• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00053
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1971
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00053
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

processing ( INSTR )


Table of Contents
    Front Cover
        Page i
    Half Title
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 32a
        Page 32b
        bPage 32c
        Page 32d
        Page 32e
        Page 32f
        Page 32g
        Page 32h
        Page 32i
        Page 32j
        Page 32k
        Page 32l
        Page 32m
        Page 32n
        Page 32o
        Page 32p
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 112a
        Page 112b
        Page 112c
        Page 112d
        Page 112e
        Page 112f
        Page 112g
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 200a
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
    Back Cover
        Page 220
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Adhin, Dr.Mr. J.H., Geijskes, Dr. D.C., Kruijer, Prof. Dr. G.J., Steen, van der, Drs. L.J., Westermann, Dr. J.H., Wagenaar Hummelinck, Dr. P.


nl





Voorkaft










Nederlands West-Indische Gids




nl





Titelblad


V' \li NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS








Nederlands West-Indische Gids




nl





Titelblad


NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS ONTSTAAN UIT DE WEST-INDISCHE GIDS VOX GUYANAE CHRISTOFFEL ACHT BN VBBRTIOSTE JAARGANG 'S-GRAVENHAOE MARTINUS NIJHOFF 1971








Nederlands West-Indische Gids




nl





Titelblad


C /97-T b /!// rtgAfe rsm>ed, c/rfinf <Ae n'gA/ to <rans/ate or to or ^>aris <Aro/ n awy /orm PRINTED IN THE NETHERLANDS








Nederlands West-Indische Gids




nl





Inhoud


INHOUD VAN DE ACHT EN VEERTIGSTE JAARGANG Adhin, J. H., De immigratie-dag van Suriname: 5 juni 206-219 Biharie, S., Hindostaanse muziekinstrumenten en zang in Suriname 193-200 Franke, Richard, Economie circuits in a Surinam village 158-172 /"" Gerlings, H. J. Marius, Het Koninkrijksstatuut . 135-157 Jong, C. de, Aantekeningen over Jan Reeps in Suriname, 1693 201-205 Kruijer, G. J., oe&6es/>retng 129-134, 134 Maduro, A. J., Enkele opmerkingen over Richard Wood's artikel over 'The English loanwords in Papiamentu' 190-192 Suarez, Maria Mathilde, Terminology, alliance and change in Warao society [7 platen] 56-122 Wagenaar Hummelinck, P., fioe&ies^re&mg .... 123-129 Westermann, J. H., Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer [16 platen] 1-55 Wood, Richard, The English loanwords in Papiamentu 173-189








Nederlands West-Indische Gids




nl





Inhoud


VI INHOUD VAN DE ACHT EN VEERTIGSTE JAARGANG BOEKBESPREKING Abraham van der Mark, Eva Elisabeth, Vm'i mama. nAe/e /are/ten win geztnss/rucfttttr o_> Cwafao (Kr.) . 129-134 Eficyc/o^erfie van de JV<ir/andse ^4 /i7/e (P. W. H.) . . 123-129 Hermans, Willem Frederik, .De /aa/5te resten Zro/uscA N (Kr.) 134 >ra/ttt: Onderschrift Plaat XI, lees "Het station van Onderschrift Platen XIII en XIV, lees Gansee in plaats van Koffiekamp.








Nederlands West-Indische Gids




nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


J. H. WESTERMANN HISTORISCH OVERZICHT VAN DE WORDING EN HET ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER Man-made lakes or reservoirs are usually built for some primary purpose, but the construction or presence of reservoirs can create secondary problems which may involve economic loss and human suffering unless reservoir planning in its earliest stages thoroughly considers both primary and secondary aspects.



/aftes, FAO 1969 1. TECHNISCHE EN ECONOMISCHE ASPECTEN t 2. NATUURWETENSCHAPPELIJKE, MEDISCHE EN SOCIOLOGISCHE AS-PECTEN 19 3. HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK, I962-I969 29 4. BIBLIOGRAFIE a. Technische en economische aspecten 41 b. Natuurwetenschappelijke, medische en sociologische aspecten 47 c. Het natuurwetenschappelijk onderzoek 50 1. TECHNISCHE EN ECONOMISCHE ASPECTEN In 1924-1925 was voor de eerste keer in Suriname sprake van opwekking van waterkracht en wel ten behoeve van een door de Surinaamsche Bauxite Maatschappij te bouwen alumimumfabriek. Amerikaanse ingenieurs achtten toen alleen de Marowijne daarvoor geschikt. Mede omdat het hier een grensrivier betreft en doordat de maatschappij zich kon verzekeren van de energie van een in de U.S.A. in aanbouw zijnde waterkrachtcentrale is toen van het Surinaamse project niets gekomen.



Nadat begin 1950 door Prof. Ir. W. F. Eysvoogel opnieuw was gewezen op de mogelijkheid om de Surinaamse rivieren








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


2 J. H. WESTERMANN dienstbaar te maken voor het opwekken van hydro-electriciteit, kwam op 28 augustus 1950 het rapport van Prof. Dr. Ir. W. J. van Blommestein, die door Dr. E. J. A Campo van de Economisch-Financile Sector van het Cordinatie College Suriname was uitgenodigd terzake advies uit te brengen. Grotendeels op basis van de met fondsen van het Welvaartsplan in 1948 en 1949 door het Cartografisch Bedrijf van de KLM (Delft) gemaakte luchtkartering ten noorden van de 4de breedtegraad ontwierp van Blommestein Zfew comfo'Maij'e-^/an voor ie Sn'ame-rme)'.



Door een koppeling van de stroomgebieden van de Lucie-rivier, de Tapanahony en de Suriname-rivier en de constructie van een 15-tal dammen zou een jaarenergie van ruim 7 milliard kilowattuur bereikt kunnen worden. Behalve van die waterkrachtopwekking zou Suriname kunnen profiteren van een goede scheepvaartverbinding van de kust naar het binnenland, van irrigatie en van een grotere zoet watervisvangst.



In een uitvoerige nota van juli 1951 kwam Eysvoogel terug op het vraagstuk van de energievoorziening (zie ook zijn populaire artikel van 1951).



Al eerder, in februari 1951, werd Ir. R. Zonneveld door het Cordinatie College Suriname op 30 juli 1951 vervangen door de Stichting Planbureau Suriname voor het doen van terreinonderzoek naar Suriname uitgezonden en belast met het verrichten van verkenningen, uitvoeren van barometrische hoogtemetingen ten behoeve van de aero-triangulatie van het stuwmeergebied, het plaatsen van zelfregistrerende peilschalen en regenmeters te Brokopondo aan de Suriname-rivier en te Affivisiti aan de Tapanahony, het doen van debietmetingen in de Suriname-rivier en het verrichten van waterpassingen langs mogelijke trace's van secundaire dammen.



Door het Cartografisch Bedrijf van de K.L.M, was medio 1950 begonnen met het in kaart brengen op schaal 1 : 10.000 van het stuwmeergebied en omgeving (totaal ca. 4500 vierkante kilometer).



Toen bleek dat ter weerszijden van de in eerste instantie gekozen stuwdamlocatie Brokopondo de secundaire dammen aanzienlijk langer en hoger zouden moeten worden gemaakt dan oorspronkelijk was geraamd, werd ultimo 1951 besloten een vermoedelijk betere locatie te kiezen en wel 'Sara', 8 kilometer bovenstrooms van Brokopondo en even benedenstrooms van de uitmonding van de Sarakreek in de Suriname-rivier; later werd aan deze locatie de reeds bij de bevolking bekende naam Afobaka ge-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Sketch map of northeastern Surinam ATLANTIC OCIAN 25 50 75 ISO km Fig. i. Schetskaartje van noordoostelijk Suriname waarin de ligging van het BroAopowdo-.s/Mwneer is aangegeven. (Naar een afbeelding uit een rapport van P. Leentvaar).








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


4 J. H. WESTERMANN geven. Hier zou weliswaar de hoofddam langer en hoger zijn dan bij Brokopondo, d.w.z. ca. 1500 meter, maar het aantal secundaire dammen geringer.



In mei 1951 werden door de Geologisch Mijnbouwkundige Dienst, Paramaribo, twee veldploegen ingezet voor geologisch onderzoek in het stuwmeergebied en voor funderingsonderzoek van de hoofd- en secundaire damlocaties en de natuurlijke waterkeringen. Grond- en boormonsters werden voor de beoordeling van hun geschiktheid als dambouwmateriaal opgezonden naar het Laboratorium voor Grondmechanica te Delft. De G.M.D. stelde van de tot 1 september 1952 verkregen resultaten een omvangrijk rapport op, gedagtekend 10 oktober 1952. Het onderzoek van het stuwmeergebied bracht geen belangrijke ertsvoorkomens aan het licht.



Op 1 augustus 1951 werden de zelf registrerende peilschalen in werking gesteld en bij Brokopondo een aanvang gemaakt met de geregelde waterdebietmetingen. Voor dit hydrologisch onderzoek, mede omvattend regen waarnemingen, temperatuurs-, vochtigheids-, verdampings- en slibtransportmetingen alsmede de interpretatie van alle gegevens voor de becijfering van het voor het waterkrachtwerk te verwachten continudebiet, werd medio december Ir. S. H. Ringma door de Nederlandse Rijkswaterstaat ter beschikking van het Planbureau gesteld, nadat hij op 10 november een werkprogramma had ingezonden.



In 1952 werd het aantal regenstations belangrijk uitgebreid en werden, behalve de dagelijkse debietmetingen bij Brokopondo, incidentele afvoermetingen te Pokigron en Semoissi verricht. In het bos bij Semoissi werden metingen gedaan van het percentage van de neerslag dat de bodem bereikt (ongeveer 75% van de totale regenval). Te Brokopondo werd de verdamping van een vrij wateroppervlak gemeten: bij een regenval van 2273 mm per jaar was er een verdamping van gemiddeld 3,3 mm per etmaal, d.i. ca. 1200 mm per jaar. De jaarlijkse slib- en zandafvoer bleek bij Brokopondo slechts 7000 kubieke meter groot te zijn zodat geen gevaar zou bestaan voor dichtslibbing van het stuwmeer. Ringma rapporteerde aanvankelijk in zijn #y^ro/ogjscAe A^oia's j (4 juni 1952), 2 (26 juli), 3 (19 augustus), 4 (oktober) en 5 (24 januari 1953, n<foers/ag a/vocr/aar J952). Het laatste verslag geeft, ondanks de korte waarnemingsperiode, een fraai en gedegen overzicht in tekst, kaarten, grafieken en tabellen van o.a. het rivierverval, de waterstanden en -afvoeren, neerslag, verdamping, kwel, en transport van slib en zand. Na zijn eervol ontslag op








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Brokopondo lake 10 15 km Fig. 2. Schetskaartje van de omtrek van het BroAo/on<io-s<utwMr waarin de grillige contouren en de talrijke eilanden niet zijn aangegeven. (Naar een afbeelding uit een rapport van P. Leentvaar).








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


6 J. H. WESTERMANN 28 februari 1953 schreef hij in Nederland zijn TVota A^o. 6 (1953) waarin hij tot de conclusie kwam dat de regenval ter plaatse van de damlocatie geen bezwaar behoefde te vormen voor de bouw van een aarden dam.



De genoemde stuwdamvooronderzoekingen sedert 1 augustus 1951 onder de algemene leiding van Ir. L. van Geuns, te werk gesteld op het Planbureau te 's-Gravenhage werden beschreven in de Bijlagen A bij de Jaarverslagen van het Planbureau over 1951 en 1952 (L. van Geuns, 1953). Op 24 december 1952 werd geconcludeerd dat de uitvoering van een stuwdam in de Surinamerivier, annex de bouw van een waterkrachtwerk met een vermogen van minstens 100.000 kilowatt uit tecAm'sc/t oogpunt geen uitzonderlijke moeilijkheden zou opleveren, dat de locatie Sara de meest gunstige bouwplaats zou zijn en dat slechts de constructie van een aarden hoofddam economisch aanvaardbaar zou zijn (zie ook van Geuns, Sc/ta&eZs 1953).



Een missie van de Internationale Bank voor Herstel en Ontwikkeling onderzocht van 28 oktober tot 28 november 1951 de economische situatie in Suriname en stelde in de Tec/miscAe fli)7age Afo. 4 van haar rapport van 6 mei 1952 vast dat de bouw van een dam te Brokopondo tot de technische en economische mogelijkheden zou behoren; geadviseerd werd studies te verrichten met betrekking tot een betonnen dam, als alternatief van een aarden of stenen dam. Zie ook het Planbureau-ontwerp De gronds/agew ian gen <ien/aren/>/aM voor Sw*# (Het Brokopondoplan, jp. 108-113), juni 1952.



De uitvoerige nota, gedateerd 21 november 1952, van de Billiton Maatschappij kwam daarentegen, op grond van de door deze maatschappij ingestelde geologische en technisch-economische studies, tot weinig optimistische conclusies. Uitgebreide geologische waarnemingen zouden volgens de nota nog moeten worden verricht alvorens voldoende fundamentele kennis is verkregen omtrent trac en bouwwijze van hoofd- en bijdammen. Voorshands werden de bouwkosten abnormaal hoog geschat, in verband met de grote lengte van de stuwdammen en de diepe verwering van het gesteente, en de kilowattuurprijs van een rendabele waterkrachtcentrale te hoog bevonden voor een aluminiumindustrie.



Ook zou er generlei zekerheid zijn voor regelmatige afzet van het product van een Surinaams aluminiumbedrijf. De nota werd overigens van verschillende zijden bekritiseerd (zie van Geuns' ran 77 maari J953; Planbureau, april 1953, Beoonting van








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 7 Intussen, op 2 oktober 1952, was reeds door de Surinaamse regering een overeenkomst gesloten met de Socit Anonyme des Grands Travaux de Marseille (G.T.M.) voor het opstellen van een rapport omtrent de technische en economische aspecten van de bouw van een stuwdam annex waterkrachtwerk in de Suriname-rivier. Een en ander zou in samenwerking geschieden met het ingenieursbureau Andr Coyne & Jean Bellier, de Compagnie de Fives-Lille (C.F.L.), fabrikant van mechanische en electrische outillage, en Alfred Falconnier, deskundige op het gebied van damgeologie. Deze eerste missie van G.T.M. ca. rapporteerde reeds in december 1952, zij het op nog onvoldoende topografische en geologische gegevens, in gunstige zin; voorkeur werd uitgesproken voor een geheel betonnen dam (zie ook ATo<e com/>/Wrta>, januari 1953). Het Planbureau gaf over de G.T.M.-rapporten een beknopt overzicht in april 1953, en over kilowattuurprijsberekeningen op grond van NEDECO- en G.T.M.-gegevens een nota in oktober 1953 (zie over NEDECO hieronder).



Eysvoogel (1953) kwam, in tegenstelling tot G.T.M., tot de conclusie dat een aarden dam voorkeur zou verdienen.



Met schrijven van 8 juli 1953 van de Algemene Vertegenwoordiger van Suriname in Nederland werd het Nederlands Adviesbureau voor Ingenieurswerken in het Buitenland NEDECO, Den Haag, uitgenodigd de Surinaamse regering van advies te dienen inzake het vooronderzoek tot de bouw van een stuwdam in de Suriname-rivier met bijkomende werken en een op te stellen voorproject. Op grond van de bevindingen van de naar Suriname gezonden missie, de evaluatie van de reeds verkregen gegevens en de eerder over het project uitgebrachte adviezen en met inschakeling van verschillende experts op technisch, economisch en financieel gebied, bleek het NEDECO mogelijk reeds 1 oktober 1953 een /w'es j'nzafo Com&ma/te/>/an Swnname 7?mer (een Nederlandse n een Engelse versie) aan de regering uit te brengen, voorzien van 6 bijlagen. In dit advies zijn behalve een historisch overzicht en een uitvoerige beschouwing over het rapport van de Socit des Grands Travaux de Marseille, het gewenste (aarden!) damtype, de economische aspecten, de invloed op de aluminiumindustrie in en buiten Suriname en de bauxietmijnbouw, o.a. in het te ontsluiten Nassau-gebergte, op gedegen wijze onder de loupe genomen. De hydrologische aspecten werden opnieuw bekeken; met de conclusies van Ringma (1953) werd in het algemeen akkoord gegaan. NEDECO's eindadvies behelsde een aanbeveling om onderhandelingen te voeren met een of meer geinteresseerde








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


8 J. H. WESTERMANN aluminium-industrien over verder onderzoek en uitvoering van het project en een aanbeveling om de hydrologische waarnemingen, mede in het gebied van de Tapanahony en Lucie-rivier, voort te zetten. Het rapport is vrijwel geheel afgestemd op het aluminiumindustrie-aspect; slechts terloops zijn neven voordelen van het project bekeken, zoals betere afvoer van bos- en mijnbouwproducten, betere bevaarbaarheid van de Suriname-rivier, visvangst in het stuwmeer: "een zeer uitgebreid studieterrein ligt nog braak, waarover men niet te licht mag denken" (hoofdstuk V2).



De Stichting Planbureau Suriname droeg in oktober 1953 aanzienlijk bij aan de begripsvorming door het samenstellen van een OtwiicAfcAoaW van het toekomstige s/waaneer tn <fe Simnam-rtt/ter, scAaa/ r : 100.000, waarop aan de hand van hoogtelijnen om de 50 meter en van de vermoedelijke situatie van de hoofddam bij Afobaka ('Sara') en hulpdammen ter weerszijden de omtrek van het meer is geschetst. Deze omtrek heeft door de grotendeels vlak-komvormige topografie van het dal, met gering relief, een uitermate grillige vorm; talloze zeer kleine eilanden zouden bovendien in het meer komen te liggen. Opgemerkt wordt dat de op deze kaart gegeven topografie in feite die is van het kronendak van het bos.



Het NEDECO-rapport gaf aanleiding tot hernieuwd overleg tussen de Surinaamse regering en de Franse groep G.T.M.-C.F.L., aan wie op 15 januari 1954 opdracht werd verleend voor de completering van het vooronderzoek en de opstelling van een definitief avant-project met kostenraming van het waterkracht werk, jwaarin zowel een betonnen als een aarden uitvoering van de dam jzouden worden gecalculeerd. De regering behield zich in de overeenkomst het recht voor een concurrerende groep in te schakelen voor het maken van een bestek (zie o.m. /aarwrs/ag Pan&rea over _ro5jf en 7954).



Op basis van genoemde opdracht zette de Franse groep zich in februari 1954 opnieuw aan het werk, met inschakeling van de boorfirma Socit Soltanche voor het doen van kernboringen in het hoofddamtrac; deze boringen werden medio juli voltooid.



Het overige vooronderzoek geschiedde in nauwe samenwerking met het Planbureau, de Geologisch Mijnbouwkundige Dienst en het ook reeds eerder ingeschakelde Laboratorium voor Grondmechanica te Delft, het laatste vooral met het oog op een advies over de mogelijkheid van constructie van een aarden dam. Het eindrapport van het Laboratorium verscheen in augustus 1954.



Het Planbureau nam in februari 1954 de terreinwerkzaamheden met betrekking tot het grondmechanisch onderzoek van de








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPON DO-STUWMEER 9 Delftse Laboratoriumdeskundige over, vervolgde de hydrologische waarnemingen en topografische opmetingen, welke alle aan de Franse groep en later ook aan Harza (zie hieronder) ter beschikking werden gesteld. De interpretatie van de hydrologische gegevens werd door Ir. Ringma in Nederland verzorgd en vastgelegd in de i/Wro/ogtscAc A^o/a's Nos. 7-9 (1954) en jo (1957). In 1955 werden in het stroomgebied van de Tapanahony opmetingen verricht met het oog op het eventueel aldaar scheppen van een additioneel stuwmeer ten behoeve van het krachtwerk in de Surinamerivier.



Gebruik makende van het recht, in de overeenkomst met de Franse groep bedongen, om een concurrerende groep in te schakelen, gaf het Planbureau namens de Surinaamse Regering op 10 juli 1954 opdracht aan de Harza Engineering Company, Chicago, om een technisch rapport te maken over de constructie van de meest in aanmerking komende dam en bijbehorende hydro-electrische werken. Harza bracht het eerste rapport (Phase I) uit op 15 november 1954. Nadat, reeds vr die datum, uit de voorbereidende studies de technische en economische uitvoerbaarheid gebleken was, sloot het Planbureau namens de Regering op 2 oktober 1954 opnieuw een overeenkomst met Harza voor Phase II en wel voor het vervaardigen van bestekken en tekeningen.



Harza's tweede rapport en het rapport van de Franse groep werden in maart 1955 aan de Regering overgelegd, met gegevens over de te verwachten kosten van een aarden hoofddam van 50 meter hoogte en 1560 meter lengte, alsmede van een waterkrachtcentrale met een continu gemiddeld vermogen van 115.000 kilowatt. Beide rapporten stelden vast dat het project technisch uitvoerbaar zou zijn. Dit was reden voor de Regering opnieuw besprekingen te gaan voeren met eventuele gegadigden voor de afname van de op te wekken energie (zie o.a. /aarum/ag P/an6rea over 1954 en J955).



Door de toenmalige directeur van het Planbureau, Drs. Ir. M. H.



Ekker (in functie sedert 15 december 1952) werd in maart-april 1954 een waardevolle uiteenzetting gegeven over het Brokopondoplan, "stellig het grootste en meest gedurfde project dat ooit voor Suriname werd ontworpen, een project dat, indien het tot uitvoering komt, het gehele economische leven van ons land op een ander niveau zal kunnen brengen." Het plan aldus Ekker -voorziet bij de geprojecteerde stuwhoogte van 42 meter (stuwdam-hoogte 50 meter boven de rivierbodem) de jaarlijkse levering








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


IO J. H. WESTERMANN door de waterkrachtcentrale van rond i milliard kilowattuur energie, door voeding uit een 1350 vierkante kilometer groot stuwmeer (1% van de oppervlakte van Suriname) met een waterinhoud van 18 milliard kubieke meter. De bouwkosten van hoofden hulpdammen en centrale zouden een uitgave vergen van rond S/ 100 millioen. Ongeveer 95% van de op te wekken energie zou bestemd zijn voor de jaarlijkse productie van 40.000 ton aluminium via 80.000 ton aluinaarde uit 160.000 ton bauxiet, d.i. ongeveer 1/20 deel van de toenmalige bauxietproductie van Suriname. Ekker wees op het nadeel dat een zeer groot gebied verloren gaat voor bosexploitatie en mijnbouw (al bleek niet dat zich hier waardevolle ertsvoorkomens bevinden) n voor bewoning en levensonderhoud van de Bosnegerbevolking. Hij vestigde ook de aandacht op de voordelen van gemakkelijke toegang van het toekomstige oevergebied en op de regularisering van het rivierdebiet (van gemiddeld ca. 400 kubieke meter per seconde), tot dan varirend bij Brokopondo van 20 in de droge tijd tot boven 2000 in de regentijd; die regularisering is uiteraard essentieel voor een constante energievoorziening.



H. Teunissen (die Ir. Ekker op 30 september 1954 opvolgde als directeur van het Planbureau) gaf in oktober 1955 een beschouwing die het artikel van Ekker (1954) ten dele herhaalde en ook aanvulde. Volgens zijn mededeling was het de bedoeling dat de bouw en exploitatie van de dammen en de bijbehorende hydroelectrische werken door het Land of een Landsbedrijf zouden geschieden (met behulp van een lening) en dat de bouw en exploitatie van het aluminium-reductiebedrijf door een particuliere investeerder zouden worden gefinancierd, waarbij de energie van het Land zou worden gekocht; de bauxiet van het Nassaugebergte, geschat op maximaal 15 millioen ton voldoende voor een jaarlijkse productie van 40.000 ton aluminium gedurende 95 jaar -zou gereserveerd moeten worden voor de maatschappij die het reductiebedrij f bouwt. Volgens intussen ingestelde globale onderzoekingen zou door koppeling van een Tapanahony-stuwmeer (afgedamd bij Affivisiti) aan het Brokopondomeer drie en een half keer zoveel energie kunnen worden opgewekt als door het Brokopondomeer alleen, zodat 140.000 ton aluminium per jaar zou kunnen worden vervaardigd. Teunissen legde mede de nadruk op de vergroting van de werkgelegenheid (wat de bouw van de dam en de centrale betreft overigens van tijdelijke aard) en de verbreding van de industrile basis.



Volgens van Geuns (1955) zou een stuwmeer worden gevormd








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER II met, bij het hoogste peil van 45 m bij de dam, een oppervlakte van rond 1500 vierkante kilometer. Afleiding van het Tapanahony-water naar het Brokopondomeer en de bouw van enkele waterkrachtcentrales in de Sarakreek zou volgens hem een verhoging van de electrische energiehoeveelheid van 1 milliard kilowattuur met wellicht 2 milliard, dus tot totaal 3 milliard, mogelijk maken.



Het spreekt vanzelf dat in Suriname veel publiciteit is gegeven aan het Brokopondo-plan. De voorlichting aan kranten en tijdschriften werd er o.a. verzorgd door het Brokopondobureau.



Het werd bij Resolutie van 31 juli 1957 door de Regering ingesteld op 1 augustus 1957 (door afsplitsing van het Planbureau) en wel voor het maken van een ontwikkelingsprogramma voor het gehele Brokopondogebied; bij Resolutie van 17 oktober 1958 werd de taak van het bureau gericht op het uitvoeren van de projecten welke ingevolge de (hieronder te bespreken) Brokopondo-overeenkomst door Suriname dienden te worden verwezenlijkt. Die voorlichting was steeds zeer optimistisch van toon, maar soms eenzijdig en onjuist.



Om slechts n enkel voorbeeld te noemen: In een ongedateerde maar denkelijk ongeveer 1958 uitgegeven, in simpele taal gestelde folder van het Brokopondobureau, onder de naam Ltc/i/ en Arac/i< mi7 rf oerwouden won Sra>n, worden de voordelen van het plan breed en tendentieus uitgemeten. Gesuggereerd wordt o.a. dat vr de inundatie het waardevolle hout gekapt zou kunnen worden; dat het niet zo erg is dat een aanta dorpen van de boslandbewoners verdwijnen omdat daardoor die mensei een kans op betere woonplaatsen en een beter bestaan krijgen en niet langer afgezonderd in de bossen behoeven te blijven ("een stuk wildernis wordt van ze weggenomen en er komt een eind aan hun nutteloze afzondering"; "ook voor hen is het Brokopondoplan dus van heel veel waarde"); dat de bosrijke oevers van het meer en de eilandjes daarin voor vermaak en toerisme kunnen dienen; dat het meer een uitstekende kweekplaats .jvoor vis is, "voor misschien ongelooflijke hoeveelheden daarvan". De Raad van Ministers besloot op 3 augustus 1957 een Commissie in te stellen aan welke de beraadslagingen over en de beslissingen inzake het Brokopondo-plan werden toevertrouwd, bestaande uit de Minister-President, de Minister van Financin, de Minister van Economische Zaken en de Minister van Openbare Werken en Verkeer, en als Sekretaris Ir. R. Zonneveld van het Brokopondobureau (Resolutie van 7 augustus 1957). Op 11 december 1958 bepaalde de Raad van Ministers dat genoemde Commissie zal worden aangeduid als de Brokopondoraad (Resolutie van 9 januari 1959). Opgemerkt wordt overigens dat reeds veel eerder in,








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


12 J. H. WESTERMANN augustus 1953, bij Resolutie een 'Brokopondo-Raad' was ingesteld voor het dienen van advies, onder voorzitterschap van de directeur van het Planbureau; de naam daarvan is later gewijzigd in Studieraad Brokopondo-Plan (zie hoofdstuk 2. Natuurwetenschappelijke, medische en sociologische aspecten).



Ook in Nederland trok uiteraard het stuwmeerplan belangstelling, in de pers en in de Staten-Generaal. Wat de laatste betreft "Wordt o.a. gewezen op het Foor/o^tg Fm/ag van 18 november 1955 over de 7?t;As6cgro<tng /056, Hoofdstuk XIII, Overzeese Rijksdelen, en de Mewon'e wa ^4w<woorrf van 1 december 1955 van de Minister van Overzeese Rijksdelen; alsmede op het verslag van de delegatie uit de Staten-Generaal over het bezoek aan Suriname in maart 1957 (31 oktober 1957). Desalniettemin bleven onderhandelingen tussen de Surinaamse en Nederlandse Regeringen over een langlopend (40 jaren) Nederlands crediet van S/ 120 millioen, te bestemmen voor de bouw van de dam en de waterkrachtcentrale, met een rente van maximaal 4!%, zonder resultaat. Evenmin gelukte het de Surinaamse Regering zulk een lening in de U.S.A. te sluiten.



Gelukkig voor de stuwdampropagandisten werd door de G.T.M.- en Harza-rapporten van maart 1955 (opnieuw) de interesse gewekt van de Aluminum Company of America (Alcoa), welker dochteronderneming de Surinaamsche Bauxite Maatschappij immers nauw betrokken was met de plannen. De in 1956 begonnen besprekingen en onderhandelingen tussen Alcoa en de Surinaamse Regering vonden hun eerste resultaat in de op 4 februari 1957 geparafeerde 'letter of intent', waarin Alcoa zich in principe bereid verklaarde in Suriname een aluminiumsmelterij te bouwen indien de Surinaamse Regering de stuwdam en de hydro-electrische centrale zou financieren en voldoende electrische stroom daarmee zou kunnen leveren. De 'letter of intent' werd op 1 maart door de Staten van Suriname bekrachtigd. Nadat in de loop van 1957 was gebleken dat financiering door de Surinaamse Regering op grote moeilijkheden stuitte door het niet kunnen afsluiten van een lening, bleek Alcoa bereid een veel grotere financile last op zich te nemen dan aanvankelijk bedoeld was. Het was hiervoor gewenst de Surinaamsche Bauxite Maatschappij om te zetten in een nieuwe vennootschap die zowel de bauxiet zou ontginnen en de hydro-electrische energie produceren voor aluminiumfabricage. Zo ontstond in december 1957 de nieuwe Amerikaanse dochtermaatschappij van Alcoa, genaamd Suriname Aluminum Company (Suralco), met zetel in Wilmington, Delaware. De








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 13 Surinaamse Regering sloot kort daarna, op 27 januari 1958, de Brokopondo-overeenkomst met Suralco, na bij Landsverordening van 25 januari 1958 machtiging te hebben gekregen "tot het aangaan van overeenkomsten met de Suralco inzake de ontwikkeling van het waterkrachtpotentieel van Suriname". Deze overeen-/ komst, en alles wat annex is, is uitvoerig vastgelegd in de publikatie 2?roo/>on<io. GewtnscAa/>/>/j/&c cmderneming Stmnamtf-Sttra^ co (in 1959 in druk verschenen). f De Brokopondo-overeenkomst, een 'joint venture', is geldig voor 75 jaar. Zij verplichtte Suralco op haar kosten de stuwdam* het waterkracht werk met bijkomende werken en de hoogspanningsleiding Afobaka-Paranam te bouwen, te onderhouden en te exploiteren. Van de jaarlijks op te wekken energie van ca. 1 milliard kilowattuur werd 80 miUioen voor het land Suriname bestemd en de overige energie voor de aluminiumproductie van Suralco. De dambouw bij Afobaka zou vr het einde van i960 een aanvang moeten nemen. Na de periode van 75 jaar dient het gehele waterkrachtwerk gratis aan Suriname te worden overgedragen. Suralco nam voorts op zich een aluminiumsmelterij te bouwen bij Paranam, op te leveren tegen de tijd dat de eerste electrische energie vrijkomt. Bovendien verplichtte Suralco zich om in een later stadium binnen 16 jaar na 27 januari 1958 f binnen 12 jaar na de volledige inbedrijfstelling van de smelterij een aluinaardefabriek te bouwen voor het thermochemisch verwerken van bauxiet tot aluinaarde (aluminiumoxide, alumina, AI2O3), zodat dan binnen Suriname uit de ruwe bauxiet, via aluinaarde, de aluminium kan worden vervaardigd. Zolang de aluinaardefabriek niet gereed zou zijn, zou Suralco aluinaarde uit het buitenland importeren voor het smelten tot aluminium. Een gedeelte van het in Suriname te verkrijgen metaal zal worden bestemd voor industrile verwerking binnen het land zelf, in de Nederlandse Antillen en in Nederland.



De deelname van Suriname in de 'joint venture' bestaat uit het ter beschikking stellen van land en water, de vooronderzoekingen, de bebakening in het stuwmeer, de verplaatsing van de Bosnegerbevolking uit het te inunderen gebied, de voorzieningen op het gebied van hygine en assainering, en de bouw van het deel van de hoogspanningsleiding dat bestemd is de electriciteit van Paranam naar Paramaribo over te brengen.



Voorts werd overeengekomen dat Suralco op haar kosten de weg Paranam-Afobaka zou aanleggen en onderhouden, maar dat








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


14 J. H. WESTERMANN Suriname voor die weg tenminste S/ 3.000.000 en maximaal S/ 4.000.000 aan Suralco zal betalen zodra het waterkrachtwerk gereed is voor volledige en normale exploitatie, d.w.z. wanneer het water in het stuwmeer is gestegen tot op of boven 43 meter boven Surinaams peil en wanneer alle onontbeerlijke delen van het werk bedrijfsklaar zijn; die weg zou van dat tijdstip af als openbare weg ten laste van het Land moeten worden onderhouden. Suralco verplichtte zich voorts om de Regering voor de betaling van de weg en ook voor andere uit Suriname's aandeel voortvloeiende verplichtingen een renteloze lening te verstrekken van maximaal S/ 12.000.000; terugbetaling zou moeten geschieden in 20 gelijke jaarlijkse termijnen, waarvan de eerste vervalt in het vierde kalenderjaar van volledige en normale exploitatie van het waterkrachtwerk.



De Brokopondo-overeenkomst voorziet eveneens in mogelijke uitbreiding van het stuwmeer door kunstmatige inundatie van delen van het Tapanahony-stroomgebied.



De overeenkomst is voor Suralco mede aantrekkelijk omdat die gebonden is aan een verlenging met 45 jaar van de bestaande bauxietconcessies, aan uitbreiding van het bauxietconcessieareaal en aan een gunstige belastingregeling in de U.S.A. Wat de bauxiet ontginning betreft, kreeg Suralco een exploratie-concessie voor een oppervlakte van 2 miJJioen hectare, begrensd door de Atlantische Oceaan, de Suriname-rivier, de 4de breedtegraad en de Marowijne. Na 10 jaar zou dit exploratie-terrein aanzienlijk worden ingekrompen en na 20 jaar zou voor maximaal 20.000 hectare een exploitatie-concessie kunnen worden verkregen (de huidige concessies bij Moengo en Paranam beslaan ongeveer 40.000 hectare). Zou Suralco op meer dan die 20.000 hectare willen ontginnen, dan kan zij meedingen met eventuele andere gegadigden. 1 Voor de (Amerikaanse) Suralco is belastingtechnisch voordelig de in de U.S.A. bestaande regeling van de Western Hemisphere Trade Corporation Act, die aan Amerikaanse ondernemingen die op grote schaal buiten de U.S.A. op het westelijk halfrond investeren, de zg. Western Hemisphere 1 Vermeldenswaard is dat medio 1969 door Suralco werd begonnen met de aanleg van een ontsluitingsweg van de Locuskreek aan het stuwmeer naar de voet van het nabije Nassaugebergte, gelegen in het nieuwe concessiegebied, ten behoeve van booronderzoek van de bauxietafzettingen aldaar. Op grond van het in 1953 beindigde onderzoek door de Geologisch Mijnbouwkundige Dienst werd zoals vermeld indertijd de hoeveelheid bauxiet in het Nassaugebergte op 15 millioen ton geschat.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPON DO-STUWMEER 15 Trade Corporations, aanzienlijke belastingvermindering verleent. Hun winst wordt voor slechts 38% belast tegenover de normale 52%, terwijl voor mijnbedrijven nog aftrekposten zijn toegestaan, waardoor voor hen de belasting 30% van de winst bedraagt. De U.S.A. beoogt hiermee een indirecte bevordering van investeringshulp voor de ontwikkelingslanden, die even goed als, zo niet beter werkt dan, een rechtstreekse gift. Bovendien werd in Suriname vrijstelling van de overwinstbelasting bedongen, waardoor slechts de gewone inkomstenbelasting van 30% verschuldigd is.



Uit het bovenstaande is duidelijk dat de financiering van het project vrijwel geheel met buitenlands kapitaal is geschied en dat er in slechts geringe mate een beroep op de schatkist behoefde te worden gedaan. Ondanks deze voor Suriname zeer voordelige transactie, heeft de Regering meer dan eens gewaarschuwd tegen al te optimistische verwachtingen voor de welvaart.* In verband met de door het Brokopondo-project sterk toegenomen werkzaamheden in het stroomgebied van de Surinamerivier werd op 1 januari 1959 door de Regering een nieuw district gecreerd, het Brokopondo-district, door gedeelten van de districten Saramacca, Suriname en Marowijne tezamen te voegen. Drs.



J. Michels werd benoemd tot Districtscommissaris.



Voorts liet de Regering zich inlichten "inzake de vermoedelijke expansieve invloed op de Surinaamse volkshuishouding van de uitvoering van het Brokopondoplan en andere tegelijk daarmede te entameren ontwikkelingsprojecten, tevens .. over het in verband hiermede te volgen Regeringsbeleid ter handhaving van de interne en externe stabiliteit en verdere voorwaarden voor een gezonde economische bloei van Suriname". Daartoe brachten in april 1959 Prof. Mr. P. Lieftinck, lid van de raad van bestuur van het Internationale Monetaire Fonds en van de Wereldbank, en Prof. Dr. C. Goedhart, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, een bezoek aan Suriname. In oktober van dat 1 Door de Socit Anonyme des Grands Travaux de Marseille werd na de afsluiting van de Brokopondo-overeenkomst tussen de Surinaamse Regering en Suralco een schadeloosstelling van Suriname geist ten bedrage van N/ 12 millioen. Destijds (8 januari 1954) was namelijk overeengekomen dat G.T.M, het avant-projet van de stuwdam zou maken en voor eventuele dambouw prioriteit zou krijgen als bouwer. Door de overeenkomst met Suralco, waarbij Suriname afzag van het zelf financieren van de bouw, voelde G.T.M, zich derhalve benadeeld. Zie over het verloop van deze kwestie o.a. H^eeAbertcAten Berfn/'/scowtec/ ATeier/and-SMriname J960-1962; na oktober 1962 is hierover niet meer gepubliceerd. Over de nadien door beide partijen getroffen onderlinge schikking zijn geen bijzonderheden bekend gemaakt.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


l6 J. H. WESTERMANN jaar kwam hun rapport beschikbaar (Stichting Planbureau Suriname, /aarvers/ag J959; december i960).



In een voordracht van Ir. H. Meyer, directeur-beheerder van de Suralco, gehouden voor het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, 's-Gravenhage, op 22 april i960 (Meyer i960) heeft deze een toelichting gegeven op het door Suralco in uitvoering genomen Brokopondoplan. Volgens hem zou de jaarlijkse energieproductie wel 1090 mlioen kilowattuur kunnen worden. Suralco produceerde in de periode kort vr i960 2^ a 2f mlioen metrieke ton bauxiet per jaar, verscheept naar de U.S.A. Het zou de bedoeling zijn de verscheping naar de U.S.A. op ongeveer hetzelfde peil te houden en jaarlijks een extra hoeveelheid bauxiet van ruim 200.000 ton te produceren, om daarvan thermochemisch ca. 100.000 ton aluinaarde te maken en die door electrolyse om te zetten in ca. 50.000 ton aluminium, waarbij voor de bereiding van 1 kilogram aluminium ruim 20 kilowattuur benodigd is. De in Paranam te bouwen aluinaarde-fabriek zal echter meer dan 100.000 ton aluinaarde per jaar produceren en het surplus zal naar smelterijen in de U.S.A. worden gexporteerd.



Suralco's Construction Division begon in juli 1959 met de aanleg van de weg Paranam-Afobaka; deze werd op 26 augustus i960 i officieel in gebruik genomen ('De Paranam-Affobakka weg grandioos geopend', Zfaw^co AVewatf, september i960, p. 3-9). Sedertdien werden de werkzaamheden sterk geconcentreerd bij de stuwdamlocatie Afobaka. De vorderingen van de bouw van het Brokopondo-project zijn regelmatig gerapporteerd in .De /wgem'ewr ('s-Gravenhage, i960, Nr. 40, p. B. 127; 1961, Nr. 4S, p. B. 221, en volgende), Ba*co iWeu>s (Paramaribo, Maandblad voor gemployeerden van de Suriname Aluminum Company, 1959-1965), Surinaams iWew>s (Wekelijkse uitgave van het Kabinet van de Gevolmachtigde Minister van Suriname, 's-Gravenhage), en de me ('s-Gravenhage, tevens publikatie van de Vereniging Suri-1 naams Bedrijfsleven te Paramaribo). Een uitstekend, vooral technisch georinteerd overzicht biedt het artikel van Hillen &J Achterhof in het Po/ytecAmscA 7/iscAri/ (1965). / Tijdens de bouw van het kunstwerk werden door Suralco's / Public Relations afdeling in een gellustreerde folder getiteld #e L-% Bro/feo^ondo Pro/ectf (september 1962) technische gegevens verstrekt, waarvan enkele hieronder zijn overgenomen (zie ook Beifeno/>/e gegevens Swra/co, 1969). Het stroomgebied boven de dam beslaat 12.200 km^. De oppervlakte van het geheel gevulde stuw-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 17 meer, met een waterstand bij normale bedrijfsvoering van 50 meter, is berekend op 1560 km^, waarbij de nuttige waterberging 12.400 millioen kubieke meter zou zijn. De gemiddelde jaarlijkse afvoer bedraagt 390 kubieke meter per seconde en de gemiddelde valhoogte is genomen op 41^ meter; bij geheel gevuld meer is de valhoogte iets groter, namelijk 43 meter. De lengte van de hoofddam is 1913 meter, de hoogte 54 meter. Er zijn 16 hulpdammen van totaal 6400 meter lengte. Het krachtwerk bevat 6 turbines met een totaal geinstalleerd vermogen van 180.000 kilowatt en een op te wekken energie van meer dan 1 milliard kilowattuur per jaar, met 92% waarvan Suralco een jaarproductie van maximaal 60.000 ton ruw aluminium kan bereiken (de productie in 1968 bedroeg 791 millioen kilowattuur).



Van de 6 turbines zal er steeds n in reserve worden gehouden.



Vermeldenswaard is nog dat, gezien het hoogteverschil van ongeveer 40 meter boven en beneden de dam, is afgezien van het construeren van een scheepvaartsluis. Voor een verbetering van de afstroming beneden de dam werden in het na de afsluiting op 1 februari 1964 (zie hieronder) tijdelijk drooggevallen gedeelte van de rivierbedding de rotsen van de stroomversnellingen door Suralco's dynamietploegen opgeruimd.



Op 1 februari 1964 werd de laatste van de drie tijdelijke omleidtunnels onderin de overlaat gesloten, waarmee de afsluiting van de Surinam e-rivier een feit werd en het stuwmeer zich begon te vormen.



Ondertussen was op 1 januari 1959 onder leiding van Drs. J.



Michels een aanvang gemaakt met de in 1964 te voltooien transmigratie van de boslandbevolking uit het te inunderen gebied. Voor de meer dan 5.000 Bosnegers van 28 Saramaccaanse en 6 Aucaanse dorpen werden 13 nieuwe dorpen aangelegd bovenstrooms van het stuwmeer, 10 benedenstrooms en n aan de spoorweg bij Brownsweg. De twee grootste transmigratiedorpen zijn Brownsweg (ca. 1500 inwoners) en Nieuw-Ganzee bij de Klaaskreek, beneden de dam (ca. 1200). In het WeeAi/ad i?ez>M (Nr. 39 van 25 september 1965) is op aardige wijze beschreven hoe Districtscommissaris Michels te werk ging bij het voorbereiden van de Bosnegers op deze gedwongen verhuizing.



In september 1963 werd door Suralco begonnen met de bouw van de aluinaardefabriek (dus veel eerder dan in 1958 de bedoeling was) en de aluminiumsmelter, te Paranam. Na een eerste proefdraaiing van het waterkrachtwerk te Afobaka, op 29 juli








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


l8 J. H. WESTERMANN 1965, werden in oktober 1965 enkele turbines definitief in werking gesteld, kwam de eerste electrische energie vrij en kwamen de eerste twee productie-eenheden van de aluinaardefabriek en de smelter in bedrijf. Op 9 oktober 1965 werd het nieuwe geintegreerde aluminiumbedrijf te Paranam officieel in gebruik gesteld door Hare Majesteit Koningin Juliana.



In 1966 kwamen een derde en vierde productie-eenheid van de aluinaardefabriek in bedrijf. Van het totaal van Suralco's productievermogen van 800.000 ton aluinaarde per jaar werd ongeveer 120.000 ton bestemd voor het zelf produceren van ca. 60.000 ton aluminium; 130.000 ton aluinaarde, te maken uit 260.000 ton bauxiet van de Billiton Maatschappij, werd bestemd voor deze Maatschappij die het product naar haar Nederlandse aluminium smelter uitvoert en 550.000 ton voor export door Suralco, hetzij voor aluminiumfabricage elders, hetzij voor andere eindproducten (D ts de 5ra/co, 1966). Begin 1969 werd een vijfde en voorlopig laatste productie-eenheid voor aluinaarde te Paranam in gebruik genomen; de totale capaciteit van de aluinaardefabriek van Suralco is daardoor gestegen tot 1 millioen ton per jaar (BeAno^>te gegewMSSwra/co, 1969). In 1969heeft Suralco 2.177.503 metrieke ton bauxiet, 509.708 idem aluinaarde en 53.123 idem aluminium uit Suriname gexporteerd. De aluminiumsmelter had in 1969 een productie van ca. 70% van het vermogen, het maximum dat met de beschikbare waterkrachtenergie kon worden geleverd. Het waterkrachtstation produceerde in 1969 ca. 841 millioen kilowattuur, d.w.z. bijna 85% van de verwachte hoeveelheid.



Eind 1966, nadat in april de derde turbine in bedrijf was gesteld, kon door de geringe stijging van het stuwmeerpeil slechts de helft van het verwachte electrische vermogen geproduceerd worden.



Naar aanleiding van de geringe stijging van het peil werd door de Nederlandse Vice-Minister-President Mr. B. W. Biesheuvel op 27 april 1966 in de Eerste Kamer van de Staten-Generaal, bij de behandeling van het wetsontwerp tot vaststelling van hoofdstuk IV der rijksbegroting voor het dienstjaar 1966, een kort overzicht van de situatie gegeven en meegedeeld dat Suralco "vertrouwen in het welslagen van deze onderneming" behoudt.



Als antwoord op een op 5 januari 1967 in de Tweede Kamer gestelde vraag van het lid van der Sluis (A.R.P.) deelde Minister Biesheuvel op 11 januari mee dat volgens deskundigen niet gevreesd behoefde te worden voor teruglopen van de energievoorziening door onvoldoende waterstand.



In antwoord op het eindverslag van de commissie van rapporteurs voor zaken rakende Suriname en de Nederlandse Antillen omtrent het ontwerp van wet tot vaststelling van hoofdstuk IV voor het dienstjaar 1967, werd








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 19 door Minister Biesheuvel een nota ingezonden op 8 maart 1967, waarin opnieuw het probleem van de stuwmeervulling werd besproken en waarin enkele factoren werden genoemd die daarbij een rol zouden kunnen spelen.



In een schrijven van 10 april 1967 heeft de Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen het Kabinet van de Vice-Minister-President gewezen op de niet geheel juiste formulering van sommige dezer factoren.



In juli 1967 heeft Suralco als aanvulling van het vermogen van haar aluminiumsmelter die ook toen nog slechts op halve kracht kon werken door te geringe watervulling van het stuwmeer en als bedrijfsonderdeel niet rendabel was en tevens voor de productieeenheden van de aluinaardefabriek te Paranam een 47! megawatt stoomturbinegenerator, gevoed met dieselolie, in bedrijf genomen; hierdoor kon tijdelijk n van de drie turbines te Afobaka worden stilgelegd. In 1969 produceerde de stoomcentrale bijna 375 millioen kilowattuur.



Op 21 augustus 1967 werd echter het peil van 241,08 voet (gelijkgesteld met 43 meter boven Surinaams peil) bereikt. Volgens de Brokopondo-overeenkomst Artikel I 1 (c) is het waterkrachtwerk "gereed voor volledige en normale exploitatie, wanneer het water in het stuwmeerbekken zal zijn gestegen tot op of boven 43 meter boven Surinaams peil". Zo brak het moment aan waarop de Surinaamse Regering de Paranam-Afobaka weg en het onderhoud daarvan moest overnemen en waarop de eerste termijn inging van de terugbetaling in twintig termijnen van de renteloze lening van S/ 12 millioen.



Ten aanzien van de cijfers 241,08 voet en 43 meter moet een correctie aangebracht worden. Bij het begin van de werkzaamheden in Afobaka waren daar de nauwkeurige hoogten ten opzichte van het Nieuw Surinaams Peil (NSP) nog niet bekend. Een fictief zeeniveau werd aangenomen, genoemd Sarapeil, en alle waterpeilmetingen in voet (H.E.D. = Hydroelectric Datum) werden op basis daarvan vastgesteld, na optelling van 100 voet om niet met negatieve getallen te behoeven te werken. Door latere metingen werd het Sarapeil 5,908 voet =1,8 meter lager bevonden dan NSP.



Toen op 21 augustus 1967 241,08 voet werd gemeten, ging het om 241,08 minus 100 = 141,08 voet H.E.D. overeenkomende met 43 meter, d.w.z. 43 meter boven Sarapeil. Aangezien Sarapeil 1,8 meter lager blijkt te liggen dan NSP, was het waterpeil op genoemde datum in feite slechts 43 1,8 = 41,2 meter boven NSP.



Zie overigens ook het artikel 'Peilen in Suriname' in Ban*co .Wtewu/s (augustus i960).



Op genoemde datum van 21 augustus 1967 draaiden twee van de zes turbines (waarvan n steeds in reserve wordt gehouden) op f van hun capaciteit. Om alle 5 turbines in bedrijf te krijgen en de








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


20 J. H. WESTERMANN maximum-productie van i milliard kilowattuur te bereiken is een peil van 253 voet nodig. (In de eerste helft van oktober 1969 draaiden bij een peil van iets minder dan 253 voet vier van de zes turbines; in de tweede helft van mei 1970 eveneens vier bij een peil van 248 voet).



In het Vijfjarenplan 1967 t/m 1971 zijn posten opgenomen voor verbeterings- en onderhoudskosten van de weg Paranam-Afobaka.



Nadat een begin van uitvoering was gemaakt met de benutting van de Suriname-rivier voor de productie van waterkracht werd overgegaan tot verdere inventarisatie van Suriname's waterkrachtpotentieel. In 1959 werd door de Regering aan het Brokopondobureau opdracht verstrekt om in samenwerking met Harza Engineering Company, Chicago, dit potentieel te evalueren. In Harza's .<4/>/>ratsa/ Swrrey van 1 september 1959 werd rapport uitgebracht.



In verband met het belang dat werd gehecht aan onderzoek en benutting van het waterkrachtpotentieel werd met ingang van 1 januari 1962 (bij Resolutie van 10 januari 1962) de taak van het Brokopondobureau verruimd en de naam gewijzigd in Bureau voor Waterkrachtwerken.



Over de eventueel voor het Brokopondo-stuwmeer van belang zijnde stroomgebieden van de Saramacca en Tapanahony kan het volgende vermeld worden. In 1963 werd door Ir. F. Breeveld en Ir. R. Zonneveld een hydrologisch rapport over de Saramaccarivier samengesteld. Ir. W. J. van Blommestein, die eind mei 1964 in Suriname terugkeerde, bracht in september van dat jaar een voorlopig advies uit over een afdamming en opstuwing van de Boven-Saramacca, met het doel het water daarvan naar het Brokopondomeer te leiden en een vergroting van de capaciteit van de Afobaka-centrale te verkrijgen van 5.000 kilowattuur. 1 Ir. F.



Breeveld gaf op 5 mei 1964 een uitvoerige uiteenzetting over het Tapanahony-stuwmeerproject, waarover door de Regering en Suralco reeds besprekingen waren begonnen in verband met de vergroting van het debiet van het Brokopondomeer, in het kader van de Brokopondo-overeenkomst (Snaaws A^ieuie/s, 21 maart 1964). De Raad van Ministers besloot op 20 oktober 1964 om, gelet op de verdiensten van Ir. van Blommestein voor het Brokopondo-project, het zg. Brokopondo-meer bij Landsbesluit naar hem te noemen: Prof. Dr. Ir.



W. J. van Blommestein stuwmeer.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 21 Uitvoeriger gegevens over het waterkrachtpotentieel van Saramacca, Tapanahony en de andere grote Surinaamse rivieren zijn bijeengebracht in deel 2 van het iVo/ionaa/ Onfttft'&fo/tngs^/an S- 1 fj'nawe (Stichting Planbureau Suriname, 1965) waarin ook een goed overzicht wordt gegeven van plannen en projecten voor de' bevolking van het district Brokopondo alsmede in het Memorandum voor de Regeringsperiode 1967-1971 (1967; hoofdstuk III, Waterkracht). De in 1968 samengestelde niet-officile overzichtskaarten van het Bureau voor Waterkrachtwerken voor geheel Suriname (schaal 1 : 500.000), van het Kabalebo-project (1 : 200.000) en van West Suriname's irrigatieplan (1 : 250.000) zijn zeer bruikbaar voor het verkrijgen van een indruk van de plannend 2. NATUURWETENSCHAPPELIJKE, MEDISCHE EN SOCIOLOGISCHE ASPECTEN In de bovenstaande historische schets zijn in hoofdzaak slechts de technische en economische aspecten van het Brokopondo-waterkrachtwerk en stuwmeer ter sprake gekomen. In vervolg daarop wordt thans beschreven hoe van niet-technische en niet-economische zijde een inbreng is geleverd in het project.



Nadat van Blommestein zijn technische combinatie-plan voor de Suriname-rivier in augustus 1950 openbaar had gemaakt, vonden daarover besprekingen plaats in het bestuur van de Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen. Na de vergadering van 7 april 1952 werd een nota ontworpen, waarin de consequenties van het plan voor de bodem, hydrologie, flora, fauna en volksgezondheid in het betreffende gebied uiteengezet werden. Met aanbieding van de nota 1 Op de volgende door het Centraal Bureau Luchtka(a)rtering uitgegeven kaarten zijn de contouren van het Brokopondomeer in maximale uitbreiding ingetekend: Schaal 1 : 100.000; hoogtelijnen interval = 25 m tot 100 m hoogte, daarboven 50 m. Blad 30, 31, 32, 39 (ie druk 1961), 38 (2e druk 1963).



CBL deelde op 12 november 1965 mee dat de maximale hoogte van het waterniveau in het stuwmeer zal worden gehouden op ca. 48,50 m N.S.P., terwijl op de kaart als grens van het meer de 50 m hoogtelijn is aangegeven.



Het voor deze kaart gebezigde referentievlak is gelegen op 1.50 m N.S.P.



Schaal 1 : 500.000; hoogtelijnen interval = 250 m. Blad I, II (3e druk 1968), III, IV (2e druk 1968), met Brokopondomeer en overige in Suriname geprojecteerde stuwmeren.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


22 J. H. WESTERMANN aan de Surinaamse Regering werd echter gewacht tot na de door de International Union for the Protection of Nature (LU.P.N.) in Caracas, Venezuela, te houden conferentie in september 1952, van welker programma een der thema's aan de ecologische consequenties van hydro-electrische werken zou worden gewijd.



De United Nations Scientific Conference on the Conservation and Utilization of Resources (UNSCCUR), gehouden in 1949 in Lake Success, N.Y., U.S.A., en de genoemde Technical Meeting of LU.P.N. in 1952, Caracas, besteedden veel aandacht aan de problemen verband houdende met toenemende dienstbaarmaking van rivieren voor energievoorziening, irrigatie, scheepvaart, visserij en recreatie. In een der resoluties van de Caracas-conferentie is aangedrongen op grote voorzichtigheid bij het bouwen van stuwdammen: "Whereas the construction of dams for hydroelectric or other projects is often achieved without appropriate scientific study of the effects of such works on other natural resources, and whereas it is possible that the management of one natural resource of any kind can seriously affect other resources of equal or superior value; therefore the Assembly recommends that the International Union for the Protection of Nature should make an insistent appeal that for all new proposed construction careful studies of all the resources should be made if they do not already exist before any plans for the construction or execution of such an enterprise shall be decided." 1 Dr. D. C. Geijskes, gedelegeerde van Suriname bij de Caracasconferentie, deed na afloop een verslag aan de Landsregering toekomen, waarin onder meer de resoluties op het gebied van stuwmeren in beschouwing werden genomen. Hij en zijn medegedelegeerde van de Nederlandse Antillen, Dr. J. H. Westermann, bezochten in februari 1953 na overleg met de landsminister van Algemene Zaken de locatie Afobaka waar de stuwdam in de Suriname-rivier was geprojecteerd. Kort daarop, in maart 1953, bood het bestuur van de Studiekring aan de Surinaamse Regering 1 Hier mag worden gewezen op het artikel "A dam across the Amazon" van Robert B. Panero in Science /owrwa/ (september 1969, p. 56_60).



Daarin wordt gepleit voor een project van een reeks stuwmeren, dat een gebied zo groot als de U.S.A. voor ontwikkeling zou openleggen en onvoorstelbaar grote hoeveelheden hydrolectriciteit zou opleveren. Over de ecologische consequenties en risico's van het plan wordt door de auteur heengestapt. Typerend is zijn opmerking: "We would expect none of these risks to prevent construction of the dam. Such risks are present in all dams and reservoirs and have never really prevented any from being built".








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 23 de bovenbedoelde nota aan, getiteld BescAowu/tngen naar it'ng van A^ Comfttn<i/t>-/)/an Fan fi/omm$/in (c.9 />/an) voor ie Swrnam-nt>ier. In deze nota zijn de technische, economische en financile aspecten niet in beschouwing genomen maar wordt wel naar voren gebracht dat het project te veel technisch is geconcipieerd en nauwelijks of geen rekening houdt met de ecologische consequenties, d.w.z. met de ingrijpende veranderingen die zullen optreden in de bestaande levensgemeenschappen van water en land en van de Bosnegerbevolking. Aan de Regering werd tenslotte geadviseerd om een commissie van deskundigen te ibenoemen met opdracht om in samenwerking met de Stichting Planbureau Suriname en in overleg met ervaren buitenlandse organisaties "advies uit te brengen over de natuurwetenschappelijke consequenties van het stuwdammenproject, alsmede om, zover doenlijk, richtlijnen aan te geven ter correctie van de te verwachten moeilijkheden, die tijdens en na de uitvoering der voorgestelde werken, in het betrokken deel van het binnenland van Suriname zullen ontstaan. Zulk een advies zal dus naast de technische en economische plannen en naast de sociologische en medische vraagstukken, de natuurwetenschappelijke problemen in het totale plan moeten belichten." Ook van de zijde van de Vereniging van Wetenschappelijke Werkers in Suriname werd aangedrongen op een niet uitsluitend technisch-economisch vooronderzoek.



De Regering volgde de adviezen aanvankelijk op en stelde in augustus 1953 bij Resolutie de Brokopondo-Raad in voor het dienen van advies, onder voorzitterschap van de directeur van het Planbureau; later werd de naam gewijzigd in Studieraad Brokopondo-plan. Van de Raad maakten de bij het plan betrokken Departementsdirecteuren en Hoofden van Dienst deel uit. Een subcommissie werd samengesteld voor de bestudering van de natuurwetenschappelijke consequenties, onder voorzitterschap van Dr. D. C. Geijskes, alsmede een subcommissie voor de bestudering van de verplaatsing van de bevolking uit het stuwmeergebied onder voorzitterschap van Drs. J. Michels. Het Programma gedateerd 20 januari 1954 van eerstgenoemde subcommissie bevatte voorstellen voor een bodemkundige, botanische, zologische, hydrobiologische, hydrologische en meteorologische opname van het te inunderen gebied en een bestudering van het verloop van de verstoring van het natuurlijk evenwicht tijdens en na de inundatie. De andere subcommissie nam op zich het inventariseren van de in het te inunderen terrein wonende bevolking en de beschik-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


24 J. H. WESTERMANN kingskringen van hun lo's, en een sociologische, medische en economische evaluatie van de transmigratie (21 januari 1954).



Op 1 december 1953, tijdens een vergadering gehouden ten kantore van de Stichting Planbureau Suriname, 's-Gravenhage, werd besloten dat door de Studiekring een vergelijkend literatuuroverzicht zou worden samengesteld, als eerste stap op weg naar een programma van veldonderzoekingen. Dank zij een belangrijke financile bijdrage van het Planbureau kon reeds in januari 1954 een begin worden gemaakt met de literatuurstudie en wel door de biologisch doctorandus J. P. Schulz van de Utrechtse universiteit. / Het rapport van Schulz, getiteld |2oe& mza&e *fe eco/ogj'scAe coMseywetttes wan JSwrmamejRmer' verscheen op 1 oktober 1954 als uitgave van de I Studiekring. Deze doorwrochte literatuurstudie bevat tot in details gaande analyses van ecologische aspecten naar analogie van elders verrichte onderzoekingen en opgedane ervaringen. Behalve een algemeen hoofdstuk bevat het rapport hoofdstukken over de te inunderen vegetatie en de te verwachten plantengroei in het stuwmeer, de betekenis van de vegetatieveranderingen voor de hydrologie (evapotranspiratie), de bestrijding van de plantengroei in het meer, de invloed van de stuwdam en het meer op de visstand, en de problemen van de volksgezondheid in het bijzonder wat betreft malaria, filariasis, gele koorts, dengue en schistosomiasis. Bovendien vestigde Schulz de aandacht op de noodzaak van een juist beheer van bos, bodem en water in de wijde omgeving van het stuwmeer, een gerichte 'watershed management' ten behoeve van het hydrologisch regime van het meer zelf. Natuurwetenschappelijke en volksgezondheidsvoorstudies in het Surinamerivier-stroomgebied zouden volgens hem in een zo vroeg mogelijk 6 stadium moeten worden uitgevoerd. Een korte bespreking van j het rapport werd gegeven door J. H. de Haan (1955). ' Hoewel Schulz' rapport in ruime mate werd verspreid onder utoriteiten en belangstellenden in Suriname heeft het, behalve nige kritiek van medische zijde (3 februari 1955), nauwelijks aandacht gekregen. Men kan zelfs zeggen dat verschillende voorstanders van de bouw van een stuwdam het een onaangename zaak vonden dat van natuurwetenschappelijke zijde werd opgekomen tegen een uitsluitend technisch-economische aanpak: de aanbevolen onderzoekingen zouden immers de voortgang van het begeerde project aanzienlijk kunnen traineren en mogelijk een af-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 25 ',stel bewerken. Aan de in het rapport naar voren komende adviezen werd geen gehoor gegeven; er werd geen initiatief genomen tot het doen van ecologische voorstudies.



Ook van andere zijde kwamen bezwaren tegen de uitvoering van het Brokopondo-project. De houtvester J. W. Gonggryp (1955, 1956) stelde tegenover de hydro-electrische energieopwekkng~tfe, Volgens globale becijfering, ongeveer even dure energieopwekking uit brandhout, waarbij geen inundatie en geen transmigratie van bevolking nodig zouden zijn; een onderzoek daarnaar werd door hem bepleit. Dat volgens een memorandum van Ir. R. Zonneveld van 24 april 1956 het Planbureau Gonggryp's voorstellen onaanvaardbaar vond en evenzo een kernenergiecentrale, lag, mede gezien de vergevorderde plannen voor het stuwmeer, voor de hand. In een bijeenkomst op 15 juni 1956 van de Vereniging van Wetenschappelijke Werkers in Suriname is door beide deskundigen een openbare discussie gehouden over het onderwerp 'waterkracht versus houtstook in tropisch regenbos' (zie o.a. de dagbladen Swrtname en i/e/ Mettles, 16 juni 1956).



Intussen werden de technische voorbereidingen en de financieeleconomische besprekingen voortgezet terwijl de ecologische en sociologische aspecten niet of maar nauwelijks aan de orde kwamen. Dit was reden voor de Studiekring om toen verschillende berichten wezen op spoedig te nemen beslissingen nogmaals een kritisch geluid te laten horen. In en orte ftescAoMmng over _Bro&o/>on<2o-/>/an (Westermann 1956) is er op gewezen dat in landen waar reeds jaren lang rivieren zijn af gedamd voor waterkracht werken en andere doeleinden, deze projecten vaak de toets der kritiek niet hebben kunnen doorstaan. Mede aan de hand van een in 1952 verschenen artikel 'Hydro-electric power and renewable resource conservation' van A. W. Smith, Executive Secretary of the Committee on Regional Development and Conservation, Washington (in 1954 en 1955 opnieuw uitgegeven door I.U.P.N.) stelde de auteur dat voor het Brokopondo-plan niet alle aspecten zijn bekeken en gewogen. Hij voegde daaraan toe: "Er is vrijwel niemand die zich voor ogen kan stellen wat de balans is tussen hetgeen vernietigd en hetgeen gewonnen zal worden. Als stuwmeerproject is dat van de Suriname rivier uiteraard onaantrekkelijk, omdat, als gevolg van de topografische gesteldheid, een zeei groot en ondiep meer geschapen moet worden om de energie te kunnen leveren voor een aluminiumbedrijf." Er is onzekerheid over de waarde van het stuwmeer na enige tientallen jaren, ge-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


26 J. H. WESTERMANN zien de onzekere toekomst van het aluminiumfabricagebedrijf.



Aannemende dat het Brokopondo-plan technisch mogelijk is maar economisch marginaal, werd voorts de vraag gesteld waarmee Suriname op den duur het meest gebaat zal zijn: "met een snelle en in zijn geheel gezien onvoldoende voorbereide bouw van een stuwdam f met een langzamere maar meer evenwichtige ontwikkeling van het stroomgebied." De nota van de Studiekring vond weerslag in de pers, o.m. in het ^4/ge 7/an<2e/s6/a<? van 16 maart en de ^4.iV.P. H'es/jnrfjscAe .Documen/afie Z)tens< van 22 maart 1956; kritisch commentaar op de nota verscheen in het .<4/gemeen f/anrfe/sWarf van 21 maart en de /l.AT.P. Wes/inrfiscAe Documena< .Diens/ van 29 maart van de hand van Prof. Dr. R. A. J. van Lier. In het .^/gemeen Z/anrfWsfcW van 23 maart en de ^4 .AT.P. Wes/tnitscAe Doe-menla/te Diens* van 29 maart uitte de oud-directeur van de Surinaamsche Bauxite Maatschappij, Ir. O. M. de Munnick, kritiek op het stuwmeerplan, mede naar aanleiding van in 1924-1925 door Alcoa verzamelde gegevens.



Ook de beschouwingen van J. W. Gonggryp over hout als brandstof voor een centrale werden weer in de pers vermeld (^/gemeen Hanrfe/s/arf van 3 januari, Suriname van 9 januari, .De Wes< van 16 januari 1956).



De technische en economische voorbereiding ging echter ongestoord verder, hetgeen resulteerde in de Br okopon do-o vereenkomst van 27 januari 1958.



De Brokopondo-overeenkomst leidde echter wel tot enkele activiteiten en studies van niet-technische en niet-economische aard.



Vooreerst moet daarvan genoemd worden de door Districtscommissaris Drs. J. Michels op 1 december 1958 afgesloten rapportage over de noodzakelijke transmigratie van Bosnegers uit het stuwmeergebied, de daarmee samenhangende ontwrichting van de Toestaande eigen maatschappelijke orde van naar verwachting -21 Saramaccaanse dorpen met totaal 3900 inwoners, en 4 Aucaner dorpen van bijna 1100, en de sociale implicaties van het scheppen van nieuwe woonplaatsen bovenstrooms en benedenstrooms onder een meer directe bestuursvorm. Een in 1958 door He Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Suriname Nederlandse Antillen (WOSUNA) gefinancieerd sociologisch onderzoek door Dr. F. A. E. van Wouden naar het gebruiksrecht van gronden en wateren toebehorende aan verschillende lo's, moest ontijdig afgebroken worden en bleef zonder resultaat.



Michels' advies luidde dan ook dat het bestuurspersoneel van het nieuwe district Brokopondo zo spoedig mogelijk tot een inventarisatie van dit recht zou moeten overgaan, teneinde bij de transmigratie rekening te kunnen houden met de van ouds be-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 27 staande indelingen. Deze inventarisatie zou ook de registratie van de bevolking, gebouwen, begraafplaatsen, kostgronden en beplantingen moeten omvatten, mede met het oog op schadevergoeding. Namens het bestuur van de Stichting Surinaams-Nederlands Instituut voor de Volksgezondheid in Suriname (SUNEVO) richtte in 1959 de hoogleraar in de medische fysiologie I te Leiden, Dr. J. W. Duyff, zich tot de Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid van Suriname met een waarschuwing ten aanzien van de door de vorming van het stuwmeer op te treden ernstige verstoringen van biologische evenwichten, alsmede wat betreft de medische gevaren van de concentratie van arbeiders van verschillende landsaard en uit verschillende streken, met onderling verschillende infectie-, infestatie- en immuniteitspatronen, en van de transmigratie van de bevolking. Duyff constateerde dat het te laat was om een gedegen biologisch, medischhyginisch en epidemiologisch vooronderzoek te ondernemen en dat op het stuwprogramma geen invloed meer mogelijk was. Desniettegenstaande adviseerde hij wijzende op de in lid 3 (a) van artikel I van de Brokopondo-overeenkomst door Suriname aangegane verplichting om "de technische hygine in en de assainering van het gebied van het stuwmeer te verzekeren en te handhaven" vr eind i960 een minimumprogramma uit te voeren.



Dit programma zou moeten bestaan uit entomologisch-malariologische, epidemiologische en geneeskundige onderzoekingen en op basis daarvan zouden maatregelen moeten worden genomen op het gebied van technische hygine, assainering en transmigratie.



Duyff's adviezen werden anders dan bij de natuurweteni schappelijke en sociologische desiderata althans ten dele ter harte genomen.



In een doorwrocht mede op literatuur gebaseerd rapport aan de Stichting SUNEVO heeft de Leidse parasitoloog Prof. Dr. P. H. van Thiel diejn februari i960 daarvoor naar Suriname ging en geassisteerd werd door de geneesheer H. R. G. Asin van het Bureau voor Openbare Gezondheidszorg De ma/arta/>roWema/te tn weriawrf mrf a"e tttfooertng wan Aetf Zfro/feo^onio-^ro/ecJ beschreven (i960). Achtereenvolgens wijdde hij beschouwingen aan het waterniveau, de oever en de bodem van het te vormen stuwmeer, de biologie en het voorkomen van .<4noAe/es iarfrngi in Suriname, de geschiktheid van het meer als broedplaats van y4. iar/ingi en andere Anophelinen en de kansen van het broeden in het meer, maatregelen om het broeden tegen te gaan, verwachtingen om-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


28 J. H. WESTERMANN trent malariagevallen vr en na de inundatie, maatregelen ter voorkoming van malaria bij de bevolking in het stuwmeergebied met voorstellen voor het uitvoeren van een radicaal, een minimum en een compromis-programma. Een uitvoerige literatuurlijst is toegevoegd. Een gedrukte publikatie verscheen in 7Yotca/ arf Gcogra^/wca/ M><&'e (1962).



Kort daarna, eind 1961, bracht van Thiel opnieuw een rapport uit aan SUNEVO, deze keer over De &as o j'w/ecte wei /tVarca^n sc/wstosoma in hetzelfde gebied, eveneens met literatuurlijst. Maatregelen werden voorgesteld ter voorkoming van deze infecties tijdens de dambouw en in eventuele latere vestigingen aan het stuwmeer.



In dit verband moeten ook genoemd worden de onderzoekingen door de arts H. R. G. Asin en diens proefschrift (1962), onder promotorschap van Prof. van Thiel, over De mv/oe^ wan A s, in verband met de bouw van de Brokopondo-stuwjdam. (Zie ook Asin & van Thiel 1963). -)De Surinaamse ministerraad belastte op 8 februari i960, slechts zes maanden voordat met de bouw van de dam in Afobaka een begin werd gemaakt, het op 5 maart 1955 opgerichte en onder het Departement van Landbouw, Veeteelt en Visserij staande -Bureau Landelijke Opbouw met het opstellen van een ontwikkelingsplan. In zeer korte tijd werd door dit Bureau een tame-AJijk gedetailleerd Prae-arfwes i'wzaAe A^ SfreeA/^aw 2?roAo/>ott<&) Tuitgebracht (april i960), dat naast de opsomming van algemene S gegevens over het gebied en de bevolking, de consequenties belicht van de bouw van het waterkrachtwerk voor het milieu en de ( bevolking, en richtlijnen geeft voor de verdere ontwikkeling op het gebied van landbouw, jacht en visserij, bosbouw, mijnbouw, industrie, recreatie, toerisme, ontsluiting, transport, werkgelegenheid, onderwijs-, gezondheids- en planologische voorzieningen; ook het kostenvraagstuk en de bodembestemming (met kaart) werden aan de orde gesteld. Naar eerdere rapporten en publikaties is niet verwezen.



Het programma van handelen in het prae-advies vermeldt als punten van 'eerste urgentie' de bevolkingstransmigratie, sociale voorzieningen voor de gehele boslandbevolking, onderzoek naar de sociale structuur van de Bosnegergemeenschap, geneeskundige verzorging van de plaatselijke bevolking, onderwijs, onderzoek naar de medische consequenties van het stuwmeer, beleid ten








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 29 aanzien van zending en missie, watertransport over het meer, overslaghaven bij de stuwdam, houtlift bij de stuwdam, invloed van het meer op de bevaarbaarheid van de Suriname-rivier benedenstrooms, mede tijdens de opvulperiode, opheffing van de spoorlijn Brownsweg-Kabel, wegenplan, centrumplan, plaatsbepaling van het centrum Paralumna, voedsellandbouw en boomgewassenteelt bij de Bosnegerbevolking, kostenraming van het streekplan Brokopondo.



Als punten van 'tweede urgentie' werden geacht de controledienst op het meer, onderzoek naar het waterkrachtpotentieel van de Saramacca-rivier en de Tapanahony, onderzoek naar de toekomstige zoutgrens in de Suriname-rivier, een vliegveld bij Goddo, een stedebouwkundig plan voorjiet centrum Paralumna, bevordering van de huisnijverheid onder de boslandbevolking, opleiding van verplegend personeel en onderwijspersoneel voor het binnenland, een bodemkundige overzichtskaart, bescherming van de fauna tijdens de inundatie.



De punten van 'derde urgentie' waren het onderzoek naar de aanleg van een railbaan langs de vallen tussen Pokigron en Goddo, het vaststellen en inrichten van recreatie- en toeristencentra, de exploitatie van het houtbestand in het stuwmeerrandgebied, de geologische inventarisatie rondom het meer, onderzoek naar het voorkomen van economisch winbare steen, vestigingsmogelijkheden van industrien, en een definitief bodembestemmingsplan.



Wat het eigenlijke meer betreft, wijst het prae-advies er op dat het zeer grillig van vorm zal zijn en talrijke kleine eilanden zal bevatten. Daardoor zal de totale oeverlijn, de eilanden inbegrepen, onevenredig lang worden, namelijk circa 2000 km. De normale seizoenschommelingen in waterpe werden geschat op 1V2 & 3 meter, maar bij extreem droge perioden zouden grote dalingen kunnen optreden, tot 10 meter beneden het maximumpeil, waardoor zeer grote arealen in de over het algemeen slechts flauw hellende oeverzones zullen droogvallen. Ook over de bevaarbaarheid en toegankelijkheid van het meer en de mogelijkheid van het ontstaan van uitgestrekte broedplaatsen van malariamuskieten was het prae-advies niet optimistisch: "Men kan voor zeer onaangename verrassingen komen te staan, die van invloed kunnen zijn .op het economisch nut van het stuwmeer en omgeving." \ Wagenaar Hummelinck (1961) prees het bovengenoemde prae-advies om "de duidelijke taal die wij zo gaarne een tiental Jaren geleden van officile zijde hadden gehoord". Maar hij vroeg








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


3O J. H. WESTERMANN zich tevens af: "Is de bezorgde toon welke in dit rapport naar voren treedt er wellicht de oorzaak van dat dit advies tot dusver zo weinig bekendheid heeft gekregen ? Of beschouwt men de maatregelen welke hierin met klem worden aanbevolen als grotendeels onuitvoerbaar, of zelfs ongewenst, omdat zij de snelle voortgang van het Brokopondoplan zouden kunnen afremmen?" Hoe het zij, het Prae-a<it;jcs had een orinterend karakter en formuleerde in algemene zin de problematiek van het gebied. Gezien de geringe beschikbare tijd en mankracht is het niet te verwonderen dat slechts aan enkele van de zeer vele punten meer dan oppervlakkige uitvoering kon worden gegeven.



Door Ir. G. P. Tiggelman, Directeur van het Ministerie van Landbouw, Veeteelt en Visserij, werd ter gelegenheid van de komst van de E.E.G. Commissie in april 1962 een voorlopig 5-jarig Owtot&fo/ings^/a uoor A<tf i?roA:o/>onio-geied opgesteld, met projecten voor onderzoek naar de ecologische consequenties van het stuwmeer, voor ontwikkeling van bevolking, landbouw, bosbouw en industrie, voor ontsluiting en voor recreatie. Het plan heeft de E.E.G. niet bereikt.



Ook de ichthyoloog Hoedeman (1962) heeft een, zij het summier overzicht gegeven van de biologisch-oecologische factoren die de waarde van het stuwmeer en het wijdere milieu nadelig kunnen beinvloeden, zoals de vorming van broedplaatsen van ziekteoverbrengers, wegvallen van benedenstroomse overstromingsgebieden van belang als paai- en voedingsgronden voor visben, verlanding en vergrote verdamping vanwege de drijf planten, f Niet lang vr de sluiting van de dam, in december 1963, deed |de Vereniging voor Dierenbescherming te Paramaribo in haar tijdschrift een oproep om gelden te geven voor een dierenreddingsactie in het te vormen stuwmeer. De Stichting 'Tjali oe de Gwamba' (Saramaccaans voor 'Hebt medelijden met het bosdier') werd 28 maart 1964 opgericht door de Minister van Algemene Zaken, met het doel die reddingsactie te organiseren en te financieren. De belangrijkste steun kwam van de zijde van de International Society for the Protection of Animals, Boston. John Walsh van deze Society, de bestuursambtenaar Rob de Bruin en hun Bosnegerhelpers werkten van augustus 1964 tot en met december 1965 en redden ruim 9700 dieren van de verdrinkings- en hongerdood; deze dieren werden vrijgelaten op veiliger plaatsen rondom het stuwmeer, dat met zijn eilanden en lOeverstrook ter breedte van 10 km bij Landsbesluit van 2 oktober








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 31 1964 tot gebied werd verklaard waarvoor de Jachtverordening 1954 van toepassing is en waar de jacht voor vijf jaren geheel werd verboden (Michels 1965, Smith 1966, Walsh 1967). Op 3 oktober 1969 werd het gebied zij het met de gewone wettelijke beperkingen weer voor de jacht opengesteld, hetgeen volgens Suriname. Ften Ct)/ers (september 1969) "een extra attraktie bij de rekreatie-mogelijkheden die in het stuwmeergebied reeds geboden worden" betekent.



Beschouwingen over o.m. de watervulling en waterverliezen van het meer aan de hand van de hem beschikbare gegevens werden in 1966, 1967, 1968 en 1969 door J. W. Gonggryp gegeven.



Ten aanzien van de nota van 1966 werd door de adjunct-directeur Ir. W. C. Visser van het Instituut voor Cultuurtechniek en Waterhuishouding, Wageningen (Nederland), waardevol commentaar geleverd (3 november 1966). Gonggryp constateerde dat het waterkrachtwerk de volle capaciteit niet heeft bereikt; volgens opgave van Suralco van 31 mei 1969 was het hoogst bereikte percentage van het productievermogen van de aluminiumsmelter iets meer dan 70. Volgens hem zijn de cijfers betreffende het peil van het meer en van de toevoer van water verminderd met de afvoer, in verband met de afmetingen van het meer, zodanig dat het onwaarschijnlijk is dat het volle productievermogen ooit gehaald wordt. De peilschommelingen maakten het mogelijk een denkbeeld te krijgen van de verliezen aan water door evapotranspiratie en eventuele kwel gezamenlijk; deze werden geschat op 20% van de watertoevoer aan het meer. Gegevens over elk van deze factoren afzonderlijk kunnen pas verkregen worden na veel gedetailleerd onderzoek. 3. HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK, I962-I9691 Op 7 januari 1962 verzocht Dr. F. P. Jonker, hoogleraar aan de Rijksuniversiteit te Utrecht, aan de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Suriname-Nederlandse Antillen (WOSUNA), te Amsterdam, en de Natuurwetenschappelijke 1 Er moet hier met nadruk op worden gewezen dat het onderzoek niet is opgezet uit hoofde van de in het vorige hoofdstuk gesignaleerde risico's van het stuwdamplan. Het is uitgevoerd als zuiver-natuurwetenschappelijk project, bedoeld om zoveel mogelijk te weten te komen van de veranderingen in flora, fauna en hun fysisch-chemisch milieu tijdens en na de stuwmeer-vorming.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


C' 32 j. h. westermann Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen, te Utrecht, bij de Surinaamse Regering aan te dringen op de oprichting van een Wetenschappelijk Stuwmeer Instituut. Professor Jonker stelde dat door het Brokopondo-project op zeer grote schaal werd ingegrepen in een natuurlijk landschap zonder dat men zich, afgezien van de technische aspecten, precies een voorstelling kon maken van de optredende veranderingen. Hij beschreef het plan als een enorm biologisch experiment, te vergelijken met de afsluiting en gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee in Nederland. Evenals het geval was met laatstgenoemd project zouden in het Brokopondogebied de milieuveranderingen en de daaruit voortvloeiende biologische verschuivingen op de voet moeten worden gevolgd door een team van deskundigen, mede met het oog op eventuele volgende stuwmeerprojecten.



Een bespreking van genoemd voorstel door bestuursleden en adviseurs van de Studiekring op 18 januari 1962, te Utrecht, leidde niet tot een besluit om de Surinaamse Regering ter zake te adviseren. Wel werd, na overleg met Dr. P. Wagenaar Hummelinck, op 5 juli door Dr. J. H. Westermann een minder ver gaand voorstel ingediend tot het detacheren van een bioloog, bij voorkeur een limnoloog, bij het Brokopondo-project, voor het doen van waarnemingen met betrekking tot de oecologische consequenties van de vorming van het stuwmeer voor flora en fauna; daarbij werd mede verwezen naar het rapport van Schulz (1954) en enkele in i960 en 1961 verschenen artikelen over het project.



De reacties op dit voorstel waren dermate positief dat op 28 augustus daaropvolgend door de Studiekring bij WOSUNA een subsidieaanvraag werd ingediend voor genoemd onderzoek. Het WOSUNA-bestuur legde de aanvraag voor aan de Commissie van Advies te Paramaribo, die op 9 oktober aan het plan de hoogste prioriteit toekende. Op 20 november 1962 besloot WOSUNA aan de Studiekring voor 1963 een subsidie van maximaal N/ 40.000 toe te kennen.



WOSUNA zette de financile steunverlening in 1964 voort; op 28 november 1963 werd aan de Studiekring een subsidie verleend van N/ 120.600.



Nadat WOSUNA had opgehouden te fungeren, in verband met de oprichting op 3 juli 1964 van de Stichting voor Wetenschappelijk Onderzoek van de Tropen (WOTRO), werd de subsidiring door WOTRO overgenomen: N/ 114.000 voor 1965 (29 december 1964); N/ 137.000 voor 1966 (7 januari 1966); N/ 80.000 voor 1967 (20 december 1966), later verhoogd met / 4.000 (27 september 1967).



Voorts ontving de Studiekring subsidies van WOTRO voor korte be-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


I'laat 1. Uitzicht van een heuvel Oost van de stuwdamlocatie naar het Zuiden, vr de vorming van het Brokopondomeer. Op de achtergrond. over het dal van de Stiriwawie-rit'ier, ziet men de Erownsberg. [Foto: Ir. F. C. Bubberman, sept. 1954]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat II. Het begin van de sfrm'rfaw-constructie. Uitzicht over het toekomstige stuwmeergebied naar het Zuiden; vgl. PI. I. De brug welke benedendams is aangelegd vindt men op Plaat III, IV, VI, VII en IX terug. [7 sept. 1962] Deze foto en alle volgende afbeeldingen werden gemaakt door het Centraal Bvreau Luchtkartering Suriname.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat III. De stuwdam in aanleg, vnjf-en-een-half jaar nadat de 'letter of intent' door de Staten van Suriname werd bekrachtigd. '7 sept. 1962]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat IV. Het grote werk in aanleg, naar het Zuiden gezien, acht maanden vr de afsluiting van de Suriname-rivier. [8 juni 1963]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat V. Het waterkrachtwerk, naar het Noordwesten gezien, drie-eneen-halve maand vr de afsluiting van de rivier. [17 sept. 1963]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat VI. Tien dagen na de afsluiting, het watcrpeil bovenstrooms stijgt snel! [n febr. 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat VII. Na negen maanden staat al een flink gedeelte van het bovenstroomse bosgebied onder water. Slechts een klein deel van het terrein werd tevoren schoongemaakt. [26 nov. 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat VIII. Negen maanden na de afsluiting ziet men al een enorm verschil in waterstand. [26 nov. 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat IX. Het Brokopondo-stuwmeer in wording, anderhalfjaar nadat de dam werd gesloten. [27 juni 1965^








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


X 3 i_i C -3 e. 3 E" 3








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ri Ti Plaat XI. Het hospitaal van Aae/, twee maanden na de afsluiting van de Surinamerivier. [29 april 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


[ 'laat X11. Het rijzende water bij A'o//JeAai^>, vijf maanden nadat de dam werd gesloten. [30 juni 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer










Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer










Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


l'laat XV. Hoe de bedding van de Surinam^-rifiVr er bencdendams uitzag, tien maanden nadat de watertoevoer was afgesneden. "26 nov. 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


Plaat XVI. \\'eg van .Parana naar het Brokopondo-stuwmeer. [31 okt. 1964]








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 33 zoeken aan het stuwmeer door Drs. P. Leentvaar in de periode 1 april-8 mei 1968 (N/ 7.500; 4 maart 1968) en door Dr. J. van Donselaar in de periode 1 januari-6 maart 1969 (N/ 10.700; 12 december 1968).



Het totale toegekende bedrag voor 1963-1969 was / 513.800; daarvan werd in werkelijkheid bijna / 479.100 besteed.



De subsidieverlening voor 1963 leidde tot velerlei activiteiten, overzee en in Nederland. De Wageningse hoogleraar Dr. J. de Wilde, op bezoek in Suriname, had gelegenheid om op 9 en 10 december 1962 in Afobaka en Paramaribo het onderzoekplan wetenschappelijk en zakelijk te bespreken met verschillende geinteresseerden; in zijn schriftelijk advies aan de Studiekring van 10 december bepleitte hij de uitzending van een team van tenminste drie biologen. Dr. D. C. Geijskes, toentertijd ambtenaar voor wetenschappelijk onderzoek bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken, richtte zich met een schrijven van 31 december 1962 tot de Minister-President en het Ministerie van Algemene Zaken van Suriname, waarin hij aandrong op steun van Surinaamse zijde voor het onderzoek.



Inmiddels was in Utrecht door de Studiekring de Brokopondo Commissie Nederland opgericht, waarin zitting namen Prof. Ir.



I. A. de Hulster, Prof. Dr. F. P. Jonker, Prof. Dr. J. Lanjouw (voorzitter), Dr. M. F. Mrzer Bruyns, Prof. Dr. P. H. van Thiel, Dr. P. Wagenaar Hummelinck en Dr. J. H. Westerman n. Deze commissie nam de algemene wetenschappelijke leiding van het stuwmeeronderzoek op zich. Haar eerste bijeenkomst vond plaats op 30 november 1962; tot het einde van 1968 werd dertien maal vergaderd, meestentijds in het Zologisch Laboratorium te Utrecht. In de vijfde vergadering, op 26 maart 1964, werd de naam officieel omgedoopt tot Commissie Nederland voor het Stuwmeeronderzoek in Suriname (Netherlands Commission for Research in Artificial Lakes in Surinam); 'Brokopondo Commissie' bleef echter als aanspreektitel gehandhaafd.



De Brokopondo Commissie werd op 20 augustus 1965 uitgebreid met de in Nederland teruggekeerde Dr. D. C. Geijskes en de Brokopondoonderzoekers Dr. M. Boeseman en Drs. P. Leentvaar. Na hun repatri-ring uit Suriname werden ook de andere onderzoekers er in opgenomen: Dr. G. F. Mees (15 augustus 1966), Dr. J. van Donselaar en Drs. J. van der Heide (30 maart 1967), en Drs. H. Nijssen en Drs. J. Nijssen-Meyer (22 februari 1968). Prof. Dr. P. H. van Thiel bedankte op 22 januari 1968 voor het lidmaatschap, na nog als emeritus-hoogleraar enige tijd lid te zijn gebleven.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


34 J- H. WESTERMANN In de eerste helft van 1963 werden de volgende academici bereid gevonden het onderzoek ter hand te nemen: Drs. P. Leentvaar, hydrobioloog verbonden aan het Rijksinstituut voor Veldbiologisch Onderzoek ten behoeve van het Natuurbehoud (RIVON) te Zeist; Drs. J. van der Heide, hydrobioloog verbonden aan het Botanisch Laboratorium van de Vrije Universiteit, Amsterdam; Dr. M. Boeseman, ichthyoloog bij het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden; Dr. J. van Donselaar, botanicus bij het Instituut voor Systematische Plantkunde, Rijksuniversiteit te Utrecht.



Verscheidene werkbesprekingen werden met bovengenoemd team gehouden. Contact werd voorts gezocht met Dr. E. B.



Worthington van de Nature Conservancy in Engeland, in verband met diens limnologische onderzoekservaring verkregen in Afrikaanse meren. Met hem werd in Utrecht op 7 augustus 1963 het onderzoeksprogramma besproken. Kort daarna zond hij enkele 'Notes on the Brokopondo Research Scheme', samengesteld door Dr. Rosemary McConnell ne Low, die in Guyana visoecologisch onderzoek had gedaan.



Met hulp van Dr. C. F. A. Bruijning, die in juli-augustus 1963 Suriname bezocht, en de directeur van het WOSUNA-Instituut te Paramaribo, de heer Jas D. Emanuels, alsmede diens tijdelijke vervangster Mevrouw W. J. Smit-Emanuels, werden voorbereidingen getroffen voor de lokale organisatie van het onderzoek, omvattende het verkrijgen van woon- en laboratoriumruimte, transportmiddelen te land en te water, apparatuur en hulpkrachten. Dank zij de grote medewerking van het Districtsbestuur van Brokopondo en van Suralco konden voor de gehuwde onderzoekers Boeseman en van Donselaar en hun gezin woningen in Brokopondo worden verkregen, en voor de niet-gehuwde heren Leentvaar en van der Heide een gemeubileerde kamer in een Suralco-barak te Afobaka. In die barak werd ook aan alle onderzoekers laboratoriumruimte met water en electriciteit, alsmede herbarium- en andere bergruimte ter beschikking gesteld.



De heer Leentvaar was de eerste die in Suriname arriveerde, op 3 november 1963; hij reisde op 11 november door naar Afobaka. Dr. Boeseman, Mevrouw E. M. G. Boeseman-Pluymert en twee kinderen kwamen 13 november aan en vonden daarop, zoals vermeld, huisvesting in Brokopondo. Op 23 december arriveerden Dr. van Donselaar, Mevrouw Dr. W. A. E. van Donselaar-ten Bokkel Huinink (botanica) en twee kinderen; ook zij betrokken een woning in Brokopondo. Als laatste van het eerste onderzoek-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 35 team kwam Drs. van der Heide, op 1 februari 1964; hij vond, evenals Drs. Leentvaar, onderdak in Afobaka.



Dr. D. C. Geijskes, toentertijd Directeur van het Surinaams Museum, stelde zich op 7 februari 1964 beschikbaar als rapporteur-cordinator van de periodiek uit te brengen deelnemersrapporten. Een gezamenlijke bespreking tussen hem en de teamgenoten vond plaats op 3 maart in het VVOSUNA-Instituut, in tegenwoordigheid van Dr. P. Wagenaar Hummelinck ; eerder, op 25-27 februari, had laatstgenoemde een en ander besproken met de teamleden, bij zijn bezoek aan Afobaka en Brokopondo. In de vergadering van 3 maart werd de grondslag gelegd voor de termijnrapportering (Progress 7?e/>oris). Op 31 maart volgde, ook weer in het WOSUNA-Instituut, de eerste bespreking tussen Dr.



Geijskes en de teamgenoten over de rapporten zelf. Na het vertrek van Dr. Geijskes uit Suriname, op 2 mei 1965, is door de teamleden de rapportering zonder cordinator verzorgd.



In de jaren 1964 tot en met 1969 zijn de volgende Progrws J?/>or/s van het .Bi'o/ogica/ BroAo^ondo J?earcA Pro;>c/, Surinam, verschenen, uitgegeven door de Foundation for Scientific Research in Surinam and the Netherlands Antilles: Part I, 1963-1964, p. 1- 89 Part II, 1965, p. 90-141 Part III, 1965-1966, p. 142-207 Part IV, 1967-1969, p. 208-265.



Deze omvatten de in de Engelse taal gestelde, gestencilde periodieke verslagen over de hydrobiologische, botanische, en ichthyologische en andere werkzaamheden, gellustreerd met gedrukte kaarten en grafieken. Aan het einde van elk rapport is een mailing list opgenomen.



Naast de verslagen voor de Progress i?e/>or/s werden door de onderzoekers verschillende artikelen gepubliceerd, welker titels zijn opgenomen in de bibliografie.



Het eerste team was slechts acht maanden tezamen werkzaam.



Drs. Leentvaar verliet Suriname op 29 september 1964, zodat van die datum af het hydrobiologisch werk door n onderzoeker, Drs. van der Heide, werd gedaan. Dr. Boeseman sloot kort daarna, op 4 oktober, het ichthyologisch en ander zologisch veldwerk af. Dr. G. F. Mees, ichthyoloog en ornitholoog van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, vergezeld door Mevrouw V. J. Mees-Balchin, maakte begin maart 1965 een vervolg met het vissenonderzoek en het bijeenbrengen van ander zologisch materiaal, tot april 1966. Daarna, van 18 april 1966 tot 30 juni 1967, nam de ichthyoloog Drs. H. Nijssen van het Zologisch Museum, Universiteit van Amsterdam, het vissen-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


36 J. H. WESTERMANN onderzoek over; evenals de heren Boeseman en Mees maakte ook hij andere zologische collecties.



Dr. van Donselaar werd bij zijn veldwerk onafgebroken bijgestaan door de Surinaamse boomkenner E. M. C. Helstone, gepensioneerd bij de Dienst 's Lands Bosbeheer, en incidenteel door Mevrouw Dr. W. A. E. van Donselaar-ten Bokkel Huinink.



Op 7 september 1964 stelden hij en Mevrouw van Donselaar de Studiekring voor dat ook laatstgenoemde, zij het in beperkte mate, formeel aan het onderzoek zou deelnemen en wel voor het determineren van de verzamelde planten en voor een onderzoek van de plantengroei in de drooggevallen rivierbedding beneden de stuwdam. Het verzoek van de Studiekring om daarvoor gelden in het Brokopondo-subsidie op te nemen, kon door WOTRO niet worden ingewilligd.



Van belang voor het botanisch onderzoek was het, op verzoek van Dr. van Donselaar en WOTRO uitgevaardigde Besluit van 7 november 1966 van het toen onder leiding van Minister J. Rens staande Departement van Opbouw (Bureau no. 1972, no. D 1807) betreffende het ter beschikking stellen voor wetenschappelijk werk van een terrein van 1200 hectare, gelegen ten oosten van de spoorbaan in het Distrikt Brokopondo, zoals aangeduid op de kaart van de landmeter S. O. Esajas van 28 april 1966. In dit aan de noordwestelijke rand van het stuwmeer gesitueerde gebied zijn proefterreinen voor het successie-onderzoek uitgezet. De Dienst 's Lands Bosbeheer heeft het gebied met borden gemarkeerd. Controle op het kapverbod werd door de Districtscommissaris van Brokopondo toegezegd.



Met het vertrek van Dr. van Donselaar en zijn familie uit Suriname, op 19 december 1966, werd het continue botanische onderzoek beindigd. Door hem en Drs. van der Heide werden, tijdens een afscheidsbijeenkomst ten paleize van Gouverneur Mr.



H. L. de Vries op 14 november, causerien over het onderzoek gehouden. In deze paragraaf kan tevens vermeld worden dat de beide onderzoekers veel eerder, namelijk op 9 oktober 1965, bij een bezoek van Koningin Juliana en Prins Bernhard aan het stuwmeer voor het vorstelijk paar een korte voordracht hielden.



Ook bij andere gelegenheden werden door Dr. van Donselaar en de andere onderzoekers lezingen gehouden over het onderzoek, o.a. voor de personeelsvereniging van Suralco. In de lokale pers verschenen enkele artikelen.



Voor het hydrobiologisch onderzoek van Drs. van der Heide werd hulp ontvangen van het Centraal Laboratorium van het








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPON DO-STUWM EE R 37 Departement van Volksgezondheid in Suriname; dit Laboratorium was in 1965 bereid chemische wateranalyses uit te voeren.



Toen echter bleek dat een groter aantal analyses benodigd was dan het Laboratorium kon leveren, werd besloten om eind november 1965 ten laste van de WOTRO-financiering de leerling-analist Harro Wong Fong Sang aan te stellen voor het nemen van watermonsters en voor eenvoudige fysisch-chemische bepalingen in het laboratorium te Afobaka; hij werd ook belast met het nemen en conserveren van planktonmonsters.



Drs. van der Heide beindigde het veldwerk medio november 1966 en vertrok de 30ste van die maand uit Suriname. Officieel op 25 november 1966 maar practisch gesproken op 1 januari 1967 werd het hydrobiologisch onderzoek voortgezet door Mevrouw Drs. J. Nijssen-Meyer, tot 30 juni 1967.



Ondertussen was door de Studiekring besloten dat het continue Brokopondo-onderzoek op 30 juni 1967 zou worden afgesloten en dat daarna alleen periodieke series waarnemingen door van tijd tot tijd uit te zenden deskundigen zouden worden gedaan. Door Dr. J. H. Westermann, die op 19 maart 1967 het stuwmeer in gezelschap van de heer en mevrouw Nijssen bezocht, werden over deze afsluiting besprekingen gevoerd met genoemde twee onderzoekers, de vertegenwoordiger van WOTRO en met Suralco.



De familie Nijssen heeft vr haar vertrek op 30 juni 1967 veel hulp verleend bij de liquidatie en de daarmee verbonden inventarisatie.



De in 1963 van Suralco in gebruik gekregen woon- en laboratoriumbarak te Afobaka werd ontruimd en naar elders verplaatst.



Korjalen, buitenboordmotoren en auto's werden geschonken aan Surinaamse Diensten of verkocht. De apparatuur werd verdeeld over de Waterloopkundige Afdeling 1 en WOTRO-Paramaribo, en voor een deel naar Nederland gezonden. Chemicalin werden overgedragen aan de Waterloopkundige Afdeling en het Centraal Laboratorium. Literatuur werd opgeborgen in de WOTRO-bibliotheek te Paramaribo.



Voor de leerling-analist Harro Wong Fong Sang kon een plaats worden gevonden bij het Landbouwproefstation, terwijl De Waterloopkundige Afdeling van het Ministerie van Openbare Werken en Verkeer. Dit Ministerie werd medio 1967 omgedoopt in Ministerie van Bouwwerken, Verkeer en Waterstaat, en bij Landsbcsluit van 27 januari 1970 in Ministerie van Openbare Werken.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


38 J. H. WESTERMANN enkele hulpkrachten bij de Waterloopkundige Afdeling werden aangesteld.



De monsterpunten in het meer werden door Mevrouw Nijssen op hardhoutstammen gemerkt, met rode verf op een hoogte van 233-234 voet.



De Afdeling Bacteriologie van het Centraal Laboratorium werd bereid gevonden Cl' bepalingen te doen maar geen volledige wateranalyses. De Waterloopkundige Afdeling zegde toe de hydrobiologische bemonsteringen op vijf regenstations en op zeven diepten voort te zetten, eenmaal per maand, en van de monsters alle gebruikelijke fysische bepalingen te doen; ook zouden planktonmonsters worden gefixeerd. Gegevens en planktonmonsters werden daarna van tijd tot tijd naar Nederland gezonden voor bewerking. Door deze Afdeling werd ook steun toegezegd voor periodiek in Suriname terug te keren onderzoekers.



Mevrouw Nijssen bewerkte na terugkeer in Nederland de door haar verzamelde gegevens en monsters in het RIVON te Zeist en later in het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden.



Conform het door de Brokopondo Commissie vastgestelde beleid werden sedert het onderbreken van het continue onderzoek enkele korte series waarnemingen en bemonsteringen uitgevoerd.



Van 1 april tot 8 mei 1968 bezocht Drs. Leentvaar opnieuw Suriname en het stuwmeer; hij nam watermonsters bij de gemerkte punten voor fysische en chemische bepalingen en voor determinatie van het plankton. In overleg met de Waterloopkundige Afdeling werd een nieuw maandelijks schema van bemonstering vastgesteld, in verband met de gewijzigde omstandigheden in het stuwmeer. Dr. J. van Donselaar inspekteerde van 7 januari tot 5 maart 1969 de indertijd door hem uitgezette botanische proefterreinen aan de noordwestelijke rand van het meer en deed ook andere waarnemingen; hij werd wederom bijgestaan door de boomkenner Helstone. Bij deze bezoeken werd veel medewerking ontvangen van de Districtscommissaris van Brokopondo, Suralco en de Waterloopkundige Afdeling.



Het onderzoek van het Brokopondo-team was niet beperkt tot het stuwmeer en het overige stroomgebied van de Suriname-rivier.



Het werd namelijk gewenst geacht, mede van de zijde van de Brokopondo Commissie, om ook in andere rivieren en wateren gegevens en materiaal te verzamelen; kennis daarvan is immers belangrijk voor het Brokopondo-onderzoek n voor de exploratie van eventueel elders te scheppen stuwmeren. Dit 'bui ten-on der-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 39 zoek' kon zonder moeite ingepast worden in het tijdschema.



In januari 1964 bezocht P. Leentvaar de Tibiti, in maart, samen met J. van der Heide, de Tapanahony bij de monding van de Paloemeu en, met M. Boeseman, de Saramacca (eerste helft van april). Op 5 en 6 september nam hij, met van der Heide enkele monsters in de Beneden-Marowijne, de Cottica en de Commewijne. Tijdens de terugreis naar Nederland verrichtte hij enkele hydrobiologische waarnemingen in het Gatn-meer, Panama (2 oktober 1964).



M. Boeseman verzamelde in de eerste helft van april 1964 vissen in de Saramacca en bezocht van 8 tot 17 september van dat jaar het eiland Trinidad, eveneens voor ichthyologisch onderzoek.



In september 1965 bezocht J. van der Heide, samen met G. F. Mees, de Kabalebo-rivier.



J. van Donselaar verrichtte, op verzoek van de Dienst 's Lands Bosbeheer, op 2 en 3 november 1964 enig onderzoek in de savannen van Blaka Watra, nam in de eerste helft van februari 1965 deel aan een onderzoek van het natuurreservaat Voltzberg-Raleighvallen, en deed in augustus 1965 en februari en juli 1966 korte vegetatiekundige successie-opnamen in een door brand ontstane zwamp aan de Boven-Perika. Ook maakte hij voor deze Dienst een tocht naar de Sipaliwini-savanna, van 20 augustus tot 9 september 1966, in verband met plannen om aldaar een natuurreservaat te stichten. Hij en van der Heide namen deel aan het 6-10 juni 1966 te Belm, Para, Brazili, gehouden Symposio sbre a Biota Amazonica (Symposium on the Biota of the Amazon Basin), georganiseerd door The Association for Tropical Biology, New York, met medewerking van de Brazilian National Research Council.



G. F. Mees bezocht in september 1965, gedurende tien dagen vergezeld door van der Heide, de Beneden-Kabalebo; het Bureau voor Waterkrachtwerken verleende daarbij medewerking. Van 16 november tot 3 december van dat jaar deed hij onderzoekingen in de Tapanahony bij de monding van de Paloemeu, en medio januari 1966 in de Matapica, geholpen door de Dienst Visserijen. In de Sipaliwini-savanna verzamelde Mees tussen eind januari en 21 februari 1966 vooral vissen en vogels.



H. Nijssen bezocht met Dr. W. Vervoort, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie te Leiden, in juni 1966 de Beneden-Marowijne, Beneden-Saramacca en Beneden-Coppename. In februari 1967 onderzocht hij de Kleine Saramacca, begin april met zijn echtgenote het toekomstige stuwmeergebied Stondansi aan de








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


40 J. H. WESTERMANN Boven-Nickerie (met medewerking van de Waterloopkundige Afdeling), in de tweede helft van april de Boven-Marowijne, Lawa en Tapanahony (daarbij geholpen door de Dienst Visserijen), en in mei 1967 de Boven-Coppename (met medewerking van de Geologisch MlJNBOUWKUNDIGE DlENST).



In de Brokopondo Commissie is meermalen gesproken over de wenselijkheid om het biologisch onderzoek aan te vullen met verdampingsonderzoekin en bij het stuwmeer, tot het verkrijgen van een beter begrip van de waterbalans en de invloed daarop van de geinundeerde en drijvende vegetatie. Tijdens het verblijf in Suriname van het Commissie-lid J. H. Westerman n (februarimaart 1967) werden door hem orinterende besprekingen over zulk onderzoek gevoerd met vertegenwoordigers van het Bureau voor Waterkrachtwerken en vooral de ter zake geinteresseerde Waterloopkundige Afdeling. Door de Studiekring werd daarop contact opgenomen met de fysicus-meteoroloog Drs. W. J. Derksen van de Afdeling voor Natuur- en Weerkunde van de Landbouwhogeschool te Wageningen. Een door laatstgenoemde op 30 juni 1967 aangeboden voorlopig onderzoekprogramma bleek te kostbaar om te worden uitgevoerd.



In 1967 reeds werden door de Waterloopkundige Afdeling metingen verricht van verdamping van het vrije wateroppervlak en van neerslag in het stuwmeer. Begin 1968 vervolgde deze Afdeling dit onderzoek samen met het Ministerie van Landbouw, Veeteelt en Visserij; met hulp van bij het Ministerie stage-lopende Wageningse studenten werd op het stuwmeer gexperimenteerd met verschillende drijvende stellages met verdampingsbakken. De experimenten waren echter te weinig gericht en te ondoelmatig, zodat geen betrouwbare gegevens werden verkregen.



Onder leiding van Ir. G. E. Kamerling en R. van der Weert van het Landbouwproefstation werden echter begin juni 1968 betere verdampingsexperimenten begonnen in de Cultuurtuin, en in oktober van dat jaar op het stuwmeer, met drijvende bakken in verschillende opstellingen; daarbij werden ook neerslag, temperatuur, dampspanning, windsnelheid en zonneschijn gemeten.



De verdamping werd gemeten in bakken met open water alsmede in bakken met waterhyacinth en met een drijvende grassoort (evapotranspiratie). In tegenstelling tot de door Timmer & Weldon ('Evapotranspiration and pollution of water by water hyacinth', /^yact<A Confro/ /ottrna/ 6, June 1967) in Florida gevonden waarden van evapotranspiratie van waterhyacinth die ge-








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 41 middeld 3,7 maal zo hoog waren als de verdamping van een open wateroppervlak bleken de metingen in de Cultuurtuin en op het stuwmeer tot veel lagere gemiddelden te leiden. De in de droge periode oktober tot en met december 1968 in het stuwmeer gevonden verhouding tussen de potentile evapotranspiratie van waterhyacinth en de verdamping van open water was gemiddeld slechts 1,4 : 1 (zie van der Weert & Kamerling 1968).! Reeds veel eerder was Suralco bevreesd voor grote verliezen aan water, en dus waterkracht, vanwege de toentertijd zeer hoog bevonden waterhyacinth-evapotranspiratie overgegaan tot intensieve en kostbare bestrijding van genoemde waterplant. In oktober 1964 (acht maanden nadat het stuwmeer zich was beginnen te vormen) begon Suralco practische aandacht te besteden aan de waterhyacinth (tcAAorna crasst'/>es), nadat de bedrijfsarts Tjon Tjin Joe te Afobaka sedert juli enkele experimenten met chemische bestrijdingsmiddelen had gedaan en nadat de situatie op 31 augustus was besproken door Dr. van Donselaar en Alcoaen Suralco-functionarissen, onder overlegging van door van Donselaar verzamelde gegevens. Advies werd ingewonnen van Dr.



L. W. Weldon van het U.S. Department of Agriculture, Fort Lauderdale, Florida (eind oktober). Aanvankelijk werd een bestrijdingsploeg ingezet die bespuitingen uitvoerde uit n boot; als bestrijdingsmiddel werd een 1% oplossing van het herbicide 2,4-D (Dow Chemical) gebruikt, terwijl bestrijding ook geschiedde door de planten uit het water te vissen. Later werden meer boten ingezet met een betere outillage voor het spuiten, opererende uit verschillende kampen (fiawArco iWewM>s, april 1965).



Sedert oktober 1965 werd zowel door boten als, periodiek, uit een vliegtuig gespoten respectievelijk verneveld, met 2,4-D in hogere concentratie, een en ander met redelijk goede resultaten. Op 18 september 1966 begon een langdurige en effectieve vliegtuigbestrijdingscampagne (van Donselaar 1968). Dr. Weldon stelde van Donselaar tweemaal in staat het gebied uit een vliegtuig in ogenschouw te nemen.



De kosten van de bovengenoemde bestrijdingswijzen waren 'echter hoog; jaarlijks ging het om een half tot n millioen Surinaamse guldens. In het bijzonder na het bekend worden van de gegevens verkregen door van der Weert & Kamerling (1968), 1 Interessant in dit verband is H. Madec's artikel 'L'vapotranspiration potentielle et Ie bilan de l'eau en Guyane' (Afonogr M#. na/, no. J9, 1965).








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westerman, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


42 J. H. WESTERMANN waaruit bleek dat de evapotranspiratie veel lager was dan die welke in Florida was gevonden, werd een belangrijk punt van overweging bij Suralco of de bestrijding wel, en in dezelfde mate, zou moeten worden voortgezet. De kosten van verdere bespuitingen zouden wel eens hoger kunnen zijn dan de kosten van verlies aan water door evapotranspiratie wanneer geen bestrijding zou plaatsvinden. In Swmtamg. Fte e Ciy/crs (van januari 1970) is vermeld dat in 1969 zo goed als alle waterhyacinth is uitgeroeid en dat de bestrijding voorlopig kan worden opgeschort. In februari 1970 besloot Suralco de bespuiting uit een vliegtuig voor minstens een jaar te staken; bestrijding uit boten, opererend uit twee kampen, werd, waar nodig, voortgezet. 1 Als gevolg van bovengenoemde overwegingen inzake de effectiviteit en rentabiliteit van de chemische bestrijding wendde in juni 1968 Suralco zich via Dr. Ir. J. Ruinard, de WOTRO-vertegenwoordiger, tot de Studiekring met het verzoek te willen nagaan of een bestrijding door in het stuwmeer uit te zetten zeekoeien (jTWcAccAms m. wtana/s) zinvol zou zijn. De Brokopondo Commissie heeft ten aanzien van deze suggestie, om verschillende redenen, negatief geadviseerd (zie ook Noelmans 1969).



Meer belovend lijkt biologische bestrijding van de waterhyacinth met insecten en mijten. Daarover werd van 19 tot 28 februari 1968 onderzoek gedaan door F. D. Bennett & H. Zwlfer (1968) in de omgeving van Paramaribo, Brokopondo-meer, Nickerie en Coesewijne. Al eerder waren hierover in het meer waarnemingen gedaan door Dr. L. W. Weldon (september 1965) en Dr.



J. van Donselaar (oktober 1965); door laatstgenoemde verzamelde keverlarven en -poppen werden door Dr. W. H. Anderson, Agricultural Research Service, Washington D.C., gedetermineerd. Vermelding verdient voorts de in 1968 en 1969 door J. W.



Gonggryp gedane suggestie om zo mogelijk de Surinaamse zoetwaterpaalworm (Pst/ofcrofo Aeo&fr) in het meer uit te zetten, in de verwachting dat geinundeerde en afgestorven bomen door deze paalworm zullen worden aangetast en vernietigd. Hardhoutstammen, zoals basralocus, zullen echter daartegen bestand zijn. 1 Een belangwekkend artikel over 'Aquatic weeds', met de veelzeggende ondertitel "The rampant quality of aquatic weeds has become one of the symptoms of our failure to manage our resources", verscheen van de hand van L. G. Holm, L. W. Weldon & R. D. Blackburn in Science (7 november 1969). Ook Brokopondo is daarin genoemd.








Nederlands West-Indische Gids

Westerman, J.H.


nl

Westermann, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 43 4. BIBLIOGRAFIE a. TECHNISCHE EN ECONOMISCHE ASPECTEN (in cArono/ogtscAe volgorde) Eysvoogel, \V. F., 1950. A/oge/yAAea'en /o/ 6nuttit van <k rit/ierrfeoietoi n Suriname voor <ie ouAAig fan e/erfrisc/ie nr^t>. Nota.



Blommestkin, W. J. van, 1950 (Aug.). en Com6na<te-/>/ai t/oor a"e Suriname-rioier. Cordinatie College Suriname. Economisch-financile sector.



Paramaribo, 10 pp., 1 bijl., 2 fig., stencil.



Eysvoogel, W. F., 1951 (Juli). Note over A< t/raogs/uA t/an rf energievoorziening.



Eysvoogel, W. F., 1951 (Dec.). Witte steenkool in Suriname. Doel en strekking van het 'plan-Blommestein'. Oos/ en Wesf 44, Sriam nummer J2, p. 11-14.



Stichting Planbureau Suriname, 1951. 77ie Bro*o/>onrfo Pro;ec<. Stencil.



International Bank for Reconstruction and Development, 1952 (May). i?e/>or< 0/ a MiMion organized 6y <Ae /nterna<ona/ BanA /or i?ecow<ruc/oi anrf >ei>e/oen/, wit /ecomwewrfa/tons /or a Ten Vear Defe/o/>mn/ Program /or Surinam. The Johns Hopkins Press, Baltimore, 271 pp. ^^ena"!* No. 4. 77te BroAo/)oWo Pro;'ec/, p. 204-213 No. 4. __< BroAo^>ondo/>/an ^. 1-5).



Stichting Planbureau Suriname, 1952 (Juni). De growds/agen t/an een Ttenarn/>/an foor Suriname. Paramaribo-Den Haag, 191 pp., 3 kaarten, stencil (p. 108-113: We< N.V. Billiton Maatschappij, 1952 (Nov.). Be5cAouti>ing om/ren/ A/ Com-6italie/>/an Surinamerivier, tefenj 5aw<M/>angeufc met een a^umiHium-iniui<ri in Suriname. 's-Gravenhage, 75 pp. incl. kaarten, fig., tabellen, stencil.



Socit Anonyme des Grands Travaux de Marseille, 1952 (Dec.).



Mission preViminaire. Note comp/eWn/aire. [Jan. 1953].








Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl

Westermann, J.H.



Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer


44 J- H. WESTERMANN Internationale Bank voor Herstel en Ontwikkeling, Washington D.C., 1952. Suriname, aaneve/ingen foor een Tien/aren^/an. Rapport vertaald in opdracht van de Stichting Planbureau Suriname, stencil.



Stichting Planbureau Suriname, L. van Geuns, 1952. //e/BroAoondo/an, radiocauserie.



Ringma, S. H., 1953 (Jan.). Com6ina/ie/an Surinam* rVtr (BroAo^ondof/a). //ydro/ogiscAe JVo/a No. 5. Eindt;ers/ag a/i>oer;aar 7952. Stichting Planbureau Suriname, Paramaribo, 62 pp., 26 bijlagen, stencil.



Ringma, S. H., 1953. Com6ina/ie/an Suriname rtfier. Hyrfro/ogisc/ie iVo/a M>. 6. Fers/ag /s/e Atfar/aa/ a/t;oer;'aar 1953. BeseAouuiingen over de i/erde/iwg van de regenra/ >.6./. Ae/ maAen wan aarden iiaimi. Hoorn, 8 pp., 7 bijlagen, getypt.



Stichting Planbureau Suriname, 1953. Verslag van de werkzaamheden met betrekking tot het vooronderzoek van het Brokopondoplan tot ultimo 1951. By/age /4 6y /aan/ers/ag 7957, p. 14-17, stencil.



Stichting Planbureau Suriname, L. van Geuns, 1953. Overzicht van de werkzaamheden betreffende het vooronderzoek Brokopondoplan alsmede van de tot op 1 november 1952 verkregen resultaten. i?t;7age .4 fti; /aarwers/ag 7952, p. 40-60, stencil.



Stichting Planbureau Suriname, 1953 (Feb.). MemoraWam tn.?ae Comfcina/te/>/an Surtnam rtvter. Stencil.



Geuns. L. van, 1953 (Feb.). De stuwdam Brokopondo in Suriname. ScAa-Afa 6j (Kabinet Vice-Minister-President, 's-Gravenhage), p. 8-13, stencil.



Geuns, L. van, 1953. No/a van 77 maar/ (Samenvatting van kritische beschouwingen over N.V. Billiton Maatschappij's 'Beschouwingen omtrent het Combinatieplan Surinamerivier' 1952).



Stichting Planbureau Suriname, 1953 (April). BeooraWt'ng van A/ door ie Af. F. i//t/on A/aafccAat; ingediende ra/>or/, ge/i/e/d 'BescAoutmngen ow-ren< Ae< Comoina/ie^/an Surinamerivier'. Stencil.



Stichting Planbureau Suriname, 1953 (April). Be&no/)/ J?a^>/>or< 6e/re//end A/ Comoina/ie/>/an Surinamerif ier, ui/ge6racA/ door ae Socie"t des Grands Trarau* de MarseiWe. Stencil.



Eysvoogel, W. F., 1953 (Juli). Enige omringn orer de te oouwen dam n de Suriname-rifier naoy Sara. Wageningen, 2 pp., getypt.



Stichting Planbureau Suriname, 1953 (Oct.). Koorsfc/ in*a*e 6ou> stuwdam in GranAreeft C.^4. <en oeAoeve wan a/oer aw-rte/ ui/ Nassau- en Le/yge6erg/e; fet/ens /en 6Aoef van 5M/>/>le<i van A/ d6te/ t/aw Ae/ Sara-u/a/rAracA/tver&.



Stencil.








Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 45 Stichting Planbureau Suriname, 1953 (Oct.). JVoto <*/r//a> twrg/i;'A6tMfe iosis NEDCO- _ G.r.Af.-gviu. Stencil.



Stichting Planbureau Suriname, 1953 (Oct.). OvetricAlsAaart S(Mtt>mr in <fe Surinam-rivi*r, scAaaV j : joo.ooo, nr. 00.02.14-W.55.



NEDECO, 1953 (Oct.). /irft'iM imaAe Comfcitia/i<r/>/an 5un'fMm .4rfDisory AffmoraMdwm om /A Swrifiam J?tt;*r Cotjina/io P/an. 's-Gravenhage, stencil.



NEDECO, 1953 (Oct.). /Jifi>.s t'nzoA Conina/<>/)/aM Suritwm* /ftVi>r. /fettta&i/ifeitsfascAoutt'tngen /i/uminiumindus/rie. Den Haag, 16 pp., stencil.



Harza Engineering Company, Consulting Engineers River Projects Chicago, 1954. Pro/cf P/anning 7?/>or/ Surinam 7?i;;r, including R. Rhoades' Geological Report of Surinam.



Ringma, S. H., 1954 (Jan.). Com&tna/ton P/an Swrtnam Aifer.



Afetnoranrft*! iVo. 7. Surinam /fifr, i?eor/ /or 2na" ana* jrrf ^warters, 195J.



Ta^anaAony, /?por/ /or /s/, 2na* and jrrf quarters J953; etc. Hoorn, 18 pp., 16 bijlagen, stencil.



Stichting Planbureau Suriname, M. H. Ekker, 1954 (Maart-April). Het Brokopondoplan. A/oano'6/aa' cooii\sc/i roof^ic/i/ing SMrinanK", 11 pp.



Stichting Planbureau Suriname, 1954 (Juni). Vooronderzoek Brokopondoplan. yoarrers/a^ /95J. Paramaribo-'s-Gravenhage, p. 6-9, 23-24, 27-28, stencil.



Ringma, S. H., 1954 (Aug.). Cowoinafion Pro/c< Surinam /fiver, f/yrfro/ojy /fepor/ JVo. S. Surinam i?it/er. GaugiMgs 7*a/>ana/iony. Hoorn, 19 pp., 21 bijlagen, stencil.



Ringma, S. H., 1954 (Sept.). Surinam i?ifr Combination P/an. 2otca/ A/ewc)ran<ftni No. 9. Dam ca/cu/a/ions /or a comfcitia/io 0/ 2 and 3 />o< /ins. Hoorn, 10 pp., 3 bijlagen, stencil.



Ekker, M. H., 1955 (Jan.). Het Brokopondo plan. rAniA in Pra*/y'A, p. 23-26.



Stichting Planbureau Suriname, 1955 (Mei). Onderzoek Brokopondoplan.



_954. Paramaribo-'s-Gravenhage, p. 3-7, stencil.



Stichting Planbureau Suriname, H. Teunissen, 1955 (Oct.). __/ BroAoondo-ro;'ec/. 7 pp., schetskaart, stencil. (In iets gewijzigde vorm opnieuw uitgegeven in oktober 1956, stencil).



Geuns, L. van, 1955 (Oct.). Het Brokopondo-plan en de vestiging van een aluminiumindustrie in Suriname. .EconomiscA-S/a/is/iscAe firic/ifn (De transatlantische rijksdelen) 40, 2000, p. 906, 907, 909.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



46 J. H. WESTERMANN Gt<fs i>a Suriname, uitgegeven ter gelegenheid van het bezoek van H.M.



Koningin Juliana en Z.K.H. Prins Bernhard, 1955 (Oct.-Nov.). (p. 51: Brokopondo-plan).



Stichting Planbureau Suriname, 1956 (Mei). Onderzoek Brokopondoplan. y/ 1955. Paramaribo, p. 3-4, stencil.



Anonymus, 1957 (April). Het Brokopondoplan. Bijdrage tot industrialisatie van Suriname. EconomiscAe KooWicA/ing 74, p. 7-8.



Teunissen, H., 1957 (Aug.). The Brokopondo Plan. TAe Caribbean /r, j, p. 12-13.



Ringma, S. H., 1957 (Dec). Bro*o/>an<io^>/an. i/ydro/ogiscAe A/o/a No. jo.



Suriname rivier eriotf" 7952-/956. Haarlem, 8 pp., w.o. summary en samenvatting, 47 bijlagen, fotocopie.



Blumer, A., 1958 (Juillet). Le projet hydro-lectrique de Brokopondo. /ndus/ries e/ 7>avaw;r a"0u<re-Mer, p. 386-389.



Brokopondo-bureau, 1958 (Oct.). S<reeAonftciAAe/ings/>/an "BroAo^ondo." Brokopondo-bureau, (1958). LicAJ en ArocA/ mi/ ie o^M^ouden van Suriname.



Vouwblad.



Bureau voor Waterkracht werken, Suriname, (1958). He/ BroAoondo/>roec/: vooroereidingen en i>oori4iteicA/en. 9 pp., stencil.



Suriname Aluminum Company, (1958). BroAo/>ondo. Paramaribo, 16 pp.



Morpurgo, A., 1959 (Aug.). Brokopondo. ScAaAe/s S j6, p. 3-11. (Brokopondo, een plan en een klank in Suriname. Paramaribo, i960?. Stencil).



Grondonderzoek voor de bouw van een aarden dam in de Surinamerivier nabij de situatie 'Sara'. LGA/ A/ede<fe/ingn >e//f 4, 1959, p. 1-47, 49-74.



Jonkers, A., 1959 (Aug.). Moderne projecten. ScAaAe/s S j6, p. 28-31.



Government Information Service, Surinam, 1959 (Sept.). Foc<s atwi/jjures aAow/ Surinam. 20 pp. (p. 12-14: Brokopondo-project).



Harza Engineering Company, Consulting Engineers River Projects Chicago, 1959 (Sept.). .<4^>/>rat.sa/ Survey 0/ //y<froe/ec/ric Power .Resources in Surinam (vertaling van de samenvatting uit het rapport, 1 september 1959; 8 pp., stencil).



Rapport van de Adviesraad voor de Herziening van het Tien jarenplan: 'Fan _960 /o/ J965', 1959 (Dec.). 212 pp., 4 bijlagen, stencil (p. 40: BroAon; p. 58: Financiering BroAo/>ona*o-ini/es/ringen). GemeenscAa^>e/i/'Ae onderneming Suriname-Surafco. BroAooin/ Ken/ure Suriname-Sura/co, (1959). 365 pp.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 47 Meyer. H., i960 (Mei). Het Brokopondo-plan. D 7ftgtr 72, 22, p. A. 3O9-3I5 Anonymus, i960 (Aug.). Peilen in Suriname. Bomxco iVwuws augustus, P- 4-5-Joseph, W., i960 (Sept.). Over rivierdammen en nog wat. ScAoAWs S ^o, p. 14-18.



Stichting Planbureau Suriname, i960 (Dec.). ,/aart>ers/ag 7959. rt>n;arnan 5wrtnam. Paramaribo (p. 14, 15: Brokopondoplan).



Adhin, J. H., 1961 (Juni). Z)etWo^>wi^H/ /banning in Surinam in Ais/orico/ ers/>:/if (a/t/A s/>ecia/ re/rnce /o /A 7"e yar P/an). Diss. Groningen, 215 pp. (p. 144-147: The Brokopondo Project).



Stichting Planbureau Suriname, 1962 (Juni). SMrt'tuim*. f ing fan AW /a>/, <f fofo/Aing, a" s/aa/Aufufige, social n coMomtscA^ s<ruA-tiur. 84 pp., 8 bijlagen, stencil (p. 75-78: De ontwikkeling van het waterkrachtpotentieel van Suriname).



Suralco, Public Relations, 1962 (Sept.). _/< BroAo/>onrfo Pro;>Af, en ^> wMscAa/>/>/t;'A on^rnming fan Swrinam m Sura/co. s. Paramaribo, vouwblad.



BoiTEN, J. R., 1963-1964. ^Ina/^se fan aV nrs/ag #n rf friam^<n; tn Suriname. Bureau Landelijke Opbouw. Verslagen en Rapporten van de Stichting Planbureau Suriname, Ministerie van Algemene Zaken. 3 Delen.



Anonymus, 1964 (Maart). Onderzoek waterkrachtontwikkeling Tapanahony-rivier wordt geintensiveerd. Surinaams Niewa/s, Kabinet Gevolmachtigde Minister van Suriname, 's-Gravenhage, /^, J2, p. 1-2. Hillen, D., Suralco, 1964 (Maart). Bauxiet vandaag, aluminium in 1965.



Boos fcofen fcaos (Nederlands Instituut voor Efficiency) j^, J, p. 37-41.



Roethof, H. J., 1964 (Maart). Oude en nieuwe wereld (Het Brokopondoprojekt in Suriname) .(^JcAaAe/s S 5^, p. 17-21. Bancke, CssF, Pater Ed., 1964 (Juli). Transmigratie van Bosnegers (Het Brokopondo-projekt in Suriname). ScAaAe/s S 5*, p. 22-25. Roethof, H. J., 1964 (Sept.). Nieuwe plannen voor elektriciteitsopwekking door waterkracht (Het Brokopondo-projekt in Suriname). ScAaAe/s S 5, p. 26-28 (32).



Consen, Henk, 1964 (Oct.). Afobaka-stuwdam (Het Brokopondo-projekt in Suriname). ScAaAe/s S 5$, p. 1-6.



Consen, Henk, 1964 (Oct.). Het stuwmeer (Het Brokopondo-projekt in Suriname). ScAaAWs S 5*, p. 7-11.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



48 J. H. WESTERMANN Consen, Henk, 1964 (Oct.). Voordelen (Het Brokopondo-projekt in Suriname). 5cAaAe/s S 5$, p. 12-16. (Suralco), 1965 (Febr.). Reportage uit Suriname. Brokopondo-projekt nadert voltooiing. De Nedey/andse /wdtts/ne (Verbond van Nederlandsche Werkgevers) 4, p. 100-103.



Roethof, H. J., 1965 (April). Electrische energie en waterbeheersing (Brokopondo-stuwmeer in Suriname). 5c/iaA/s S 60, p. 26-28.



Hulsbos, L., 1965 (Juni). Voorgeschiedenis en vooronderzoek (Brokopondo-stuwmeer in Suriname). ScAaAe/5 S 60, p. 29-32. Hillen, D. & Achterhof, E. Th., 1965 (Juli). Het Brokopondo-Project.



Po/y/ec/insc/i /i/a'scAri// (Nederlands Instituut van Register-Ingenieurs en Afgestudeerden van Hogere Technische Scholen NIRIA), B-editie, 20, 74, p. 564B-570B; J5, p. 609B-613B. (Suralco), 1965 (Dec.). Reportage uit Suriname. H. M. de Koningin opende aluminiumbedrijf teParanam. Produktiecapaciteit 800.000 ton aluinaarde en 60.000 ton blokaluminium. )e Nerfey/awrfse /nrfMS<rie (Verbond van Nederlandsche Werkgevers) 2J, p. 872-874.



Stichting Planbureau Suriname, 1965. Nafionaa/ Onfjtt'AAe/ingsp/an Suriname, deel 2 (p. 269-277: Het Distrikt Brokopondo; p. 305-332: Het hydrologisch plan).



Suriname Aluminum Company, 1966. Z>/is <& Swra/co, Paramaribo, 31 pp. (p. 12-13; Energie uit waterkracht; p. 22: Afobaka).



Suralco, 1966 (Dec). 50 jaar samen met Suriname, Bau.m> Niewtfs 77, J2 (p. 24-29: Brokopondo).



Vroon, L. J., 1967 (April). Enige aspecten van de aluminiumindustrie, I, II. EconomiscA-S/a/is/iscAe Ben'cAten 52, 25&S, 25*9, p. 385-387, 419-421.



Memorandum inzaAe ie j/or;o/i i/an Ae/ nieuwe ftafcin< f oor <2e J967//97/, 1967 (April). Hoofdstuk III, p. 16-37: Waterkracht.



Ministerie van Openbare Werken en Verkeer, Suriname, Waterloopkundige Afdeling, 1965 (Okt.), 1967 (Maart, Juli). /oarooeA der ifa/erAoo^ten, a/-i/oeren en 2ow<ge/ta/fe rtvierwater 796/ (1965), 7962 (deel 1 en 2, 1967), 7963 (deel 1 en 2, 1967).



Kruijer, G. J., 1968. Suriname en *i/n ouren. Landen in an/iw'AAe/ing.



Meppel, 1968, 4de druk (p. 246-252: Het Brokopondoproject en het belang van de bauxiet voor Suriname).



Ministerie van Bouwwerken, Verkeer en Waterstaat. Waterloopkundige Afdeling, 1968 (Maart). /aarioeA aer tuaterAoo^ten, a/oeren e










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



ONDERZOEK VAN HET BROKOPON DO-STU WM EER 49 Ministerie van Bouwwerken, Verkeer en Waterstaat. Waterloopkundige Afdeling, 1968 (Aug.). /aarfcoeA <fer wa/er/ioog-ten, a/foerew en rif i*nfa<r _965.



Centraal Bureau Luchtkartering, 1968. (7"o/>ora/isc/ie *aaW fan) i, scAaai/ : 500.000. Hoogtelijnen interval = 250 m. Blad I, II (3e druk), III. IV (2e druk).



Bureau voor Waterkrachtwerken, Suriname, 1968. sfaandi en ^pro;cteri waferArac/iluierAeH n Surinam*, icAaa/ / : 500.000 (met de hand gekleurd).



Bureau voor Waterkrachtwerken, Suriname, 1968. (OfertieAfsfcaaW) /rriga< P/an Wes< Suriname, scAaai / : 250.000. Nr. 04.01-50 (met de hand gekleurd).



Bureau voor Waterkrachtwerken, Suriname, 1968. (Ofr.ricA/sAaar/) A'a6aeo Proy'eA/, Pro;ee/ /4ra, scAaa/ / : 200.000. Nr. 04.01.53; 6-8-1968 (met de hand gekleurd).



Suralco, 1969 (Maart). BeAno/>/ geuens Surinam ^/mtnum 5 pp., stencil. b. NATUURWETENSCHAPPELIJKE, MEDISCHE EN SOCIOLOGISCHE ASPECTEN (in cArono/ogj'scAe volgorde) Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen, 1953 (Maart). .Besc/iowu'jngen naar aan/eirfing van Ae/ Confcna/ean Kan B/ojs/ejn (c.5. BroAopondo-^)/an) oor rfe Swrtname-rmer. Nota voor de Surinaamse regering, stencil.



Union Internationale pour la Protection de la Nature, 1954. fcaw* e/ rappor/5 rfe /a reunion fecAnt^M /cwwe a Caracas, di< j au 9 J952. (p. 63-85, 120-142, 173-192, 209-210, 215-216, 221-222, 229-378: La energfa hidroelctrica y la proteccin de la naturaleza).



Brokopondo-Raad, Subcommissie voor bestudering van de natuurwetenschappelijke consequenties, D. C. Geijskes, 1954 (Jan.). Progra!a t/oor />< onaVr;oA fan rf a/MMrt^e/nsc/iapp/i;A conseguew/ies /en aanzien fan Ae/ BroAo^>ondo-/)/an. Stuk no. 54-8, 3 pp., getypt. _Brokopondo-Raad, Subcommissie voor bestudering van de verplaatsing van de bevolking uit het stuwmeergebied, J. Michels, 1954 (Jan.). Ker-Stuk no. 54-9, 3 pp., getypt.



Schulz, J. P., 1954 (Oct.). Kerge/iyAewd /i/era<uuronder^oeft itt^a^e de ecoog'iscAe conse^uen/ies fan Ae/ "Cowfciwa/ie-P/an Suriname i?ifier". Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen, Utrecht, 124 pp., 3 bijlagen.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



50 J. H. WESTERMANN Haan, J. H. de, 1955. Ecologisch onderzoek ten behoeve van het Brokopondoplan in Suriname. De Wes/-/w4iscAe G*ds 36, p. 18-31.



Gonggryp, J. W., 1955. Some remarks on the Brokopondo Project.



Guyanoe j, 6, p. 145-148.



International Union for the Protection of Nature, 1955. and A/a/ure i-Votec/iott. 5/a/in^ <Ae case. //ydro-eVec/rtct'/e" e/ Pro/ec/on de /a ATa/tre. t/ne con/row/a/ion. Pro Natura Series, Vol. II, Bruxelles.



Westermann, J. H., 1956 (Febr.). en Aor/e tescAoMWtn^ over Ae< BroAoondo-/an, mede gezien tegen de achtergrond van een Amerikaans oordeel over de relatie tussen de opwekking van hydro-electrische energie en de conservering van vervangbare natuurlijke hulpbronnen. Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen, Utrecht, 16 pp., stencil.



Gonggryp, J. W., 1956 (Maart). Can /irea/ood in <Ae Gutanas 6e a source 0/ ou/er /or /Ae >rodttc/jon o/ a/ummum ? Paramaribo, 4 pp., stencil.



Wagenaar Hummelinck, P., 1958. De Brokopondo-overeenkomst geparafeerd. KaA6/arf t/oor Bio/ogen ,j, p. 28-29.



Michels, J., 1958 (Dec.). Transwigra/ie SarattiaAawrs en Boen-Swrinawe. Paramaribo, 31 pp., 1 bijlage, 1 schetskaart, stencil.



Duyff, J. W., 1959. ATo/a fce<re//ende de tec/miscA-Ayg-jntscAe /Jrofc/ewen n verband me/ de ut/coert'ng fan Ae/ s/uuwieer^ro/ec/ (aan de Minister van Volksgezondheid, Suriname). 4 pp., getypt.



Bureau Landelijke Opbouw, i960 (April). Prae-adw'es in;aAe Ae/ S/reeA/)/ai BroAo^ondo. Rapporten en verslagen van het Departement van Opbouw, Paramaribo, 40 pp., 3 bijlagen, stencil.



Thiel, P. H. van, i960 (Dec.). >e ma/aria/>roWeia/i>A: n i>er6and me< de i/voering van Ae/ BroAo/>ondo-/>ro/ec/. Stichting Surinaams-Nederlands Instituut voor de Volksgezondheid in Suriname, 's-Gravenhage, Leiden, 83 pp. incl. literatuurlijst, 6 schetskaarten.



Wagenaar Hummelinck, P., 1961. Het Brokopondoplan. FaAo/od oor Bt'o/o^en 47, p. 174-179.



Thiel, P. H. van, 1961 (Dec.). De Aans o/> tn/ec/ie met/t/ariaenscAtsfosoma *n ferfcaxd me< de u/i>oen'ng ran Ae/ BroAo/>owdo-^>ro;ec/. Stichting Surinaams-Nederlands Instituut voor de Volksgezondheid in Suriname, 's-Gravenhage, Leiden, 29 pp. incl. literatuurlijst.



Hoedeman, J. J., 1962 (Jan.). Voor en tegen van het Brokopondo-stuwmeer. E/set>ers A/oandWad De ifern 32, p. (28) 31-35. :










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



f-ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWM EER 51 Thiel, P. H. van, 1962. Malaria problems arising from the construction of a reservoir in the interior of Surinam. 7>o/>ica/ and Gogr<i/>AtcaJ A/edicin 14, p. 259-278 (paper read at the combined meeting of the Dutch and the Belgian Societies of Tropical Medicine, Noordwijk, June, 1961; based on a report to the Netherlands-Surinam Foundation for Public Health in Surinam. Received October 20th, 1961).



Asin, H. R. G., 1962 (Juni). De tnWo/ van AW contort /M5Sn stads- #n 60sanrfiwo/Atnf o/> de />ta>mfo/oft van parasi/air* (/arniin/ec/iS, kk ^rognos* 61; de bowu; van en s/Mtadam in de 5Mrinam#rtt/(r. Leiden, proefschrift, 06 pp.



Asin, H. R. G. & Thiel, P. H. van, 1963. An intestinal protozoa in the urban and bushland population in Surinam. Troptca/ ana* Gora/>Atca/ Merfictn* 15, p. 108-120. (p. 110-112: Examination in the inhabitants of the Brokopondo Reservoir area).



Asm, H. R. G. & Thiel, P. H. van, 1963. On the distribution of intestinal helminths in the urban and bushland population in Surinam. 7>o/>icfl/ and Geogra^>Aica7 Mdt'c>ne 75, p. 257-267. (p. 257-260, 263-264: Examination of the people in the Brokopondo Reservoir area).



Anonymus, 1963 (Dec.). Dieren in het Brokopondo-stuwmeer. Orgaan van de Kereniging voor DierenfccArmin, Paramaribo, p. 2-5.



Mich els, J., 1965 (Maart). Operation Gwamba. ScAa*e/s S 60, p. 18-24.



Roethof, H. J., 1965 (Dec. 1964). Dieren in nood (Brokopondo-stuwmeer in Suriname). ScAa*e/s 5 60, p. 24-25.



Edgcomb, Gabrielle, 1965 (Sept.). A/aw-made ZaA: a s/ec/ed gi<fe <o /Ae /t/era/ure. An aid to planning multi-disciplinary research on new African reservoirs. Compiled for the Africa Science Board in cooperation with the African Section of the Library of Congress. National Academy of Sciences, National Research Council, Washington D.C.; 98 pp., mimeograph.



Ghana Academy of Sciences, 1966. /Mternaftona/ Symposium on A/ati-A/a^ Laftes, November 21-24.



Smith, J. Robert, 1966. Surinam animal rescue. ATa/wra/ History, /ourna/ /4m. A/us. Wataru/ History, 75, j, p. 24-29.



Gonggrvp, J. W., 1966 (Juni). PfatervK/Jing en waterveWiwew van A< Bro*o^>ondo-s/uttweer. Nota voor de Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen, Breda, 7 pp., 2 tab., stencil.



Walsh, John, with Robert Gannon, 1967. Time is sAoW and /Ae water rises (Operation Gwamba: the story of the rescue of 10,000 animals from certain death in a South American rain forest). London, 224 pp.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



52 J. H. WESTERMANN Gonggryp, J. W., 1967 (Juli, Aug.). Ofer ewergtei'ooraeniMg' en AracA<pofew/'e/ fan Suriname _, __. Interim nota voor de Studiekring, Breda, 11 pp.



Gonggryp, J. W., 1968 (Feb.). Ifaarom is /ie/ BroAoondo-s/iwneer /Aans wie/ f 0/ ? Watineer *a/ /ie/ im de /oeAoms/ 1/0/ /o/>ew ? Interim nota voor de Studiekring, Breda, 7 pp.



Gonggryp, J. W., 1968 (Maart). Ta^ra/ie fan Ae/ u/a/erfer/ies fan Ae/ 5/mu;-meer n J967. Interim nota voor de Studiekring, Breda, 3 pp.



Gonggryp, J. W., 1968 (April). Foor/o>ige gegefens /o/ nadere g fan de capaci/ei/ fan Ae/ BroAo^onrfo-s/Mttwieer. Interim nota voor de Studiekring, Breda, 4 pp.



Gonggryp, J. W., 1968 (April). Gegefens to/ ereftemng fan a*e /loua'tng' van Ae/ J5roAo/)on<io-s/twMer. Interim nota voor de Studiekring, Breda, 5 pp.



Gonggryp, J. W., 1968 (Dec). O^werftingen &e/re//ena'e Ae/ Bro*oondos/Mwweer in SwWnawie. Nota voor de Studiekring, Breda, 8 pp., 1 bijl., stencil.



O'Reilly Sternberg, Hilgard, 1968. Man and environmental change in South America. .Btogeogya^/jy and Zco/ogy 0/ Som/A /iwjeytca _, The Hague, p. 413-445, 3 figs. (p. 432: Brokopondo). Center for Latin American Studies, Institute of International Studies, University of California, Berkeley, California, Reprint No. 310.



Gonggryp, J. W., 1969 (Feb.). Afadere o/>ner*ingen 6e/-e//ende Ae/ BroAowndo-s/ttuwiee- in Suriname. Interim nota voor de Studiekring, Breda, 4PP-Anonymus, 1969 (Sept.). Jachtgebied Brokopondo-areaal binnenkort weer open. Suriname. Fei/en en Cy/ers 9 (Stichting tot bevordering van investeringen in Suriname, Den Haag).



Lagler, Karl F. (editor), 1969. A/an-made /aAes. P/anw'ng and defe/o/>-wen/. FAO, Rome.



C. HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK, 1962-1969 (in a//aiefo'sc/te volgorde) Bennett, F. D. & Zwlfer, H., 1968. /?e/>oW on a smey 0/ /Ae tnsec/s and mites associated tw/A PFafer Wyacin/A, icAAornia crassi/>es, in noWAern Sou/A America, under/aAen in .Fefcruary-MareA 196^. Commonwealth Institute of Biological Control, Trinidad, 29 pp., mimeograph.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 53 Boeseman. M., 1968 (Dec.). The genus Hypostomus Lacpde, 1803, and its Surinam representatives (Siluriformes. Loricariidae). Zoo/o^iscA* K#r-AanoWingen (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden) 99, 89 pp., 18 plates.



Boeseman, M., 1969. Additional new species of Hypostomus Lacpde, 1803, from Surinam; with remarks on the apparent 'gymnorhynchuscomplex' (Siluriformes, Loricariidae). Beau/oWui (Zoological Museum, University of Amsterdam) /6, 2/5, p. 119-136.



Demoulin, Georges, 1906. Contribution a l'tude des Ephmroptres du Surinam. #<* /ks/i/uI ioyo/ <&s 5cnc5 No<wr/fes ie iJe/gi^we 42, J7, p. 1-22.



Donselaar, J. van, 1968. Water and marsh plants in the artificial Brokopondo Lake (Surinam, S. America) during the first three years of its existence. AfMfofe/ingen BotoniscA Afseum en Wr6anum At/Asuntversttoif 17/recA/ 299; .4cto fiotontca AVfWanrfjca 77, p. 183-196.



Donselaar, J. van, 1969. On the distribution and ecology of Ceratopteris in Surinam. ./fmerican Fern /owrna/ 59, 1, p. 3-8.



Donselaar, J. van, 1970. Floristic and ecological data on the liancs of the Brokopondo District, Surinam. /Ic/a fio/amca AfciWana'tca 79, p. 287-296.



Donselaar, J. van & Westra, L. Y. Th.. 1968. De epiphytentuintjes van het Brokopondo-stuwmeer. 0rcAufen (Nederlandse Orchideen Vereniging) 30 (Nieuwe Serie), 2, p. 36-41.



Foundation for Scientific Research in Surinam and the Netherlands Antilles, 1964-1969. Bto/oca/ BroAo^owd'o tfesearcA Pro;ec/, Surinam. Progress i?eor*s, Par/ _, 1963-1964, p. 1-89; __, 1965, p. 90-141; ___, 1965-1966, p. 142-207; 7F, 1967-1969, p. 208-265.



Boeseman, M., Ichthyological and other observations, /.



Donselaar, J. van. Botanical observations, _, _/, ___, /F.



Geijskes, D. C, General remarks, _.



Heide, J. van der, Hydrobiological observations, _, __, ___.



Leentvaar, P., Hydrobiological observations, _, 7 V.



Mees, G. F., Ichthyological and other zoological observations, __/.



Nijssen, H., Ichthyological observations, _//, / K.



Nijssen-Meyer, J., Hydrobiological observations, /K.



Heide, J. van der, 1966. Het stuwmeeronderzoek in Suriname. 7"i/dscAr'// /fern. Nrf. ^arrfryAsftwnrfif Gn. #3, 2, p. 173-180.



Heide, J. van der, 1967. Hydrobiology of the artificial Brokopondo lake, Surinam. ATefAer/and's Fownrfa/io /or /Ae /!<foancemn/ 0/ 7"ro/>ca/ i?esarcA /or /Ae Vear 1966, p. 46-49.



J(onker), F. P., 1966. Het natuurwetenschappelijk Stuwmeer-onderzoek in Suriname. Soteire i?e//e;rn (Rijksuniversiteit Utrecht) 72, 9, p. 2-3.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



54 J- H. WESTERMANN Leentvaar, P., 1964. .Bio/ogiscA wkferroeA in Ae/ Broo^ono'o-fnee'. Voordracht, 21 november 1964, 33ste Algemene Vergadering Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen. Verslag, p. 4-6, stencil.



Leentvaar, P., 1965 (Febr.). De biologie van de Suriname-rivier vr de gereedkoming van de Afobaka-stuwdam. ScAaAe/5 S 60 (Kabinet Vice Minister-President, 's-Gravenhage), p. 1-5.



Leentvaar, P., 1965 (Febr.). De biologie van het Van Blommestein-stuwmeer. Sc/iae/s S 60, p. 6-17.



Leentvaar, P., 1965. De biologie van het Brokopondo stuwmeer in Suriname 1-3. iJetoeoari (Deventer Landbouwers Vereniging en Reunisten Vereniging) j, 4, p. 9-11; 5, p. 5-6; 6, p. 23-25.



Leentvaar, P., 1965. Ervaringen in Suriname, ife< y4juarMm j6, 6, p. 126-132.



Leentvaar, P., 1965 (Sept.). Iets over rivieren en kreken in Suriname. De Levewrfe iVa/Mwr, p. 224-232.



Leentvaar, P., 1966. VI. Artificial reservoirs. The Brokopondo Lake in Surinam. KerA. /nternafiona/e J^erein /r Limno/ogie, S/ttMgart 76, p. 680-684.



Leentvaar, P., 1966. The Brokopondo Research Project, Surinam. A/anmiu& Z-aAes. Symposium Institute of Biology, London, p. 33-42.



Leentvaar, P., 1967. The artificial Brokopondo Lake of the Suriname river. Its biological implications. /4<as do Sm<5so s<5fcre a fitoto .dmasdnica j, (Limnologia), p. 127-140.



Leentvaar, P., 1968. Wetenschappelijk onderzoek op het stuwmeer.



Baw^rco Nieuws, Suriname, iS, 7, p. 4-7.



Leentvaar, P., 1968. Kers/ag van A/ AyaVoftio/ogiscA onderzoek fan Ae/ Bro*o^onrfo-5/Mit^ieer in ari/ J96S; 16 pp., tab. 9 graf., stencil, (cf. Hydrobiol. research in April 1968, .FVogr. 7?e. F, p. 249-261).



Lowe-McConnell, R. H., 1966. Ma-tiii2e LaAes. Proceedings of a Symposium held at the Royal Geographical Society, London, on 30 September and 1 October 1965. Symposia of the Institute of Biology No. 15. Academic Press I-ondon and New York, 218 pp.



Maatschappij voor Wetenschappelijk Onderzoek in de Tropen (Treub-Maatschappij), 1970. ATo<M/en seven en sevenfi^ste ..4/gemene FergooeWng, 7 ;'wni 796^. Het natuurwetenschappelijk stuwmeeronderzoek Suriname, p.6-15.



Geijskes, D. C, Het Brokopondo-onderzoek, p. 6-8.



Heide, J. van der, Hydrobiologisch onderzoek, p. 8-10.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl
Westermann, J.H.


Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-stuwmeer



ONDERZOEK VAN HET BROKOPONDO-STUWMEER 55 Boeseman, M., Ichthyologisch onderzoek, p. 10-13.



Donselaar, J. van, Botanisch onderzoek, p. 13-15.



Mees, G. F., 1967. Freshwater fishes of Suriname: the genus Heptapterus (Pimelodidae). Zoo/ogscA A/oaWHgn (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden) 42, 20, p. 215-229.



Noelmans, P. L. J., 1969 (Jan.). Oco/ogi e ers/>retrfin^ va ttA/# W-iam< /awna-efcmn/6n t'n 5urtnam. Ingenieursscriptie, Wageningen, stencil (p. 1-41: zeekoe).



Nijssen, H., 1970. Revision of the Surinam catfishes of the genus Corydoras Lacpde, 1803 (Pisces, Siluriformes, Callichthyidae). Bea/or<*'a i#, *jo. 75 + 2 pp. (tevens dissertatie).



Nijssen, H. & Isbrcker, I. J. H., 1967. Notes on the Guiana species of Corydoras Lacpede, 1803, with descriptions of seven new species and designation of a neotype for Corydoras punctatus (Bloch, 1794) (Pisces, Cypriniformes, Callichthyidae). Zoo/ogtscA* A/a>aWittgn 42, 5, p. 21-50 (5 plates).



Nijssen, H. & Isbrcker, I. J. H., 1968. Gymnotus carapo and G. anguillaris (syn.: G. coropinae), two often confused species of gymnotid fishes (Pisces, Cypriniformes). Baw/or/a 15, 30 j, p. 161-168.



Suralco, 1964. Stuwmeer onderzoek. BaK*co AT<a<s /^, 5, p. 4-8.



Suralco, 1965. De bestrijding van de waterhyacinth (op het stuwmeer). au*co AT/;s /6, J, p. 4-8.



Weert, R. van der & Kamerling, G. E., 1968 (Dec.). van u>aferA)>actnf/i (Bodemfysisch en agrohydrologisch onderzoek). Intern rapport no. a/i, Landbouwproefstation Paramaribo; 49 pp., incl. tab. en fotogr., excl. 5 graf., 2 figs., stencil.










Nederlands West-Indische Gids

Westermann, J.H.


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


MARIA MATILDE SUAREZ TERMINOLOGY, ALLIANCE AND CHANGE IN WARAO SOCIETY Preface p. 56 phot. 1-7 I Ethnographical introduction p. 58 maps 1-2 II Historical review p. 64 III The Warao relationship terminology: the problem p. 84 IV Empirical evidence p. 89 figs. 1-4 V Interpretation p. 108 VI Conclusion p. 114 VII Bibliography p. 116 Glossary & Notes p. 121 When my ethnographical monograph (1) (1968) on the Warao was published, I had already completed two periods of fieldwork in the Orinoco delta among the Warao from November 1963 to May 1964, and from February to May 1966. I decided then to undertake a subsequent and necessary step in anthropological research, namely, a deeper analysis producing a theoretical interpretation of the Warao social system.



With this purpose in mind, I returned to the Orinoco delta from April to June 1968 to collect additional information on the Warao alliance system. Subsequently, I came to the Institute of Social Anthropology in Oxford University where I worked for seven months from November 1968 to June 1969 under the guidance and supervision of Dr. Rodney Needham. During this period I subjected a corpus of Warao ethnographical material to a formal analysis attempting a theoretical explanation of Warao society. "The crucial distinction which separates the social anthropologist from the ethnographer is his interest in the constraint of the individual". "The ethnographer is content to record custom"; "the social anthropologist stresses that custom is synthetic and quite distinct from the behaviour of individuals" (Leach, 1968:








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 57 296). In this work I have tried to understand Warao society bridging this gap between ethnographical description and theoretical proposition. I have adopted a theoretical framework and a structural approach in order to make a systematic interpretation on the basis of my ethnographic experiences among the Warao.



I would like to express to Dr. Needham my personal debt for introducing me to the field of social anthropology. I am grateful to him for his invaluable help and advice. A special acknowledgement must be made to Dr.



Audrey Colson for her constant encouragement and for reading the manuscript.



Work in the field and my stay in Oxford University was made possible by the financial support of the Venezuelan Institute of Scientific Research. To Dr. Marcel Roche, the Director and Prof. J. M. Cruxent, Head of the Department of Anthropology, 1 would like to offer my thanks for their encouragement.



I wish also to express my thanks to Stella Smethurst for help with the English text and to Sheida Saber for the execution of the diagrams.



The photographs were made by Thea Segall (Dept. of Anthropology, IVIC) in the region of Sacupana (Orinoco Delta) in 1967. They are included in this work (which is of a rather theoretical nature) in order to illustrate the human aspect and physical appearance of the Warao people.



Oxford, June 1969 Present address of author: Department ifr Anthropology, Institute Venezolano de Investigaciones Cientfficas (I.y .I.C.), Apartado 1827, Caracas.








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


1 58 MARIA MATILDE SUAREZ ETHNOGRAPHICAL INTRODUCTION The Warao (people of canoes), who number about 8,000 live in the Orinoco delta, eastern Venezuela. The Orinoco delta at 8 Lat.



N and 62 Long. W is bordered on the South by the frontiers of Brazil and Guyana, and to the North by the Atlantic Ocean (Map 1). The region is mainly humid and muddy with a mean temperature of 26C. The rainy season lasts from approximately April to October and the dry season from about November to March.



The landscape is characterised by a labyrinth of islands covered with tropical forest and by rivers of varying width. The area embraces nearly 22,500 km^. The majority of the Warao are settled in about 250 villages raised on piles on the banks of the rivers and widely scattered, principally in the central delta and in the region near to the coast.



The Warao language, which belongs to the Macro-Chibchan family, subfamily Paezan (Greenberg, 1956), is classified by Loukotka (1968) with the languages of tropical forest tribes.



Among the Venezuelan Indians, the Warao are grouped with the Piaroa, Maco, Guahibo, Chiricoa, Yaruro, Guaharibo and Guaica (Yanmamo) as 'independents' or 'archaics' (Dupouy, 1953), thus differentiating them from the Carib and Arawak speaking tribes.



In the framework of Venezuelan archaeology the Warao are considered as survivals of Meso-Indian population (Rouse & Cruxent, 1963) without knowledge of ceramic techniques, living from fishing, hunting and gathering. Steward & Faron (1959) class them as a variety of nomadic and aquatic hunters and gatherers.



The Warao village is composed of an extended family. The villages have an approximate population of between 15 and 100 inhabitants. Generally a homestead consists of a man, his wife and their unmarried daughters and sons. The Warao practise matrilocal








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 59 residence. The parents expect their daughter's husband to live close to them in their own village and to build a house for their daughter. Equally, the daughter's husband owes them collaboration and help (See p. 89). The Warao village, then, is an aggregate of nuclear families joined by strong links of solidarity and reciprocal support.



Recently, as a consequence of external influences such as Capuchin missionaries established in the Orinoco delta since 1922, and 'criollos' (2), the Warao have become cultivators of rice and timberworkers. In order to develop their own commercial interests, the missionaries and the 'criollos' encourage the Warao to work in their sawmills and to grow rice by shifting cultivation methods.



Thus, today, the Warao are undergoing a vigorous process of acculturation and their traditional culture will soon be disintegrating.



In consequence the present Warao mode of livelihood is characterised by the co-existence of their traditional way of subsistence and a new economy introduced and organised by missionaries and 'criollos'. This has resulted in changing the Warao from fishermen, hunters and gatherers to wage-earning labourers still living in the forest.



The traditional Warao economy, mainly based on the products of 'moriche' or Ite palm (Matm'/ta //e^wosa), is at present losing importance. The 'moriche' tree can be used almost in its entirety.



When kneaded and washed the pith of the tree provides bread.



Two or three months after the tree has been cut down the inside bark supplies larvae which are eaten. The leaves are boiled, dried and twisted giving cords to braid the hammocks. The fruit is edible and the sap is a refreshing drink. In the main, the best time for collecting 'moriche' products coincides with the dry season.



The Warao living on the banks of the river then leave their villages temporarily and move into the forest looking for palm groves; among these groves the Warao make camps to shelter themselves for two or three months, during the time of collection.



Afterwards, they return to their settlements on the margin of the rivers and again rely on the food from the gardens.



In addition, the collection of 'moriche' has had a ceremonial and ritual value. The Warao present offerings of the flour obtained from the pith to anoio or 'Our Grandfather'. This word designates a stone which is kept carefully in a special house &ano-60 Aano^o, and belongs to the Mmrfa/w. This man is a specialist in the cure of Ae&w illness (See p. 62). The purpose of offerings is to








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


O MARIA MATILDE SUAREZ appease and satisfy the Aanoio in order that Ae6 illness may be taken away from the village. The offerings are followed by a ritual distribution of the flour among the extended family and by a ceremonial dance expressing the feeling of gaiety and contentment of all the individuals of the village. Thus the 'moriche' tree has both an economic and ceremonial significance. Today, the only place where the Warao continue sporadically to collect the products of this tree is in the central area (Ginikina and Mariusa) (Map i). In other parts of the delta this activity has completely disappeared and thus the Warao live mainly by cultivation of domestic gardens, fishing and hunting.



Each nuclear family possesses two or three gardens for their own maintenance. Every year just before the beginning of the rainy season, the husband must clear the forest and burn the land.



Afterwards he helps his wife to plant the roots and seeds: 'ocumo' (Co/ocasia an^worwm), sugar cane (Sacc/taraw sp.), bananas (M-sa sp.), and on the slightly higher ground, maize (Zea w<m) and bitter manioc (Afara'Aoi Mfo'/tssma) or sweet manioc (Mant'Aoi rfw/a's). The gardens are situated near the village. The Warao choose them where the land is raised and not too swampy. When the crops are mature, the wife accompanied by her children and sometimes by a sister or some female relative, makes a daily journey to the gardens to harvest the food plants for cooking. Later, having returned to the village, she has to work at making hammocks or weaving baskets. Meanwhile, the men go out fishing or hunting. Early in the afternoon they come back and all the nuclear families gather for the main meal of the day. Each wife prepares the food for her husband and children, but if one of the hunters or fishermen has failed, so that some of the nuclear families are without food, the women whose husbands or sons have had a successful sortie proceed to distribute their fish or meat among the others. In that way, the contributions of the men are shared with any family that is in need. During the planting and harvesting of rice, or when the men are working in the sawmills, the village subsists on the provisions obtained from the missionaries and 'criollos' through commercial exchange.



The Warao do not cultivate rice in their domestic gardens as this cereal is not yet considered proper food. The authentic food for the Warao is fish, bread from the Ite palm pith, larvae and honeycomb. Nevertheless, they cultivate rice in fields separate from their gardens because it has a commercial value. The Warao feel the necessity of owning industrially manufactured goods, and








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 6X they recognize the advantages of the use of utensils and the prestige implicit in wearing European clothes. Therefore, they sell their time, strength and labour to their contractors.



During these new economic enterprises the relationship between the Warao and the missionaries and 'criollos' is marked by a feeling of mutual obligation among the inhabitants of the same village. It is not only an individual cultivating rice on his own or working in the sawmills who assumes the responsibility, but the village as a whole. On the one hand, this is related to links of reciprocal support and solidarity between the nuclear families; on the other, to the internal differentiation of jural status and to the distribution of political and magico-religious power among the males of the village. One of the indications of internal social disruption in the Warao village as a direct consequence of the external influences, is the loss of this collective feeling of reponsibility. Gradually, by earning a salary and contracting their own debts to the missionaries and 'criollos', each man becomes independent. Thus, today, some Warao have assumed a new attitude of social detachment from their villages and in this way, the basis of the traditional political and magico-religious power of the leaders has begun to flounder.



In the Warao village, one, two or three men assume the leadership and the others follow their orders and carry out the hard tasks. Therefore, two sorts of jural status can be distinguished: one for the AoienaAoro, Mkna, it'sj'Aart and iorisia (3), who are the leaders; the other belonging to the neiw or workers. The latter perform the tasks demanding physical effort. The AoiewaAoro, usually the oldest man in the village, is a respectable grandfather noo who possesses supreme authority. His assistants the a&i'tona &isian' and iomia are younger and related to him by kinship ties. A AoicMa/wro can have one, two or three assistants depending on the size of his village and the extent of his power. A ofoaAoro who has high prestige and exercises control over diverse villages needs to have several assistants to lead them.



This distinction between leaders and workers is connected with the control of supernatural forces producing diseases. Usually, the AocnaAoro and his assistants, before attaining their respective status, know how to practise one or two magico-religious specialities. As they become older, and their knowledge and prestige in supernatural cure of illness increase, they have easy access to the leadership of the village.








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


62 MARIA MATILDE SUAREZ With regard to magic and religious life, the control of the supernatural forces lies in the hand of the three Warao practitioners: the m'sidata, the Aoaroiw and the iaAawaroiw. Respectively, they master three supernatural forces which enter into the human body and cause three sorts of very different diseases, namely: fo&M, Aoa and Aateiw. Each one of these diseases has specific symptoms and the therapy carried out varies in each instance. An individual ill with Ae&w suffers from digestive disorders, fever or flu. The treatment by the wmcfalft to cure this disease consists of an invocation to spirit-helpers, and, by means of his ceremonial rattle, blowing tobacco smoke and giving massages, he extracts the unhealthy spirit possessing the body of the patient, /fow can be identified as the spirit of certain trees, rain, stones, water, earth, shadows, fish, smoke, mountains, wind or menstrual blood.



The urc'sitfaltt is an individual who himself possesses Aeiw in his chest. This attribute, which he has obtained from the time of his initiation, is the one which enables him alone to control all the manifestations of Ae. In contrast, /zoa is an oral witchcraft sent by the Aoaro/w like an arrow against someone chosen as his prey.



A person attacked by Aoa feels a terrible pain somewhere in the chest or stomach and recognises himself to be victim of a wicked Aoarotfw living in the neighbourhood. #o also designates an oral formula used by the Aoaroiw during his treatment for curing Ao illness. Therefore, the Aoarota performs both actions: he can cause illness to individuals by means of his maleficent power but he is also able to restore their health through his curative oral formulas, by giving massages and blowing tobacco smoke. /?a/ai is produced by the 6aAaaro/M. Like Aoa, Aataiw is also an arrow directed against a victim; but /*ata differs from Aoa in that it is invested with a corporal appearance. #a/aw is identified as several kinds of concrete objects: strings, snails, fish-hooks, nails, hair, grains etc., which have a pathogenic action ascribed to them. The treatment for Aato6 consists of suction, massage and fumigations of tobacco smoke intended to extract the arrow embedded in the body of the sick person. #oa and Aateiw are the most fatal causes of death among the Warao. When the Aoaro^M or the 6aAanroi are unable to extract them and fail in their curative functions then the patient inevitably dies. He& is a less serious disease being considered milder than the others.



Thus, the basic belief in the Warao theory of disease causation is that the human body is attacked by the incorporation of super-








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 63 natural forces which are conceptualized in three different ways: A&m as a natural spirit which possesses the individual and Aoa and /kila&M as two maleficent arrows which enter the body of a human prey chosen as a victim. The former is abstract, the latter is concrete. Both are produced by practitioners who assume dual roles: one aggressive and harmful, the other beneficent and curative. Warao society makes the malevolent aspect of the Aoarote and the ia/wnaroto dominant, and the wickedness of both is socially recognised and inspires fear, whereas the ut'stVftiJM, master of Ai&u, is well known for his goodness and benevolence.



In spite of the severity of this theory of disease and the clear distinction between two jural status, there are today, among the Warao, signs of a weakening of the whole of their beliefs and values. In certain parts of the delta the Warao disown yfeawoio and mock beliefs about Ac6, Aoa and Aotaftw. In addition, some young Warao, who are ignorant of these magical and religious specialities, but who have learnt to speak Spanish and adapt easily to the new way of life introduced by missionaries and 'criollos', are able to become leaders of their villages. Also, polygynous marriage, which has been in the past the exclusive privilege of the elderly leaders, and hence not allowed to the others, is beginning to be practised by those Warao workers, n6 who have close contact with the 'criollos'. At the same time, Warao and 'criollos' enter into sexual relationships, and generally the couples live permanently together with their children in the same house, contributing further to the dissolution of Warao society.



Thus, to summarize, this concise ethnographical review (4) has attempted to indicate some of the signs accompanying a rapid process of social and cultural change among the Warao as a result of the contact with two main sources of acculturation: the missionaries and the 'criollos'. Therefore, the traditional Warao culture is gradually disappearing and this circumstance explains in part why I have undertaken the formal analysis of Warao relationship terminology and alliance in the following pages.








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


64 MARIA MATILDE SUAREZ II HISTORICAL REVIEW The aim of this historical account is to examine the most important sources connected with the Warao relationship terminology from 1825 to 1965. In this manner, and adopting a comparative view, it should be possible to discover any terminological changes during a period of more than a hundred years (5). Finally, the principal sociological interpretations of the Warao society will be set out in order to show the contribution which has already been made.



One of the earliest sources concerning the Warao dates from the XVI century in Ralegh's work (1596). Later Gumilla (1741, 1791) and Bancroft (1769) referred to the Warao in their writings but they did not mention any Warao kinship terms. In the XIX century the Warao appeared several times in the narratives of travellers, missionaries and explorers: Hilhouse (1825, 1832, 1834), CODAZZI (1840), SCHOMBURGK, R. H. (1849), SCHOMBURGK, R. (1847-48), Level (1850), Brett (1851, 1868, 1880), Plassard (1868), MlCHELENA Y RojAS (1867), APPUN (1868, 1869), ERNST (1870), Im Thurn (1883), Crevaux (1882, 1883), Chaffanjon (1887, 1889) and Adam (1897).



Among these authors, those who have been interested in the collection of vocabularies, including kinship terms, are: Hilhouse, Schomburgk, R., Brett, Plassard, Crevaux, Chaffanjon and Adam. A separate examination of their reports is as follows.



William Hilhouse was a Surveyer, Quarter-Master General of Indians, and member of the Royal Geographical Society of London. He wrote a book (1825) which is a description of the Indian populations settled in British Guiana and later an article on the same subject (1832). In both of these he listed a vocabulary of 82 words including ten kinship terms. Subsequently he published another article on the Warao (1834), but on this occasion disregarding the vocabulary.








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY TABLE I Warao Kinship Terms (Hilhouse 1825, 1832) Man Woman Brother Sister Uncle Aunt Cousin Grandfather Grandmother Grandchild Neebooroo Teeda Daheyey Daakooey Daatoo Daakatey Hesenga Nobo Naatu Naatoosenga Richard Schomburgk was a Commissioner of the King of Prussia who travelled to British Guiana in 1840 to join his brother R. H.



Schomburgk, Surveyer of the boundaries of the area. The latter published an article (1849) comparing the vocabularies of eighteen languages of Indians inhabiting British Guiana and recorded 18 Warao words but no kinship terms. In contrast, the former wrote in three volumes (1847-48) (6) a vast book narrating his travels and at the end of the second volume shows a vocabulary of 73 Warao words of which ten are kinship terms.



TABLE 2 iship Terms (Schomburgk, R Vater Mutter Grossvater Grossmutter Bruder Schwester Mann Frau Onkel Tante Diema Mama Nobo Nathu Dahei-ei Dukuki Niburu Tida Daduh Daakatei The Rev. W. H. Brett was an Anglican missionary connected with the Society for the Propagation of the Gospel in Foreign Countries and Rector of Trinity Church in Essequibo. He wrote several books about the missions in Guiana and the Indian tribes and their myths (1851, 1868, 1880). He noted Warao vocabularies in the first and second works including respectively 18 and 24 Warao words but giving only two kinship terms (Man:








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


66 MARIA MATILDE SUAREZ Woman: 7Y<fa). He also published a work entitled 'Simple Questions on the Historical Parts of the Holy Bible, for the Instruction of the Warau Indians at the Missions of Guiana' (the date of publication is not given); 623 Warao words collected by Brett in this work are reproduced with an attempted literal translation at the end of an extract of the /oMrrca/ de /a Soa'et des iwn'cam'stes, in which, at the same time, are published two articles on Warao vocabularies written by Williams (1928, 1929). In this work Brett noticed the following kinship terms.



TABLE 3 Warao Kinship Terms (Brett 1851, 1880?) Father Grandchildren Mother Son Daughter Wife Husband Rima Notoromo Dahne Uka Uka-tida Tida Nebora Dr. Louis Plassard was the French Vice-Consul in Ciudad Bolivar, Venezuela. This town is situated near the delta of the Orinoco river. Plassard went on an expedition in Warao land and afterwards published an article (1868) which noted a vocabulary of 50 Warao words including five kinship terms. table 4 Warao Kinship Terms (Plassard 1868) Femme Fille Pre Mere Frre Ibma Tida Dfma Dani Dacobo Dr. Jules Crevaux was a French traveller who visited South America several times and published a book (1883) narrating his experiences. He was closely connected with Lucien Adam. They published together a collection of South American Indian vocabularies (1882) in which appeared a Warao vocabulary of 126 words compiled by Crevaux containing five kinship terms.








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 67 TABLE 5 Warao Kinship Terms (Crevaux 1882) Femme Tira Fille Mauca-tira Gar^on Maouea Mere Dani Pre Lima Jean Chaffanjon was a French explorer who travelled in the Orinoco and Caura rivers in 1886-87 ^"^ wrote a book on his observations (1889). He published also an article specifically about the Warao (1887) recording a vocabulary of 64 words in which appeared four kinship terms.



TABLE 6 Warao Kinship Terms (Chaffanjon 1887) Fille Tida Mere Dani Pre Dima Frre 1 Soeur J UacoDo Lucien Adam was a linguist mainly interested in Carib-speaking tribes (1893). Nevertheless, he wrote a Warao grammatical outline (1897) with a vocabulary of 269 Warao words but only six kinship terms. table 7 Warao Kinship Terms (Adam 1897) Mere Pre Fils Fille Epoux Femme Dahne, Rahn Rima Howka, Uka Uka-tida Nebora Tida In the XX century, from the sources of the historical evidence, the number of Warao kinship terms has been increasing. Recently, the main sources for the Warao vocabularies are: Tavera Acosta (1907, 1921), Olea (1928), Williams (1928, 1929), de Goeje (1930,1930b),Mendez Arocha (i956),Wilbert(i958) and Vaquero (1965).








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


68 MARIA MATILDE SUAREZ Bartolome Tavera-Acosta was a Venezuelan historian, member of the Venezuelan Academy of History and had a great interest in dialects and languages of the Venezuelan Indians. He published a book (1907) and an article (1921) noting twelve kinship terms. ao Kinship Mad re Papa Tia Tfo Hermano Hermana Marido Esposa Hijo Hij a Cufiada Sobrino TABLE 8 Terms (Tavera-Acosta 1907, i' Dani Dima Daini-catira Adacco Daje Dacoi Anebora Tachira, Tatira, Atira, Atida Auca Tachirauca, Auk achira Damitu Giro sanuka The Rev. Father Bonifacio de Olea was a Catholic Capuchin missionary who lived many years near the Warao and wrote an essay on Warao grammar (1928) including twenty-six Warao kinship terms.



TABLE arao Kinship Terms Padre Madre Abuelo Abuela Esposo Esposa Hijo Hija Nieto, Nieta Hermano menor (entre hombres) Hermano mayor (entre hombres) Hermano con relation a la mujer Hermana con relation al hombre 9 (de Olea 192 Dima Dani Nobo Natu Nibora Tira (0 tida) Auca Auca tira Natoro Daca Daje Dacobo Dacoy








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 69 Table 9 (Conltnwof) Hermana menor (entre mujeres) Hermana mayor (entre mujeres) Cuflado (entre hombres) Cunada (entre hombre y mujer) Cunado Cunada (entre mujeres) Tio Tia Sobrino Suegro Suegra Yerno Nuera Dajia Daiba Damitu Bayatida Bayaratu Daji Dacu Danijota Jido sanuca Daji Dabai Dagua Natogorani The Rev. James Williams was a Protestant missionary in British Guiana who wrote two extensive articles about the Warao language and vocabulary (1928, 1929). The great merit of both these articles is the vast compilation of the main sources of Warao vocabularies. Williams did not give any kinship term collected by himself.



C. H. de Goeje was an officer in the Royal Netherlands Navy who published two articles about the Warao (1930a, 1930b) mentioning twenty-five kinship terms.



TABLE IO Warao Kinship Terms (de Goeje 1930a, 1930b) Father Mother Daughter-in-law Mother's brother Man's sister Son Daughter Man's younger brother Woman's father's sister Father's brother Mother's sister Woman's brother Man's father-in-law 1 Woman's brother's wife Dima Dani Natroarani Daku Dakui Uka Uka da Daka Dakatai Dimuka Danika tida Dakobo Dani








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


MARIA MATILDE SUAREZ Table 10 Man's older brother Woman's younger sister Woman's older sister Mother-in-law Man's brother's wife Woman's sister's husband Man's sister's husband Nephew, Niece Wife Grandfather Grandmother Grandchild Dahe Dahiya, Dahiye Daiba Dabai Baya-tida Baya-ratu Damitu Hfdyu sanka, Hidyu Tida Nobo Natu Natoro Alberto Mendez Arocha is a Venezuelan engineer interested in linguistics who visited the Warao in 1954 and published a vocabulary (1956) in which appeared twenty-one kinship terms.



TABLE II rao Kinship Terms (Mendez Padre Madre Hijo Hija Hemiano mayor del padre Hermano menor del padre Hermana del padre Hermana mayor de la madre Hermana menor de la madre Suegro Suegra Cunado Cunada Yerno Nuera Abuelo Abuela Nieto, Nita Hijo del hermano Hijo de la hermana Hija del hermano Hija de la hermana Arocha ic Dfma Dani Auka Aukatida Dihta Dimka Dakatai Danihta Danikatfda Dahi Dabai Bayaratu Behetida Dawa Natoworani Nbo Natu Natro Uka Uk(w)atida Dr. Johannes Wilbert is the present Director of the Latin American Center at the University of California, Los Angeles, publisher of /I n<ro/>o/ogtca review and well known for a great








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 7X number of ethnological and anthropological publications about the Venezuelan Indians. His main interest has been the Warao and he has an extensive list of publications specifically on this subject. One of these is an article about the social and political organisation of the Warao (1958) which presents the first Warao kinship terminology collected by an anthropologist. table 12 Warao Relationship Terminology (Wilbert 1958) Vaters Vater Vater Nasenbo Vaters Mutter Vater Mutters Vater Vater Mutters Mutter Vater Vaters Vater Mutter Nasenatu Vaters Mutter Mutter Mutters Vater Mutter Mutters Mutter Mutter Vaters Vater Nbo Vaters Vater Bruder Vaters Vater Bruder Sohn Vaters Vater Schwester Sohn Vaters Mutter Bruder Vaters Mutter Bruder Sohn Vaters Mutter Schwester Sohn Mutters Vater Mutters Vater Bruder Mutters Vater Schwester Sohn Mutters Mutter Bruder Mutters Mutter Bruder Sohn Mutters Mutter Schwester Sohn Vaters Mutter ^ Natu Vaters Mutter Schwester Vaters Mutter Schwester Tochter Vaters Mutter Bruder Tochter Vaters Vater Schwester Vaters Vater Schwester Tochter Vaters Vater Bruder Tochter Mutters Mutter Mutters Mutter Schwester Mutters Mutter Schwester Tochter Mutters Mutter Bruder Tochter Mutters Vater Schwester Mutters Vater Schwester Tochter Mutters Vater Bruder Tochter Vater Dfma








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


72 Table 12 Mutter MARIA MATILDE SUAREZ Vaters Bruder (a) Vaters Bruder (j) Vaters Schwester (a, j) Mutters Schwester (a) Mutters Schwester (j) Vaters Bruder Gattin Mutters Bruder Gattin Mutters Bruder (a, j) a. Bruder (m.s.) Vaters Bruder a. Sohn (m.s.) Vaters Schwester a. Sohn (m.s.) Mutters Bruder a. Sohn (m.s.) Mutters Schwester a. Sohn (m.s.) j. Bruder (m.s.) Vaters Schwester j. Sohn (m.s.) Mutters Bruder j. Sohn (m.s.) Mutters Schwester j. Sohn (m.s.) a. Bruder (w.s.) Vaters Bruder a. Sohn (w.s.) Vaters Schwester a. Sohn (w.s.) Mutters Bruder a. Sohn (w.s.) Mutters Schwester a. Sohn (w.s.) j. Bruder (w.s.) Vaters Bruder j. Sohn (w.s.) Vaters Schwester j. Sohn (w.s.) Mutters Bruder j. Sohn (w.s.) Mutters Schwester j. Sohn (w.s.) a. Schwester (m.s.) Vaters Bruder a. Tochter (m.s.) Vaters Schwester a. Tochter (m.s.) Mutters Bruder a. Tochter (m.s.) Mutters Schwester a. Tochter j. Schwester (m.s.) Vaters Bruder j. Tochter (m.s.) Vaters Schwester j. Tochter (m.s.) Mutters Bruder j. Tochter (m.s.) Mutters Schwester j. Tochter (m.s.) a. Schwester (w.s.) Vaters Bruder a.. Tochter (w.s.) Vaters Schwester a. Tochter (w.s.) Mutters Bruder a. Tochter (w.s.) Dani Dehta Dimka Dakatai Danihta Danikatida Dak Dah Daka Dakbo Dakbo sanka Daki Daki sanka Daiba








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY 73 Table 12 j. Schwester (w.s.) Dahiya Mutters Schwester a. Tochter (w.s.) Vaters Bruder j. Tochter (w.s.) Vaters Schwester j. Tochter (w.s.) Mutters Bruder j. Tochter (w.s.) Mutters Schwester j. Tochter (w.s.) Sohn Oka Bruders Sohn Schwester Sohn Vaters Bruder Sohnes Sohn Vaters Schwester Sohnes Sohn Mutters Bruder Sohnes Sohn Mutter Schwester Sohnes Sohn Mutter Bruder Tochter Sohn Mutters Schwester Tochter Sohn Tochter Ukatfda Bruders Tochter Schwester Tochter Vaters Bruder Sohnes Tochter Vaters Schwester Sohnes Tochter Mutters Bruder Sohnes Tochter Mutters Schwester Sohnes Tochter Vaters Bruder Tochter Tochter Vaters Schwester Tochter Tochter Mutters Bruder Tochter Tochter Mutters Schwester Tochter Tochter Sohnes Sohn Natro Tochter Sohn Sohnes Tochter Tochter Tochter Bruders Sohnes Sohn Bruders Tochter Sohn Schwester Sohnes Sohn Schwester Tochter Sohn Bruders Sohnes Tochter Bruders Tochter Tochter Schwester Tochter Sohn Vaters Bruder Sohnes Sohnes Sohn Vaters Bruder Sohnes Tochter Tochter Vaters Bruder Tochter Tochter Sohn Vaters Bruder Tochter Tochter Tochter Vaters Schwester Sohnes Sohnes Sohn Vaters Schwester Sohnes Tochter Tochter Vaters Schwester Tochter Tochter Sohn Vaters Schwester Tochter Tochter Tochter Mutters Bruder Sohnes Sohnes Sohn Mutters Bruder Sohnes Tochter Tochter Mutters Bruder Tochter Tochter Sohn








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


MARIA MATILDE SUAREZ 74 Table 12 Mutters Bruder Tochter Tochter Tochter Mutters Schwester Sohnes Sohnes Sohn Mutters Schwester Sohnes Tochter Tochter Mutters Schwester Tochter Tochter Sohn Mutters Schwester Tochter Tochter Tochter Gatte Nibra Gattin Tfda Tochter Gatte Rawa Sohnes Gattin Natoarani Gatten Schwester (w.s.) Dahi Gatten Bruders Gattin (w.s.) Binders Gattin (w.s.) Gattin Bruder (m.s.) Damftu Gattin Schwester Gatte (m.s.) Schwester Gatte (m.s.) Gattin Schwester (m.s.) Bahatida Gattin Bruders Gattin (m.s.) Bruders Gattin (m.s.) Gatten Bruder (w.s.) Bayaratu Gatte Schwester Gatten (w.s.) Schwester Gatten (w.s.) Gatten Vater Dahf Gattin Vater Gatten Mutter Dabai Gattin Mutter (m.s.) = mannlicher Sprecher; (w.s.) = weiblicher Sprecher; a = alterer(e); j = jiingerer(e); a, j = alterer(e) und jiingerer(e).



The Rev. Father Antonio Vaquero (7) is a Capuchin missionary who has been living near the Warao in the Orinoco delta for twelve years. He wrote a grammar referring to the following kinship terms.



Bisabuelo Abuelo Padre Hijo Nieto, Nieta TABLE Warao Kinship Terms 13 (Vaquero 1965) Nesenobo Nobo Dima Auka Natoro








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


WARAO SOCIETY Table 13 (Con/muf) Bisabuela Abuela Madre Hija Hermano mayor, entre varones Hermano menor, entre varones Hermano mayor, respecto a las hermanas Hermano menor, respecto a las hermanas Hermana mayor, entre hermanas Hermana menor, entre hermanas Hermana mayor, respecto a los hermanos Hermana menor, respecto a los hermanos Tio, hermano mayor del padre Tio, hermano menor del padre Tia, hermana mayor del padre Tia, hermana menor del padre Tio, hermano mayor de la madre Tio, hermano menor de la madre Tia, hermana mayor de la madre Tia, hermana menor de la madre Sobrino de varon, hijos de los hermanos mayores (Daje a au ka) Sobrino de varon, hijos de los hermanos menores (Daka a auka) Sobrina, hijas de hermanos y hermanas Sobrinos de mujer por ambas lineas Sobrinas de mujer por ambas lineas Suegro Suegra Yerno Nuera Tia, esposa de los hermanos mayores del padre (Dejota a tida) Tia, esposa de los hermanos menores del padre (Dimuka a tida) 75 Nesenatu Natu Dani Aukatida Daje Daka Dakobo Dakobo sanuka Daiba Dajia Dakoi Dakoi sanuka Dejota Dimuka Dakatai Dakatai sanuka Daku Daku sanuka Danijota Danikatira Jido Jido sanuka Aukatida Auka Aukatira Daji Dabai Dawa Natogorani Danijota Danikatira








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


76 MARIA MATILDE SUAREZ Table 13 (Con/tnw2) Tio, esposo de las hermanas mayores del padre tai a nibora) Tio, esposo de las hermanas menores del padre tai sanuka a nibora) Tia, esposa de los hermanos mayores de la (Daku a tida) Tia, esposa de los hermanos menores de la (Daku sanuka a tida) Tio, esposo de las hermanas mayores de la (Danijota a nibora) Tio, esposo de las hermanas menores de la (Danikatida a nibora) Cufiado, entre varones Cufiada, entre cunadas Cufiada del cuado Cufiado de la cufiada Esposo Esposa (Daka-Dakamadre madre madre madre Daku, Dakobo Daku sanuka Daji Daji sanuka Bayaratu Bayaratu sanuka Damitu Daji Bayatira Bayaratu Nibora Tida Table 14 1 shows a comparison of the lists of kinship terms noticed by the different authors in the XIX century. In it the terms are reproduced in their original orthography but in the final column appears a phonetically corrected Warao kinship terminology summarizing the whole contribution of the sources for the Warao terminology in this period. The latter transcription is in accordance with the present Warao relationship terminology (SuArez, 1968) presented in Table 15.



To sum up, the historical sources of the XIX century reveal thirteen terms for lineal and collateral relatives and only two terms for affines. It is evident that Plassard made a mistake in showing the term tiowa 'girl' for 'wife'. Similarly, Chaffanjon misunderstood the term dakobo 'brother' (female speaking) identifying it with 'sister'. 1 Explanation of abbreviations used in Tables 14-16: FM = Father's Mother. FFF = Father's Father's Father. MeZ == Mother's elder Sister.



MyZ = Mother's younger Sister. ZH = Sister's Husband. W = Wifes, etc.








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


TABLE 14 Comparative View of the Sources of Warao Kinship Terms (1825-1897) and the Phonetically Corrected Warao Kinship Terminology for the same Period FF, FM MF, MM F M FB, MB FZ, MZ B Z FZD, FZS FBD, FBS MZD, MZS MBD, MBS H W S D SD, SS DD. DS Dakobo HlLHOUSE 1825, 1832 Nobo Naatu Daatoo Daakatey Daheyey Daakooey Hesenga Neebooroo Teeda Naatoosenga Brother (fi Schom-BURGK 1847-48 Nobo Nathu Diema Mama Daduh Daakatei Dahei-ei Dakuki Niburu Tida Brett 1851, 1882?



Rima Dahne Nebora Tida Uka Uka-tida Notoromo Plassard 1868 Dima Dani Dacobo Ibma Tida Crvaux 1882 Lima Dani Tira Maonea Manca-tira Chaf-FANJON 1887 Dima Dani Dacobo Dacobo Tida Adam 1897 Rima Dahne, Rahn Nebora Tida Howka, Uka Uka-tida Corrected Warao Kinship Terminology XIX Century Nobo Natu Dima Dani Daku Dakatai Dahe, Dakobo Dakoi Hesenga Nibora Tida Au ka Aukatida Natoro 5: w 0 w) O 0 m H








Nederlands West-Indische Gids

Surez, Maria, Matilde


nl

Surez, Maria Matilde



Terminology, Alliance and change in Warao Society


78 MARIA MATILDE SUAREZ It is rather interesting to notice that Hilhouse is the only author who mentions a term for 'cousin' (//esenga). Nevertheless, another reference noting a specific term for 'cousin' appeared in a Warao myth published by Roth (1915: 186). The narrator refers in the text of this myth to the term i/a-saMwAa which is translated by Roth as 'cousin'. In contrast, the translation of the Barral dictionary (1957) for t/'a is 'crudo' (uncooked) and for sanw^a 'pequeno' (small, little). In considering the disparity of both these translations it can be asserted that Barral's translation is the more reliable one since he is a Capuchin who has been living with the Warao for more than twenty years and he has a great knowledge of their language. Thus one can deduce that of the information presented by Hilhouse and Roth for 'cousin' (flesewga and *ya-s<mttAa), that of Hilhouse is the more authentic. However, there is no additional known evidence supporting that Hilhouse's word does in fact mean 'cousin'(8): the subsequent sources in the XX century and the present-day Warao relationship terminology indicate a terminological lack of identification for parallel and cross-cousins (Table 15).



Generally, in the XX century the transcription of the Warao kinship terms is more accurate than in preceding sources. Therefore, a comparison can immediately be seen in Table 15 between the present-day Warao relationship terminology, the corrected XIX century Warao kinship terminology and the kinship terms found in the sources reviewed for the XX century.



Examination of Table 15 shows the following characteristics: a. The corrected Warao kinship terminology for the XIX century has no terms for affines (only husband and wife are identified).



The criterion of relative age is disregarded in the first ascending genealogical level and in Ego's level. Likewise, there is no lineal distinction between collateral relatives in the first ascending level.



Finally, there is a correspondence between the terms which have been reported for this period and the present-day Warao relationship terminology, excepting the peculiar Hilhouse term for _cousin' (Table 14). 6. Tavera-Acosta is the first to introduce a term for an affinal relative (Damtto) and another for 'nephew' (GtVo-sanw&a) but he misunderstood the former, assigning it to a female relative 'cuflada' (Table 8), when in reality it corresponds to the sister's husband. Moreover, Tavera-Acosta's list does not show any lineal distinctions in the first ascending genealogical level. Similarly,





University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs