | dixero] edixero dictum esse] esse dictum exseptem] e septem
eius] ei pecet] peccet plus] plures

60 est] fuit amicis] amicitiis inciperemus amare] amare inciperemus potius
Scipio] Scipio potius

61 plus] quibus | est de via] de via sit negligenda] neglegenda est
repudianda] repudianda est

62 in] post omnibus | essent diligentiores] diligentiores essent | posset] posse |
negligentis] neglegentis amicitiam] amicitias sane] difficile est sane | est
autem] autem est

63 amicitiis] amicitia | in] ex I profferre] pr(a)efere sP potatoes] potestates
Inbecilla] imbecila

64 non facile] difficillime ut hec] haec ut re] post in hominum genere]
genere hominum

65 enim est] est enim iisdem] isdem | elegi] eligi | eisdem] isdem esse
potest] potest ese est eodem] eodem est | aut inferendis criminibus]









criminibus aut inferendis ad... omnia] omnia ad eam tracto] post dudum
oblatas] allatas

67 question quedam] tracto question | subdificilis] subdifficilis | anteponendi sint]
sint anteponendi

68 servanda est] conservanda enim est] est enim Ut in] Quin mentionem]
post feci inanimata] inanima delectamur] delectemur

69 Scipioni] Scipionis | Ruptilio] Rupilio | Mummio] Mumio

70 sunt] sint inpartiant] inpertiant | eam] ea sint nati] nati sint
ignoratiam] ignorationem patres] post quos parentibus] partibus

72 contempni] contemni

73 facere] efficere | quantum vis] quamvis | Ruptilium] Rupilium

74 in] ad conlendi] est secuntur] sequuntur

75 nequis] ne benivolentia quedam] quedam benivolentia maximas] magnas
Neque] nec Neoptolomus] Neoptolemus | Licomedem] Lycomedem
ferat facile] facili ferat

76 sapientum] sapientium | nostra oratio] oratio nostra dillabitur] delabitur
amicorum vitia] vitia amicorum audivi dicere] dicere audivi | intollerabilis]
intolerabilis

77 sapientum] sapientium est] post nihil

78 est opera] opera est dissidia] discidia | tamen] vero horum omnium]
omnium horum incipias] incipiant

79 ex omni parte] omni ex parte boni] bonum potissimum eos] eos
potissimum | 80 | expetenda] expectita qualis] et qualis E, om. P
transferatur] transferetur

81 natantibus] nantibus | unum pene] paene unum

82 ipsis] iis | sui similem] similem sui | et iustitia] iustitiaque atque] ac

83 tollit amicitie] amicitiae tollit | error est] est error

84 nec] neque | denique se] se denique









85 iudicaveris] iudicaris negligentia] neglegentia veteri] vetere ultero]
ultro citeroque] et citro

86 omnis] omnes | ipsa virtus] virtus ipsa | quibusque] quibusdam nichilo]
nihilo totos se] se totos | nullam esse] esse nullam ex aliqua] aliqua ex

87 etatem] aetatis | degentem] degendae ut congressus] congressus ut
diiudicaretur] s' diiucaretur s | omnium voluptatum] voluptatum omnium

88 ab Archyta Tarentino] a Tarentiono Archita siderum pulchritudinem]
pulcritudinem siderum Sed] sic amicissimos] amicissimo acquirat]
anquirat amicitie usus] usus amicitiae | et offensionum] offesnionumque
elevanda est offensio] sublevanda offensio est veritas] utilitas

89 conpellitur] inpellitur Omnis] omni in hac re] hac in re | est] s', om. s
iurgatio] obiurgatio quidem libero] libero quidem tiranno] tyranno

90 veritati clause] clausae veritati | verbum multo] ut multa ipsi hi] ipsi ii s
quod ii s1P | capere debent] debent capere I vacare debent] debent vacare

91 blanditionem] blanditiam assentationem] adsentationem multis enim] enim
multis | est] post hoc voluptatem] voluntatem

94 assentari, Omnia] omnia adsentari persona Gnathonis] in Gnathonis personal

95 in] id est

96 dii] di Licinii] Licini | coaptatio] cooptatio beneficium populi] populi
beneficium atqui] atque Turn] tamen me pretore] praetore me factus
essem] sum factus

97 illustratum] inlustratum delectat] delectet

98 nec] non | non] nunc esse] post testimonium volt] vult gratias agere]
agere gratias ingentis] ingentes

99 ista blanda] blanda ista | facile] facillime | et] etiam illusus] inlusus
vicisse] vidisse illudi] inludi in eo die] me hodie Verseris] versaris
vixseris] inlusseris |

100 de]ab | sapientum] sapientium illam] illa | eamque ipsam] eaque ipsa
Mucii] Muci agnovitque] adgnovitque | est] post altero aliud est] est
aliud | exflorescit] ecflorescit et] etiam ipsam tu] tu eam

101 benivolentia] post adulescentes Rutilium] Rupilium | Manlium] Mummium
Sacquiescimus] adquiescimus Ruptilii] Rutili | Virgini] Vergini a] e









102 vivetque semper] semperque vivet | vuirtutem] virtutem unquam]

103 Scipionis amicitia] amicitia Scipionis | ex eo audivi quod ipse nollem] audivi
ex eo ipse, quod nollem

104 semper cognosendi] cognosocendi semper | ferre] post viri tollerabilia]
tolerabilia et] etiam | sint] sunt | que dicerem de amicitia] de amicitia
quae dicerem

Cato Maior de Senectute

1 sub] in hisdem] eisdem Attice] Tite | non cognomen] cognomen non
intelligo] intellego | te] post tamen honore] onere | tecum commune]
commune tecum

2 satis laudari digne] digne satis laudari philosophy] philosophia

3 Thithono] Tithono Chius] Cius admirantis] admirantes

4 excellentiam] excellentem honus] onus ethna] Aetna opis] post ipsis
ipsis] ipsi potest malum] malum potest | afferat] adferat stultitia]
stultitiae putassent] putavissent cogitare] putare consolation]
consolatio

5 bachis] bacis frugibus] fructibus diis] dis

6 tanquam] tamquam

7 Leli] post potero quas] quae evenirent] venirent elibidinum] et
libidinum laxsatos] laxatos

8 tollerabiliorem] tolerabiliorem eum non] non eum hercle] hercule

10 cumque ego] PLA Cetego] Cethego Cinthie] Cinciae Unus] Oenus
non enim] noenum post magis atque magis] postque magisque

11 iterum consul] consul iterum | Carvillio] Carvilio | Picenum] Picentum
optimis] optumis

12 quomodo mortem Marci filii ille] quo modo ille mortem filii | contempnimus]
contemnimus

13 aut] ut pedesteres] pedestres | et] ac Platonis accepimus] accepimus
platonis Panatheinaicus] Panathenaicus annos complevit] complevit annos
Snec] neque | unquam] umquam









14 transfferunt] conferunt fecimus mentioned] mentioned feci | Sicut] secuti
SOlimpia] Olympia undevigesimo] undevincisimo Flamininius]
Flamininus Scipione] Caepione | ac] et | honera] onera

15 ab vocet] avocet | tamen animo] animo tamen

16 Apii] Appi | consulatum superiorem] superiorem consulatum | Pirri] Phyrri
sic] post tamen

17 quis] qui dicat] dicant alii] post scandant maiora multo] multo maiore
Svelocitatibus] velocitate

18 Cartagini] Karthagini

19 dii] di utinam] post palmamI omnis] omnes | vel] nec astis] hastis

20 Lacedemonios quidem] appellassent senatum externas] external ac] et
percuntantus ut est] percontantibus haec] hoc florentis videlicet] videlicet
florentis

21 eam aut] aut etiam censetis igitur] igitur censetis processit] processisset
Lisimachum] Lysimachum avos et proavos] et avos | meminerint]
meminerunt |
22 familiarem neglegere] neglegere familiarem | Oedipodem] Oedipum
Colloneum] Coloneum

23 Homerum] before Hesiodum | Pithagoram] Pythagoram | Romae vidistis]
vidistis Romae | obmittamus] omittamus | vicinos Romanos] Romanos
vicinos

24 in agro ulla] ulla in agro sit] est est] post enim posse putet] putet posse

25 Actius] Statius | in Sinephebis] Synephebis diis] dis | hoc] haec | nihil]
nil advenenis] advenis | id unum] unum id adulesentia] adulescentia
Iam] Tum

26 odiosum esse alteri] erumpse esse odiosum alteri iocundum] iucundum
intelligo] intellego | operosa sit] sit operosa | silicet] scilicet adiscunt]
addiscunt | adiscentem] addiscentem ut] et infidibus] fidibus

27 locus erat] erat locus elephants] elephant illacrimansque] inlacrimansque
S(l)acerti sunt] unreported in any apparatus critics, first letter destroyed by
bookworm hole. emilius] Aelius


28 pactato] pacto I compta] cocta I mittis] mitis









29 has] tales | ista ipsa] ipsa ista

30 Cirus] Cyrus unquam] umquam in] quam fuisset] esset quinque]
duos

31 tertiam enim iam] iam enim tertiam ad quam] quam ad at] sed sibi si]
si sibi

32 posse] posset his] iis viribus esse] esse viribus | Thermopilas]
Thermopylas neque] nec quin] cui

33 nec] ne | quidem] non Olimpiae] Olympiae | Pithagorae] Pythagorae
males] malis | paululum] paulum | etatis certus] certus aetatis enim] et
tempore suo] suo tempore

34 audisse] audire Massinissa] Masinissa imbre] imbri in eo esse] esse in
eo | corporis siccitatem] siccitatem corporis | nec] ne quidem possumus]
possumus quidem

35 exequi] exsequi Affricani] Africani fillius] filius ille] illud fugere]
effugere cuiusque] eiusque dilligentia] diligentia compensenda]
compensanda

36 potionis et cibi] civi et potionis oleum lumini] limini oleum | ignaviae]
ignavae | stultiticia] stultia

37 autoritatem] auctoritatem

38 mancipata] emancipata | adolescentem] adulescentes aliquod] liquid
college] colligo | illustrium] inlustrium | nunc quam] nunc cum | consequi]
conficere | pontificum] pontificium litteris Grecis] Graecis litteris
agerim] egerim magnopere] magno opere quas] quae hiis] his
intelligitur] intellegitur

39 auffert] aufert Architae] Archytae potiendum] potiundem

40 illecebris] inlecebris excitari] post nullis

41 temperatone] temperantiae possit] posset I nil] s nisi s' nihil P I nil] nihil
SArchitam Nearcus] Archytam Nearcus nostri] noster Ac] Ap. haec]
hoc

42 intellegatis] intellegeretis rationem] ratione sapientiam] sapientiam
possimus] possemus | liberet] luberet et] est G] L. | dampnati]
damnati libido] lubido









43 a] e Pirum] Pyrrhum Thesallo] Thessalo sese] se

44 eas] ea noluptates] voluptates magno opere] magnopere | populis]
poculis vinolentia] vinulentia insompnis] insomniis cararet] caret
primus classes] classes primus crebro] cereo revortar] revertar

45 accubationem] accubitionem epularum] epularem

46 potationis] potionis ista]post etiam | delectent] delectant intelligo]
intellego voluptatibus] post ipsis pocula et] et pocula Symfosio]
Symposio Xenofontis] Xenophontois quadem] quae quidem

47 possimus] possumus desideratio] desideratur | quaeret] quaereret
melora] meliora

49 contentionum] contentionis nimicitiarum] inimicitiarum ottiosa] otiosa
Gallum] C. Galum defects] defectiones multo] post lunae

50 Pseudulo] Pseudolo essem] sum | Cetegum] Cethegum | Suadam] Suadae
s2 | discendo] dicendo

51 ego] s' om. sV' I ingredibilliter] incredibilliter I sapientum] sapientis
videntur proxime] proxime videntur unquam] umquam respondidit] redit
finore] faenore dellectat] delectat occato] occatio erbescentem]
herbescentem spice] spici morsus minorum] minorum morsus

52 obmitto] omitto vacino] acini | stripium] stirpium procreent] procreet
vitesradices] L'A1 viviradices | delectentur] delectent vicitis] vitis | sit]
est | exrigat] erigat cohercet] coercet

53 sese] se | dulcessit] dulcescit turn] cum cum] turn pulcrius] pulchrius
Snon quidem] quidem non | ipsa natural] natural ipsa | coniugatio] iugatio
terra multo] multo terra

54 siculis] saeculis Lertem] Laertam | etiam ortis] hortis etiam | consiciones]
consitiones

55 fuisse et sentio] sentio fuisse vicis earn] earn vitiis excusare] vindicare
Pirro] Pyrrho | est] enim

56 non] post afficere afficere] efficere | Ala] Ahala Aemilium] Maelium
arcessabatur] arcessebantur certi] ceteri accessebant] arcessebant
etiam] et quam] qua et] ut | magis] in gratiam et] etiam |
supervacanei] supervaneis









57 nil] nihil | adque] atque oblectat] adlectat potest] post enim aquisque
ve] aquisve

58 nanationes] venationes tesaras] tesseras sic ut] utrum libet nescio]
lubebit

59 Xenofontis] Xenophontis studios quaeso] studios quaeso | meo] in eo
Echonomicus] Oeconomicus inscribit] inscribitur | intelligatis] intellegatis
tam ei] ei tam | meo] in eo loquitur] colloquitur Critobolo] Critobulo
Lisander] Lysander | venis sed] venisset | actulisset] attulisset | director]
derectos afflarentur] adflarentur dilligentiam] diligentiam eique] et
manu mea] mea manu Lisandrum] Lysandrum | recte] rite Cire] Cyre
te] post vero fortune tue virtuti] virtuti tuae fortune

60 frui fortune] fortune frui produxisse] perduxisse | quadraginta et sex] sex et
quadraginta illis] illi etas extrema] extrema aetas hec] hoc
senectutis est] apex est senectutis I Metilio] A. Atilio

61 epilogium] elogium | plurime unicum] unum plurimae virium] virum
est] esset predictum] praeditum | omnis] omnes

62 me eam] eam me affertur] arripere

63 igitur] enim honorabilia sunt] sunt honorabilia sit] est Lesandrum]
Lysandrum tamen] enim tantum | traditum] proditum ei nusquam]
nusquam ei in loco certo] certo in loco

64 assessu] consessu omnium] tenet ystriones] histriones

65 morborum] morum vestrae] iustae contempni] contemni | in altero
quanta] quanta in altero | habent] habet | etas] natural

66 intelligo] intellego minus via restat] LA quo viae minus restet P long
abesse] esse long contempnendam] contemnendam deducat] deducit
nichil] nihil

67 mortis casus] casus mortis | id] istius tum] tu inscipienter] insipienter
nec] ne

68 sperat] speret

69 dii] di vita] natural Tarthesiorum] Tartessiorum | Archantonius]
Arganthonius Gaditanus] Gadibus | tum] cum I quicquid] bLMA1 quid P









70 nec] neque | sapienti] sapientibus viveniendi] veniendum | vivendi et
honest] honesteque vivendum | cum] sin autumpnumque] autumnumque
accommodadata] accommodate

71 vero] autem | autem est] est autem adolescents] adulescentes | vix] vis
si cruda] cruda si vi] vix | avelluntur] evelluntur | et] sic auffert] aufert

72 senectus] senectutis exequi] exsequi | contempnere] contemnere
Phisistrato] Pisistrato tiranpno] tyranno spe] re | respondit] respondisse
Squo agmentavit] coagmentavit homines] hominem facille] facile

73 Pictagoras] Pythagoras | in] id recedere] decedere vult] volt | lacrimis]
dacrumis

74 sensus quidem] quidem sensus negligamus] neglegamus esse] post
tranquillo eo] hoc | impendentem] inpendentem possit] poterit
recorder] recorder

75 mortem] morte college] college | quas] quod | numquam redituras]
redituras numquam contempnunt] contemnunt

76 rerum] studiorum certa studia] studia certa | numquam] num num] ne
a] in senectutis studia] studia senectutis

77 melius] post mihi | celestis animus] animus caelestis

78 Pitagoram] Pythagoram | Pitagoreosque] Pythagoreosque | dubitavisse]
dubitavi | die vite] vitae die | mihi persuasi] persuasi mihi tot] tantae
animus agitetur] agitetur animus natural esset] esset natural quicquam in se]
in se quicquam

79 credit] creditote

80 honors post mortem] post mortem honors reteneremus] teneremus
exissent] excessissent discedant] discedat | discedit] discedit s' discessit P
nil] nihil tam morti] morti tam

81 intelligitur] intellegitur

82 prestantos] praestantes ipso] ipse | glorier more senum] more senum glorier
Setatem] post otiosam nisi] ni inmortalem] inmortalitatem

83 nostros] vestros solum] solos facile quis] quis facile | recorserit]
recoxerit I Pilam] Peliam | mihi deus] deus mihi









84 enim habet] habet enim enim lubet] lubet enim vixissise] vixisse
existimem] existumem dedit non habitandi] non habitandi dedit |
colluvione] conluvione corpus a me] a me corpus crematum est] est
crematum

85 dixistis] dixisti esse inmortales] inmortales esse philosophy minuti] minuti
philosophy | morituri] mortui

Paradoxa Stoicorum

Praefatio
2 recte] sane

3 diis] dis illa tibi] tibi illa | gimasiis] gymnasiis

4 hominum opinionem] opinionem omnium | paradoxa] paradox | temtare]
temptare que paradoxa] ista a paradox quae | appellantur] appellant

5 ergo] igitur mearum] earum KTHTIKa] a9ETIK |I refferas] referas
tale est] est tale

Paradoxa I
Quod honestum sit id solum bonum esse] 'OTI p6VOV TO KOAOV 6yaO6v

6 cuiquam] cui | tanta res] res tanta | possit] potest | his rebus] rebus his
circumfluentes] circumfluentis | maxime desiderare] desiderare maxime
neque] nec

7 quidem] equidem appellanda putaverunt] putaverunt appelanda talia omnia]
omnia talia | obsint] absint | bonis] probis

8 tamen] post apud me ratio vera] vera ratio | illum laudabo sapiente] s illum
laudabo sepe sapiente s' saepe laudabo sapientem illum B | qui] add. s1
nominatur] numeratur | inter]add. s inB | cum] quom | meamecum
porto] mecum porto mea

9 nec] ne etiam] post appellamus Queret igitur] igitur quaeret quid est]
post bona

10 obscuriora] odiosiora

11 regum] veterum Vultis] Voltis | Pompilius] Pompilio | diis] dis
capedines ac] capudines | urnas] umulas delicatas] felicitas

12 quis] qui expectaverint] spectaverint quid] quis existet] existat
Porsene] Porsennae | impulit] inpulit devovit et] devota vita | Fabricii]









Farbrici est] quid Curii] Curi suis] post corporibus Affricanus]
Africanus alii innumerabiles] innumerabiles alii | exemplis domesticis]
domesticis exemplis Putasne quicquam illos] cogitasne quicquam
expetendum esse] esse expetendum

13 orationis huius] huius orationis atque] ac | auroque] et auro et] qui
Fabricii] Fabrici nilque] nihil

14 negent esse] esse negent | arcte] arte | pecudis] pecudum aiunt] animum
Sipsum] ipse | quadrupedem] quadripedem

15 et] est de quo is, qui id habeat, non possit honest gloriari] de quo is non quid
id habeat honest gloriari possit B horum est] est horum potiundis]
potiendis | effort] ecfert | maior est] est maior

Paradoxon II
In quo virtus sit ei nihil deesse ad bene vivendum] ABV1 OTI aUTapKrq ri 6pETr l np6o
E05alpoviav V

16 Neque] Nec ego vero] vero ego | unquam] umquam videbatur viris]
viris videbatur nil] nihil

17 beatus] beatissimus quive] quique sua]postuno I nil] nihil | diem
unum] unum diem nactus] nanctus istius] istis laboraverunt] evigilarunt
Sme] post cogitationes nil] nihil tale peperi] peperi tale | nec] nihil

18 Mortem nec] Mortemne improbis] inprobis et] te ipsum quod habesne
diuturnum futurm sit] id ipsum ne non diuturnum sit futurum tibi tue] tuae tibi
Ssuspirare te] te suspirare

19 improbo] inprobo et fortis et sapiens] et sapiens et fortis non] nemo
cuius] quoius est vita] vita est nec] neque | est vita] vita est | debet]
decet

Paradoxon III
)OTI ioa TO (??)] S1 OTI 10 TIO 6paapTrqpaTa Kai TO KaTopeO9 OTOa V (s has no title)

20 ut] At event] events peccater] peccatur esse] maius esse ABV
aliquantulum] aliquantum nil] nihil et] ac generosa] generosa ac nobili
Speccatum] peccavit progrediaris] progrediare | nil] nihil | nascuntur]
nascantur

21 temperate temperatiorem] temerante temperantiorem | posse fieri] fiere posse
Sperspici potest] potest perspici | inpune lucrari] lucrari inpune | possit]
posset | temperantum] temperatem









22 est virtus] virtus est | huic] huc | paria sint] sint paria | virtutes pares] pares
virtutes quoniam] post debent

23 hoc] isto fuisse] post virum | potius] nobis sit] est | baiuli] baioli
omni improbitate] improbitate omni discrimen esse] esse discrimen | labem
esse] esse labem

24 hec] hoc enecet] necet | an] anne | facile non] non facile possum]
possint private vita] vita private sepe] post servo | utrobique] utroque
coniuncta sunt] adiuncta est

25 ad] id | alliud] aluit nutruit] s om. I ac] atque | pecatur] praestat
modum rerum] rerum modum finger] figere

26 silaba] syllaba | exibilatur] exsibilatur sillaba] syllaba visa] sane
peccatur] peccetur ratione semel] semel ratione | vel] et addi possit]
posst addi

Paradoxa IV:
Omnis stultos insanire] BAV1 "OTI nig iappcv paiOVETOI V

27 et insanum] om. BAV | addicam] ad victum | tollerantia] tolerantia
vicetur] vincetur uno in loco] unum in locum | tune] turn acciderat]
occiderat

28 sum] post civitate vincula] vincla | tella] tela

29 cuiusquam] quoiusquam consciantiam] conscientiam | meas curas, vigilias,
consilia] meis curis vigiliis, consiliis in re public] stare te invitissimo rem
publicam tune] tum accipisse] accepisse | iniuriam confiterer] confiterer
iniuriam hoc] haec neque] nec mihi reditum] reditum mihi iniuria]
post gloriosum tune] tum ut] ; esse] post civis loco ac natural]
natural ac loco

30 appellabas] appelas quidve] nec quid | loquaris] loquare

31 inpii] impii confiteris] profiteris affici] adfici mutaverint] mutarunt
te] post omnes | tello] telo | fuerint] fuerit | edes] Aedis Nimpharum]
Nympharum

32 omnes] communes fecisse id] id fecisse | in exilium eiectus] eiectus in
exilium exulis nomen] exulis nomen pontu] opertum

Paradoxon V
Omnis sapientes esse liberos stultos vero servos] ABV1 "OTI pOVOq 6 (cOp6O .A E lsEpo
Kai nd2 ipappov 5o0Aoq V










33 iudicetur] putetur imperabit libero] libero imperabit | suis cupiditatibus]
cupiditatibus suis iracondiam] iracundiam coherceat] coerceat expellat]
repellat

34 enim fungitur quisque] ea cuique fingitur

35 diserendum] disserendum brevi] breve | affects sit] sit adfectus
liberum esse] esse liberum Servi] post improbi inoppinatum] inopinatum
servos esse] esse servos nexu] nexo est] sit servos improbos esse]
improbos esse servos

36 audeat] audet eiicit] eicit natus est] est natus

37 stultitie sue] stultitia sunt maxima] magnificia inquiunt] inquit
'civitatis principles ] principles civitatis | vestrorum quidem] quidem vestrorum
honestissima loca] honestissimum locum civitatis] servitutis infirmum]
infimum tinent] obtinent inquis] inquit | Actoris] Aetionis Pollicleti]
Polycleti

38 vincula] vincla ut sint] s' ut B | Mathelionem] matellionem aut] ac
populi] s1 add. I mulos] mullos

39 sit] est asentatur] adsectatur | numeratur] muneratur

40 liberior] liberalior | venire noctu] noctu venire

41 igitur valet] valet igitur | servitus ista] ista servitus debilitas] debilitati
fracta] fracti nos sinere] sinere nos | vobis Nisi] Nisi vobis | actenus]
hactenus

Paradoxon VI
Quod solus sapiens sit dives. Hic loquitur cum carss] BAV1 OTI JIVOG 6
oo(p6o nAo6loloo s2 'OTI pOVO( 6 c(po(p6 nAo61OiOq V

42 proh] pro in quo] quoi est] sit

43 curet] curat turpem questum nullum] nullum quaestum turpem quotidie]
cotidie ipsa] ipse

44 archa] area video] videbo plures] pluris Danay] Danaum filie sit]
sint filiae | pecuniam querunt] quaerunt pecuniam accommodetur]
accommodatur | bonum] brevi | exaurire] exhaurire


45 possit] posset I reficiatur] reficietur | te] post esse









46 intercisas] intercidas dimissiones] imissiones | locupletum] locupletium
Sillani] Sullani tot] post subiecta delectum] edictum autem quesito]
quaesito autem

47 Est etenim divitiarum] Etenim divitiarum est | assequeris] adsequere
futurus dives] dives futures contempnis] contemnis | vulgi] volgi

48 Pirrhi] Pyrrhi | Curii] Curi Affricani] Africani | possedeat] possideat

49 dii] di sexcena sextertia] sescena sestertia aureata] aurata | ad sumptum
ille est fructus] ad fructum ille est sumptus rectodabit] redundabit | requirat]
requirit | se suis] suis se

50 ego quid] quid ego aliquantulum] aliquantum | Libicano] Labicano
divitiores] post igitur pecunie] pecunia

51 vectigalium] vectigal magni] magno quasi minime] minime quasi
possit] potest I nec] s neque s2V3 I movetur] mutetur


52 | et] atque I cui] quoi