• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00054
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1 1973
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00054
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
    Half Title
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page A-1
        Page A-2
        Page A-3
        Page A-4
        Page A-5
        Page A-6
        Page A-7
        Page A-8
        Page A-9
        Page A-10
        Page A-11
        Page A-12
        Page A-13
        Page A-14
        Page A-15
        Page A-16
        Page A-17
        Page A-18
        Page A-19
        Page A-20
        Page A-21
        Page A-22
        Page A-23
        Page A-24
        Page A-25
        Page A-26
        Page A-27
        Page A-28
        Page A-29
        Page A-30
        Page A-31
        Page A-32
        Page A-33
        Page A-34
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page B-1
        Page B-2
        Page B-3
        Page B-4
        Page B-5
        Page B-6
        Page B-7
        Page B-8
        Page B-9
        Page B-10
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page C-1
        Page C-2
        Page C-3
        Page C-4
        Page C-5
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page D-1
        Page D-2
        Page D-3
        Page D-4
        Page D-5
        Page D-6
        Page D-7
        Page D-8
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
    Back Cover
        Page 199
        Page 200
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Adhin, Dr.Mr. J.H., Crijskes, Dr. D.C., Kruijer, Prof. Dr. G.J., Steen, van der, Drs. L.J., Westermann, Dr. J.H., Wagenaar Hummelinck, Dr. P.


nl





Voorkaft




































NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS













NIEUWE

WEST-INDISCHE

GIDS



ONTSTAAN UIT
DE WEST-INDISCHE GIDS
VOX GUYANAE CHRISTOFFEL



NEGEN BN VEBRTIOSTE JAAROANO


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1973







































o 1973 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS




























INHOUD VAN DE NEGEN EN VEERTIGSTE JAARGANG


Bos, G., Communale hutten bij de Trio Indianen [5 ,.'
platen] .. . . . . . . . . . 143- 73)

BUBBERMAN, F. C., Rotstekeningen in de Sipaliwini-
savanne. Een bijdrage tot de archeologie van Zuid-
Suriname [Io platen]. . . . . . .. 129-142

- De bosbranden van 1964 in Suriname [8 platen] . 163-173

GIELEN, Jos. J., Boekbespreking . . . .... .175-176

REDACTIE, Om het voortbestaan van "De Nieuwe
West-Indische Gids". .. . . . . 127-128

- Om het voortbestaan van de West-Indische Gids 199

STEEN, L. J. VAN DER, Boekbespreking ....... .174-175

THEUNS, H. L., Een analyse van de ontwikkeling van
het international toerisme in de Nederlandse An-
tillen ........... .. ...... 67-83

WAGENAAR HUMMELINCK, P., Rotstekeningen van Cu-
ragao, Aruba en Bonaire. Deel IV [34 platen] . 1-66

- Bibliografie . . . . . .. 84-126, 177-197

















VI INHOUD VAN DE NEGEN EN VEERTIGSTE JAARGANG


BIBLIOGRAFIE
Separate publications (W. H.) . . . . .. 84-126, 177-197



BOEKBESPREKING


EMMANUEL, ISAAC S. & EMMANUEL, SUZANNE A., History
of the Jews of the Netherlands Antilles (v. d. S.) . .
PRINS, F. W., Leerplan en leidraad voor het basisonderwijs op
de Benedenwindse Eilanden der Nederlandse Antillen, 1970
(G .) . . . . . . . . . . . .


174-175


175-176


De uitgave van de Nieuwe West-Indische Gids werd mogelijk gemaakt door
het 'Fonds Nieuwe West-Indische Gids' dat bestond uit een vaste subsidie
per jaargang van de 'Nederlandse Stichting voor Culturele Samenwerking
met Suriname en de Nederlandse Antillen', uit bijdragen van de 'Natuur-
wetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen'
welke stichting een aantal verhandelingen op zijn terrein financierde
(46-1, 47-1/2, 48-1/2, 49-1/3) en uit giften van bedrijven en particulieren.

















NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS

wonder redactie van
Dr. Mr. J. H. ADaHN, Dr. D. C. GIJussK, Prof. Dr. G. J. KnoruJn, Drs.
L .J. VAN DBR STma, Dr. J. H. WESTERMANN en Dr. P. WAGENAAS
Hummxai cz, sacrwaris an indredfacuv, Sweelincklaan 84, Bilthoven.









































No 112, moaew 1972, p. 1-128
No 3, msmuir 1973, 129199
















P. WAGENAAR HUMMELINCK


ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO,
ARUBA EN BONAIRE


DEEL IV


De opzet van dit vierde deeltje 'Rotstekeningen' is gelijk aan die
van de eerste drie deeltjes; er is gestreefd naar een zo volledig
mogelijke documentatie door tekeningen 6n foto's.
De inhoud heeft bijna geheel betrekking op de rotstekeningen
van Bonaire; er zijn twee 'toegiften' van andere aard: een rots-
inscriptie op Aruba en een 'indianenmuurtje' op CuraCao.
Met hoeveel zorg deze documentatie ook is samengesteld, het
moge een ieder duidelijk zijn dat hij de onmiskenbare sporen
draagt van het werk van een amateur, die het tijdens zijn steeds
korter wordende zo6logische studiereizen steeds moeilijker vond
deze archaeologische gegevens te verzamelen. Van volledigheid is
nog geen sprake. Aangenomen mag worden dat er in het bij-
zonder op Bonaire nog m66r rotstekeningen te vinden zijn.

Bijna alle foto's van Spelonk en Onima werden door KARL MAIER, reeds
in april 1955, voor dit special doel genomen (Fig. 49-61, 63-82, 84b-90).
WEIS DE HASETH, destijds Gezaghebber van het Eilandgebied Bonaire,
komt mijn dank toe voor de officiele steun welke voor dit onderzoek werd
gegeven. Mijn erkentelijkheid gaat ook uit naar L. D. GERHARTS die vele
nuttige wenken gaf, en naar alle anderen die bij het verzamelen van ge-
gevens hebben geholpen en wier namen in de tekst zijn genoemd. Fig.
84a, 91-92 en 94-96 zijn naar foto's van R. LEMMINGA (oktober 1968);
Fig. 98 is naar een opname van Fr. M. ARNOLDO BROEDERS (maart 1961).
De overige foto's werden door de schrijver gemaakt: Fig. 41 in mei 1930;
62 in february 1949; 49-50 in april 1950; 45-46 in april 1955; 42 en 83 in
augustus 1955; 99-102 in november 1963; 43 in december 1963; 48 in
september 1967; xo3-xo8 in oktober 1967; 44, 47, 93 en 97 in oktober 1968.
Ook de veldtekeningen werden uiteraard op verschillende tijdstippen
vervaardigd. Dat bij de uitwerking hiervan dikwijls foto's werden ge-
bruikt, is vooral duidelijk in de vertekening der Figuren 8, 11 en 12, welke
in 7, 9 en 16 grotendeels werd gecorrigeerd.

Ook op Bonaire alhoewel in mindere mate dan op Aruba ver-
schillen de gevonden petrografieen zozeer in karakter, dat mag















2 P. WAGENAAR HUMMELINCK
worden verondersteld dat zij in verschillende nogal uiteenlopende
tijden zijn gemaakt. Over hun ouderdom valt niet veel te zeggen
omdat zij niet met dateerbare vondsten konden worden geasso-
cieerd.
Men krijgt de indruk dat er meestal werd gewerkt met vingers
welke in een vloeibare kleurstof waren gedoopt. Soms zijn de
lijnen echter zodanig dat zij op een andere wijze moeten zijn aan-
gebracht. Ook enkele andere zaken, zoals de handafdrukken, stel-
len ons nog voor problemen.
De kleur is overwegend roodbruin, in verschillende schakerin-
gen en zeer verschillende intensiteit; soms wat paarsig, of ook wel
in blauwgrijze tinten. Witte tekeningen zijn mij van Bonaire niet
bekend, en evenmin zwarte tekeningen. Over de aard der kleur-
stoffen kunnen nog steeds slechts gissingen worden gemaakt.

Op Bonaire vindt men veel ornamental figure: soms ware
kunstwerkjes waarvan zowel het motief als de uitvoering kan
worden bewonderd. Soms krijgen wij de indruk van speelse ui-
tingen; andermaal lijken het symbolen, wellicht met een reli-
gieuze of magische betekenis. Hier en daar menen wij figure
te herkennen welke mensen of dieren voorstellen, sterk vereen-
voudigd, en soms slechts symbolisch weergegeven.
Dat er op het nabijgelegen vasteland van Venezuela picto-
grafieen worden gevonden welke grote gelijkenis vertonen met die
van Curacao, Aruba en Bonaire achten wij bijna vanzelfsprekend,
en niet iedereen zal zich verbazen over overeenkomsten met te-
keningen en inscripties van noord Colombia, Panama en Cuba.
Maar wel zijn wij geneigd ons te verwonderen, als blijkt dat de
overeenkomst met andere gebieden z6ver gaat dat bijna alle
tekeningen van deze eilanden kunnen worden teruggevonden op
bijv. de rotsen van Nevada en California en verscheidene geo-
metrische figure zelfs in Noord-Rhodesia. Steeds moeten wij er
ons rekenschap van geven dat de uitdrukkingsmogelijkheden
van de mens in omstandigheden als deze niet onbeperkt zijn.
Figuren welke wij geneigd zijn als min of meer kenmerkend te
beschouwen zoals bepaalde vormen van meanders, roostermo-
tieven, omrande kruisen, concentrische lijnen en haltervormige
figure, zonnemotieven, 'schildpadden', 'slangen', 'vissen' en
'poppetjes', komen over de gehele wereld voor; zij kunnen onaf-
hankelijk van elkaar ontstaan. Men vindt ze ook als krabbels in
de marge van een telefoonboek, en in de kinderkamer.















ROTSTEKENINGEN VAN CURAgAO, ARUBA, BONAIRE 3
De rotstekeningen van de Nederlandse Antillen zijn de laatste
jaren steeds meer in de belangstelling gekomen. Toen de gevolgen
hiervan op bepaalde vindplaatsen al te duidelijk werden, hebben
met name de 'Stichting Nationale Parken Nederlandse Antillen'
(Stinapa), en de stichting 'Aruba Nostra' zich ingespannen voor
hun behoud. De Grot van Fontein op Aruba is nu reeds meer dan
twee jaren door een keurig hekwerk afgesloten, evenals de abri bij
Savonet op Curagao, terwijl een doeltreffende bescherming van de
vindplaatsen van Arikok op Aruba, en Onima en Spelonk op Bo-
naire, in voorbereiding is.

De geschiedschrijver Pater EUWENS (1907, p. 194; I, p. 12 en 16)
is de eerste die ons iets mededeelt over "hieroglyphische op-
schriften en teekeningen" welke men vindt "op het Noord-
Westelijk deel van Bonaire in een grot op de plantage Fontein,
verder in de zoogenaamde Spelonk op de plantage Bolivia,
en op een rotsblok bij Onima". In dezelfde publicatie geeft hij een
afbeelding van "Oud-Indiaansche opschriften op Bonaire bij
Onima, door Z.E.H. A. J. van Koolwijk, destijds pastoor van
Rinc6n, in 1875 nageteekend" (Fig. 2). Uit deze afbeelding is het
duidelijk dat met die grot op de plantage Fontein de abri's aan de
noordrand van de Ceru Plat bij Onima worden bedoeld. Het 'rots-
blok bij Onima' zou dan het kalksteenblok bewesten Fontein
(B 5) kunnen zijn, waarvan reeds eerder enkele tekeningen werden
afgebeeld (I, p. 36, fig. 33).
De medicus ALFONS GABRIEL (1938, p. 2) als hij enkele jaren nadat hij
Bonaire heeft verlaten zijn herinneringen op paper zet denkt met enige
weemoed terug aan de plaatsen aan de noordkust die "im leben der alten
Indianer, die hier wohnten, eine besondere Rolle gespielt haben. Dort im
Halbdunkel auf dem welligen Kalkstein sind noch ihre Zeichen zu sehen.
Mit ockrigem Roteisenerz wurden sie ausgefiihrt und sind seltsame Ge-
bilde. Oft sind sie von Schlangenform; dan stellen sie wieder ganz deutlich
eine Hand dar; auch V6gel sind zu erkennen."

Na pastoor VAN KOOLWIJK die van 1873 tot 1877 in Rinc6n
heeft gestaan moet pater BRENNEKER worden genoemd als
person die zich sterk voor de prehistoric van Bonaire interesseer-
de.
Pater VITUS BRENNEKER O.P. maakte zich van midden 1940
tot begin 1947 verdienstelijk door onderzoek van alle mogelijke
zaken dit eiland betreffende. Over de indianentekeningen die
op Bonaire 'marca di Indjan' worden genoemd verschenen een
aantal berichten in de Amigoe di Curapao.















4 P. WAGENAAR HUMMELINCK
De ontdekking van de tekeningen op de Seroe Grita Cabaai was
voor hem (i941) aanleiding tot het publiceren van een artikel
over de hem toentertijd bekende 'Zeven vindplaatsen van In-
dianentekeningen op Bonaire', waarin hij zijn bezoek beschrijft
aan achtereenvolgens Spelonk (B 6,7), de vindplaatsen bij Onima
(B 1-4), de Kasimati (= Kaumati) en de Grita Cabai (B 12). Aan
Pos Calbas (B 7) werd door hem drie jaar later een artikel gewijd,
terwijl een korte mededeling over het voorkomen van "ten minste
6n zeer duidelijke Indianentekening" in een grott gelegen op de
grens van de plantages Santa Barbara en Colombia, zeer dicht
aan de zee", in 1946 verscheen.
JOHAN HARTOG besteedt in zijn grote werk over 'Bonaire'
(1957, p. 7-11) en reeds eerder in de 'Beurs- enNieuwsberichten'
(1954, 6254) aan rotstekeningen grote aandacht. In het eerste
hoofdstuk van 'Bonaire' komt hij tot tien vindplaatsen: I. Spe-
lonk (= B 6 en 9); 2. Onima (= B i); 3. Seroe Pungi (= Seroe Plat
= B 2); 4. Nog verder naar het Oosten (= B 3); 5. Daarnaast
(= B 4); 6. Kaumati (niet door mij bezocht, westelijk van de
Seroe Plat); 7. Seroe Grita Cabai (= B 12); 8. Pos Calbas (= B 7);
9. op de grens van de plantages Santa Barbara en Colombia (mij
niet bekend, dicht bij B 13); zo. Fontein (= B 5).

Hoewel BRENNEKER'S belangrijkste artikel, over de "ZEVEN
VINDPLAATSEN VAN INDIANENTEKENINGEN OP BONAIRE" in een
ter plaatse zeer bekend dagblad verscheen, brengt de desondanks
moeilijke bereikbaarheid van deze tekst (welke mij door dr.
JOHAN HARTOG werd verschaft) mij ertoe hiervan thans enkele
stukken letterlijk en zonder commentaar over te nemen. Van
bijzonder belang is zijn beschrijving van de eerste vindplaats van
VAN KOOLWIJK (B I) die niet werd teruggevonden, zijn getuigenis
over het voorkomen van tekeningen bij de Kasimati (= Kaumati)
welke mij evenmin bekend is, en zijn verslag over de Grita Cabai,
waaruit blijkt dat hier behalve de enkele tekeningen welke ik
bij een kort bezoek aantrof nog veel meer te vinden is.

Easte woonplaats: Spelonk
Het is een geweldige cueba; men kan er meer dan 40 meter diep rechtop in
rondwandelen. De meeste druipsteen stalactieten zijn dood. De vorm van
de ruimte is zeer grillig. Eigenlijk is het een dubbele spelonk, daar links
van de grote hol nog een kleinere is.
De wanden links en rechts zijn bezaaid met tekeningen, ook tegen het
plafond treft men er enkele aan, vooral rondom de eerste druipsteen pila-
ren.

















ROTSTEKENINGEN VAN CURArAO, ARUBA, BONAIRE 5
Zelfs tegen het plafond van de zeer lage gedeelten, waar men gebukt in
moet gaan, vindt men er vele. Achter aan wordt de hol steeds donkerder en
naarmate het licht afneemt, staan er ook minder tekeningen.
Vooral vooraan zijn er veel verknoeid door het beschrijven van namen en
gewelddadig uitkrabben met een zakmes.
Enkele zijn vals, nagemaakt door iemand, die interessant wilde doen.
Maar de kleur van zijn verf is onderscheiden van die der Indianen en vooral
de soort der verf. De verf der quasi-tekeningen zit er dik op, even dik als
de smakeloze flauwiteit.
Spelonk is het rijkst aan tekeningen. Een precies aantal is moeilijk te
geven. Ten eerste zijn er vele verweerd, vooral overgroeid door een soort
uitslag der vochtige wand, dat lijkt op een zeer dun laagje olijfgroen-
kleurig mos. En ten tweede weet men niet wat een tekening uitmaakt.
Een zeer zorgvuldig gedane telling leverde het aantal dried honded on vijf.
Dubieuze gevallen niet meegerekend.
Opeen hoge uitzondering na stellen ze niets voor. Zeer duidelijk is slechts
een krab, een paar slangen (waarschijnlijk een colebra berde) en enkele
vissen. Misschien ook nog een hagedis. Dat' "misschien" wil dan niet zeggen,
dat het geschilderde vaag is, maar wel zo primitief van vorm, dat men er
een hagedis in moet zoeken.

Tweede pleats
In de Ceroe Pungi. Men gaat de grote weg naar Rincon op en stopt bij
Onima. Vlak voor de knoek loopt aan de rechterhand een klein paadje, een
laag, plat gebergte op. Die platheid heeft hem eens de naam geschonken
van Ceroe Plat. Tegenwoordig kent men hem alleen wonder de naam van
Ceroe Pungi.
Men volgt het paadje over de berg heen en daalt er aan de zeekant af.
Op de began ground gekomen, bevindt men zich in de spits van een wig-
vormige inham van het rotsterras. Men gaat eerst naar de linker-uiteinde
des inhams en daar vindt men een kleine uitholling in de kalkrots. Dit is de
eerste plaats van Ceroe Pungi, waar Indianen woonden. Maar ook de meest
ongunstige om te genieten van tekeningen.
Als men nooit andere zou gezien hebben, is het hier een ontgoocheling.
Midden in het plafond een zeer onduidelijk stel petieterige krabbeltjes.
Men moet goed kijken om ze te zien. Met zeer veel moeite haalt men er de
figure uit, die pastoor Koolwijk O.P. publiceerde. Hier is hij zeker wel wat
al te euphemistisch geweest.
Vreemd is wel, dat deze tekeningetjes in afwijking met bijna alle andere
uit zeer dunne lijntjes bestaan. Ze zijn drie in getal en door Koolwijk aan-
geduid als: "Aan de Noordzijde van Ceroe Plat" ten N.O. van Onima.

Derde plaats
Met voile moed stappen we over stenen en door struikgewas naar de rech-
ter uiteinde van de inham, dus meer Oostwaarts. Daar wordt de moeite
better beloond. Twee en dertig duidelijke figure; zonnen, kringen met
puntjes erin en allerlei onbeschrijfelijke vormen. Hier staan de zg. bootjes.
Dr. Gabriel althans schrijft in zijn "Tschogogo" het enige boekje over
Bonaire dat het zonder twijfel boten zijn. We laten de bewering voor zijn
rekening. Merkwaardig is, dat alleen op deze plaats naast rode, ook zwarte
verf is gebruikt. Het ene 'bootje' is rood, het andere zwart. Is dat zwart


















P. WAGENAAR HUMMELINCK


soms aloesap ? Pastoor Koolwijk O.P. noemt de plaats "op de 'Ceroe Plat
bij de Grot".

Virde plaats
Verder naar het Oosten gaande, vinden we een tweede wigvormige in-
ham, vlak naast de reeds vermelde. Op de Oostelijke uiteinde van deze wig
liggen twee grote cueba's, waarvan de eerste de mooiste tekeningen bevat
van heel Bonaire. Een meter of vijf hoog is een volkomen horizontal
plafond, niet verweerd, onaangetast, geheel geel. Daarop twee en zestig
tekeningen, die niets aan duidelijkheid hebben ingeboet. Dat mooie
plafond steekt een eind boven de vlakke ground uit en men vraagt zich af,
hoe men daarbij kon komen. Hier staan verschillende, op elkaar gelijkende
kruisen met zeer tropische eigenaardigheden.
Door Koolwijk werd de plaats genoemd: "Op een rotsblok van 'Ceroe
Plat"'.

Vijfde plaats
Vlak naast de vorige cueba ligt een andere door Koolwijk als een afzon-
derlijke plaats aangegeven met de aanduiding "aan de Oostzijde van de
'Ceroe Plat'". De tekeningen staan laag, ze zijn er verweerd en onduidelijk,
en er is aan gekrabd. Een en twintig zijn nog zichtbaar. Als men de wan-
den zuiveren zou, zou er wellicht meer aan de dag komen.

Zesde plats
We gaan terug naar de hoofdweg en bezoeken de knoek Onima. Midden
in deze knoek staat de Kasimati, oorspronkelijk waarschijnlijk 66n met de
Ceroe Pungi, later door een hoger staande zee aangevreten.
Nu heeft de heuvel nog maar een klein vlak, de rest van de meters dikke
kalksteenrots ligt in losses broken rond om hem been. Op een dier blok-
ken staan even vrij vage tekeningen. Het is een block gelegen aan de zijde
van het knoekhuis, iets meer naar links.
Het is een van de grootste en heeft een sterk hellend ruitvormig boven-
vlak.

Zevesnd en pas-ontdekte wooplaats van Indianen
We gaan weer naar de weg, rijden een eindje verder Rincon-waarts en
slaan dan even voorbij de Grita-Cabai, vlak voor de aloe-stokerij links een
zijweggetje in. Aan onze linkerhand zien we dan de fraaie Grita-Cabai
met grote gele plekken in de wanden, iets dat duidt op overhellende rots-
formaties. In de allereerste cueba nu, die zeer dichtbij gelegen is, staan ook
dezelfde soort tekeningen als op genoemde plaatsen. Ze zijn twee en veer-
tig in getal en tamelijk duidelijk. Daar de cueba zeer hoog is en een stuk
welvende overkapping heeft, druipt er veel water naar beneden en ver-
weert de wanden.
Ook hier zijn, evenals op de tweede plaats, enkele tekeningen met zeer
dunne lijntjes, ofschoon al de andere geheel overeenkomen met de reeds
genoemde. Vrij duidelijk ziet men enkele handen afgebeeld.
Zeer merkwaardig is wel, dat deze woonplaats uitziet op het Zuid-Wes-
ten in plaats van het Noord-Oosten. Toch geeft een dichte begroeiing veel
schaduw en wait er een windje, al kan men zo ineens niet begrijpen, waar
vandaan. Het is er koeler dan in Spelonk.

















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 7
Zijn or wog meWr
Het is welhaast zeker, dat er nog meer plaatsen moeten te vinden zijn.
Pater Euwens O.P. zegt I.c., dat ook op Fontein tekeningen staan, maar
hij vertelt niet waar. Velen zeggen, dat ze er zijn, maar niemand wijst ze u
aan.

Wat we van de Ikeningen moexen dnkhes
Er is al veel over gedacht, maar de sleutel voor deze vreemde tekeningen
is nog niet gevonden. Hoeveel we ook philosopheren, het zal wel altijd aba-
cadabra blijven. De reden van deze raadselachtigheid is gelegen in de
vele tegenstrijdigheden, die men er aantreft.
Denkt men ervan overtuigd te zijn, dat het louter sieraad is, dan stoot
men plotseling op bet verschijnsel, dat niet juist de mooiste vlakken vol
staan, iets dat men nit sierkunstig oogpunt toch son doen.
Vergelijkt men de woonruimte met bet aantal tekeningen, dan valt het
op, dat deze twee correlatief zijn. lets wat er op wijst, dat het weer geen
sieraad is, maar een aanduiding, dat bepaalde mensen of families er hun
teken neerzetten. Bovendien, er moet iets biezonders aan vast zitten, an-
ders verfde men ze niet op zeer lastig bereikbare plaatsen en er zouden er
ook veel meer staan. Met bet schilderen van een dertigtal zulke eenvoudige
figure is men binnen bet uur klaar. Men besluit dus tot eindconclusie
te nemen, dat het bepaade herkenningstekens zijn.
Maar hiertegen is weer, dat men gewone figure als krab en slang ziet
staan naast de meest vreemde figure: drichoeken met punten, een rij
kleine lijntjes naast elkaar. Soms is ook de figure aangepast aan het opper-
vlak. Daar, waar een kleine holte in bet plafond is, ziet men dit ongeveer
door een stralenkrans (derde plaats).
Hoe meer men ze echter beziet, des te meer ook komt men er van terug,
dat het willekeur is.

Aan de hand van de afbeeldingen van VAN KOOLWIJK kunnen wij
bij Onima vier vindplaatsen onderscheiden. De eerste (B I) werd
door mij niet teruggevonden; de tweede (B 2 )en de derde (B 3)
konden tot in bijzonderheden worden herkend; van de vierde
(B 4) waren slechts enkele figure duidelijk.
HANS FERIZ bezocht deze vindplaats op 7 februari 1956, bij
welk bezoek hij enkele figure heeft nagetekend (Fig. 3).

Hij schrijft hierover (1959, 126-129): "Die Felszeichnungen sind vorallem
an den W61bungen und Decken der H6hleneinginge angebracht. /... Die
Petrogramme sind leicht vertieft und mit schwarzer und dunkelbraunroter
Farbe, vermutlich Ockererde, auf einer weissen Lage von Sinterkalk an
der Decke des Atriums der Hihle angebracht. Neben Motiven, die fiir
die prihistorischen Indianerzeichnungen des Amazonasbeckens und des
nirdlichen Teiles Siidamerikas charakteristisch sind, wie einfache und
zusammengesetzte Spiralen und unregelmissig begrenzte, punktierte
Felder, kommen hier auch Ideogramme vor, die am Festland und selbst
auf den benachbarten Inseln Curaao und Aruba fehlen. Dass wir es bei
diesen Zeichnungen nicht mit sinnlosen Spielereien zu tun haben, ist

















8 P. WAGENAAR HUMMELINCK
ohne weiteres deutlich. Die Zeichnungen, welche die Eingeborenen auf
schmalen Tropfsteinleisten legend graviert und gemalt haben, miissen
den Kfinstlern sehr viel Miihe gemacht haben. Der Umstand, dass gerade
die Decke der Hohle bemahit wurde, spricht dafiir, dass es sich hier um
siderische Symbole handelt; so k6nnten auch die Gruppen von Punkten,
die an einigen Stellen mit oder ohne Umfassung zu sehen sind, gedeutet
werden." ... /
"An den Petrogrammen selbst sind einige, sich wiederholende Figuren zu
registrieren [vgl. Fig. 3 = Taf. 15 van FBRIZ]:
I) Spiralen: a) legend, ein- und mehrfach.
b) kombiniert. (Abb. 3, 4, Taf. 15).
2) Zoomorphe Figuren:
a) Schlangen oft naturalistisch, wenn auch primitive gezeichnet.
(Abb. 3, Taf. 15).
b) Schildkr6ten bisweilen zweifelhaft in der Deutung wegen der
Oberzahl der Beine. Es k6nnte sich um Insekten handeln, aber auch
um sexuelle oder astrale Symbole. Figuren wie diese leiten von den
zoomorphen Zeichen zu der nachsten Gruppe, die einen grossen
Teil der bemalten Flachen einnehmen. (Abb. 5, Taf. 15).
3) a) Es sind unregelmAssige, unbegrenzte oder kurvilinear begrenzte
und in polygonale Flachen geteilte Gruppen von Punkten ( I cm.
im Durchmesser). Die Felder sind oval oder herzf6rmig, manchmal
zoomorph. (Vogel, Insekt, Krebs, Schnecke, u.s.w.). Die Bedeutung
vieler Zeichen ist ganz unklar. Ich notiere sie als m6gliche Ausser-
ungen einer Beutemagie (Reuse, Fischnetz./wobei die Begrenzungs-
linie Besitznahme bedeutet), oder als Abbildungen von Stern-
haufen. (Abb. 6, Taf. z5).
b) Polygonale, oft zusammengesetzte Felder durch geradlinige Striche
underteilt. Hier hat die Phantasie freies Spiel um in dem Netzwerk
von Linien zoomorphe und anthropomorphe Figuren zu sehen.
(Abb. 7, Taf. 15).
4) Kreuze, ein- oder mehrfach umrahmt; dazu ist zu bemerken, dass die
Wiederholung von Konturen in der Gefassmalerei und der Ornamen-
tik iiberhaupt der Aruak-Indianer eine grosse Rolle spielt (Abb. 8,
Taf. 15).
5) Sogenannte "Schiffs-Figuren" (davon befinden sich eine grauschwarze
und eine rotbraune in Onima. Die Deutung steht nicht fest. (Abb. 9,
Taf. I5).
6) Dasselbe gilt auch von den Strich- und Punktreihen, die ebenfalls in
zwei Farben vorkommen und m6glicherweise mit einem Kalender-
oder einem Zahlensystem zusammenhAngen. (Abb. o1, Taf. 15, nach
Koolwijk) .
7) Hufeisenformen, Monde oder sexuelle Symbole?
8) Konzentrische Kreise, abwechselnd in schwarz und rot; das Zentrum
ist durch gerade Linien unregelmAssig unterverteilt. Dieses Netzwerk
konnte das symbol einer astralen Gottheit darstellen; es erinnert in
einem Fall an eine anthropomorphe Figur (Abb. 17, Taf. 14) [= Abb.
zz, Taf. 15?] vergleichbar unserem "Mann im Monde".
9) Kreise, Halbkreise mit Strahlen; bisweilen tAuschen natfirliche Un-
ebenheiten des Gesteins in den Figuren ein Gesicht vor (Abb. 12, Taf.
I5).
















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 9
Vom Westen prasentiert sich die Kalkklippe der Seroe Plat als ein Fort
mit gebarstenen und eingesunkenen Eckttirmen und einer grossen Platt-
form, die wie geschaffen fiir den Altar eines Gottes erscheint."
Op 25 januari 1958 bracht FERIZ (1959, p. 132-133) opnieuw een bezoek
aan Onima. "Meine Ansichten iiber die indianischen Felszeichnungen hat-
ten sich in der Zwischenzeit etwas modifiziert und ich wollte sie nochmals
mit den Augenschein vergleichen. ... Ich glaube jetzt mit Sicherheit
sagen zu k6nnen, dass die Petrogramme von Onima zum grossen Teil
siderische Symbole sind. Bei den strahlenden Kreisscheiben war dies
von jeher wahrscheinlich wegen der Lokalisation der Zeichen auf Wl1-
bungen ... Die Grotten miissen m.E. Kultst&tten gewesen sein. Als Be/-
hausungen sind die dem Passatwind offenen und flachen Hdhlungen des
Riffes ganz ungeeignet. Anderseits k6nnen sie, die den Strahlen der auf-
gehende Sonne zu often liegen, kultisch bedeutsam sein. Dazu kommt noch
eine Merkwiirdigheit ...: eine dunkelgraue Tropfsteinbildung an der
Felswand, inmitten der n8rdlichen Gruppe von Petrogrammen, die einen
ilber zwei grotesken anthropomorphen Masken vertical in die Hohe flie-
genden Adler gleicht (Abb. x8, Taf. 15). Es ist nicht ausgeschlossen, dass
dieses Naturspiel bei der Wahl des Ortes eine Rolle gespielt hat und dass
die Anthropomorphie der Felsbildungen kiinstlich verstirkt wurde. In
diesem Fall hitten wir es hier mit einem Gegensttick des von Wageenar
Hummelick auf Curacao bei Hato entdeckten, anthropomorphen Re-
liefs zu tun."
"Fruchtbarkeitssymbole kann man, wenn man will, in viele Zeichen
hinein-interpretieren; deutlich sind sie nicht, und bei den merkwilrdigen,
aus vielen quadranguliren und rundlichen Flachen mosaikartig zusam-
mengesetzten Figuren versagt jede dahin zielende Deutung."

Zonder op de beschrijvingen van FERIZ die niet altijd met mijn
indrukken in overeenstemming zijn nader in te gaan, merk ik
hier toch op dat ik de tekeningen van Onima niet als "leicht
vertieft und mit schwarzer und dunkelbraunroter Farbe "zou
willen beschrijven, en zeker niet als 'graviert' kan beschouwen.
Zijn fig. x8 is merkwaardig als persoonlijke interpretatie van een
natuurlijke druipsteenvorming welke op Fig. 43 te herkennen is.
De grootste en meest bekende grot van Spelonk (B 6) werd door
FERIZ (1959, p. 130-131) op 8 february 1956 bezocht.

"Am Eingang und im ausseren Teil der Grotte von "Spelonk" .. finden
sich zahlreiche, merkwiirdige Indianerzeichnungen, die aber zum Teil
schlecht erhalten, verblasst, verwischt, durch das Abblittern der Sinter-
kalklage unkenntlich geworden sind. Wie wenig fiir die Erhaltung dieser
hochinteressanten Petrogramme geschieht, ergibt sich aus den zahllosen
mit Farbe, Kreide und Messer veriibten, mutwilligen Beschidigungen
durch Besucher, die es fiir notwendig hielten, ihre Namen mit den denk-
wiirdigen Daten ihres Besuches fiber die indianischen Zeichen zu kritzeln.
Der Trieb zu dieser Art Vandalismus scheint iiberigens allen Verboten zu
trotzen. Es muss sich hier um einen Archetyp des homo ludens handeln,
moglicherweise verwandt dem / Trieb der Kommunikation mit spateren















P. WAGENAAR HUMMELINCK


Besuchern, der auch bei manchen Petrogramme eine Rolle gespielt haben
kOnnte."
"Die Petrogramme in "Spelonk" weisen viele anthropomorphe Figuren
auf, oft mit akzentuiertem mannlichen Geschlechtsteil: Figuren mit er-
hobenen Armen bisweilen mit Stocken oder Beilen (Abb. 13, Taf. 15).
Das in Abbildung 14 wiedergegebene Zeichen erinnert an die Form r&tsel-
hafter, im Maya-Gebiet gefundener "Ornamente" aus Obsidian. Zeichnun-
gen von "Nixen" (Abb. 15, Taf. 15) leiten zu deutlich erkennbaren Hai-
fischfiguren fiber, wie ich sie auch in Aruba gesehen habe. Die scharf be-
grenzten, punktierten und genetzten Felder von Onima (Abb. 7A, B,
Taf. 15) sind auch da. Ovoide Zeichen mit dreifacher Kontur halte ich
fiir Abbildungen des weiblichen Genitale (Abb. 16, Taf. 15). Auch eine
grosse Schlange ist hier gezeichnet, im Gegensatz zu der Schlangenzeich-
nung bei Onima beinahe naturalistisch korrekt. Von den in Abbildung 17,
Tafel 15 wiedergegebenen Zeichen erinnert das erste an die venezolani-
schen Querkopfidole, das zweite bezieht sich vielleicht auf eine Beute-
magie den Fischfang betreffend und das dritte ihnelt einer anthropo-
morphen Figur in der Sonne oder im Vollmond."

Bij zijn tweede bezoek, in januari 1958, verwondt FERIZ zich bij
een poging om tekeningen te fotograferen, zodat de afbeeldingen
in zijn reisverslag tot slechts enkele schetstekeningen beperkt blij-
ven. Hij noteert dan echter nog (p. 134): "Einige Schritte n6rdlich
von der grossen Grotte befindet sich eine kleine H6hle mit bis
jetzt noch nicht beschriebenen Indianerzeichnungen, auf die
mich Herr C. N. de Jongh ... aufmerksam macht.", waarmede
B 9 bedoeld kan zijn.

In The Miami Herald van Io augustus 197o welke mij door Mr.
A. W. WOUTERS ter inzage werd gegeven vertelt RICHARD
POTHIER:
"In a dark, ancient cave on ... Bonaire a few weeks ago ...
Charles Lacombe wasn't surprised by the Indian carvings he
saw before him. But two or three of the symbols, surprisingly,
meant something to Lacombe... "I got the shock of my life
when I recognized two or three Mayan hieroglyphics," says
Lacombe, ... an acknowledged expert on the still-undeciphered
Mayan language. ... he says, he's "personally convinced" that
some of the carvings inside caves on the Dutch Antilles islands of
Bonaire, Curacao and Aruba are based on Mayan hieroglyphics.
... Up to now, there's been no evidence that the Mayan civili-
zation ranged south of Honduras. ... "We can now take the
Maya ... and ... move him over to the Dutch Antilles. It's a
big step." The... Caves of Onima ... are vast, largely unexplored,
and were centers of human habitation at some undetermined
















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE II
point in the past, he adds. "The Caves of Onima look to me like
they were ceremonial caves. We found a stalagmite, in the exact
center of a community of caves, that looks like it at one point had
a carved face on it." "Some of the inscriptions inside look like
maps, possibly of the caves themselves. You can get lost in these
things." ... One of Florida's most knowledgeable authorities on
Mayan influence, Dr. Alan Craig of Florida Atlantic University's
geography department, believes that Mayan influence could have
spread to the Antilles, by traders..."
Het is moeilijk uit deze beschrijving van uitgestrekte gotten
met inscripties de abris van Onima te herkennen. De foto met het
onderschrift "Charles Lacombe at Entrance to Cave on Bonaire
... stalagmite appeared to have face carved on it" zou echter aan de
rand van het kalksteenterras bij B 4 kunnen zijn genomen. -
Wat betreft de waarde van deze ontdekking, waardoor "virtually
all archeologists would be shocked", zou ik mij willen aansluiten
bij de meaning van ALAN K. CRAIG, die mij op 18 september 1970
schreef: "As is often the case in newspaper accounts, the facts
became somewhat distorted and I am anxious that you under-
stand this so-called "discovery" is really a very simple matter."
LACOMIBE'S opvatting "was based on his own highly subjective
personal opinion which has, so far, not been corroborated by any
other investigator. My reaction was solicited by newspaper re-
porters to whom I said that while it was possible that Maya
trading influence of a direct or indirect nature might have possib-
ly extended as far as the Netherlands Antilles, it was not at all
likely, and that in any event, Mayan glyphs were never associated
with either trading outposts, nor caves. I remain totally un-
convinced that these markings are genuine Mayan glyphs."

Ten slotte kan nog melding gemaakt worden van een Arubaanse tekening
welke in de Amerikaanse publiciteit is gekomen, en wel in een artikel van
de malacoloog GOULD (1971, p. 6, fig. Ia) die een ornamental petrografie
van de Seroe Canashito (A 5-e, zie I fig. 12 en 29) blijkt te beschouwen als
"probably depicting a pregnant woman."

ONIMA

De vindplaats van Onima welke nog door velen 'Grot van Oni-
ma' wordt genoemd is al vele jaren een bezienswaardigheid waar-
voor het Flamingo-Eiland de bijzondere aandacht van zijn be-
zoekers vraagt. Nu ook op de naar Boca Onima aftakkende land-
weg welke over het op een fraaie wijze met kandelabercactussen















12 P. WAGENAAR HUMMELINCK
begroeide laagterras loopt behoorlijke snelheden kunnen wor-
den ontwikkeld, kan deze belangrijke vindplaats van rotstekenin-
gen aan de noordrand van de Ceru Plat binnen twintig minute
van Kralendijk uit worden bereikt. Men kan zijn auto doen stop-
pen aan de voet van de steile rand van het kalksteenterras, zodat
men niet eens meer behoeft uit te stappen om de groep tekeningen,
welke reeds in vele geschriften staat afgebeeld, te fotograferen.
Gehoopt mag worden dat deze gemakkelijke bereikbaarheid
slechts het bezoek zal bevorderen van personen, die deze thans
nog bijna ongerepte petrografieEn zullen blijven ontzien.
Bijna alle tekeningen komen voor op het vlakke plafond van een
fossiele 'brandingsnis' dat niet uit min of meer homogene kalk-
steen bestaat, maar uit een fijn conglomeraat (puddingsteen)
waarin de grotere ingebedde steentjes (als krenten in een pudding)
duidelijk zijn waar te nemen. De aard van het gesteente heeft
geinspireerd tot het maken van tekeningen waarin de structuur
functioneel is betrokken. In de westelijke groep (B 2) hebben ron-
de oplossingsholten en spleten het karakter van enkele tekeningen
bepaald (bijv. van 8, ro en I6, 4 en 13); in de oostelijke groep
(B 3) zijn het vooral de rolkeitjes geweest die over de vorm van de
figure mede beslisten (bijv. 8, II, 12 en 21).
De vindplaatsen van Onima werden door mij verscheidene malen bezocht;
het eerst in mei 193o. De tekeningen werden echter pas in 1949, r955 en
1967 gemaakt. De foto's van KARL MAIER zijn van 5 april 1955.

(B 2) Onima (Fig. 5, 7-8, 16; 49-52)

Daar waar het 'indianenpad' over het middenterras van de Ceru
Plat naar het laagterras van Onima afdaalt, vinden wij in een
nis van ongeveer 80 cm hoogte en 20-120 cm diepte een merk-
waardige verzameling tekeningen, welke een heel andere indruk
maakt dan de meer oostelijk gelegen groep (B 3) die op slechts
enkele tientallen meters afstand is te vinden. Het is alsof hier
verschillende personen hetzelfde oppervlak als tekenbord hebben
gebruikt, waarbij soms pogingen werden aangewend omeerder
aangebrachte beschilderingen uit te wissen.
De conglomeratische ondergrond bevat hier slechts weinig
duidelijk waarneembare rolsteentjes, welke een min of meer toe-
vallige functie hebben gekregen in de gepuncteerde figure en
als het 'oog' van een boot- of visvormige figuur (20).
Opvallend zijn de zonnemotieven en meanders, gerangschikt
om ronde uithollingen (8, lo, 16, 17, 19) en spleten (i, 3, 4, 13),















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 13
in blauwachtig grijs, met bruin overtekend. Slechts enkele recht-
hoekige ornamental figure met stippen (22-27,30) doen aan A 3
denken. Uit de toon vallen de scherpe 'hanepoten' (z-ra-), de
op een embryo-in-eivliezen gelijkende figuur (18) en de composite
waarin men scheepjes, dolfijnen of vissen zou kunnen herkennen
(2o, 21). Wij krijgen daarbij de indruk dat bepaalde intense rood-
bruin gekleurde tekeningen (zoals 1o-12 en 17) jonger zijn dan de
andere, die soms een fletse grijze tot blauwgrijze indruk maken
(zoals A6, x8 en 20).

(B 3) Onima (Fig. 5-6, 9-16; 42-43, 53-64)

Een wat uitstekende hoek van het onderste middenterras bevat
een conglomeraatlaag op ongeveer 5 meter hoogte, met daaron-
der een lage, 41 meter diepe 'brandingsnis' die iets landin-
waarts oploopt (Fig. 5). Het dak van deze nis is vrij vlak en toont
slechts hier en daar vooral naar het western toe kleine, ronde,
soms bijna trechtervormige oplossingsholten. Over de drempel
van de nis en over die van twee kleinere nissen daarboven -
- 'golft' de druipsteen naar buiten. Deze aan de dag gevormde
druipsteen is onregelmatiger van vorm en wat anders van bouw
dan die welke in grotomstandigheden ontstond.
Op de onderzijde van de grijsachtige conglomeraatbank, welke
ter plaatse als een soort luifel naar voren steekt, staat een aantal
tekeningen, waarvan de meeste nog zo intense roodbruin zijn ge-
kleurd dat het lijkt alsof zij pas kortgeleden zijn aangebracht.
Achterin wordt de nis zo laag, dat de makers op hun rug gelegen
moeten hebben om op het plafond te kunnen tekenen. Een enkele
figuur (45) staat op een andere plaats: in de meest westelijke hoek,
twee meter lager dan de anderen.
De meeste tekeningen van B 3 maken een geheel andere indruk
dan die van B 2. Van een overtekenen is hier weinig te zien. Soms
lijkt het echter of onduidelijke lijnen door vlekjes werden opge-
haald, en met enige verbeeldingskracht kan men nog enkele
dofgekleurde (mogelijk oudere) figure van een afwijkend ka-
rakter onderscheiden (bijv. 28). Puncteringen zijn belangrijker
dan bij B 2, wellicht omdat op deze plaats de grotere steentjes
van het conglomeraat zo mooi als vlakvulling konden worden
gebruikt.
Op het linkerdeel van het plafond (Fig. 9) valt een gepuncteer-
de figuur met sierlijke krullen (die doen denken aan het sier-
smeedwerk van een ouderwets hek) het meest op (10-12). Verder















14 P. WAGENAAR HUMMELINCK
zien wij direct de drie omrande kruisen (6, 16-15), enkele ronde
composities (bijv. 26-27, 29 en 32) en een afbeelding die aan een
gestyleerde heiligenfiguur doet denken (30).
De tekeningen op het rechterdeel van het plafond (Fig. Io),
waar het conglomeraat wat fijner is, maken een iets andere, min-
der gecompliceerde indruk. Enkele fraaie krullen en haken zijn
hier zeer opvallend (34, 37 en 39) Op verscheidene plaatsen zien
wij handafdrukken (36 en 43, bij II, 20 en 22). Soms lijkt het of de
tekenaar zijn handen heeft afgewreven (5).
Het is duidelijk wat ook bij andere tekeningen reeds is ge-
bleken dat de lijnen uit korte stukjes zijn opgebouwd. Dit kan
ook niet goed anders, als wij aannemen dat deze schilderingen
met in 'verf' gedoopte fingers werden gemaakt (vgl. Fig. 16,
B 3). Slechts enkele figure eisen duidelijk een andere techniek
(bijv. B 2-I1 en 12). Vele figure zijn zo onduidelijk of ingewik-
keld dat de weergave op verschillende ogenblikken, zelfs door
eenzelfde person, verschillend kan uitvallen.

(B 4) Onima (Fig. 5-6, i6, 36)
Hoewel B 4 slechts van B 3 is gescheiden door kalksteenafzettingen
van nauwelijks 2 meter breedte, draagt deze vindplaats een ge-
heel ander karakter. Het is geen lage brandingsnis met een vlak
plafond, maar een ruimte van ongeveer 2 m hoog en 5 m diep,
met zeer onregelmatig gevormde, verweerde kalksteenwanden.
De tekeningen welke konden worden afgebeeld zijn de resten van
een veel groter aantal, waarvan nog slechts vaag een aantal
slingers, krullen, meanders en stippen zijn te herkennen.

SPELONK

Pas in de laatste jaren werd het duidelijk dat 'Spelonk' als vind-
plaats van rotstekeningen niet slechts op 66n grot betrekking
heeft, en dat in deze noordoosthoek van Bonaire zich naast
Spelonk (B 6) nog een viertal andere, naamloze vindplaatsen
van petrografieEn bevinden (B 8 Ii) die tezamen deel uitmaken
van een grillig complex kalksteenholen waarmede het midden-
terras van de plantage Bolivia is doortrokken.
Zij alle hebben een met de Grot van Fontein op Aruba (A 2)
vergelijkbare vorm en zijn ook op zelfde wijze ontstaan: ontsloten
door de vorming van de steile noordrand van het middenterras,
waarna de ingang door de zee wat werd verwijd en de grot ruimer
gemaakt.















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 15
De gotten hebben een vlakke bodem en zijn goed toegankelijk.
De rotstekeningen vindt men op de zijwanden en op het plafond,
tot waar het daglicht het werken nog mogelijk maakte.
Pater BRENNEKER (1941) heeft in 'Spelonk' niet minder dan
305 afzonderlijke tekeningen of figure geteld. In onderhavige
publicatie zijn in de hoofdgrot (B 6) 55 tekeningen onderscheiden
en afgebeeld; in de oostelijke grot er vlak naast (B 9) 17, en in de
drie meer westelijk gelegen gotten (B 8, B xo en B 11) 7, Ix en 5.
In total dus 95 een aantal dat door zorgvuldiger zoeken en
een meer gedetailleerde onderscheiding aanzienlijk kan worden
uitgebreid.

(B 6) SPELONK (Fig. 17-25, 45, 47, 65-83)

De grot waarin deze rijke vindplaats van rotstekeningen zich
bevindt, is meer dan 1oo m lang, 50 m breed en maar zelden
meer dan 3 m hoog. Opvallend is het grote aantal pilaren van
inactieve druipsteen waardoor het vlakke, met talrijke verweerde
stalactieten behangen dak schijnt te worden ondersteund.
Opvallend goed bewaarde kleinere tekeningen vinden wij op
gladde, nagenoeg onverweerde kalksteen in het midden van de
grot, daar waar het daglicht nauwelijks nog doordringt; grotere
composities zien wij dicht bij de ingang, waar de verwering van
bet gesteente hun behoud niet heeft bevorderd. Vele tekeningen
zijn beschadigd, terwijl van een enkele de echtheid in twijfel zou
kunnen worden getrokken.
De 'balletscene' van roodbruine figuurtjes op cremekleurige kalksteen
(25-35) werd reeds in 1956 beschreven en afgebeeld (W.I.G. 36) terwijl een
Antilliaanse verjaardagskalender, Prenda Antiyano, in 1958 met drie orna-
mentale tekeningen (I, 3 en 55) werd versierd.
Deze grootste grot van Spelonk werd door mij het eerst op 24 maart
1937 bezocht (zie Studies fauna Curafao 2, 1940, p. 29, fig. 4). Op 14 april
1955 werden door KARL MAIER de mooie foto's genomen welke hier zijn
afgebeeld, terwiji op 22 augustus van dat jaar aanvullende gegevens wer-
den verzameld.

(B 8) SPELONK (Fig. 26, 29, 36, 84-85)
Een grot waarvan de 15-20 m brede ingang ongeveer 8oo m be-
westen B 6 is gelegen, bij een geitenkoraal. De grootte is moeilijk
te schatten omdat hij zich, naar de kanten geleidelijk lager wordend
(wat al deze gotten in beginsel doen) nog ver wonder het kalksteen-
plateau voortzet. De hoofdzaal is ca 50 m lang, 30 m breed en
nauwelijks 2 m hoog.
















P. WAGENAAR HUMMELINCK


Bij de ingang staan enkele resten van sierlijke tekeningen op
een verweerde ondergrond, en ook afdrukken van een linker- en
rechterhand vlak naast elkaar.

Mijn eerste bezoek aan deze vindplaats, in gezelschap van KARL MAIER,
was op 15 april, mijn tweede, met H. L. M. HOLTEN, op 22 augustus 1955;
mijn laatste, met J. A. J. GERRITSEN, R. LEMMINGA, en S. J. METSELAAR,
op 27 oktober 1968.

(B 9) SPELONK (Fig. 26, 30-31, 45-46, 87-90)

Deze grot ligt zo dicht beoosten B 6, dat hij als deel van deze grot
zou kunnen worden beschouwd. De diepte is 30-40 m, de breedte
ongeveer 25 m, de hoogte 2-3 m.
De tekeningen zijn niet erg duidelijk en waarschijnlijk is slechts
een klein deel bewaard gebleven. Zij kunnen slechts met de stippel-
composities van B 6 worden vergeleken.

Tijdens mijn eerste bezoek in 1937 werd aan de tekeningen geen aandacht
besteed; bij mijn tweede, op 15 april 1955, in gezelschap van KARL MAIBR,
werden zij gefotografeerd; op 22 augustus van datzelfde jaar werden, met
H. L. M. HOLTEN, nog enkele aanvullende waarnemingen gedaan.

(B o1) SPELONK (Fig. 27, 32, 91-94)

Een slechts 6 m diepe grot of nis, omstreeks 8 m breed en 2i m
hoog, welke ca 40 m bewesten B 8 en zoo m westelijk van Pos Ro-
shikiri is gelegen.
Opvallend zijn hier de 'gekraste' handafdrukken, waarvan de
techniek nog niet duidelijk is, en een geometrische figuur met een
kruis.

Deze vindplaats door PAUL BERGHUIS en R. LEMMINGA einde juli x968
ontdekt werd op 27 oktober 1968 bezocht in gezelschap van J. A. J.
GERRITSEN, R. LEMMINGA en S. J. METSELAAR.

(B Ii) SPELONK (Fig. 27, 33, 95-97)

Een ondiepe druipsteengrot met een 25 m brede ingang, welke
dus meer op een abri gelijkt, 6,3 km beoosten het hek van Bolivia
Abao, I km voor de geitenkoraal.
Hier staan ten minste II roodachtige tekeningen op lichtge-
kleurde kalksteen. Een gelobde composite en twee korte 'slangen'
vallen het meest op.















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 17
Deze vindplaats ontdekt door PAUL BERGHUIS in juli 1968 werd mij op
27 oktober van datzelfde jaar getoond door R. LEMMINGA, J. A. J. GER-
RITSEN en S. J. METSELAAR.

(B 12) GRITA CABAAI (Fig. 26, 35, 98)

Grita Cabaai (= paardengehinnik) vormt de zuidrand van het
hoogterras van Fontein, en de noordgrens van het keteldal van
Rinc6n. Onder een 15-20 m hoge kalksteenwand bevindt zich
hier een aantal onregelmatig gevormde nissen, van waar men een
prachtig uitzicht heeft over het dorp Rinc6n. Het is geen plaats
waar men rotstekeningen zou verwachten, maar toch staan hier
constructies van lijnen en punten verspreid op de ruwe kalksteen
welke hier en daar broken van het oudere, onderliggend gesteen-
te bevat. Het bestbewaarde zonnemotief blijkt bij nadere beschou-
wing bilateraal symmetrisch te zijn en vrij ingewikkeld.
Deze door BRENNEKER in 1941 genoemde vindplaats werd mij op 29
maart 1955 door F. C. A. CHIRINo getoond. Zes jaar later maakte fr. M.
ARNOLDO BROEDERS de mooie foto welke hierbij is afgebeeld.

(B 13) SANTA BARBARA (Fig. 26, 35)

Wil men weten hoe op de Nederlandse Antillen een landschappe-
lijk verantwoorde weg kan worden aangelegd welke t6ch aan
het autoverkeer is aangepast, dan kijke men naar de prachtige
toeristenweg langs de kust, welke Kralendijk via Goto met Rin-
c6n verbindt. Op verscheidene plaatsen loopt deze weg over grote
afstand langs fraaie fossiele brandings- of oplossingsnissen aan de
voet van het middenterras.
Op het plafond van deze nis vindt men hier en daar onduidelijke
vegen en krabbels welke de resten moeten zijn van rotstekeningen.
De grillige, dunne lijnen van een bruinrode 'tekening', direct be-
zuiden de grens van Santa Barbara en Barcadera, minder dan
io m van het water, verschillen duidelijk van de gelijkmatig
dikke lijnen welke men in de regel op andere vindplaatsen aantreft;
mogelijk is het ruwe, verkarste oppervlak van de kalksteen hier-
van mede de oorzaak.
Frater M. ARNOLDO BROEDERS vestigde op deze vindplaats mijn aandacht,
tijdens een excursie met prof. dr. A. L. STOFFERS op 5 december 1963.
Een paar honderd meter bezuiden deze plaats zijn op het plafond van een
ca 2 m diepe brandingsnis, 24 m boven de weg en 25 m van de zee, nog wat
onduidelijke roodbruine resten van haken en krullen te onderscheiden.
BRENNEKERS berichtje van 1946 heeft waarschijnlijk op een dergelijke
vindplaats betrekking.















P. WAGENAAR HUMMELINCK


(B 14) WECUA (Fig. 27, 36-37, 48)

Deze tekeningen staan in een NO/ZW verlopende, naar het zuiden
geopende abri, wonder de rand van een bijna 20 m hoog, sterk naar
zee afhellend tafelbergje, aan de noordzijde van de monding van
Salinja Druif, even benoorden de Wecua (=Waikuru).
Deze nis is tot 5 m diep en 4 m hoog, doch moet vroeger minder
ruim zijn geweest, mogelijk niet meer dan 3 bij 2z m: de bodem is
sterk gearodeerd of misschien ook wel kunstmatig afgevlakt om
geiten een betere schuilplaats te geven. De wand die op het
eerste gezicht wel heel ongeschikt lijkt voor het aanbrengen van
rotstekeningen bestaat uit een zeer grof basaal-conglomeraat,
met tot I m grote diabaasblokken; naar boven volgt een iets
minder grof conglomeraat met keien tot 30 cm, dat overgaat in
koraalkalksteen.
Op vlakkere stukjes van deze ruwe wand staan bruine of rood-
bruine resten van een aantal tekeningen waarvan de meeste nog
slechts als vage vegen en stippen zijn te onderscheiden.

In het eerste deel van MARTIN'S Bericht fiber eine Reise nach Niederlandisch
West-Indien (1888, p. 134; zie ook I, p. 13) wordt gezegd dat er op Bonaire
op twee plaatsen rotstekeningen voorkomen: "an der Bucht von Onima
... und an der Nordwestkiiste, siidlich von Playa Frans, unmittelbar
nbrdlich vom Waikuru". Deze tekeningen werden pas in December 1959
teruggevonden. Tijdens een tocht met L. D. GERHARTS van Slagbaai
langs de kust van de plantage Brasiel naar het zuiden, zag de geoloog
P. H. DE BUISONJA schelpresten; toen men op nader onderzoek uitging
ontdekte J. G. DE JONG die op Curagao al naar petrografieen had leren
kijken de tekeningen. GERHARTS maakte in 1966 de eerste foto's en
bracht mij op 22 september 1967 naar deze vindplaats, welke op 28 oktober
1968 opnieuw werd bezocht.

(B 7) Pos CALBAS (Fig. 38)

De tekeningen van Pos Calbas bleken 19 jaar na mijn eerste
onderzoek in 1948 (zie I, p. 36-37, fig. 34-36) niet veel veranderd,
ondanks het feit dat deze 'put' enkele jaren lang (totdat hij teveel
was verzilt) werd gebruikt voor de drinkwatervoorziening van
Kralendijk. Dit danken zij waarschijnlijk aan de weinig opvallen-
de wijze waarop zij op een ruw kalksteenoppervlak werden aange-
bracht.

Het leek mij nuttig mede gezien de kans dat dit nog vrijwel ongerepte
deel van de plantage Lima door ontwikkelingsprojecten grondig zal wor-















ROTSTEKENINGEN VAN CURAqAO, ARUBA, BONAIRE 19
den veranderd te trachten het gehele vlak van tekening in beeld te bren-
gen aan de hand van schetsen en foto's welke tijdens een bezoek op 14
september 1967 werden gemaakt. Mijn dank gaat daarbij uit naar H. L.
M. HOLTEN die nieuwe foto's maakte toen bleek dat mijn eigen opnamen
waren mislukt.
Als ontdekker geldt pater VITUS BRENNEKER O.P., die deze vindplaats
voor bet eerst beschreef in 1944 (zie I, fig. 34); mijzelve waren de tekenin-
gen bij eerdere bezoeken aan deze vindplaats niet opgevallen.




ARUBA

(A 31) SIRIBANA (Fig. 39, 99-102)

Pastoor A. J. VAN KOOLWIJK schreef in 1885 (p. 183, zie ook I, p.
I ) dat er op Aruba "reeds op 27 plaatsen indiaansche opschriften
ontdekt" waren. De meeste "inscriptiOn zijn met roode, eenige
met witte en slechts eene met zwarte verven aangebracht. Eene
enkele figuur is op een granietblok met eenen steen ingegrift."
Meer dan deze ene opmerking was mij over het bestaan van
petroglyphen op Aruba niet bekend, totdat W. VAN DER MARK en
IVAN TJON SIE FAT mij op 8 november 1963 medenamen naar
de top van een diorietheuveltje bij Santa Cruz, waar twee figure
waarvan een indiaanse oorsprong mocht worden verondersteld in
het harde gesteente waren aangebracht.
De meest opvallende inscriptie is een bilateraal-symmetrische
'tweekoppige' geometrische figuur, 107 cm lang en 50 cm breed,
waarvan de as via de kerk van Santa Cruz naar de top van de
Jucuri is gericht. De linker'kop' is 14 cm breed, de rechter'kop'
18 cm; het kwartet vierkanten in het 'onderlijf' is 20 cm lang en
18 cm breed.
Hoewel de lijnen ongekleurd zijn, en nauwelijks 1/4 mm diep,
zijn zij toch met enige moeite vrij goed te volgen.
Onduidelijker daarentegen is een tweede, haltervormige figuur
op 30 cm afstand, waarvan de as is gericht naar de top van de
Ceru Wara-Wara. Dit zijn twee stel concentrische cirkels waar-
van de duidelijkste 40 x 28 en 23 x 16 cm groot zijn, de ondui-
delijkste ca 35 x 30 en 17 x 16 cm welke door een drietal lijnen
met elkaar zijn verbonden.
Deze figure zijn niet alleen merkwaardig om de wijze waarop
zij zijn aangebracht maar ook om hun vorm: Alleen de halter-















P. WAGENAAR HUMMELINCK


vormige figuur is direct vergelijkbaar met andere tekeningen op
Aruba (bijv. met de witte concentrische cirkels van Arikok, A 7 b
en c). De twee-koppige geometrische figuur is dit niet; deze doet
eerder denken aan bepaalde petroglyphen welke in Suriname zijn
gevonden.



CURACAO

'INDIANENMUURTJES' OP DE TAFELBERG VAN SANTA BARBARA
(Fig. 4o, I03-Io8)

Op de uiterste oostpunt van de Tafelberg van Santa Barbara -
op omstreeks 45 m hoogte, met een prachtig uitzicht op Fuik en
het terrein van Duivelsklip ontdekte PAUL STUIVER in 1963 een
Indiaanse schelphoop, waarboven zich een plek beyond waarvan
mag worden aangenomen dat deze lang geleden mensen tot
'woonplaats' heeft gediend. Tussen twee enorme kalksteenklom-
pen elk omstreeks 2o x 2o x 15 m welke van de rand van de
Tafelberg zijn afgebroken, was hier van ruwe stenen een laag
muurtje opgetrokken, waarschijnlijk met de bedoeling de sterk
hellende bodem tussen de rotsen min of meer waterpas te maken.
Dat deze rplaa-. lkI. rou thm, -iu Pra. wel i genoeml odk in
later tijd de functie van schuilplaats heeft vervuld, in elk geval
voor geiten, is wel zeker. Wat aan Indiaans werk doet denken is
bet feit dat het muurtje geheel uit bijeengeraapte, ongekapte en
vrij sterk verweerde stenen was opgebouwd, en de ligging van de
'woonruimte' boven een puinkegel van losse ground met veel
schelpen waarvan de inhoud tot voedsel moet hebben gediend.
Merkwaardig is het voorkomen van een meer dan 30 cm dikke
laag van bijna uitsluitend Cerion uva een landslak niet veel
groter dan 2 cm welke tegenwoordig niet meer door mensen
wordt gegeten. Van alle Cerions bleek het topje van de schelp
verbrijzeld te zijn, waardoor men de dieren gemakkelijk uit hun
slakkenhuisje heeft kunnen zuigen. Op deze wijze bewerkte Ce-
rions zijn niet alleen ook op andere schelphopen van de Tafelberg,
maar eveneens op een aantal andere indiaanse plaatsen op Curacao
gevonden (zoals Rooi Rinc6n, Hato en KintjAn).
Het muurtje is ongeveer 3A m lang en gemiddeld 45 cm dik;
de gemiddelde grootte van de hiervoor gebruikte kalksteen-
brokken kan worden geschat op 15 x 20 x 15 cm. De 'woon-

















ROTSTEKENINGEN VAN CURAqAO, ARUBA, BONAIRE 21

ruimte', waarvan de vloer dank zij dit muurtje min of meer water-
pas kon worden gemaakt, is ongeveer 6 x 4 x 3 m groot, naar
achter toe open, en daar slechts door enkele rotsblokken begrensd.

Mijn eerste bezoek, op 24 november 1963, was just lang genoeg om mij te
overtuigen dat deze plaats een nadere bestudering ward was, en om er een
naam voor te bedenken (dos placa = STUIVER). De thans gepubliceerde
gegevens werden verzameld tijdens een tweede bezoek op 29 oktober 1967.
De groeve van de 'Mijnmaatschappij Curacao', was toen reeds dicht ge-
naderd, en een jaar later bleek er van de Cueba dos Placa geen spoor meer
over te zijn.
GOULD (1971, p. 4-5) bezocht in de zomer van 1968 drie "Cerion sites of
Curacao ... all Meso-Indian in nature" waarvan de derde hoogstwaar-
schijnijk die van Cueba dos Placa is: "just east of the Tafelberg Santa
Barbara. Only a few shells could be collected from the recently blasted
rubble of these phosphate workings. Mr. Harry Evers ... informs me
that, prior to the blasting, the shell heap was a coherent deposit with
two layers, marine shells at the base and decapitated Cerion at the top."
Op de noordwestelijke selling van dezelfde Tafelberg werd nog een
tweede 'indianenmuurtje' gevonden, met twintig meter lager een kleine
schelphoop (zonder Cerion). Het muurtje is 4-5 m lang en nog slechts I m
hoog, en verbindt twee enorme rotsblokken welke samen een prachtige
schuilplaats met spitse zoldering vormen, met uitzicht op het Spaanse
Water. Ook hier zijn slechts geraapte stukken kalksteen gebruikt die er
oud en verweerd uitzagen. De 'woonruimte' is hier ongeveer 4 x 8 x 5
meter. Een grote gladde steen zou als zitplaats kunnen hebben gediend.





NIEUWE LITERATUUR

NEW LITERATURE ON THE ARCHAEOLOGY OF THE NETHERLANDS ANTILLES

Continued from W.I.G. 34, 1953, P. 37-39, W.I.G. 37, 1957, p. IX8, and
N.W.I.G. 4r, 1961, p. xoo-iox, in 'Rotstekeningen' parts I, II, and III.
Publications marked with an do not contain data on petrographs.
In the text, reference to the first paper of this series is made with I, to the
second paper with II, and to the third with III.
1938 GABRIEL, ALFONS: Tschogogo. Aus dem Lebes dtr Flamingos
Stuttgart, 56 pp., 23 pl. excl.
1941 BRENNEKER, O.P., Pater VITus: Zeven vindplaatsen van Indianen-
tekeningen op Bonaire. Amigoe di Curafao 9.VII.I94x.

1943 BRENNEKER, O.P. Pater VITUS: Geschiedenis van Bonaire.
Amigoe di Curafao 29.IV.x943 and following numbers (14 parts)
[II. Indianen.]

















22 P. WAGENAAR HUMMELINCK

1946 (BRENNEKER, O.P., Pater VITUS): Een indianentekening aan de
westkust (van Bonaire). Amigoe di Curacao ii. VII. 1946, p. 3
[a short note].

1961 WAGENAAR HUMMELINCK, P.: Rotstekeningen van Curagao,
Aruba en Bonaire, III. Nieuwe West-Indische Gids 4r, 1961, p.
83-126, 67 figs., 29 of which on 16 plates excl. (Summary, p. 124-
126; expl. of figures also in English). At the same time issued as a
separate booklet by the Natural Science Study Group of the
Netherlands Antilles (Uitgaven Natuurwetenschappelijke Werk-
groep Nederlandse Antillen 13).

i961 HARTOG, JoH.: Aruba soals het was, zoals het werd van de tijd der
Indianen tot op heden. Tweede Druk. D. J. de Wit, Aruba. Aruba's
praehistorie: De tijd der Indianen, p. 1-25, (5) figs., plate with 3
figs. excl.

I96I HARTOG, JOHAN : Aruba past and present, from the time of the Indians
until today. Translated by J. A. VERLEUN. D. J. de Wit, Aruba.
Aruba's prehistory: The period of the Indians, p. 1-25, (5) figs.,
plate with same 3 figs. excl.
*1961 Curacaose folklore. Boeiende verzameling van Pater Brenneker.
De Passaat x8, 1961, 3, p. 13-15, 5 figs.
1962 JONG, J. G. DE: Grotten en rotstekeningen op Curacao. Schakels
NA 35, p. 3-17, 13 figs. Including drawings by HUMMELINCK,
from C za, C 4 a-y, C 7 /, C xo n, C xI b, and C 12 b-d. See I and III.
*1963 HEEKEREN, H. R. VAN: Prehistorical research on the islands of
Curacao, Aruba and Bonaire in 1960. Studies on the archaeology of
the Netherlands Antilles: III. Nieuwe West-Indische Gids 43, p.
1-24, I fig., 12 pls. excl. (At the same time issued as Uitgaven
Natuurwet. Werkgroep Ned. Antillen 15.)
*1964 Stichting Aruba nostra puts artifacts on exhibition. Aruba Esso
News 25, Z3, p. 3, 9 figs.
1964 GLAZEMA, P.: Rapport betreffende het Archeologisch Onderzoek van de
Nederlandse Antillen. [Cover title: Het archeologisch onderzoek op
de Nederlandse Antillen.] Sticusa. Amsterdam, (iii) + 17 pp. mime-
ogr. + 16 pp. ann.
*1964 HARTOG, JOH.: De Bovenwindse Eilanden Sint Maarten Saba -
St. Eustatius, eens gouden rots nu zilveren dollars. De Wit N.V.,
Aruba. De tijd der Indianen, p. 1-15, (3) figs.
*1964 TACOMA, J.: Kunstmatige schedeldeformatie in Aruba. Studies on
the physical anthropology of the Netherlands Antilles: III.
Nieuwe West-Indische Gids 43, p. 211-222, 7 figs. [Summary:
Artificial skull deformation in Aruba.]

*1965 TACOMA, J.: Craniology of Aruban Indians. Homenaje a Juan
Comas, II, M6xico, p. 367-376, i fig.


















ROTSTEKENINGEN VAN CURA(AO, ARUBA, BONAIRE 23
1966 Teacher Lester and student dig deep into Aruba's past; finds:
artifacts. Aruba Esso News 27, ar, p. 4-6, 11 figs. G. D. LESTER and
children from Seroe Colorado High School digging at Tanki Flip.
*1966 NOOYEN, R. H.: Aruba Nostra. Amigoe di Curaao 20 & 26. VIII,
I, 9, 16 & 23. IX, 4, II & 14. X, 2 & 30. XI, 27. XII. A series of
short historical sketches, some of them dealing with Indians,
continued in 1967: 6, 1o, 13 & 19.1, 8 & 13.II, 8.V.
1967 GLAZEMA, P.: Rapport betreffende het Archeologisch Ondersoek van
de Nederlandse Antillen. Uitzending in het kader van de Technische
Bijstand van 23 januari tot 17 mei 1967, 13 pp. mimeogr.
*1969 CONANT, FRANCIS P.: Memorandum re archaeological activities,
Aruba Research Center, CUNY, June-September, 1968. Stinapa 3.
p. 22-24. See also: Stinapa I, 1968, p. 17.
*1969 HEIDECKER, LORRAINE & SIEGEL, MICHAEL I.: Preliminary
excavation of the Henriquez I site, Tanki Flip, Aruba, Nether-
lands Antilles. Florida Anthropologist 22, March-Dec,. 1-4, p. 12-16.
1969 Rotstekeningen, Indiaanse. Encyclopedia van de Nederlandse An-
lillen, p. 484, fig. on p. 485 [Arikok, A7, cf. II fig. 12].
1969 Archeologie. Encyclopedia van de Nederlandse Antillen, p. 29-39. 9
figg. Article by J. M. CRUXENT and IRVING ROUSE, translated in
Dutch by Dr. and Mrs. P. GLAZEMA. See also: Geschiedenis.
Spaanse period, p. 223-226, by C. CH. GOSLINGA.

*1970 ENGELS, CHRIS: Opgravingen te Malmok op Aruba. De kwestie
'Gigan'. (Met medewerking van Dr. A. J. VAN BORK-FELTKAMP).
Het Curacaosch Museum, 44 pp., 14 phot. on zo pp. Malmok, p.
(2)-(22), phot. by ARNOLD ISRAEL. Schedelmetingen, p. (23) -
(27), by A. J. VAN BORK-FELTKAMP. De bijzondere aanleiding, p.
(29) (35) [history, a propos of 2 extraordinary large Indian
skulls]. 'Gigan' Islas de gigantes. lies des giants. Free traduction
in French of above mentioned text by FR. DE HAAS, p. (36) (41).
'Curacan' en 'Gigan', p. (44).

1970 POTHIER, RICHARD: Miamian's cave discoveries link Mayans to
Antilles. The Miami Herald Aug. zo, p. 20-A, 2 figg.
1971 GOULD STEPHEN JAY: The paleontology and evolution of Cerion
II: Age and fauna of Indian shell middens on Curacao and Aruba.
Breviora (Mus. of Comp. Zool. Cambridge Mass.) 372, 26 pp., 6 figs.














44W4A'
r"--vS--*


C'URAfVO


XAS


+ jad/Alte
+4 /w**S*.


Reekd.1wiwjrf
ON
.x d,/ol'fe
+ //fsisr


ro Am


Fig. i. Ligging van de vindplaatsen op CURAoAO (C 1-14), ARUBA (A 1-31)
en BONAIRE (B 1-14), waarvan tekeningen of inscripties werden beschre-
ven. Aruba is bet enige eiland waar de rotstekeningen niet uitsluitend op
kalksteen voorkomen; op vele plaatsen vindt men deze hier ook op een
granietachtig gesteente: dioriet (A 2-3, 6-14, 16-26, 29-31). Rotsin-
scripties (petroglyphen) vindt men alleen bij C 4, C 14 en A 31.
Fig. i. Index maps of the islands of Curagao, Aruba and Bonaire showing
sites at which rude linear designs occur, painted (petrographs) on limestone
rock (C 1-13; A I, 4-5, 15, 27-28; B 1-14) or diorite (A 2-3, 6-14, 16-26,
29-30), and engraved (petroglyphs) in weathered dripstone (C 4, 14) and in
diorite (A 31).


NOORD


ARUBA















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE








$1 4



;s 27s13 20 21

'j A /' 27 2 13 20 21


I' .~c


20
20


S 29 30

39 42 44
"~d3'





.'4L A:i


32


45


23
00. ^28



33 38
37


0Arep


Fig. 2. De rotstekeningen van Onima (B 1-4) zoals zij door VAN KOOLWIJK
in 1875 werden getekend en door EUWENS in 1907 gepubliceerd. Met de
toegevoegde nummers zijn dezelfde figure in Fig. 7,9, o1 en 16 aangeduid.
Fig. 2. Petrographs of Onima, B x-B 4, as drawn by VAN KooLWIJK in
1875, and published by EUWENS, 1907. The numbers added refer to
those in Figs. 7, 9, o1 and x6.





















6%6 A


IIl rIoVM~ll
linyMio
10





/ 135


66

6


14


6
Fig. 3. Rotstekeningen van Onima en Spelonk (B 2-3, 6), zoals zij door
FERIZ in 1949 (Taf. 15) werden afgebeeld. Zie het onderschrift van Fig. 4.
Fig. 3. Petrographs of Onima, B 2-3, and Spelonk, B 6, as sketched by
FERIZ, 1949. See Fig. 4.


9















ROTSTEKENINGEN VAN CURAqAO, ARUBA, BONAIRE 27


16

15



















act


:/ 18




Fig. 4. Rotstekeningen van Spelonk (B 6) en een druipsteenformatie van
Onima (B 3), zoals zij door FERIZ (1949, Taf. 15) werden afgebeeld.
Fig. 4. Petrographs of Spelonk B 6 and a dripstone formation of Onima, B
3, as sketched by FERIZ, 1949 (Taf. 15). Identification of drawings:
3 = 334 + 39; 4 3 + 37; 5 332? + 20; 6 = 3 3? + + 44
+ 42? + 8?; 7 A = 324?; 7 B = 3 2?; 8 = 3 6 + 6; 9 = 2 20 + 2;
1o = 24 + I; II = 327?; 12 = 219?; 13 = 63I + 33; 4 = 6 32; I5 =
6 29 + 30; i6 = 67 + 8 + 9; 17 = 6? + 63? + 18?; 18 = 3. See Figs.
7, 9-io, 18, 19, 21.



















- d W.


ONIMA


Fig. 5. Plattegrond en doorsneden van de vindplaatsen bij Onima, Bonaire. Uitleg bij Fig. 6.
Fig. 5. Groundplan and cross-sections of the sites at Onima. Explanation: see Fig. 6.













0




\ /

*-(3) / z
t l 3) 1
B (4) I
"-,. -- ... I .






w
ON IMA
Fig. 6. Plattegrond van de vindplaatsen B 3 en B 4 bij Onima, Bonaire. In deze ruw-geschetste doorsneden is de z
kalksteenrots gearceerd, de druipsteen zwart. Op de plattegronden is de rand van het overhangende terras aange- >
duid met een dikke lijn; belangrijke reliefverschillen van de zoldering met een dunne lijn, van de bodem met een a
stippellijn. De grens van de overhangende conglomeraatbank, op welks onderzijde de meeste tekeningen zijn aan-
gebracht, is met een gebroken lijn aangegeven.
Fig. 6. Ground-plan of the sites B 3 and B 4 near Onima. Limestone striped; dripstone black. Limit of overhanging 0
conglomerate layer indicated by a broken line.

















'1
*'-. \\


ONIMA
(82)







AS-


*I
se



i


Fig. 7. Rotstekeningen van Onima (B 2). Algemeen overzicht, waarin de meest op-
vallende zijn genummerd en zoveel mogelijk in ware verhoudingen weergegeven.
Fig. 7. General view of the petrographs of site B 2, Onima, in which most of the fig-
ures are more or less proportionally drawn, and numbered, to allow identification
in Fig. 8. See Figs. 49-52. 2: 8.5 x 12 cm; 8: centre 5.5 x 7 cm; 9: 15.5 x
20? cm; 10: centre 4 x 5 cm; 1i: 9 x 3 cm; I6: centre 7 x 7 cm; ao: 6.5 x 40 cm;
21: 6 x 35 cm; 27: 9 X 9 cm; 30: 13 X 13 cm.












fI
*~ q +

'.k \~t


-^-













E
o
0
o


Fig. 8. Rotstekeningen van Onima (B 2), Algemeen overzicht, naar foto's getekend. Vgl. Fig. 7.
Fig. 8. General view of the petrographs of site B 2, Onima, after photographs. See Figs. 7, 49-52.


ONIMA


(B2)









A -I
i

















46


3


32

30
Fig. 9. Rotstekeningen van Onima (B 3) oostelijke groep. Algemeen
overzicht, waarin de meest opvallende zijn genummerd en zoveel mogelijk
in ware verhoudingen weergegeven.
Fig. 9. General view of the petrographs of site B 3, Onima, eastern group,
in which most of the figures are more or less proportionally drawn, and
numbered, to allow identification. See Figs. 53, 55-61.


ONIMA
( B3)












V Il I M M


38


v


45


43


41 42

Fig. io. Rotstekeningen van Onima (B 3), westelijke groep. Algemeen overzicht, waarin de meest opval-
lende zijn genummerd en zoveel mogelijk in ware verhoudingen weergegeven.
Fig. Io. General view of the petrographs of site B 3, Onima, western group, in which most of the figures are
more or less proportionally drawn, and numbered, to allow identification. See Figs. 54, 62-64. 6: i8 x
21 cm; 12: 39 x 55 cm; 15: 23 x 28 cm; z6: 21 x 24 cm; 25: 13 x 6 cm; 26:25 25 5 cm; i 7: 17 x 17
cm; 29:19 x 20 cm; 32: 17 x 25 cm; 34: hooks only I x 13.5c m; 39: 13 x 15 cm; 42: 5 X 17 cm; 44:
24 x 34 cm.


(83)


36




37






40










































0


^.~


ON/MA ( 3-)


Fig. x. Een groep petrografiedn in de abri van Onima (B 3), evenals
Fig. 12-15 naar foto's getekend. De meeste stippen zijn steentjes van de
conglomeraatbank.
Fig. x1. Painted drawings of site B 3, Onima, after photographs. The
greater part of the dots are small pebbles. See Figs. 9, 55-58.


OQO -AA
v J1
**^














ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 35


ONI/AA (B3)










Fig. 12. Twee groepjes rotstekeningen in de abri van Onima (B 3)
Fig. 12. Two series of petrographs of B 3. See Figs. 9, 6o-6i.














P. WAGENAAR HUMMELINCK


*v w ^ ^ *r ** ~T ~ .-
*..- .,....-.,. ....: .*** .t ^ .-***
...'".*-. ....- 4'" i ( .. ...... C *W.
?.--^-^ ^* '* *.
.: "*. ^ ,
T -"" .. .:.


,-".v ." '.*...-
X "... ON I/


OA. (B3)


Fig. I3. Nagetekende petrografieen van Onima (B 3), v
steentjes buiten de figure zijn aangegeven.


raarbij ook de


Fig. i3. Drawings of site B 3 on a conglomeratic surface in which all
small pebbles are indicated, after photographs. See Figs. 9, 59, 6i.









ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 37


ONIMA
. (B3)


ONM/A (B3)


Fig. 14-15. Twee groepjes rotstekeningen van Onima (B 3).
Fig. 14-15. Two groups of petrographs of B 3. See Figs. zo, 63-64.


tit


b















P. WAGENAAR HUMMELINCK





10 cm


O NIMA


10 cm


Fig. 16. Veldschetsen van enkele rotstekeningen van Onima (B 2-4),
waarbij een indruk van de opbouw van enkele tekeningen door kleine
krabbels werd aangegeven, 6n de mogelijk oorspronkelijke vorm (45).
Fig. 16. Field sketches of some petrographs of B 2-4, Onima. The scribbles
give an indication of the original design and form (45). See Figs. 7-11,
15, 36, 58.


(82)




Ao.


(83) 0


o















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 39


I 1
I .






tSt






\ ~ < *u



5' g ^S
u1- 4446041 36








SPELONK (6) .

Fig. 17. Plattegrond van de ingang van de grote grot van Spelonk (B 6),
Bonaire, waarop de locatie van een aantal rotstekeningen (z-55) staat
aangegeven. Een ruwe schets, waarin de kalksteen is gearceerd en druip-
steenzuilen zwart zijn getekend. De rand van het overhangende deel
van het middenterras is met een lijn aangeduid; een belangrijk reliefver-
schil van de bodem met een gebroken lijn.
Fig. 17. Ground plan of the entrance of the cave of Spelonk (B 6), showing
the locations of petrographs, x-55.































V
*..











5PELONK (B06)


Fig. 18. Een bekende groep tekeningen in de grote grot van Spelonk (B 6), op een opvallende plaats links van de
ingang, met een figuur (z), welke meer naar voren is gelegen.
Fig. x8. Petrographs of site B 6, Spelonk: x about 1.sm, 2-r2 1.8-2 m high. See Figs. z7. 65-67. 3: 45 x 77 cm: 6:

















ROTSTEKENINGEN VAN CURAqAO, ARUBA, BONAIRE


3


*-- X
o *- a
l 0 "
t sis ?











A
.t? I t :. n
dt~8
lo, a

~r -
















SPE.LONK




l6t


(B6)


Fig. 20. Rotstekeningen van Spelonk (B 6), ongeveer 50 m van de ingang
verwijderd.
Fig. 2o. Petrographs of B 6, 1.5 1.8 m high. See Figs. 17, 69, 8o. 21:
15 X 17* cm; a3: 12 x 20 cm; head of a4: 9.5 x zz.5 cm.


10















0
-g


5PELONK (B6)














41 rC:



Fig. 21. De 'balletscane' van Spelonk (B 6), ongeveer 45 m van de ingang. op een schuinstaande kalksteenwand. z
Fig. 21. Anthropomorphic figures (29-3z, 33) and hand prints from B 6. See Figs. 17, 71-74. 25: o x 30 cm; 26:
15 x 27 cm; a8: 5 x 9 cm; 29:7.5 x 29cm;3o: 15 x 16cm;33:11.5 x 15cm. 29hasone'arm' only.


















.'.
s


e



5PELONK (B6)


Fig. 22. Twee groepen rotstekeningen in Spelonk (B 6), ongeveer 15 m
van de ingang.
Fig. 22. Petrographs of B 6, 1.8 2 m high (36-39) and on the ceiling'
2.5 3 m. See Figs. 17, 75-77, 79. 36: 0.5 x 13 cm; 38: 4.5 x 6 cm;
39: 14.5 X 24 cm; 40: 15 x 17 cm; 41: 6 x 42 cm; 42: 8 x 53 cm; 44:
6 x 42 cm: 45: II X 12 cm.


PELONK(B6)
SPEL ONK (B G)


Fig. 23. Tekeningen van Spelonk (B 6), ongeveer o1 m van de ingang,
op het plafond, 2, 5 3 m hoog.
Fig. 23. Petrographs of B 6, 2.5 3 m high, on the ceiling. See Fig. 17. -
46: 13 x 14 cm; 47: 7 x 17.5 cm; 49: 19 x 21 cm; 50: 2Z x 2Z cm.


8


*9
















ingang van de grot, ongeveer 3 m hoog.




























Fig4. Petrographs of B 6, about 3 m high. See Figs. 17, "o, 82. 52:
24 X 25 cm; 55: 24 x 25 cm.
i

C:
















SPELOONK ('B6)
Fig. 24. Rotsschildering op bet plafond van Spelonk (B 6), dicht bij de
ingang van de grot, ongeveer 3 m hoog. U
Fig. 24. Petrographs of B 6, about 3 m high. See Figs. 17, 80, 82. 52:
24 X 25 cm; 55:24 x 25 cm.

































5PELONK (B6)

/Uown


Fig. 25. Rotstekeningen op het plafond van Spelonk (B 6), in het midden,
dicht bij de ingang.
Fig. 25. Petrographs on the ceiling of B 6, about 3 m high. See Figs.
78, 81, 83. 56 ellipsoid part: zo x 14 cm; 59 dotted semicircle: 12 X x8
cm; 6o: 9 x I cm; 61: 13 x 17 cm.












ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 47


(Be 3)


SAN TA BARBARA


6RITA CABAAI

6qTOmi|


CAL A S (B


Au'qp'uullIpall"


mnu
7)


i. m


E*


W11


SPEL 0


S w
NKlllll
N K


IIS


SPEL 0NK
Fig. 26. Platte gronden van de ingangen van twee kleinere gotten bij
Spelonk, Bonaire (B 8 en B 9) en doorsneden van dezelfde gotten, en van
de vindplaatsen van Calbas (B 7), Grita Cabaai (B 12) en Santa Barbara
(B 13).
Fig. 26. Ground plans and cross sections B 7-9 and B 12-13, showing the
locations of a few petrographs.


W


*, /
*0
K0 *
ad ( .'*


(88)






















3 a


e 1 __


Nl~HK~fl~fp'*^Bi'iB'"'f'


SPEL 0 N K
Fig. 27. Platte ground, met twee dwars-doorsneden van de abri ten noorden van de Wecua, Bonaire (B 14), benevens twee
lengte-doorsneden van kleine gotten bewesten Spelonk (B zo-z ), waarop de plaats van enkele tekeningen staat aan-
gegeven. Ruwe schetsen, waarin de kalksteen is gearceerd, druipsteenafzettingen zwart zijn getekend en ook de
grote keien in hot conglomeraat van B 14 zijn aangegeven. De rand van het overhangende deel van het terras is met
een lijn aangeduid.
I s. G. oeund olan and sationM of the site B to-T and B IA. Isowin the location of evmral petro Eph.,












ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 49

SPEL ONK (B 8)



--- --- -e"- 8-- 0"--


SPELONK (B8)

.S^
0"~r


~! ~:


Fig. 28-29. Veldschetsen en tekeningen naar foto's van rotsschilderingen
in een druipsteengrot bewesten Spelonk (B 8).
Fig. 28-29. Field sketches and drawings from photographs of a cave west
of Spelonk, B 8, 2-9 m from entrance, about I.8 m high. See Figs. 26,
84.-a: x9 x 26 cm; b: ii x 13 cm; d: 8 x 7 cm; : 5.5 x 7 cm; f: 18 x
20 cm.































)~
.*. r
ba~ ~ci
*Y a+~


5Pf LONK (B 9)











1 4:: 4o : p 5
E' ',? v ;







Fig. 30. Resten van gestippelde composities in de grot vlak beoosten de
grote grot van Spelonk (B 9). de meeste 10-15 m van de ingang en 1-1,5
m hoog.
Fig. 30. Dotted petrographs of another cave of Spelonk, B 9. next to B 6.
-See Figs. 26, 87-88, 9o. a: 30 x 47cm; b: 17 X 23.5 cm; c: 18.5 x 36
cm; : 10 x 35 cm; h: 26.5 x 40 cm; : 21 x 56 cm.
















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 51


'S.W9 ^

? -^
i .-,- ?

*
S
6


SPELONK (B9)


-I.


q : -*
*.^.6
1!'
E~~


fc*-. LX IiB







"*-d
Rerr


Fig. 31. Grotendeels gestippelde composities in de op 66n na grootste grot
van Spelonk (B 9), tot 15 m van de ingang.
Fig. 31. Dotted petrographs of site B 9. See Figs. 86, 89.


-N w .













0*
404,


lOo


^s L
w0 OM I u >
~~rji9


SPELONK
(B 10)


d


k Oak.
k^ lom


S10 am


W W
'w^


Fig. 32. Tekeningen en handafdrukken in een kleine druipsteengrot bewesten Spelonk (B
xo). Deze soort 'gekraste afdrukken' vormen nog een problem.
Fig. 32. A remarkable collection of drawings and handprints in a little cave west of Spelonk,
B xo. See Figs. 27, 91-4. a: 6 X 20 cm; d: 15 x 20 cm.











z0oo

- 2 -


2006II



(B 11)


SM0


SPELONK


Fig. 33. Tekeningen in een abri bij Roshikiri, bewesten Spelonk (B 1z),
die een heel andere indruk maken dan de tekeningen nit de naburige vind-
plaats B Io.
Fig. 33. Figures in an abri near Roshikiri, B x Field sketches and drawn
from photographs. See Figs. 27, 95-97. b: xg x 39 cm, 2.2 m high; c
13 x 23 cm, 1.9 m high; d: 16 x 22 cm; e: 14 x 22 cm.






















.-. .. .. .







0 AM,



CABAAI M
0 -' ^ f .f'ri ^ v.?'.


01 BA^/^^ -. I^J^L S


Fig. 34. Rotstekeningen in een abri bij Grita Cabaai (B 12); a
naar een foto getekend.
Fig. 34. Pictographs in an abri north of Rinc6n, Grita Cabaai, B I2;
a from a photograph. See Figs. 26, 98.


SANTA -
(B 15)


BARBARA

N / I .


10 Cm
I "
Fig. 35. Overblijfselen van een tekening in een fossiele brandingsnis van
bet middenterras bij Santa Barbara (B 13). De kalksteen is verkarst en
toont vele oplossingsholten welke met zwarte vlekken zijn aangegeven.
Fig. 35. Remnants of a petrograph in a wave-cut notch at Santa Barbara,
north of Kralendijk, B 13. The limestone shows clear solution phenomena;
some pits have been indicated by black dots. See Fig. 26.


10 cm


(B 12)
GRITA


S
















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 55


20cm

WECUA


W(8
N


(814)


.20 Mq


SPELONK (B8)


S 10 om











ONIMA (B4)


Fig. 36. Pictografiedn van een abri benoorden de Ceru Wecua (B 14) en
twee tekeningen van Spelonk (B 8) en Onima (B 4).
Fig. 36. Remnants of pictographs found in an abri north of the Ceru
Wecua, NW Bonaire, B 14, and two drawings of Spelonk, B 8, and Onima,
B 4, See Figs. 16, 26-27, 37.


O
"'
:;- ii~:~i
~:~: .~,
























"20 i 0.





WECUA (B 14)

F .



20 cm 1 0 cm 0O

Fig. 37. Onduidelijke resten van tekeningen zoals zij in de abri benoorden
de Ceru Wecua (B z4) werden gevonden.
Fig. 37. Indistinct remnants of pictographs as found in an abri north of the
Ceru Wecua, B 14. See Figs. 27, 36. From W to E: a, 2 m high, b next to
a; c-d 3 m high, dots too small to be fingerprinted; *, 2j m high; f, about
5 m from 0, 2 m high.









t


b'
0

JfJ
0


(B 7)


a ",* W -


A


CA LBAS






0 n.


0tt~


0

00
G)


Fig. 38. De rotstekeningen bij Pos Calbas, bezuidoosten Kralendijk, naar in 1967 gemaakte
foto's getekend. Een algemeen overzicht, zoveel mogelijk in ware verhoudingen; alleen het
tweetal m-o behoort wat verder weg]te liggen. Onderste tekeningen op 1,3 m hoogte, bovenste op
2,10 m; d op I,6-x,8 m.
Fig. 38. All petrographs known from the site near a well, called Pos Calbas, more or les proportion-
ally drawn from photographs. See Fig. 26; and I, p. 36, fig. 36. a = 'sun' 7.5 x 8 cm, with
'rays' about 11.5 cm diam.; d = abt. 14.5 x 26 cm; 0- 9 x 23.5 cm; i 6.5 x 8 cm.















P. WAGENAAR HUMMELINCK


SIRIBANA


(A O






(A31)


Fig. 39. De eerste inscriptie bij Siribana (A 31), welke op ARUBA werd
gevonden sinds Pastoor VAN KOOLWIJK in 1885 schreef, dat hij op dit
eiland een enkele figuur had gezien welke op een granietblok was ingegrift.
Het zijn in hard diorietgesteente gekraste tekeningen, waarvan alleen de
haltervormige figuur op bekende Arubaanse rotstekeningen gelijkt; de
'twee-koppige' figuur doet denken aan sommige Surinaamse petroglyphen.
Fig. 39. Two petroglyphs in a diorite rock at Siribana, near Santa Cruz,
A 31. The 'two-headed' geometric figure, at the right, differs markedly
from all other rock-drawings sofar known on these islands. See Figs. 99-
102.














I 1111J 1 11111


Cueba Dos Placa
Tafelberg Cu r a a o
Io1


* L' % ,,,,-' "

I.,..-
*\ a. *


,... \
depe "I A


Fig. 40. Een vluchtige schets van een beschutte plaats tussen twee enorme
kalksteenblokken, aan de oostelijke punt van de Tafelberg van Santa Bar-
bara, CURACAO, welke Indianen mogelijk tot verblijfplaats heeft gediend.
Op plattegrond en lengtedoorsnede is te zien, hoe achter een muurtje van
geraapte kalksteenblokken de bodem min of meer waterpas kon worden
gemaakt. Direct wonder de dalwaartse ingang van deze plaats, welke Cueba
dos Placa werd gedoopt, ligt een schelpen-afval hoop, waarin een dikke
laag Cerion uva opviel.
Fig. 40. A hastily sketched ground-plan and length section of a place be-
tween two huge limestone boulders on the easternmost slope of the Tafel-
berg Santa Barbara, which possibly was made suitable for habitation by
Amerindians. After the building of a low wall of limestone rock the bottom
behind it could be flattened. In front of this shelter, which was called
Cueba dos Placa, an Indian shell mound occurs, with a thick layer of
Cerion uva, from all of which the apical whorls have been removed. -
See Figs. 103-o18.


/U















P. WAGENAAR HUMMELINCK


SUMMARY

LINEAR ROCK DESIGNS OF CURACAO,
ARUBA AND BONAIRE

Part IV

This Part IV deals almost exclusively with Bonaire petro-
graphs. Two very different kinds of 'primitive art' have been
added: a petroglyph of Aruba, and a supposed Indian stone wall
of Curacao.
The plan of this article is the same as that of the previous ones,
and aims at a complete documentation by drawings and photo-
graphs. The author an amateur in archaeology is well aware of
his limitations.
Rock art in the Netherlands Antillean islands of the Leeward Group falls
into two clear but unequal divisions paintings and engravings. There are
about 6o painted sites described to only three engravings.
In this documentary survey of Antillean pictographs (linear rock designs,
rotstekeningen s.l.) the terms rock paintings (rotsschilderingen) and rock
drawings (rotstekeningen s.s) are used indiscriminately. Most of the autho-
rities lean heavily on the word painting, they rarely use petrograph.
As, however, confusion with the geological petrography seems most unlike-
ly, in the present publication the word petrograph (rock drawing s.s) was
not avoided in contrast with petroglyph (rock engraving), when definite
line drawings and coloured paintings had to be lumped together under
one head.

The first sketches of Bonaire rock drawings were made in 1875
by Father A. J. VAN KOOLWIJK, and were published by Father
P. A. EUWENs in the monthly Neerlandia (1907). Since then
only little scientific attention has been paid to these well-known
petrographs of Spelonk and Onima.
Father VITus BRENNEKER, O.P. (1941-1946) discovered several
new localities, which have been summarized by JOHAN HARTOG
in his extensive work on Bonaire (1957). BRENNEKER'S main
contribution which was published in the daily paper Amigoe di
CuraFao (i94I) has been reprinted in the present article for the
greater part, while also those parts of FERIZ's archeological report
Zwischen Peru und Mexiko (1959) dealing with Bonaire petro-















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE 61
graphs have been included verbatim for the sake of completeness.
Finally, attention has been paid to the controversial discovery of
CHARLES LACOMBE according to RICHARD POITIER'S account in
The Miami Herald (1970) who "recognized two or three Mayan
hierogliphics" in the 'caves of Onima'.

Father VAN KOOLWIJK distinguished four different localities, on-
ly three of which could be traced by the present author (viz. B
2-4). These pet rogr a phsof Onima (B 1-4) are found on sheltered
places along the steep cliff of a limestone terrace. The drawings
of the most spectacular group, B 3, are purely ornamental: grace-
ful hooks, encircled crosses, griddled circles, and several complicat-
ed figures with dotted designs. At first sight these dotted lines and
designs did not seem to be remarkable, until it was discovered that
many dots are not specks of paint but small pebbles embedded in
the limestone matrix of the conglomerate layer on which the
drawings have been made.
Next to this site, B 3, a few indistinct remnants of paintings are
found on a much less favourable place, B 4.
The pictographs of site B 2, occurring on a conglomeratic sur-
face of a less coarse texture, are distinctly different. There are
designs in dark and light reddish brown, in many cases in bluish-
grey hues, partly covering each other and often almost effaceds
Fissures in the rock were used as a starting point, and sun-motive.
were painted around circular holes.
The main grotto of Spelonk, B 6, contains the most extensive,
but not the most diversified collection of rock drawings of the
Netherlands Antilles. As in comparable places, e.g. A I and B 9,
all drawings are found as far inside as daylight permits. Most
striking here are some graphs distantly resembling ballet-dancers.
In the neighboring cave of Spelonk, B 9, dotted drawings are
in the majority. Among the petrographs found in three smaller
caves or shelters along the same limestone cliff of the plantation
Bolivia, B 8, io and ii, some graceful compositions and several
handprints are of special interest.
These two main groups of rock drawings near Onima and
Spelonk have been figured in detail.
Special attention has been paid also to sites, near Pos Calbas,
B 7, and Wecua, B 14. Too little time could be devoted to the
fossil surf notches along the coast of Santa Barbara, B 13, and
to the isolated site of Grita Cabaai, B 12.















P. WAGENAAR HUMMELINCK


No visits could be made to the Ceru Caomati (Seroe Kaumati),
near Onima, and other places where more rock drawings may oc-
cur.

Rock engravings are as rare on the islands as rock paintings are
common. In 1885 Father VAN KOOLWIJK found on Aruba one
single figure engraved in a granite boulder. It could not be as-
certained if this was the same petroglyph which was shown to
the author in 1963 by IVAN TJON SIE FAT and W. VAN DER
MARK, on a diorite hillock at Siribana, near Santa Cruz (A 31).
It is a typical rubbing design, a 'two-headed' geometric figure
which reminds one of certain shallow-engravings found in
Suriname. A second petroglyph, however, shows a composition of
concentric circles, quite similar to the white petrographs of
Arikok (A 7 b-c) and elsewhere.

When I visited the quarry of the 'Mijnmaatschappij Curagao',
Curagao, in 1963, PAUL STUIVER drew my attention to a small
wall of pieces of limestone-rock, which was supposed to have been
built by Amerindians fencing off a shelter on the steep eastern
slope op the Tafelberg of Santa Barbara. Next to this shelter,
called Cueba dos Placa, there was an Indian shell mound, with an
accumulation of the common land mollusk, Cerion uva. The api-
cal whorls of all Cerions had been removed, no doubt by crushing,
so that the contents of the shells could be easily sucked out. This
site was destroyed in 1968 in the process of mining.
A CONTENTS & INDEX to 'Rotstekeningen' I-IV has been added for the
benefit of all those who are interested in the rock art still to be found in
Curarao, Aruba and Bonaire.



















ROTSTEKENINGEN VAN CURACAO, ARUBA, BONAIRE


CONTENTS & INDEX



LINEAR ROCK DESIGNS OF CURACAO, ARUBA AND BONAIRE
ROTSTEKENINGEN VAN CURAAO, ARUBA EN BONAIRE




I = D West-Indische Gids 34, 1953, p. 173-209, 36 figs. [6 ps. excl.]
II = De West-Indische Gids 37, 1957. p. 93-126, 41 figs., 8 PI. [20 pls. excl.]
III = Niuwe Wast-Indische Gids 41, 1961, p. 83-126, 67 figs. [16 pls. excl.]
IV = Nieuw. Wst-Indische Gids 49, 1972, p. 1-66, o18 figs. [34 pis. excl.]

[Figure-numbers of photographs in italics.]

I II III IV
p. fig. p. fig. p. fig. p. fig.
History
A. J. VAN KOOLWIJ 59 4 3 2
K. MARTIN 11 3,26 96 I
A. L. PINART 13 96,122 PI. z-
G.MALLERY 13
P. A. EUWENS 16 4 3 2
V. BRENNEKER 17,36 34 3
J.HARTOG 17 96 3
A.D.RINGMA 5,8 I6,I8,95,1oo 3
20,27
H. FzRz 84 2-4 7 3-4
I. TJoN SIE FAT 83
J. G. DE JONG 98 32, 35-37


Petrographs
CURA4AO
C Tafelberg
a--
C2 Ronde Klip
a-i
C 3 Hato
a
C 4 Hato
a
C 5 Rooi Rinc6n
C 6 Rooi Rinc6n
a
C 7 Hato
a-i


17 5
17 6
9, x6-17
24 6
16
25 6
i8
25
18-19


7
x8-19
7
18-19


I, 103




















64 P. WAGENAAR HUMMELINCK

I II III IV
p. fig. p. fig. fig p. fig.

C8 Hato 32 7
a 16
C9 Hato 32 8
a-b x6
C io SeroediCueba 32 8
z-o 1o,22-24
Cxx SantaMartha 98 30,32
e-b 33.66
C12 SantaMartha 98 31
o-d 34
C 3 St. Jan 98 36
a-I 35


AKUBA

A x Fontein
Z-5S
A2 Aj6
a-I
A3 PiedraPlat
a-k
A 4 Seroe Canashito
a-d
A 5 Seroe Canaahito
a-x
A 6 Tanki Lendert
A 7 Arikok
a-i
A 8 Arikok
z-s6

A 9 Arikok
a-d
A o Arikok
o-d
Aix Arikok
o-I
A 2 Arikok
a
A 13 Babijn
o-c
A x4 Babijn
a-6
A 15 Boca Grandi
a-*
A 6 Paradera
a-@
A 17 Paradera
ao-
A i8 Parader
a-c
A ig Paradera
a-f


33
Z3-S, 32
35
3o-31
35
Ii, 27-28
35 25
Z2, 27-29


20-2X

97 2, 2
3-1o, a-32


98 11
12,34-36
99 ,1.20
13-x8,33.
37-41
oo
19


, 47.49 .5x,
53,6o


".99


9x 3.39


4o-4z

6.42-45


6.46

6

7
47
7

8
49
9.48

10

11.50

12

13.52

14





































Fig. 41. Ie kalkstecnterrassen tussen Fontein (1.) en Rooi Onima (r.) aan
de noordkust van Bonaire. l)e vindplaatsen van Onima (B 2-4) zijn ge-
legen wonder de laagste terrasrand welke op de foto te zien is.
Fig. 4r. Limestone terraces between Fontein and Onimna. Approximate
height of lowest (in the foreground), middle, higher and highest terrace
respectively 8, , 50 and 8o in. Sites 13 2 4 blow the edge of the middle
terrace. Vegetation with conspicuous Cereus repandus.


Fig. 42. De incest bekende vindplaats van Onima aan de noordrand van
Ccru Plat op Bonaire (B 3).
Fig. 42. General view of the well-known site of Onima, B 3, below the
edge of the middle terrace of Ceru Plat. Scanty thorn-shrub vegetation
with large Cereus repandus.










































Fig. 43. Een algemene indruk van de meest bekende vindplaats van Oni-
ma (B 3), waar de rotstekeningen op de onderzijde van een overhangende
conglomeraatbank zijn aangebracht. In het midden de door FtRIZ af-
gebeelde druipsteenformatic welke aan een grote vogel doet denken.
Fig. 43. A general view of the site of Onima, B 3, showing the overhanging
conglomeratic layer with dripstone formations, including a bird-like
figure in de centre of the picture. See Fig. 4.


a, ~4-*
A5iL:i ~


Fig. 44. Een kleine druipsteengrot aan de noordrand van het middenterras
van de plantage Bolivia (B to), bewesten Spelonk, waarin interessante
handafdrukken warden gevonden.
Fig. 44. A small dripstone cave west of Spelonk, Bonaire: Site B 1o.








































Fig. 45. landschap bij Spelonk, op de plantage Holivia, Honaire. D)e
ingang van de g grte grot light geheel rechts op de foto, wonder de rand van
het middenterras (BH en 9).
Fig. 45. Landscape of Spelonk. Sites o) and o are situated bellow the middle
terrace (right centre). On the lower limestone plateau a few trees, among
which llaematoxvlon brasiletto and faiquinia harbasco, and scanty shrubs,
chiefly C'roton flarens.


p ..L .


Fig. 46. De ingang van de grootste twee gotten van Spelonk, Bonaire
(B 9 en B 6)
Fig. 46. Entrance of Spelonk caves B 9 and B 6, below the edge of the
middle terrace of northeast Bolivia.









































Fig. 47. Ingang van de grot van Spelonk (B 6), een ruime hal waar-
van het dak door onregelmatig gevormde druipsteenpilaren schijnt te
worden ondersteund.
Fig. 47. Entrance of the large cave of Spelonk, B 6, showing a great
number of irregular dripstone pillars and weathered stalactites.


Fig. 48. De abri bij Druif, benoorden de Ceru Wecua (B 14), op de plan-
tage Brasil, Bonaire. Het keukentrapje staat op een deel van de vlakke
bodem dat vroeger hoger is geweest. De voorgrond geeft een beeld van de
grote grofheid van het conglomeraat, dat naar boven in kalksteen overgaat.
Fig. 48. A shelter north of the Wecua, B 14. Note the step ladder on a
levelled off place. Foreground showing large diabase boulders in a calcera-
ous matrix.













































Fig. 49. n deel van de westelijke vindplaats van Onima (It 2). dat ece
beeld geeft van de verschillende wijzen waarop lier (de rotsschilderkunst
werd bedreven.
Fig. 49. The Onima site B -. Fissures in the rock were used as a starting
point, and sun designs were painted around circular holes. See Figs. 7-8'


Fig. 50. Ongeveer hetzelfde deel van de vindplaats van Onima (B 2),
uit een andere hoek gezien, waarbij de spleet in de kalksteen, waaromhecn
enkele figure zijn gerangschikt, sterker opvalt.
Fig. 50. Almost the same part of site B 2, seen from a different angle. -
See Figs. 7-8.











































Fig. 51. De westelijke vindplaats van Onima (B 2), rechts van het central
zonne-motief.
Fig. 51. Another part of site B 2, Onima. See Figs. 7-8.


Fig. 52. Het central deel van de rot.schilderingen van Onima (B 2).
gerangschikt om cen oplossingsholte in het fijne conglomerate waarop de
pictografiecn warden uitgevoerd.
Fig. 52. Central part of the pictographs of B 2. Designs in dark and light
red-brown and in bluish-grey hues, partly covering each other. See Figs.
7-8.










































Fig. 53. Linker decl van de oostelijke vindplaats van Onima (B 3).
Fig. 53. Left part of the Onima site B 3. See Fig. q.


Fig. 54. Rechter deel van de oostelijke vindplaats van Onima (B 3).
Fig. 54. Right part of the Onima site B 3. See Figs. o1, 62.















































Fig. 55. Enkele pictograficcn van de oostelijke vindplaats van On im a (B3).
Fig. 55. Part of the pictographs of B 3. See Figs. II: 4-6, ii.


Fig. 56. I'ictograficcn van Onima (13 3). Op deze vindplaats zijn niet
alle punten kleurstofstippiin dikwijls zijn lht ook klcine rolsteentjes
van de conglomeraatbank waarop de tekeningen zijn aangebracht.
Fig. 56. IPictographs of B 3. See Fig. 1: 1-2, 14.










































Fig. 57. Ecn karakteristick grenpje rotstekeningen van Ontima (1It j.
Fig. 57. Pictographs of j 3. Not all dots are specks of paint but alo
small phl)bles, embedded in the limestonet matrix of tnh cIonglollmera'llt
layer on which the drawings have been made. See Fig. II: .,12 IJ).































Fig. 58. Twee omlijnde kruisen van het abri van Onima (M; 3).
Fig. 58. Two encircles crosses of B 3. See Figs. ii and I0: 13, 15-U7.


















































Fig. 59. ;epiincteerde tekeningen van Onima (B 3), en twee 'veelpotige
wczentjes.
Fig. 59. I)ot design and insect-like figures of 1 3. See Fig. 13: 8-9, 18-21.


Fig. oo. Een paar merkwaardige tekeningen van Onima (B 3). waarvan
66n doet denken aan de afbeelding van cen Heilige (30).
Fig. o. Some curious drawings of site H 3. See Figs. () and 2 : 27 32.













































Fig. 61. Rotstekeningen van Onima (B 3), waarin de stippen overwegend
steentjes zijn.
Fig. 61. Pictographs of B 3, Onima. See Figs. 12-13: 20--7.


Fig. 62. Overzicht van het rechterdeel van de vindplaats van Onima
(B 3), met de overhangende conglomeraatbank waarop de tekeningen wer-
den aangebracht.
Fig. 62. General view of site B 3, right part, showing the overhanging
conglomerate layer with some dripstone at its margin. See Figs. 10, 43,


















































Fig. (. J. lhegante tekeningcn van (ni n a (1 3), op de onderkant van een
conglomneratbank aangebracht.
Fig. (3. Graceful hooks of Onima, B 3. See Fig. 15: 33 -42.


F;ig. (4. "Tekeningen vilan dle ostelijke \inllplaats van l() Iina (1 3).
Fig. (4. Rock-drawings of 1 3, )nima. See lFig. 15: 42 -44.











































Fig. 65. De roodbruin 'slang' bij de ingang van de grote grot van Spe lon k,
Bonaire (B 0).
Fig. 65. A reddish-brown 'snake' near the entrance of the large cave of
Spelonk, B 6. See Fig. 18: 3.


Fig. 66. Drie reeds welbekende figure van de grot van Spelonk (B 6).
Fig. 66. Three already well-known designs at the entrance of Spelonk,
B 6. See Fig. 18: 7-9.










































Fig. 67. Rotstekeningen bij de ingang van Spelonk (B 6).
Fig. 67. Petrographs of B 6. See Fig. 18: 4-6.


Fig. 68. Tekeningen in de grote grot van Spelonk (B 6).
Fig. 0S. Petrographs of B 6. See Fig. 19: 13-14.









































Fig. 69. Rotstekeningen in de schemer van Spelonk (I (,).
Fig. xb. P'etrographs in the shades of BH See Fig. 20: 23 24.


Fig. 70. Een bewonderingswaardige composite uit Spclonk (B 6).
Fig. 70. A beautiful rock design in the shades of B 6. See Fig. I9: 79.









































Fig. 7r. Het begin van een verrassende series tekeningen op een kalk-
steenwand in de schemer van de grote grot van Spelonk (B 6).
Fig. 71. Rockdrawings of B. 6. See Fig. 21: 25-26.


Fig. 72. Het 'balletklasje' van Spelonk (B 6): 'vooroefeningen.'
Fig. 72. 'Ballet scene' inside a limestone cave, B 6: 'preliminary exercises'.
See Fig. 21: 27-30.







































Fig. 73. Het slot van de verrassende series tekeningen op een blanket kalk-
steenwand van de grote grot van Spelon k (B ().
Fig. 73. Rock-drawing of 1H See Fig. 2 : 34-35.


Fig. 74. Het 'balletklasje van Spelonk (B 6): de uitvoering,.
Fig. 74. 'Ballet scene' inside a limestone cave, 13 : 'the performance,.
See Fig. 21: 31-33.












































Fig. 75. Rotstckcningen van hct plafond van Spelonk (B 6).
Fig. 75. Petrographs from the roof of B 6. See Figs. 19: 16, 18, and 22:
44-45-


Fig. 70). Rotstekeningcn van hlt dak van Spelonk (B 6).
Fig. 70. Petrographs from the roof of B (. See Fig. 22: 40-42.







































Fig. 77. Rotstekeningcn van de ingang van Spelonk (1H ).
Fig. 77. Rockdrawings near the entrance of IH 0. Sec Fig. 22: 37 39.


Fig. 78. Verweerde tekeningen op het plafond van Spelonk (B 6).
Fig. 78. Rockdrawings on the roof of B 6, near the entrance. -Sec Fig. 25:
56-57 and 58-59.























Ahi


Fig. 79. Twee figuurtjes nabij de ingang van Spelonk (3 6).
Fig. 79. Small sun-design and anthropomorphic figure in the large cave of
Spelonk, B 6. See Fig. 22: 43 and 36.


Fig. So. Twee figure van de grote grot van Spelonk (B t).
Fig. 80. Two drawings of 1 b. See Fig. 20: 21, and 24: 52.










































Fig. 8i. Twee tekeningen van het plafond bij de ingang van de grote grot
van Spelonk (B 0).
Fig. 81. Two drawings from a well-protected place near the entrance of
1 (0. -See Fig. 25: 6o-6t.


Fig. 82. Twee composities van het dak van Spelonk (B 6).
Fig. 82. Two fine petrographs on the roof of B 6. See Fig. 24: 54-55.














































Fig. 83. Resten van tekeningen en handafdrukken tussen het verweerde
druipstccn op het plafond bij de ingang van Spelonk (H 6).
Fig. 83 Petrographs between weathered dripstone on the roof of B 6. -
See Fig. 25: 62-65.


Fig. 84. Twec rotstekeningen van ccn grot bewesten Spelonk (B 8).
Fig. 84. Two petrographs of site 1 8, \V of the large cave of Spelonk.
See Fig. 29: a and d.











































Fig. 85. Twee andere sierlijke tekeningen van de grot bewesten de grote
Spelonk (13 8).
Fig. 85. Two other graceful pictographs of site IH See Fig. 29: /and g.


Fig. 86. Twee rotstekeningen uit de oostelijke grot van Spelonk (B 9).
Fig. 86. Two drawings from site B 9. Sec Fig. 31, q and j.




































Fig. 87. Tekeningen op het verweerde plafond van de oostelijke grot van
Spelonk (B9).
Fig. 87. Drawings on the weathered roof of 1 9. See Fig. 30: e-g.


Fig. 88. Tekeningen van de zoldering van de oostelijke grot van Spelonk
(B 9).
Fig. 88. Drawings of B 9, 16 in from the entrance, i in high. See Fig. 30:
b-d.






































Fig. 89. Enkele eenvoudige rotstekeningen uit de oostelijke grot van
Spelonk (Bg.)
Fig. 89. Simple petrographs of site 13 9. See Fig. 31: 1-n.


Fig. go. Stippeltekeningen vlak bij de ingang van de oostelijke grot van
Spelonk (B 9).
Fig. go. Dotted designs on the weathered roof of site B 9. See Fig. 30:
h-i.













































Fig. 91. Petrografiein in een kleine druipsteengrot ten western van
Spelonk (B o1).
Fig. 9g. Petrographs in a small cave W of Spelonk, B 10. See Fig. 32:
a-b.


Fig. 92. Een van de 'veervormige' figure uit een kicine grot ten Westen
van Spelonk (1H Io).
Fig. 92. A pictograph of 13 to. See Fig. 32: c.










































Fig. 93. Enkv'l boeiende tekens in etn Idtline druiipstcengrot Ibwesten
Spelonk (H to).
Fig. 93. PItrograph with 'scratched' hand prints iln a smalll lillnstonll cav\'e
\ of Spelonk, l i o. See Fig. 32: d( c.


Fig. 94. Merkwaardige handafdrukken uit cen druipsteengrot bewesten
Spelonk (1B o).
Fig. 94. 'Scratched' hand prints in site 13 o. See Fig. 32: e-g, k.











































Fig. 95. Hen opvallende composite in een ondiepe grot bij Roshikiri,
bewesten Spelonk (B II).
Fig. 95. Petrograph in an abri near Roshikiri, B Ii. See Fig. 33: a.


Fig. 90. Figuren op het venveerde plafond van een ondiepe grot bij
Roshikiri, bewesten Spelonk (B II).
Fig. go. Weathered rock drawing in an abri near Roshikiri, 1 Ix. See
Fig. 33: d-e.

































Fig. 97. I)e'slangen' van de grot bij Roshikiri. Ihew'stvn Speilon k (11 I )
Fig. 97. The two 'snakes' of Roshikiri, 1t iI. Se Fig. 33: h I


Fig. 98. I)e meest opvallende tekening van (rita Ca bhiai (1~ 2).
Fig. 98. A striking rock drawing of the limestone abri (rita (';balai. I3r 2.
See Fig. 34: a.




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs