• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Copyright
 Table of Contents
 Main
 Back Cover














Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00052
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1970
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00052
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
    Half Title
        Page ii
    Title Page
        Page iii
    Copyright
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page A-1
        Page A-2
        Page A-3
        Page A-4
        Page A-5
        Page A-6
        Page A-7
        Page A-8
        Page A-9
        Page A-10
        Page A-11
        Page A-12
        Page A-13
        Page A-14
        Page A-15
        Page A-16
        Page A-17
        Page A-18
        Page A-19
        Page A-20
        Page A-21
        Page A-22
        Page A-23
        Page A-24
        Page A-25
        Page A-26
        Page A-27
        Page A-28
        Page A-29
        Page A-30
        Page A-31
        Page A-32
        Page A-33
        Page A-34
        Page A-35
        Page A-36
        Page A-37
        Page A-38
        Page A-39
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 180a
        Page 180b
        Page 180c
        Page 180d
        Page 180e
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page B-1
        Page B-2
        Page B-3
        Page B-4
        Page B-5
        Page B-6
        Page B-7
        Page B-8
        Page B-9
        Page B-10
        Page B-11
        Page B-12
        Page B-13
        Page B-14
        Page B-15
        Page B-16
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 280a
        Page 280b
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 288a
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
    Back Cover
        Page 310
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Adhin, Dr.Mr. J.H., Geijskes, Dr. D.C., Kruijer, Prof. Dr. G.J., Steen, van der, Drs. L.J., Westermann, Dr. J.H., Wagenaar Hummelinck, Dr. P.


nl



Voorkaft













Nederlands West-Indische Gids




nl





Titelblad


I *"_ NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS








Nederlands West-Indische Gids




nl



Titelblad



NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS ONTSTAAN UIT DE WEST-INDISCHE GIDS VOX GUYANAE CHRISTOFFEL ZEVEN EN VEERTIGSTE JAARGANG 'S-GRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1970










Nederlands West-Indische Gids




nl



Titelblad



or ^>ar/s /Aereo/ n awy /orn PRINTED IN THE NETHERLANDS










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



INHOUD VAN DE ZEVEN EN VEERTIGSTE JAARGANG Abraham-van der Mark, SoeAes^re^mg 101-104 Adhin, J. H., Toepassing van het Rooms-Hollands recht in Suriname 9i~95 Amersfoort, J. M. M. van, Hindostaanse Surinamers in Amsterdam 109-138 Boer, M. W. H. de, Report of a contact with stoneage Indians in southern Surinam 248-258 Bos, G., ZJoe&es^re&jng 304-309 Bruijne, G. A. de, _Boe^es^re&mg .... 191-194, 195-196 Coomans, H. E., Volksnamen voor weekdieren op de Nederlandse Antillen (Vernacular names of molluscs in the Netherlands Antilles) 158-196 Dubelaar, C. N., Het Afakaschrift in de Afrikanistiek 293-302 Dubelaar, C. N., Lijst van geschriften van Justus Wilhelm Gonggryp met beknopte biografie 285-292 Geijskes, D. C, Documentary information about the Surinam Wama or Akurio Indians 259-284 104-105 Kristensen, Ingvar, Bo^es^re^mg 194-195 Meilink-Roelofsz, M. A. P., Een archiefreis in West-Indi in 1965 (II) 67-90 Meyer, A., Enige socio-psychologische opmerkingen over Curacao 60-66










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



VI INHOUD VAN DE ZEVEN EN VEERTIGSTE JAARGANG Renselaar, H. C. & Speckmann, J. D., Social Research on Surinam and the Netherlands Antilles 29-59 Voous, K. H., Bij het verschijnen van Haverschmidt's 'Birds of Surinam' 96-100 Vries, Jan de, Het medisch werk in Suriname's bosland 139-157 Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P. J., Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het Lac op Bonaire (A Scientific Survey of the Lac on Bonaire) 1-28 197-247 104-105,105-106,106-107 Westermann, J. H., .BoeAes/ra&iMg 187-188,180-190,190-191 BIBLIOGRAFIE Articles (W. H.) 197-247 BOEKBESPREKING Broeders, Frater M. Arnoldo, HakWe'<ftg' /o/ A/ gefrrut'A tan tn/ieewse en ingevoerde /ate o .^j-wa, Bonaire en Curasao (J. H. W.) 190-191 Cervign, Fernando, Los eces marines de Fewzie/a (Kristensen) 194-195 Crane, Julia Gorham, Coneomifanfe 0/ se/ecrive emi^aiiow on a CaW66ean 1'5/an^ (Abraham-v. d. Mark) 101-104 Dobru, R.,' Wan MonAi FW, 6err;dtw^en s/n;'d (de Bruijne) 195-196 Doelwijt, Thea, e.a., 'Z)e WmcA<' (de Bruijne) 191-194 Hannau, Hans W., ^4r6a.-Curafao (P. W. H.) 105-106 Hannau, Hans W., 7s/ana*s 0/ <Ae Car66ean (P. W. H.) 106-107 Horst, Herman van der, Fa;'a Lo66j: Jw/>fesstes fan Ae< 6inncn/an<i van Suriname (Geijskes) 104-105 Randall, John E., Carioean i?ee/ FsAs (Kristensen) 194-195










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



INHOUD VAN DE ZEVEN EN VEERTIGSTE JAARGANG VII Rivire, Peter, Marriage among <A TWo; a rn<:/>/e o/ socia/ organ.sa<to (Bos) 304-309 Walsh, John & Gannon, Robert, Time s sAort ana* /Ae water risw (J. H. W.) 187-188 Weyl, Richard, Geo/ogie ar ^4n<i//en (J. H. W.) .... 188-190










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS onder redactie van Dr. Mr. J.H. Adhin, Dr. D. C. Geijskes, Prof. Dr. G. J. Kruijer, Drs.



L .J. van der Steen, Dr. J. H. Westermann en Dr. P. Wagenaar Hummelinck, secretaris en etntfrea'acteKr, Sweelincklaan 84, Bilthoven.



JVo /, />tmr 7969, . 7-707 JVo s, a/>ri/ 7S70, />.



7970, />.










Nederlands West-Indische Gids




nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het Lac op Bonaire


P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS EEN NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZO^*/).



GERICHT OP HET BEHOUD VAN ** "~ HET LAC OP BONAIRE Vroeger kende men op het 'Eylandt Curacao' het 'Lack St. Jons', het 'Lac St. Maria' en nog enkele andere binnenwateren welke Lac of Lack werden genoemd. Thans is er nog maar n Lac op de Nederlandse Antillen: het Lac op Bonaire.



Het is wel de grootste maar zeker niet de bekendste lagune, het heeft geen betekenis voor de scheepvaart en is nog evenmin tot een recreatiegebied van betekenis ontwikkeld. Slechts de schelphopen welke aan haar monding door de vissers zijn opgeworpen vindt men als een van de meest kenmerkende bezienswaardigheden van Bonaire, naast de flamingo's en de slavenhutjes in velerlei geschriften afgebeeld.



Een bezoek aan het Lac was enkele tientallen jaren geleden nog iets waarop men zich terdege moest voorbereiden. Bij hoog water en na regens was de noordelijke oevervlakte (fig. 33) vrijwel onbegaanbaar, terwijl het passeren van de kleine salinja's aan de oostkust ook een avontuurlijk karakter had. Het laatste stukje naar Cai ging dan weer beter, vlak langs de branding over zand en koraalpuin (fig. 34) tot aan de landtong waar de vissershutten van de families Engelhardt en Soleano uit Entrejol stonden (fig. 36), waar de grote hoorns van de carc meters hoog lagen opgestapeld (fig. 35) en waar een aantal witte mangels (/} zn'cenm'a) schaduw gaven bij een stukje zandig strand (fig. 54) dat ver vooruit stak in de glinsterende vlakte van het binnenmeer.



Tegenwoordig is een tocht naar het Lac niet iets om lang over te praten. Er is een weg naar Cai, aansluitend op de 'Toeristenweg' naar Sorobon, welke behoorlijk is te berijden. Er zijn nog Soleano's op de landtong; maar de witte schelpheuvels groeien niet meer en de /li/jcewm'a's zijn oud, ten dele reeds afgestorven.



Het witte strand is mooi gebleven; het wordt alleen steeds meer bezocht door onderwatersportliefhebbers die, na een heerlijke dag








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


3 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS in het water, niet alleen met vis maar ook met alles wat er verder van hun gading is voldaan huiswaarts keren.



Tegenwoordig wordt ook niet slechts Cai bezocht, maar ook Sorobon, vooral sinds de plannen om op dit meest spectaculaire punt van het Lac een groot hotel te bouwen bekendheid kregen, en dit schiereiland voor auto's goed bereikbaar is gemaakt. Vroeger achtte men Sorobon, met zijn diep water en beschut zandstrand, alleen goed voor het kalefateren van zeilschepen; thans wordt er op deze smalle landtong gebouwd (fig. 30, 55), en het zal niet lang meer duren of het gehele Lac wordt beheerst door de hoge opbouw van 'Hotel Sorobon' en door de eisen welke men meent te moeten stellen aan het Lac als recreatiegebied.



Het waren niet alleen de berichten over de bouw van een groot hotel op Sorobon die een nader onderzoek van het Lac tot een dringende zaak maakten, het waren ook plannen voor een zandonttrekking op grote schaal welke ongerustheid wekten. Een onderzoek van de Piscaderabaai op Curacao heeft geleerd hoe moeilijk het is veranderingen van flora en fauna goed te beoordelen als men niet weet hoe de levensomstandigheden vroeger waren. Nu er spoedig veranderingen worden verwacht in de grootste en nog steeds vrijwel ongerepte lagune van de Nederlandse Antillen, werd besloten tot een algemeen onderzoek op korte termijn, onder auspicin van de 'Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen' door Dr.



P. Wagenaar Hummelinck (Utrecht) en Dr. P. J. Roos (Amsterdam). Hummelinck wiens eerste kennismaking met het Lac al dateerde van 1930 bleef van 7 augustus tot 23 september 1967 op Bonaire; Roos die in 1965 aandacht aan de koraalfauna van het Lac had besteed van 1 tot 28 augustus. Op een vijftigtal plaatsen werden monsters van de begroeiing van mangrovewortels, van de bodem en van de oevers van het Lac genomen (fig. 4), om op het Zologisch Laboratorium van de Rijksuniversiteit te Utrecht te worden bewerkt. Ook werden watermonsters verzameld en getijdebepalingen gedaan, voor zover dit binnen het kader van een kort veldonderzoek mogelijk was.



Met dankbaarheid moge hier worden vermeld de financile steun voor dit onderzoek van de 'Stichting voor Wetenschappelijk Onderzoek van de Tropen' (WOTRO), en de daadwerkelijke hulp ter plaatse van de Heer L. D. Gerharts, die o.m. met medewerking van bootsman Ronnie het moeilijke vervoersprobleem te water








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 3 wist op te lossen. Gedeputeerde R. P. Saleh deed ons met de vissers van het Lac kennismaken.



Dankzij de toewijding van de onderwijzers A. J. Gerritsen en L. Wigbout, en de hulp van de ambtenaren van het Kadaster Otilio Melaan en Hubert Frans, konden op 15-16 september gedurende 24 uur getij de waarnemingen worden verricht (fig. 6).



De Heer H. J. M. Bussmann wiens belangstelling voor de zandvoorraad van het Lac n van de directe aanleidingen was tot dit onderzoek verleende toestemming tot het bekijken van een aantal uit zandig materiaal bestaande boormonsters, welke op 19 april 1967, 100 en 200 meter ten noorden van Punta Sorobon op een diepte van maximaal drie meter waren verkregen.



Onvergetelijk was de vliegtocht boven het Lac op 29 augustus, waarbij door W. P. ter Hart een aantal voortreffelijke foto's werden genomen, welke hij aan de 'Studiekring' voor gebruik bij publicaties over het Lac afstond (fig. 22-32). De Dienst van het Kadaster van de Nederlandse Antillen gaf verlof tot reproductie van enkele door klm aerocarto n.v. in 1949 en 1961 genomen luchtfoto's (fig. 12-21).



Daar de uitwerking van het verzamelde materiaal nog verscheidene jaren zal vergen, wordt hierbij een voorlopig rapport aangeboden dat een indruk tracht te geven van de huidige toestand van het Lac en dat ook aan het verleden en de toekomst van deze lagune aandacht wijdt.



Huidige toestand Het Lac is omstreeks acht vierkante kilometer groot, waarvan n-derde mangroven en slikken (fig. 3-5, 12). Het ligt buiten de troebele kustwaterzne van het vasteland van Venezuela en is een der zeer weinige heiderwater-lagunen van formaat in het Zuid-Carabische gebied, welke kunnen worden vergeleken met de lagunen van de Grote Antillen, Florida en de Bahamas welke de geliefkoosde werkterreinen van Amerikaanse oceanografen, biologen en mariene-geologen zijn.



Het heldere water is opvallend als wij gaan vergelijken met bijv. de Piscaderabaai op Curacao. In het Lac kan men gemakkelijk overal tot op de bodem kijken, terwijl men in de Piscadera-binnenbaai letterlijk geen hand voor ogen kan zien. Helder water betekent echter niet alleen weinig zwevende bestanddelen, maar ook weinig organische stof en dus ook minder voedsel.



Wij mogen aannemen dat het water van het Lac bijzonder voedselarm is. Mogelijk is dit de oorzaak van het opvallende feit








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


4 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS dat hier nergens mangrove-oesters zijn te vinden, dat zeepokken slechts op een paar plaatsen voorkomen en dat vele andere diersoorten welke in de Piscaderabinnenbaai in grote hoeveelheden aanwezig zijn, in het Lac in veel kleiner aantal worden gevonden of zelfs ontbreken. Ook in de algenflora treffen ons grote verschillen. Dat daartegenover door dit heldere water goede bestaansmogelijkheden geboden worden aan organismen die zich in baaien met troebel water niet thuisvoelen, spreekt vanzelf. Wij zouden kunnen zeggen dat het heldere en voedselarme Lac qualitatief rijk is, maar quantitatief arm (vele soorten in geringe hoeveelheid), en de troebele maar voedselrijke Piscaderabaai qualitatief arm maar quantitatief rijk. Hiermede zal rekening moeten worden gehouden wanneer wij ons in de ontwikkelingsmogelijkheden van het Lac gaan verdiepen.



Bij een eerste indruk vertoont de bodem van het Lac als geheel grote tegenstellingen: Er zijn niet alleen uitgestrekte zeegrasweiden maar ook blinkend witte zandvlakten (fig. 7, 12).



Geen vestigingsmogelijkheden voor het zeegras biedt het terrein tussen de Dam en het Secu di Sorobon. Dit is n grote witte vlakte van kalkzand dat over de Dam is heengevoerd en nu een kniediep plateau vormt dat in het noorden en westen steil afhelt naar de twee meter lager gelegen lagunebodem. Een deel van het zand gaat echter nog verder: tot aan het strand van Mangel Altu, dat in het zuiden als een witte landtong het westelijk deel van Boca Jewfish (fig. 19) afsluit. Dat wij hier te maken hebben met de grootste zandvoorraad van het Lac welke zonder meer ter beschikking staat heeft men al lang begrepen. Vele truckladingen zand zijn hier reeds vandaan gehaald. Dit zand is van geheel andere kwaliteit dan het veel grovere, met schelpgruis en koraalfragmenten vermengde zand van het oudere deel van de landtong van Cai (fig. 14, 16), waarvandaan enkele jaren geleden verscheidene karrevrachten zijn weggevoerd.



Men doet echter goed van de zandvoorraad van het Lac geen te grote verwachtingen te koesteren. Het koraal- en schelpzand vinden wij dikwijls gemengd met lagunemodder, mangroveveen, of zand dat grotendeels uit resten van kalkalgen bestaat; voorts mag worden aangenomen dat de vaste ondergrond, het kalksteenplateau van Zuid-Bonaire, bijna overal op zeer geringe diepte aanwezig is. Weliswaar is er ook nog een brede strook tussen de mangroven (Isla di Chico, Isla Fogon, Isla Rancho en Isla di Pedro; fig. 12, 17-18, 46, 47), welke uit koraal- en schelpzand (soms








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 5 vermengd met vrij grof materiaal) bestaat, maar ook hier vinden wij weinig goed zand en veel slik.



In het gehele Carabische gebied komen zeegrasweiden voor een min of meer aaneensluitende vegetatie van 77kz/assz /es/tufrnMm in lagunen of andere ondiepe wateren, waar zij de sedimentatie bevorderen en een belangrijke bijdrage leveren tot de biologische en fysische reiniging van het milieu. Zij scheppen hierdoor voor vele dieren gunstige levensvoorwaarden en vormen voor de recreatie aantrekkelijke terreinen. 77ta/ass*'a heeft 1-2 cm brede lintvormige bladeren en bezit stevige wortelstokken die vaste matten kunnen vormen en een zandige of modderige bodem tegen erosie kunnen beschermen (fig. 52). Wordt deze wortelmat beschadigd, dan kunnen er zandkuilen ontstaan (fig. 9) die tenslotte kunnen leiden tot een terrein zonder vegetatie.



Op twee plaatsen in het Lac, in de monding en in het zuidwestelijk deel waar het zand minder slikkig en de zuurstofvoorziening op de bodem gunstig is, komt nog een tweede zeegrassoort voor: SymtgodiMW /7i/ormc (fig. 7), met zeer smalle, bijna draadvormige doch stevige bladeren en dunne wortelstokken.



Een derde zeegrassoort, die vl minder dan beide genoemde in het Carabische gebied voorkomt, is nog slechts op n plaats in het Lac gevonden. Het is Di^/awtera ie>n'g7j/M (fig. 7), die doet denken aan SyrnigodtMWi, maar veel fijner is gebouwd.



In het Lac komt nog een vierde soort 'zeegras' voor, eveneens met zeer smalle, bijna draadvormige bladeren: i?w^/>ia wanwia.



Deze plantensoort, welke ook in Nederland wordt aangetroffen, is van verscheidene plaatsen op de Nederlandse Antillen bekend: uit stilstaande of slechts weinig stromende waterplassen en poelen, met een zoutgehalte uiteenlopend van brak tot zouter dan de zee. ita^t'a is in het Lac slechts op drie plaatsen gevonden (fig. 7): in het zeer zoute Awa Lodo di Bacuna (Awa Lodo = lett. modderig water) als kwijnende planten, in het Awa Lodo di San Jos in iets betere toestand, en in een kreekje bij Punta Wanapa, onder kennelijk gunstige omstandigheden.



Hoewel de algenflora van het Lac rijk is en door het heldere water op aantrekkelijke wijze wordt getoond, moge op deze plaats slechts aandacht worden geschonken aan vier opvallende soorten, waarvan het duidelijk is dat zij belangrijk zijn voor de ontwikkeling van het Lac of kenmerkend voor een bepaalde vindplaats.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS De belangrijkste alg is //a/imecfa o/>wMfo'a, die met nog andere //a/imeia-soorten in enorme hoeveelheden voorkomt en meestal samen met 77ia/assza de ondiepten vormt welke het bereiken van de baaien en kreken tussen de mangroven zozeer bemoeilijken (fig. 7, 13-14, 28-29). Op alle stranden zijn hun kalkachtige skeletten van aan elkaar gehechte series van platte leden te vinden. Het zandige deel van alle afzettingen in het Lac voor zover dit geen koraal- of schelpzand is of ingespoeld zand uit het noorden bestaat bijna geheel uit resten van //s/imda, ook daar waar deze alg thans niet meer voorkomt.



De merkwaardigste alg is wel ^4 watnw7/ea m'gnc<wis, om de wijze waarop deze viltige massa's vormt die het aspect van de mangrovelagunen van Boca di Coco en Boca Chikitu bepalen (fig. 7, 13, 17, 26). Wat op enkele andere plaatsen in het Lac nog gesoleerde pollen zijn, die tussen hun viltige waaiers slib doen neerslaan, is hier een viltig dek geworden dat andere bodem vegetatie onmogelijk maakt. De omstandigheid, dat ^4vrainv/ea hier onregelmatig vergroeide massa's vormt op een zachte modderbodem, terwijl daarboven nauwelijks nog van open water kan worden gesproken, maakt het exploreren van deze lagunen tot een zeer aparte belevenis. .dcefa&w/an'a crewtt/ata is de naam van bijzonder sierlijke witte tot crmekleurige parasolletjes (fig. 9) die in zeer ondiep water op beschutte plaatsen groeien. Wij vinden deze alg vooral op modderige plaatsen waar hij zich vasthecht op slakkenhuizen, stukjes steen en mangrovewortels; het mooiste echter als fraaie manchetten op drijvend hout, vlak onder het wateroppervlak.



Op dezelfde plaatsen vindt men ook Z?afo/>Aora oerslof, als vossestaartjes vastgehecht op schelpjes, steentjes en hout (fig. 9).



Bafo/>/fora komt nog voor waar ylceta&wtan'a niet meer is te vinden bijv. in waterplassen met een soms zeer hoog zoutgehalte. De vossestaartjes zijn lang en los gebouwd in marien milieu, kort en gedrongen in de Awa Lodo's, waar het zoutgehalte meer dan tweemaal zo hoog kan worden als in de open zee.



Wat de fauna betreft, moge hier slechts gewezen worden op enkele veranderingen in de dierenwereld van dit binnenmeer, welke ons reeds bij het veldwerk hebben getroffen.



Duidelijk is dat het voorkomen van bepaalde organismen aan plaatsen met de voor hen geschikte levensomstandigheden is gegebonden. Grote zeesterren (Oreaster refo'cM/aiws), witte zeeappels escM/eis) en de grote carc's (Sfrom&Ms gigas) zal








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 7 men bij voorkeur zoeken op plaatsen waar zeegras voorkomt in een zandig milieu, en niet op ondiepe zeegrasbanken van modderige lagunen (fig. 8). De grote mangrovekwallen (Cassio/>ea A.flwac/jaa en C. /rowtfosa, fig. 8) vindt men niet zwevend in het water, maar op beschutte plaatsen van de lagunebodem liggend, met hun fijnverdeelde armen wapperend naar boven gekeerd. In ondiep water op dezelfde plaatsen vindt men ook dikwijls de crmekleurige 'bloempjes' van Afyramema /mrgj't (fig. 10), als tere polypenbouquetjes op wortels van i/jj'zo^/iora, v4waivi7/ea, 77ia/assm en //a/we^a.



Aan de steenachtige kust bij Cai en Cas di Meeuchi vinden wij weer andere soorten. Enkele hiervan die aan een bestaan in de branding zijn aangepast kan men binnen het Lac alleen terugvinden op de kalksteenklifjes van Punta Sorobon en Punta Calbas.



Het voorkomen van enkele koraalsoorten (Pones ^>ontes en P. asfrrotes, (fig. 10) in het zuidelijk deel van het Lac kan in verband worden gebracht met de voortdurende aanvoer van water uit de open zee, waardoor voor deze dieren gunstige levensvoorwaarden worden geschapen, evenals het voor zeegras Syn'wgorft'wm.



Bijzondere vermelding verdienen de fraaie, ronde of spoelvormige, soms wat op fijn koraal gelijkende kalkalgenknollen van Zi/Ao/AawwKm (of Gom'otAow), in het ondiepe water bij Punta Sorobon (fig. 19, 30), door welke het Lac reeds een zekere mate van bekendheid geniet. Een speciale door JAa/assta en Pones gekarakteriseerde levensgemeenschap heeft op de kop van het Secu di Sorobon een platform vlak onder de laagwaterlijn gevormd (fig. 19), zoals slechts van enkele plaatsen in het Carabisch gebied bekend is. De talrijke beschadigde carc-schelpen welke op dit Ponfes-kopje te vinden zijn, wijzen er op dat deze plaats -die bij zeer laag water aan de oppervlakte komt door carc-vissers werd gebruikt om de slakken uit hun huizen te halen.



Een diersoort welke, aangezien hij uitsluitend p water voorkomt, wel gebonden is aan water maar nauwelijks reageert op het water als milieu, is de schaatsenrijder 7YocAo/>s ^/mwcms (fig. 10). Het is een oppervlaktewants welke vrijwel overal aanwezig is op liefst wat tegen de wind beschutte plaatsen waar voldoende voedsel en voortplantingsmogelijkheden zijn te vinden.



Een apart vraagstuk vormt de verspreiding van de 'indianenschelp' Me/oMgtta we/ongewa (fig. 11, 51) waarvan de 'grote vorm' bekend is van de prehistorische schelphopen van Aruba, Curacao








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


8 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS en Bonaire, maar die thans op de laatste twee eilanden schijnt te zijn uitgestorven. Merkwaardigerwijze bestaat er daar wel een 'kleine vorm' van dezelfde soort, waarvan de vertegenwoordigers zich, ondanks hun uiterlijk van jonge exemplaren ,toch kunnen voortplanten. In het Lac werd deze 'kleine vorm' m /even slechts gevonden in zeer ondiepe delen van de modderige oever benoorden Rooi Pedro, tot in de slikkige geuitjes van het grote veld met zeekraal (Sa/icorMza) bij Punta Wanapa welke nog steeds de invloed van het getij ondervinden (fig. 23, 39), en ook in Boca Jewfish (fig. 32), eveneens in water van slechts enkele centimeters diep. Lege slakkehuizen bleken veel algemener dan levende dieren, overal langs de oevers van de Awa Lodo's tot aan de noordgrens van de zoutpannen bij Bacuna. Sommige schelpen hadden hun kleurentekening nog behouden, aldus getuigende van de grotere uitgebreidheid welke de getij depoeltj es nog kortgeleden moeten hebben bezeten. Veel sterker verweerde exemplaren werden gevonden op het Isla di Chico, in bodemafzettingen van het Awa di Pedro en ten noordoosten van Punta Sorobon en zelfs in de bodem van het Pekelmeer benoorden Witte Pan.



De 'grote vorm' van MeZongewa we/ongewa vinden wij bij het Lac slechts op twee plaatsen: op de prehistorische schelphoop van Punta Calbas, en in schelpkalkafzettingen vlak benoorden het Lac, welke door de aanleg van de weg naar Cai en bij de oostelijk daarvan liggende dam op Bacuna, over vele tientallen meters zijn ontsloten (fig. 11).



Deze jong-fossiele afzettingen van Rooi Grandi werden gevormd in een tijd toen het Lac reeds bestond maar de zeespiegel tenminste vijf meter hoger moet hebben gelegen dan nu. In deze tijd tijdens een zeespiegelrijzing van _20 tot +5 (of -f 10) meter ontstond het Laagterras, dat nu het grootste deel van Zuid-Bonaire vormt. Het centrale deel van Zuid-Bonaire (het Middenterras van Lima) was toen al aanwezig en bleef boven zee.



Van de steile terrasranden van Lima tot aan het middenterras van Bacuna was toen alles n grote lagune, waarin molluskensoorten leefden die thans niet of nauwelijks meer in het Lac voorkomen maar die elders op de Antillen nog veel worden gevonden.



Een sprekend voorbeeld is het geribde venusschelpje, C/w'owe ca-ce//flte, dat in dit 'oude Lac' in even grote hoeveelheden moet hebben geleefd als thans bijvoorbeeld in de Piscadera-binnenbaai, maar dat in het hedendaagse 'nieuwe Lac' niet werd aangetroffen (fig. 11). Opvallend veel vinden wij in deze Rooi Grandi-afzettingen ook Stfromiws ^>wgtZis een gemakkelijk te herkennen kleine








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 9 carc-soort, die thans nog in het diepste deel van de monding van het Lac schijnt voor te komen en CWafo'a orfocw/am, die om eveneens onduidelijke redenen alleen in Puitu levend werd verzameld (fig. 11).



Verarming van het milieu Al moeten herinneringen bij vergelijkingen met het heden met de nodige voorzichtigheid worden gehanteerd, toch kregen wij de indruk in overeenstemming met de verhalen van Lac-kenners -dat het Lac bezig is te verarmen. Voor de visserij schijnt het steeds minder te gaan betekenen; gevreesd moet worden dat het zal worden 'doodgevist', vooral ook als de onderwatersportliefhebbers van alles blijven medenemen.



Vroeger was de vangst van S/romws gi'gas stellig belangrijk.



Overal waar de vissers veel aan land komen of kwamen, vinden wij hopen carc's, vooral bij Sorobon en Rooi Pedro (fig. 42), Boca di Coco en vooral Cai (fig. 14, 28, 35, 36). Oude en weinig spectaculaire schelphopen liggen bij Punta Calbas en Punta Rancho, enkele schelpen ook bij Punta Wanapa, op het Isla di Chico en bij de puinwallen aan zee.



Op de landtong van Cai liggen verreweg de meeste carc's; een tiental hopen van 2| tot 3^ meter hoog van alleen SfroraiMS gzgas, die getuige het gat dat men in de voorlaatste winding van de schelp heeft gehakt om, na doorsnijding van de columellaspier, het dier er snel uit te kunnen verwijderen alle voor de consumptie waren bestemd. Nemen wij aan dat er alleen op Cai een 200-tot 250-duizend schelpen liggen (een stellig te lage schatting op het oog) en dat dit f is van het aantal dat in de loop van 60 jaren in of dicht bij het Lac werd gevangen, dan komen wij op een gemiddelde van 500 carc's per maand een aantal dat thans op geen stukken na wordt gehaald. In de eerste jaren moet dit gemiddelde veel hoger geweest zijn want na 1930 zijn er geen grote schelpenhopen meer bijgekomen. De meeste dieren komen thans van diepere plaatsen van het mondingsgebied; een twintigtal jaren geleden zouden er daar nog door schepen uit Curacao vele duizenden zijn weggehaald. De laatste jaren worden hoe langer hoe meer jonge dieren gevangen. Ook worden steeds minder vaak mooie exemplaren voor consumptiedoeleinden beschadigd: men hangt de schelp nu liever op en laat het dier er vanzelf uitzakken, om de onbeschadigde carc te kunnen verkopen aan toeristen of schemerlampjes-fabrikanten.



Deze faunaverarming dient nader en op korte termijn te worden








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


IO P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS onderzocht, vrdat het Lac aan sportliefhebbers en recreatiezoekenden niets meer te bieden heeft. Het spreekt vanzelf dat eventuele maatregelen van faunabeheer niet los gezien mogen worden van natuurbescherming in wijdere zin onder en boven water. Ook zal het een ieder duidelijk zijn dat dit een taak is welke met de nodige ernst moet worden ondernomen en, volgens door nader onderzoek verkregen richtlijnen, moet worden voortgezet. De natuurbeschermings- en monumenten verordening 1967 van het Eilandgebied Bonaire biedt hier mogelijkheden die moeten worden benut.



Veranderingen in de loop der jaren Er zijn in dit verband nog andere zaken welke ons zorgen geven: Het Lac als landschap! Als wij het Lac uit de lucht bekijken, dan zien wij achter de witte zandstrook niet een egaal-groen mangrovedek met hier en daar donkere lagunen, maar een mottig-groene deken met gaten en grauwe vlekken, welke ongezond aandoet vergeleken met de fris-groene mangrovestrook welke de kom van het Lac omsluit. Die mottige gaten blijken slibvlakten te zijn, en de grauwe vlekken zijn plaatsen waar het mangrovebos dood is of bijna afgestorven (fig. 12, 17, 23, 25). Wat is er met het Lac aan de hand?



Het Lac wordt begrensd door kalksteenplateau's welke zeer geleidelijk onder de lagune wegduiken. Vele tientallen meters kan men het water inlopen, soppend door de zachte modder, maar met de verkarste kalksteen onder de voeten. Op enkele punten vinden wij flauwe opwelvingen van het plateau: bij Punta Wanapa, Rooi Pedro, Punta Calbas, Isla di Juwana en Punta Rancho (fig. 4, 5, 23, 31, 37, 38, 40). De flauwe rug van Sorobon zet zich voort tot aan Binnenklip, waar wij op twee meter diepte het kalksteenterras terugvinden, slechts overdekt met een klein beetje zand (fig. 5, 12, 19). In Boca Jewfish vinden wij, twee meter onder water, een klein complex van breuken en instortingen, waardoor grotten worden ontsloten die niet verschillend zijn van die op de plantage Lima.



Wij mogen dus wel aannemen dat het Lac, in een tijd dat de waterspiegel enkele meters lager stond dan nu, een laaggelegen gedeelte was van het noordoostelijk deel van het kalksteenplateau van Zuid-Bonaire, waardoor met het afstromende water ook verweringsproducten uit het binnenland naar zee werden afgevoerd. Toen dit laaggelegen gebied weer onder het zeeoppervlak








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE II was verdwenen, hebben water en wind, samen met de vegetatie aan het Lac zijn huidige vorm gegeven; een vorm welke ongetwijfeld ook werd benvloed door schommelingen van de zeespiegel. Tijdens een hoge waterstand kon toen ook de lagune ontstaan waarin de schelpkalken van Rooi Grandi werden afgezet.



De zandwal tussen Boca Chikitu en Rooi Pedro moet zijn ontstaan in een tijd dat de dubbele strandhaak van Cai (fig. 14, 16) nog niet bestond. Deze zandwal had in het midden tenminste n grote opening (Boca Fogon); mogelijk waren er ook openingen aan beide zijden (in het zuiden Boca di Pedro en Boca Rancho, in het noorden Boca Chikitu). Deze doorgangen maakten een verversing van het water achter de wal mogelijk, waardoor een uitgestrekt mangrovebos tot ontwikkeling kon komen.



Mangroven bevorderden echter de verlanding. Mede daardoor zijn de openingen in de zandwal minder goed gaan functioneren, in het bijzonder de middelste (Boca Fogon) die waarschijnlijk de belangrijkste was. Bovendien werd door inspoeling van bodemmateriaal uit het achterland en het inwaaien van fijne bodemdeeltjes de lagune achter de zandwal steeds ondieper en tenslotte in het noordelijkste deel tegenover Rooi Grandi geheel opgevuld. In de droge tijd ziet men thans grillig gevormde, zoute slikvlakten en met zout omrande pekelmeertjes tussen de mangroven, waarvan een groot deel reeds is afgestorven of bezig is dood te gaan.



In deze omstandigheden van milieu-verzouting, sterft de mangel tan (i?Aizo/>/ora wang/c) met zijn sierlijke steltwortels het eerst; de mangel blancu (^4i;icwMia g^rwmaws) met zijn talrijke rechtopstaande luchtworteltjes houdt het langer uit (fig. 38, 40, 48, 53). Prachtige ,4?w'cMwm's vinden wij thans nog direct oostelijk en westelijk van de reeds sterk verzoute Awa Lodo's en in het bijzonder aan de kreken van de zeekraalvlakte bij Punta Wanapa, tot meer dan 8 meter hoog (fig. 39). De mooiste 7?Ai2;o-Aora's staan aan het open water (fig. 26, 41, 49) vooral bij Mangel Altu en aan de oostkant van Rancho. Bij het eiland Rancho vinden wij een grillig oerwoud van soms mansdikke stammen welke een hoogte van 12 meter bereiken (fig. 50).



Het enige terrein achter de zandwal dat niet duidelijk van de verzouting heeft geleden is het gebied dat nog beheerst wordt door het getij dat via de kreken van Boca di Pedro tot voorbij Punta Wanapa zijn invloed laat gelden (fig. 18, 23, 31, 39, 40,42).



Aangenomen mag worden dat een aantal spectaculaire veranderingen in het landschap van het Lac zich pas in de laatste paar








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


12 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS honderd jaar hebben voltrokken, enkele zelfs in de laatste tientallen jaren.



Toen het Lac in 1930 door de deelnemers aan de 'Utrechtsche Antillen excursie' van Prof. Dr. L. M. R. Rutten werd bezocht, was er mangroveopslag in het Awa Lodo di Bacuna en waren eb en vloed daar duidelijk waarneembaar (fig. 37), thans reageert deze lagune niet of nauwelijks meer op het getij. De /?fo'zo/>/ora's zijn afgestorven en sommige /Ivtcenm'a's zien eruit alsof ook voor hen de strijd tegen het zout te machtig is geworden (fig. 38).



Niet duidelijk is of de aanleg van de grote dam in Rooi Grandi (fig. 4, 12, 15) die reeds een vijftiental jaren het afstromen van veel zoet oppervlaktewater naar het Lac verhindert in belangrijke mate aan de degeneratie van het mangrovelandschap heeft bijgedragen. Een gunstige invloed zal er waarschijnlijk niet van zijn uitgegaan.



In 1930 was de mangrovegroei in het noordelijk deel van de kom van het Lac zich reeds sterk in zeewaartse richting aan het uitbreiden. Hoewel het door /JAtzo^Aora bezette oppervlak toen kleiner was dan thans, was het aspect van het geheel toch weinig verschillend. Ook toen lagen in de ingang van Puitu reeds zulke grote 77ki/assia- en //afo'merfa-banken, dat het nodig was een roeiboot je er over heen te duwen.



Chico Rosario van Tera Cora, die omstreeks 60 jaar geleden met enkele collega's ging houtskoolbranden op het gedeelte van de zandwal dat thans naar hem is genoemd, liet zich met een bootje overzetten. Nu is dit niet meer mogelijk. Wil men het Isla di Chico bereiken, dan is men genoodzaakt zich heen te werken door een gordel van mangroven welke op zijn smalst (bij Boca Chikitu) 80 meter breed is, en meer dan 8 meter hoog (fig. 17, 26).



Op de puinwal zijn deze activiteiten van Chico en zijn collega's nog merkwaardig duidelijk waar te nemen: brandresten (fig. 46), een stukje jute zak, karresporen en het grondvlak van een huis.



Het aangrenzende deel van de lagune bleek in de droge tijd zo sterk ingedampt te zijn dat de zwarte slikbodem was bedekt met een dun laagje gips, dat ook enkele Bafo/>/wra-plantjes had omkorst (fig. 45). Een aantal gepekelde tienponders (7o^>s sawrws) die op de oever lagen, bewezen dat het Awa di Chico voor zeevissen toegankelijk moet zijn geweest.



De grote zandwal is gemakkelijker te bereiken door de doorwaadbare Boca di Pedro. Een tunneltje door de smalle mangrovegordel leidt daar naar het armzalig begroeide Isla di Pedro, dat








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 13 door een drassige strook (Boca Rancho) van de veel grotere zandvlakte van het eiland van Rancho (fig. 47) is gescheiden. Zoals de ligging van het Isla di Chico aan landzijde is gebonden aan een plek waar kalksteen met nog wat ouder gesteente even aan de oppervlakte komt, zo is hier Rancho aan de landzijde vastgelegd aan een kleine opwelving van het kalksteenplateau (Punta Rancho).



Vroeger konden schepen het Puitu binnenvaren om zout te laden uit de salinja en kon men per schip water halen uit de putten in het kalksteenterras bij Boca di Pos.



Welke aanwijzingen over vormveranderingen van het Lac in de laatste tijd geven de vroegere en recente kaarten van Bonaire, en de luchtfoto's?



Op een sc/j^s&aar/ van r<?66, uit 'i/e a'/awrf Bonaire' (1867), is het Lac voorgesteld als een open binnenwater dat in tween is gedeeld door twee landtongen welke elkaar naderen op de plaats welke nu als Boca Fogon wordt aangeduid (fig. 1). De zuidwestelijke landtong begint bij Rooi Pedro, is in het begin als land getekend en lijkt als mangrovemoeras door te lopen tot het einde van Rancho. De noordoostelijke landtong begint iets bezuiden Boca di Coco en is geheel als moeras getekend; mogelijk is hiermede toch bedoeld de zandstrook van Boca Chikitu en Isla di Chico waarvan het begin door kleine ontsluitingen van de ondergrond is vastgelegd. Voorts is, ter hoogte van Palu Grandi en het Isla di Juwana een derde, moerassige landtong getekend. Opgemerkt moge worden dat op dit kaartje de puinwal van Cai niet bestaat en de monding van het Lac dus reeds een honderd meter bezuiden de salinja begint.



Hoewel het duidelijk is dat aan dit kaartje uit 1866 dat ten behoeve van de verkoop van grote percelen van het eiland werd vervaardigd geen eisen van nauwkeurigheid mogen worden gesteld, komen wij toch in de verleiding hierdoor als zeker aan te nemen dat honderd jaar geleden de strandhaak van Cai nog niet bestond, en dat toen het noordelijk deel van het Lac was afgesloten door een barrire met in het midden een opening welke tot open water toegang gaf.



Hoe het Lac er vijftig jaar later uitzag, zien wij op de scAe /sTaar^ uan SonaiVe, 1:20.000, welke in 1971-1972 door W. A.



Jonckheer Jr. en L. Lens werd opgenomen (fig. 2). Ieder die deze kaart wel eens bij zijn werk heeft gebruikt, is geneigd haar








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


14 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS gegevens als nauwkeurig en betrouwbaar te beschouwen. Uit het feit dat hierop noch het Isla di Juwana noch het Isla di Chico staan aangegeven mogen wij dan ook waarschijnlijk afleiden dat beide eilanden toentertijd reeds door mangroven aan het oog waren onttrokken, en dat het Isla di Juwana toen niet was begroeid met zuilcactussen, die zo hoog waren dat zij de aanwezigheid van een rotsig eilandje tussen de mangroven konden verraden.



Het Lac verschilde vijftig jaar geleden niet zo veel van thans.



Op de kaart is het noordelijk gedeelte een groot 'Mangrove Bosch' met de twee noordelijke Awa Lodo's ongeveer in dezelfde vorm als thans. Er is geen verbinding getekend tussen het Awa Lodo di San Jos en het open water bij Palu Grandi. Er staan geen mangroven aan de kust benoorden Rooi Pedro, en nauwelijks zelfs in de Boca di Pedro, welke op de kaart wel veertig meter breed lijkt te zijn. Merkwaardig is ook dat de verbinding tussen het Isla di Pedro en het 'Eil. Rancho' thans slechts een drassige strook hier een kanaal is van ongeveer dertig meter breedte.



De mangrovebegroeing in de kom van het Lac is in 1911 nog in opkomst; deze is slechts aangeduid als een dunne gordel van bijna gelijke dikte, met uitzondering van het gebied tussen de landtong van Boca Chikitu en Rancho (dat de grens vormt van het 'Mangrove Bosch'), de zandstranden bij Palu Calbas en Mangel Altu (waar geen mangroven staan getekend), en het mondingsgebied van Boca Jewfish (waar moeras is aangeduid).



Geen spoor vinden wij op de kaart van de magrovecomplexen tussen Puitu en Fogon. De monding toonde vijftig jaar geleden, net als thans, de dubbele strandhaak van Cai. De Dam reeds op het kaartje van 1866 op opvallende wijze getekend lijkt op de Topographische Kaart een aaneengesloten middenstuk te hebben, zodat van twee monden van het Lac zou kunnen worden gesproken: Boca di Cai (= Boca di Lac) en Boca di Bakijou (een nauwe doorgang in het zuidelijke deel van de Dam). Betwijfeld mag worden of aan deze voorstelling van de Dam, waarvan thans slechts bij laag water hier en daar stukjes boven water komen, waarde mag worden gehecht. Een voortschrijdende afbraak zou echter wel in overeenstemming zijn met de waarnemingen, dat het zuidelijk deel de rest is van de aan elkaar gekitte basis van een puinwal, en het noordelijk deel eveneens gn echt rif is, maar grof koraalpuin in ondiep water opgeworpen.



Dit laatste kon reeds worden vastgesteld iw J930, toen bij Cai, Puitu, Isla di Juwana, Sorobon en Dam verzameld werd en ook








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 15 enkele dieptemetingen werden gedaan (fig. 3). Toen bleek het Lac reeds een verdronken deel van het laagterras van Zuid-Bonaire te zijn, met brandingsnissen en karstverschijnselen die getuigden van veranderingen in de laatste tijd. R/uzo^/joj'a was toen in de kom reeds duidelijk in opmars. De Awa Lodo's waren echter nog niet zo verzout en reageerden nog op het getij. Toch waren er toen al dode boomkruinen te zien in het centrale deel benoorden Isla di Chico, dat thans een knekelhuis is van kale stammen.



De /wct&aar/mngen van J949 e 796/ door klm aerocarto verschaften een schat van betrouwbare gegevens, op basis waarvan wij thans op velerlei gebied kunnen verder werken.



In 1949 (fig. 13, 15-16, 20-21) was de grote dam in Rooi Grandi nog niet aangelegd. Na regens overstroomde toen nog de vlakte ten noorden van het Lac en verzoetten de Awa Lodo's. Op plaatsen die op de foto's uit april 1961 (fig. 12,14,17-19) als lichte vlekken zijn te onderscheiden, zijn de mangroven dan echter reeds aan het afsterven, vooral ten noorden van Isla di Chico, bij de slibvlakten van Isla Fogon, en op het terrein daartussen, waar men in het noorden lichte (dode) en donkere (levende) boomgroepjes kan onderscheiden. De situatie in dit gebied is sindsdien weinig veranderd; behalve de toenemende sterfte onder de .RMzo-Aora's vallen alleen enkele terreinveranderingen op tengevolge van het instuiven in het westelijke Awa Lodo. Op de foto van 1949 is reeds te zien hoe het geulstelsel van Fogon doodloopt op het uit het noorden ingespoelde bodemmateriaal en dan naar het oosten afbuigt, naar het Awa Lodo di Bacuna waar al enkele dode bomen zijn waar te nemen.



Wat de niet-verzoute mangroveterreinen in het westen betreft valt op te merken dat de stroomgeulen bij Punta Wanapa in 1949 breder waren, en dat de mangroven bewesten het Isla di Juwana zich in de laatste tien jaren sterk hebben uitgebreid. Meer mangroven vindt men ook bij Boca di Pedro, waarvan de kreken kennelijk pas de laatste jaren zijn dichtgegroeid. Sterk toegenomen is ook de mangroveopslag aan de zuidoever van Boca Jewfish, waarin 'paden' zijn te zien, daar waar door de modder wadende mensen de bodembegroeing hebben verstoord.



In de kom van het Lac is op enkele plaatsen het binnendringen van i?/ji2o^)Aora duidelijk waar te nemen, bv. ijtussen Puitu en Boca di Coco, en van Boca Chikitu tot voorbij Fogon. Overal zijn de kreken in 1961 verder dichtgegroeid en hebben aparte man-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


l6 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS grovebosjes zich uitgebreid. De grote zandgaten in de 77t<z/asst<zvelden (fig. 12), die volgens de verhalen hun ontstaan aan het gedrag van woelvissen (4/6w/a vm//>s) te danken hebben, komen op de foto's van 1949 nog niet voor.



Hoewel het noordelijk deel van de Dam in 1962 een armelijker indruk maakt, is de koraalbegroeing van het zuidelijke gedeelte de laatste jaren iets toegenomen. Bij Boca Bakijou zijn meer koraalkolonies te zien (snelgroeiende .4cro^>ora cerDj'corm's). Ook het zand is nog in opmars; de steile rand van het zandplateau van Awa Blancu is het Pon'tes-kopje van het Secu di Sorobon iets meer genaderd.



De ro/>ogra/)/'scAe ifaari 7:25.000 van Bonaire (1963) naar de opname van i960 vervaardigd stelt wat het Lac betreft teleur. De omtrekken van Isla di Chico, Isla Rancho en Isla di Pedro zijn onduidelijk; hun droge zandbodem staat als 'Salina' (slikgrond) aangegeven. Ook het Isla di Juwana is als slikgrond aangeduid, hoewel het kalksteen is. Doordat de oeverzone in het noorden, welke als regel niet onder water staat, als 'water' staat aangegeven, terwijl ook het donker gekleurde ondergestoven terrein als watervlakte is beschouwd, lijkt het alsof de randzne van Boca Chikitu tot Rooi Pedro n aaneengesloten water is, dat slechts ter hoogte van het Isla di Juwana door mangroven even wordt onderbroken. Doordat de doorgang bij Rooi Pedro niet is aangegeven lijkt het alsof deze watermassa niet met de zee in verbinding staat. De twee meter diepe ingang van Boca Jewfish is volgens deze kaart door 'slikgrond' afgesloten.



Tijdens een vliegtocht met W. P. ter Hart ('Hart's Camera') op 29 augustus 1967 werd een derde momentopname van het Lac verkregen (fig. 22-32). Niet alleen de activiteiten met betrekking tot de bouw van Hotel Sorobon trokken hierbij de aandacht, maar meer nog trof ons toen de toestand van het een zo machtige 'Mangrove Bosch' tijdens een 'droge tijd'. Vele stukken bleken thans geen waterplassen meer te zijn, maar zoute slikvlakten met wat knekelige boomrestanten; een gedegenereerd landschap dat duidelijk afstak tegen de gordel van weelderige mangroven welke de kom van het Lac omgeeft, en tegen het gebied dat nog door het water van Boca Pedro wordt ververst.



Behoud en beheer Men zou kunnen stellen dat het Lac een natuurlijke ontwikkeling doormaakt welke voert naar een toestand die noch door natuur-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur i Het Lac op een kaartje uit 1B66. (Zie hlz. 18).



/rfifn 1-32 "/> i/a<fcy* 18-24.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


San Jos /"* Wanapa O E Z-"Z."Z. _Moffgovg bgsgh Figuur 2. Hot Lac op de Topographischc Kaart van 191 1. (Zie blz. 18).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


-* -- 11000 m Figuur 3.- Het Lac volgens luchtfoto's uit 1949. (Zie blz. 18).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


SAN JOSE C U N A _;*..^./.-....^._'.':.-.v-- ;:.-. ._;>:y;^: f^^i% isi .-^"-:--:;'.oVjv; i ^ ^ SOROBON corol debn SUHa and mu Co> di Mxuchi .:,'; /"* O l" Figuur 4.- Het Lac met de naamgeving welke in 1967 werd aanvaard, en de plaatsen waar werd verzameld. (Zie blz. 18).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


o ,-, - ;- o~. 9 Cl/L (co.) O 20-23 3,-49 O 23-26 45-65 26-35 # 120-160 ca. Vj m co 2 m ca 4 m ca 8 m Figuur f,. Hri Lac volgens luchtfoto's uit 1961, met dieptelijnen en aanduidingen van de verzouting van het randgebied in augustus 1967. (Zie blz. 18)








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


hoogwater in cm boven J.0 laagwater variatie variatie von ~t van water temp. chloriditett v van w (j in *C in %o tijdstip van hoogwater ( g (hoogwCai gesteld op Oh) Figuur 6. Een 'klokkekaart' van het Lac, met de resultaten van waarnemingen op 12 plaatsen gedurende 24 uur op 15/16 september 1967. (Zie blz. 18-19),








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


v i^ft m/ -. -V i S '/--ft- .-.-_ ;.-_. _ _ -7* V V I..-a L~i"i l-l-i drrir~Jrin.T_ir_t_T^i'^:"%3'f= i.jJ.iJ.LIJ _Lt:^!.:;:-i l-l *]" 7 coraI -d_bri 1 land ad mud ^ '--J_i_L V^ Thalassia * H a I i m e d a Syri ngodium 0 Avrai n vi llea Ruppia Diplan the ra Figuur 7. Een ruwe vegetatieschets van het Lac in augustus 1967, waarbij slechts aan de vier voorkomende zeegrassen en twee opvallende algen aandacht werd gegeven. (Zie blz. 19).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


__ -t _j_ i_ _. taiiiifll^ 'o.. '.* -?_.-" L-Fj^-:^"}:j:-iT7^. r~"t-"WW' *-V R^'JOphon 11 nu t one !-:-: i-;h i-l 5! uw cotoi-d.br,. L~i~i_r! S sondondfrud L I i_ si Oreosler reticulatus Strombus gigos Figuur 8. Een tekening welke een indruk wil geven van het voorkomen van de twee soorten mangrovekwallen, de gedoomde zeester en de carc. (Zie blz. 19).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


r;:-;;; ; ^^ -.:- -i-;-i-i-. .,'-- "*..._;';';' , **.. ""^'Li -l^-1 f-I I 1_ ^"L~L".;r>- ;> >fcxy&x ^-l-i-i- .y::->:>:-:?':>%-'-i-i-:-oerstedi ^>:-;-;-;'^? rs -'--'-".:' V __, IIC I A :;V .;i'.;.-' reel ra phora vicenn ..... 1 dob and m .0 n* ud 1 [ f r i 'dd.-.;.--L-L-ZhJ-it-. ri-t-[ Acetabularia crenulata Figuur g. De verspreiding van Iwee soorten opvallende algen, aangegeven volgens hun al dan niet voorkomen op plaatsen waar materiaal werd verzameld. (Zie blz. 20^.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


^'^' ? #/o> i :ti,_x iri^^riwr^ :? corol-d.br,. LrHj~! oud ._d mud My noneno hargitti Po rit e s astreoides Figuur io. Een beeld van de verspreiding van twee koralen, een hydropolyp en een 'schaatsenrijder.' (Zie blz. 20).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


O 0 Q l-i-h-L-j-.T.-L-:. .O -1-1-1-1-, ^"sra Melongena melongena Q O -o o D O ^ ? Codakia Chione orbicularis cancellata Figuur i i Een beeld van het voorkomen van drie soorten schelpdieren dat ons iets zegt over het Lac in vroeger tijden. De twee opeenhopingen van symbolen hebben betrekking op de schelpkalkafzettingen van Rooi Grandi en Bacuna. (Zie blz. 20).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 12. Het Lac uit de lucht in april 1961. (Zie blz. 21)-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 13. Het noordoostelijk deel van het Lac in 1949, het gebied tussen Puitu en het eiland Rancho. (Zie blz. 21).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 14. Het oostelijk deel van het Lac in 1961, van Cai tot Boca di Coco. (Zie blz. 21).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 15. Het gebied van Boca Fogon tot aan Rooi Grandi in 1949; bovenzijde naar het noordwesten gericht tZie blz. 21).



Figuur 16. Het gebied van Boca di Lac met de dubbele strandhaak van Cai in 1949; bovenzijde naar het zuidoosten gericht. (Zie blz. ai).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 17. Het noordelijk deel van het Lac in 1961, van Isla Fogon tot Boca Chikitu; bovenzijde naar het oosten gericht. (Zie blz. 22).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 18. Het noordwestelijk deel van het Lac in 1961, van Rooi Pedro tot Piinta VVanapa. (Zie blz. 22).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


1 Figuur 19. Het zuidelijk deel van het Lac in 1961, van Sorobon en Bocajewfish tol aan Punta Calbas. (Zie blz. 22).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 20. Het grbied van Boca di Pedro in 1949. (Zie blz. 22).



Figuur ai. Het gebied van Boca Jewfish in 1949. (Zie blz. 22).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 22. Het oostelijk deel van het Lac uit de lucht op 29 augustus 1967, naar het zuidwesten gezien. (Zie blz. 23).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 23. Het westelijk deel van het Lac in augustus 1967, naar het zuidwesten gezien. (Zie blz. 23).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 24. Het noordwestelijk deel van het Lac in augustus 1967, naar het noorden gezien. (Zie blz. 23).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 25. Het noordelijk deel van het Lac in augustus 1967, naar het zuidwesten gezien. (Zie blz. 23).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 26. Het oostelijk deel van het Isla di Chico en Boca Chikitu in 1967, naar het zuiden gezien. (Zie blz. 23).



Figuur 27. Het Isla di Juwana in 1967, naar het zuiden gezien (Zie blz. 23).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 28. Cai en Pariba di Cai in 1967, naar het noordwesten gezien. (Zie blz. 24).



Figuur 29. Het Puitu in 1967, naar het zuidwesten gezien. (Zie blz. 24).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 30. Het schiereiland Sorobon in augustus 1967, naar het zuid-zuidwesten gezien. (Zie blz. 24).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 31. Het Isla di Juwana in 1967, naar het noordwesten gezien. (Zie blz. 24).



Figuur 32. Boca Jewfish in 1967, naar het noorden gezien. (Zie blz. 24).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 33. De roodbruine vlakte bij Rooi Grandi: uit het noorden ingespoelde grond, met 'eilandjes' van doornstruiken en cactussen. Aan de horizon de mangroven van het Lac achter het Awa Lodo (d.i. Modder Water) van Bacuna. (Febr. 1949).



Fjguur 34. De weg langs de branding bij Cai (vgl. fig. 28). Aan de horizon Mangel Altu (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 35. Schelphopen van carc op Cai, ongeveer 3 meter hoog (April 1955).



Figuur 36. Vissershutten op Cai met schelphopen. Aan de horizon de omgeving van Boca di Pedro (okt. 1930).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 37. Het noordelijke deel van het Awa Lodo di Bacuna toen het nog niet verzout was, met opslag van /JAi'co/iAora. Het kalksteenplateau duikt zeer langzaam onder de lagune weg, waardoor een geringe steiging van het water voldoende is om de noordelijke randplassen van het Lac sterk te verbreden (okt. 1930).



Figuur 38. Het zuidelijke deel van het Awa Lodo di Bacuna nadat het was verzout en niet meer op het getij reageerde; een ondiepe, modderige waterplas met dode fi/.jo/Aora en wortelcoulissen van .dvi&nniTi. De jalons welke in deze randplassen voor de getijdewaarnemingen werden gebruikt konden rechtop worden gezet door ze vast te klemmen in spleten van het kalksteenplateau (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 39. Een opvallend fraaie i4viVenn(a van meer dan acht meter hoog, aan de rand van een mangrovebos waaruit y?Aizo/)/iorfl op het punt staat te verdwijnen, in een ma-vlakte met kreekjes waarin /?h//?m en V/e/ongmfl voorkomen (aug. 1967).



Figuur 40. Ondiepe randzne van Palu Grandi waar de dunne sliblaag op het kalkterras aan de /?M.io/>Aora-begroeing weinig houvast biedt (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 41. Begin van een trac van anderhalve kilometer lengte (in de mangroven van Rooi Pedro) dat door het Kadaster twee jaar geleden in noord-noordoostelijke richting werd gekapt. Herstel van de fl/iiio/>Aora-begroeing lijkt uitgesloten (sept. 1967).



Fiouur 42. De hoop carc's bij Rooi Pedro, waar de vissers thans nog slechts door mangrovetunnels het open Lac en het Awa di Pedro kunnen bereiken (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


I'iguuk 43. Op het afgeslagen zuidelijke deel van het zandstrand van Mangel Alm ligt veel dode Conacaipu* langs de waterlijn. Veel kiemplanten van AAicopAora doen vergeefs moeite zich in het vrij woelige water te vestigen (aug. 1967).



Figuur 44. In het kalksteenterras van Punta Calbas ontstonden diepc brandingsnissen in een tijd dat de mangrovegordel voor de rand nog niet bestond (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 45. Aan de noordzijde van het Isla di Chico ligt een sterk verzoute moddci plas, het Awa di Chico. Van de mangrovebegroeing op de achtergrond zijn alleen een aantal i4t>ifii!ia'.c nog in leven (aug. 1867). 1'kilur 46. Op een van de plaatsen waai vroeger op het Isla di Chico houtskool werd gebrand, aan de westzijde van het brede middendeel, vinden wij naast een heuveltje met brandsporen nog hoopjes houtskool (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 47. Het zandige, armzalig begroeide eiland Rancho, dal soms nog voor het weiden van vee wordt gebruikt (aug. 1967).



Figuur 48. Een intens-modderige uitloper van het Awa di Pedro, aan de noodwestzijde van het eiland Rancho, met veel Bn/o/iAora en laguneslakjes op de wortels van ^JAico/i/tora en jivicennia (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 49. Op verkenning in het rhizophoren-doolhof van Boca Fogon (aug. 1967).



Figuur 50. Het indrukwekkend gevvirwar van luchtwortcls en mansdikkc stammen in het twaalf meter hoge rhizophoren woud bezuiden Boca Fogon (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


IK-51. Drie .AMo/igmo's kruipen midden op de dag rond in een met modderig zand opgevulde karstholte waarvan de randen met i?fl/o/iora zijn begroeid, op 10 cm diepte in een kreekje bij Palu Grandi (sept. 1967).



Figuur 52. De 77>/a.Kia-weide van het Puitu op 2 meter diepte (aug. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 53. Een stukje mangrovemoeras van Boca Jewfish, de zuidelijkste hoek van het Lac (nov. 1930).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


Figuur 54. Er wordt gewerkt op Cai aan een biologische verkenning van het Lac (april 1955).



Figuur 55. Er wordt gewerkt op Sorobon aan de constructie van een groot hotel (sept. 1967).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 17 liefhebbers noch door bevorderaars van de recreatie en het toerisme wordt gewenst. Maar welke kant deze ontwikkeling ook uitgaat, het Lac Wy// een uniek terrein, een kostbaar bezit voor Bonaire en de Nederlandse Antillen, zowel uit wetenschappelijk als uit esthetisch en landschappelijk oogpunt. Het is een evoluerend landschap ('stervend' in het noorden, 'springlevend' elders), nog slechts in geringe mate door de mens benvloed, met een verrijzend Hotel Sorobon dat in de toekomst zijn eisen zal stellen.



Hier is voorzichtigheid geboden want al lijkt het Lac groot, met in sommige opzichten vele mogelij kheden, zijn weerstand tegen afbrekende krachten is gering. Dit landschap zal al te gemakkelijk uit zijn evenwicht gebracht worden en dan de weg opgaan van zovele andere baaien die daardoor reeds veel van hun betekenis hebben verloren. Daarom is het noodzakelijk dat men zich beraadt over de vele facetten van het behoud en het beheer van het Lac.



Nu Bonaire sinds 1967 beschikt over een natuurbeschermingswetgeving welke het instellen en beheren van natuurreservaten mogelijk maakt, nu er op de Antillen een Stichting Nationale Parken bestaat en een Carabisch Marien-Biologisch Instituut, nu moet het toch mogelijk zijn om, met de belangstelling welke in bestuurskringen voor deze vraagstukken bestaat, te komen tot een verantwoord beschermings- en beheersplan voor het Lac.



Als er sprake is van een verzouting van een gebied, dan komt men al gauw in de verleiding een 'oplossing 'te zien in "een ingrijpen waardoor de noodzakelijke zeewatercirculatie wordt hersteld".



Men zou kunnen denken aan het graven van een kanaal door Boca Fogon, met de nodige vertakkingen, om de Awa Lodo's weer toegankelijk te maken voor zeewater en om het thans te sterk verzoute terrein weer mogelijkheden te geven voor een nieuwe mangrovebegroeing.



Afgezien van de geldelijke investeringen welke aan een dergelijk project verbonden zullen zijn, en de weinig spectaculaire resultaten die men er van kan verwachten, moet worden betwijfeld of daardoor een bevredigende toestand zal kunnen worden geschapen. Bij het nemen van behouds- en beheersmaatregelen zal men steeds de aanpassingsmogelijkheden van dit natuurlijk milieu voor ogen moeten houden.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


l8 P. WAGENAAR HUMMELINCK& P. J ROOS Figuur i. Op een kaartje van 1866 uit _/< t/a<i Boa> (1867) is het Lac nog een open water, door twee landtongen verdeeld in een door land omsloten noordelijk deel, en een zuidelijke helft welke een wijde monding heeft naar zee. De puinwal van Cai bestaat nog niet; hierdoor is het water in de zuidelijke kom waarschijnlijk zo woelig dat alleen in het noordelijke gedeelte achter de twee beschuttende landtongen van een belangrijke mangrove-begroeing sprake kan zijn.



Figuur 2. Op de To^ogra^/nscAe .Kaar* van 1911 staat het noordelijk deel van het Lac als n groot 'Mangrove bosch' getekend. De puinwal van Cai is volledig gevormd, maar van een belangrijke mangrove-ontwikkeling in de kom is nog geen sprake. Alleen in het Zuiden achter het schiereiland Sorobon hebben zich mangrove-complexen gevormd.



Figuur 3. Op de luchtfoto's van KLM Aerocarto uit 1949 blijken zich in de kom machtige complexen .R/jwopAora te hebben ontwikkeld. In het 'Mangrove bosch' zijn grote delen reeds aan het afsterven. De openingen tussen de eilanden waarin de grote zandwal tussen de mangroven uiteenvalt blijken te zijn verstopt, alleen de meest westelijk gelegen doorgang functionneert nog en heeft het terrein achter het eiland Rancho voor verzouting behoed. In het noorden is door inspoelen en inwaaien van bodemmateriaal een groot deel van het terrein verland of ongeschikt gemaakt voor mangrovebegroeiing. In de open kom daarentegen zijn de mangroven duidelijk in opmars. De nummers duiden plaatsen aan waar in 1930 en 1948 materiaal werd verzameld. De dieptecijfers zijn in 1930 verkregen. (Kaartje uit S/wdies /awwa Cwrafao 4, 1953).



Figuur 4. De naamgeving welke bij dit onderzoek van het Lac werd aanvaard. De schrijfwijze staat niet altijd vast; uit de vele mogelijkheden werd er n gekozen. Enkele namen zijn nieuw, zoals Isla di Chico, Isla Fogon en Isla di Pedro, Awa Lodo di San Jos en Rooi Grandi. De namen waarmede in de tekst de kalksteenkaapjes van Punta Sorobon (bij 73), Punta Calbas (bij 592), Punta Rancho (bij 591) en Punta Wanapa (bij 604) worden aangeduid komen op dit kaartje niet voor, evenmin als de namen Boca Rancho (bij 591), Awa di Pedro (bij 600), Awa di Chico (bij 610), Pariba di Cai (bij 576) en Boca Bakijou (ten zuiden van Dam). De genummerde cirkeltjes geven de plaatsen aan waar in 1967 materiaal werd verzameld.



Figuur 5. Op luchtfoto's van 1961 en 1967 verschilt het Lac weinig van twintig jaar daarvoor. De mangroven in de kom beslaan een iets groter oppervlak; het 'Mangrove bosch' is nog wat meer achteruitgegaan en de inspoeling van bodemmateriaal uit het noorden heeft misschien wel door de constructie van een grote dam in Rooi Grandi welke het na regens afstromende water tegenhoudt weinig vorderingen gemaakt. Het geulstelsel van Fogon vroeger het belangrijkste verversingssysteem is verland; in "de droge tijd vinden wij daar een aaneenschakeling van pekelmeertjes en slibvlakten, met afgestorven .R/>i.joAora'.s en kwijnende ^4utcewnia's. Alleen het westelijke deel, dat de invloed van de getijdestroom via Boca di Pedro ondervindt, is nog niet duidelijk verzout. Aan de dieptelijnen mag de eis van nauwkeurigheid niet worden gesteld. Opvallend is de gordel van ondiepten voor de monding van de veel diepere mangrove-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 19 kreken (met uitzondering van Boca Jewfish), die grotendeels uit ia/tmeifa banken bestaat en waar men niet meer overheen kan zwemmen of varen lopend zakt men er diep in weg.



Figuur 6. Hoe ver de getijstroom door Boca di Pedro zijn invloed doet gelden is te zien op deze 'klokkekaart', waarop de resultaten zijn samengevat van waarnemingen welke op 15/16 september 1967 op 12 plaatsen in het Lac gedurende 24 uur zijn verricht. Het tijdstip van hoogwater valt steeds later naarmate het waarnemingspunt verder is verwijderd van de ingang van het Lac, waarbij Cai als nulpunt is genomen. Boca di Coco en Punta Calbas hebben beide een vertraging van ruim een half uur, Boca di Pedro van ruim 1J uur, en Punta Wanapa van ruim 3$ uur. De verschillen tussen hoog en laag water worden daarbij steeds minder; het zoutgehalte stijgt; de temperatuur neemt iets toe maar is minder constant. De Awa Lodo's tenslotte reageren nauweh'jks meer op het getij. Vermoed wordt dat de aanmerkelijke verlating van het tijdstip van hoogwater bij Sorobon wordt veroorzaakt door een samenspel van elkaar tegenwerkende getijdestromingen. Het beeld van het door pijltjes aangegeven opkomend tij berust niet op exacte waarnemingen. Aangenomen mag worden dat zich in de diepere delen van het Lac een vrij constante stroom naar buiten begeeft.



Figuur 7. Wanneer wij enkele kenmerken van de vegetatie van het Lac in een schetskaartje proberen vast te leggen, dan valt daarbij allereerst op de aaneengesloten begroeiing van de kom met het breedbladige zeegras 77ta/ossia /esiKdinwm. Op de kale zandvlakte achter de puin wal aan de ingang van de lagune is het zand zo in beweging dat het geen vestigingsmogelijkheden voor zeegras biedt. Deze TAa/assia-weiden zijn bijna overal gemengd met algenvegetatie waarbij het kalkwier //a/iwerfa o/>Mw*ia sterk opvalt. De bodem van de ondiepe delen van het Lac in het noorden en noordwesten bestaat grotendeels uit i/a/*ne<ia-zand en witte lagunemodder. Het smalbladige zeegras Synwgoiium /i/j/orme (= Cymorfocea wattaforwm) komt in de kom slechts op plaatsen voor waar een vrij sterke waterbeweging is. ,dvratttvt7/ea ntgrtcans vormt in de lagunen van Boca di Coco en Boca Chikitu een onregelmatig vergroeide viltmassa op een slappe modderbodem. Deze alg komt stellig op veel meer plaatsen tussen de mangroven voor als op de kaart staat aangegeven. Ook het onopvallende draadvormige zeegras .Dip/awMera twig/ift* (= //a/o^Mfe iwigA/) zal eveneens nog wel op andere plaatsen worden gevonden. J?uia Mtantwia een smalbladig 'zeegras' dat ook uit de brak- en zoutwaterplassen van Nederland bekend is komt voor in het sterk verzoute randgebied, waarin verder slechts een begroeiing van Bato^Ao^a en blauwalgen werd waargenomen. Langs de randen van de complexen van .RAizo^/wra jag/ komt aan de landzijde veel v4vtcnma gwmittaws (= /Iri'cennia m/ida) voor. Op plaatsen waar de mangel tan (.ff/uzo^Aoni) niet kan groeien doordat er te weinig water staat, het te zout is of er te veel slib wordt afgezet is de mangel blancu (^4i;icenn'a) overheersend. Opvallend in het vlakke randgebied zijn LaguMcw/aWa t-acemosa en Conoear^ws recta die bij 'Palu Grandi' voorkomen als eenzame en eerbiedwaardige resten van een vroegere, dichtere begroeiing. Een bijzondere indruk maakt de zoute slibvlakte bij Punta Wanapa welke met zeekraal (Saiicorwia am&Jgtta) is begroeid.



Figuur 8. Een kaartje van het Lac waarop de verspreiding staat aangegeven van diersoorten die de meeste bezoekers van Cai wel kennen: Twee








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


20 P. WAGENAAR HUMMELINCK& P. J ROOS soorten mangrovekwallen, Cossto^ea *amocAana, 16-tallig, en /yon^osa, 12-tallig; groenachtig bruin gekleurd met crme-achtige randvlekken, tot 25 cm groot. De grote gedoomde zeester, Oreaster r^tcH/afws (= Pew/aceros re^icw/a/ws), met een geligbruin tot bruin gekleurde netvormige tekening, die tot 35 cm groot kan worden. De fraaie carc (Sfcwnws gtgas) waaraan Cai zijn bekendheid dankt. Er zijn op nog talrijke andere plaatsen dan hier zijn aangeduid Cassto/>ea's te vinden.



Ook de zeester en de carc zullen op nog wel meer plaatsen voorkomen. Als samenvatting van wat er op een viertal tochten in augustus 1967 gevonden werd geeft deze voorstelling waarbij elk tekentje n zeester en n levende carc voorstelt toch wel enige indruk van het geringe aantal.



Figuur 9. De verspreiding van Bato^Aora oersterfi en ^4 cefafcw/ana /a<a is hier slechts aangegeven volgens hun al of niet voorkomen op de plaatsen waar materiaal werd verzameld. In werkelijkheid zijn beide algen ook elders op mangrovewortels, dode schelpen of een andere harde ondergrond te vinden. .Baf/iopAotti stelt minder eisen aan verversing van het water dan ^4ce/ou/aria; zijn 'vossenstaartjes', meer dan 10 cm lang, zijn in zeewater langer en losser van bouw dan in de randlagunen, die soms een drie maal zo hoog zoutgehalte hebben. De vondst in de pekel van het Awa di Chico heeft betrekking op plantjes die in de droge tijd met gips waren omkorst.



Figuur 10. Van de rifkoralen welke op de Dam voorkomen trekken Porites /wites en Pon'tes as/reotrfes die ook van elders uit binnenbaaien bekend zijn het verste naar binnen. Op het Secu di Sorobon vormen zij samen met XAa/assia een terrasje dat bij zeer laag water aan de oppervlakte komt; op de harde bodem van Binnenklip en tussen het zeegras bezuiden Boca di Pedro werd alleen PoWfcs porttes gevonden. Meer aan rustige laguneomstandigheden gebonden is iYfyWonewa Aargit, waarvan de polypenhoofdjes in de hier afgebeelde toestand niet meer dan 2 mm groot zijn. Deze hydrode vindt men niet alleen op mangrovewortels, in kolonies van wel 10 cm lengte, maar ook in kleinere boeketjes op 77ia/assia, .<4 waittvt/fea en Ha/imeda. De kleine schaatsenrijder TVoc/w/jms ^Iwwews trekt zich van het zoutgehalte van het water weinig aan. Deze oppervlaktewants kan langs de oever vrijwel overal in zwermen voorkomen; zelfs op het woelige water van Cai in de luwte van een bootje.



Figuur ii. De verspreiding van een aantal mollusken geeft ons aanwijzingen over de toestand van het Lac in vroeger tijden. In de tijd dat de jong-fossiele schelpkalken van Rooi Grandi en Bacuna werden afgezet -waarbij de waterspiegel enkele meters hoger moet hebben gestaan dan nu waren o.m. Me/owgena e/ojena, CAicme cance^ata en CodaAi'a oricw/aris in dit 'oude Lac' in grote hoeveelheden te vinden (zie de aanduidingen boven aan de afbeelding). In het 'nieuwe Lac' komt deze CAtone niet meer levend voor, wl werd dit venusschelpje aangetroffen in een zandige afzetting op ongeveer 2 m diepte noordoostelijk van Sorobon. CorfaAia orfciCM/ari's werd alleen nog maar in het Puitu gevonden; maar mogelijk zijn er ook nog levende exemplaren in de buurt van Punta Calbas. Van A/Wowgena me/orcgewa kennen wij een grote en een kleine vorm. De 'grote vorm', welke op Bonaire en Curacao is uitgestorven, werd behalve in de schelpkalk, alleen nog maar gevonden als 'indianenschelp' op Punta Cal-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 21 bas. De 'kleine vorm' komt echter wl nog levend voor, in zeer ondiep water met wisselend zoutgehalte tussen Boca di Pedro en het Awa Lodo di San Jos, en in Boca Jewfish. Dode slakkenhuizen van de 'kleine vorm' vindt met echter nog op vele andere plaatsen: langs de oevers van de Awa Lodo's, bij de Salinja, op Isla di Chico en zelfs in bodemafzettingen benoorden Sorobon (samen met C/u'on). Vele dode exemplaren aan de noordoever van het Lac zijn weinig verweerd, vertonen nog enige kleurentekening en bezitten soms zelfs nog hun operculum, een bewijs dat de verzouting van de Awa Lodo's iets is van de laatste tijd.



Figuur 12. Het Lac in april 1961: een afbeelding samengesteld uit verscheidene verticaalfoto's van KLM Aerocarto, waarvan enkele gedeelten in fig. 14, 17, 18 en 19 zijn gereproduceerd (vergelijkfig. 3en5). Het Lac ligt gevangen tussen de kalksteenterrassen van Bacuna en van Lima, en wordt aan zeezijde begrensd door de strandhaak van Cai en de resten van een puinwal, waartussen slechts een nauwe ingang is opengelaten. De lichte vlekken in het grote mangrovebos achter de zandwal wijzen er op dat daar reeds veel bomen zijn afgestorven. De strook harde ondergrond van Binnenklip is benoorden het Awa Blancu zichtbaar. Ook de gordel van Ha/tmerfa-banken voor de monding van Boca Fogon is duidelijk te zien. De kleine lichte vlekjes in het centrale deel van de kom, noordoostelijk van Binnenklip zijn zandige gaten op plaatsen waar de Thalassia-bedekking is beschadigd. Geheel bovenaan de afbeelding, in het midden, ziet men nog een deel van de dam, welke reeds 15 jaren veel water belet af te stromen naar de noordvlakte van het Lac, waarvan het laagstgelegen deel donker is gekleurd.



Figuur 13. Het noordoostelijk deel van het Lac, tussen Puitu en het eiland Rancho, in 1949. Indien men deze foto's vergelijkt met beelden uit 1961 (fig. 14 en 17), dan krijgt men enige indruk van de verlanding van dit gebied in de laatste jaren. Opvallend zijn de donkere bekkens van Boca di Coco, Boca Chikitu en Boca Fogon, waarvan de eerste voor zover zij door mangroven zijn ingesloten en met /l vratnviffea zijn begroeid bijna zwart zijn afgedrukt. De //a/iwerfa-ondiepten voor de Boca's zijn ook duidelijk.



Het verzoutende terrein benoorden het Isla di Chico tekent zich vlekkerig grijs af tegen de omgeving (vgl. fig. 12 en 17).



Figuur 14. Het oostelijk deel van het Lac, van Cai tot Boca di Coco, in 1961. Het bekken van Puitu, dat slikkig is en gelijkmatig met TAa/assta begroeid, is op de foto donker gekleurd. De vlekkerige partijen voor de monding zijn Ha/iwta-banken met witte modder, en hier en daar opslag van flAiso^Aora. Alle mangrovebossen lijken gezond, hoewel enkele randplassen lichtelijk zijn verzout. Langs de bosrand aan de landzijde vinden wij veel ^ftcenwia en LagMwctt/aria. Op Cai kunnen 12 schelphopen worden geteld.



Figuur 15. Het noordelijke deel van het Lac, in 1949, tussen Isla di Chico en Isla Fogon (links) tot aan de plaats waar door Rooi Grandi (rechts) -waar thans nog geen dam is geconstrueerd na regens water over de noordvlakte van Lac stroomt. Het terrein lijkt niet veel verschillend met tien jaar later, slechts de instuiving van het Awa Lodo di San Jos heeft duidelijke vorderingen gemaakt (vgl. foto 17).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


22 P. WAGENAAR HUMMELINCK& P. J ROOS Figuur 16. De ingang van het Lac in 1949. Vergeleken met de foto uit 1961 (fig. 14) heeft het kleine bekken Pariba di Cai minder mangroveopslag, is de begroeiing op de kop van Cai in een betere conditie en is de puinwal minder afgeslagen (cf. fig. 28-29).



Figuur 17. Het noordelijk deel van het Lac in 1961; van Isla Fogon tot Boca Chikitu (rechts). __ Het donkergekleurde (droge) geulsysteem van Fogon kronkelt zich door het verzoute gebied met afstervende mangroven naar de noordelijkste uitloper van het Awa Lodo di Bacuna. Ook ten zuiden van het westelijk deel van het Isla di Pedro Chico zijn slibvlakten te zien. De smalle opening tussen de zandige land tong van Boca Chikitu en het Isla di Chico is met iJAwopAoj-a vol gegroeid. Boca Fogon is slechts tot aan de sikkelvormige kromming te bevaren. Duidelijk is de verlanding met opslag van i?At2o/>Aora bezuiden het Isla di Chico. (De verticale lijnen in het midden van de foto's zijn plaknaden; de helderheidsverschillen hierbij zijn derhalve niet reel).



Figuur 18. Het noordwestelijk deel van het Lac in 1961: van Rooi Pedro (beneden) tot Punta Wanapa (boven), met de omgeving van het eiland Rancho en het Isla di Juwana. De waterplassen tussen de mangroven in het noordoostelijk deel veranderen in de droge tijd in slibvlakten en pekelpoeltjes; de lagunes in het zuidwestelijk deel worden nog ververst door de nauwe Boca di Pedro, waarvan de kreken vermoedelijk reeds dichtgegroeid zouden zijn als zij niet door de vissers met het kapmes werden opengehouden. De i/itzo/j/iora'.s langs het eiland Rancho aan zeezijde vormen een oerbos van omstreeks 12 meter hoog. De eenzame oude bomen op de kustvlakte vr de terrasrand van Lima, grotendeels Cowocar^tts recto, zijn indrukwekkende restanten van een dichtere begroeiing. Als geheel een gebied dat zowel om landschappelijke als om wetenschappelijke redenen bescherming verdient.



Figuur 19. Het zuidelijke deel van het Lac in 1961: de omgeving van Sorobon en Boca Jewfish tot aan Punta Calbas (links-boven). De lagune van Boca Jewfish is naar zeezijde ingesloten door twee schiereilanden welke een twee meter diepe opening vrijlaten waardoor het water kan worden ververst. Alleen het westelijk deel is aan het verzouten achter een zandbank. De goed beschutte oostelijke landtong is zwaar met .RAizo^Ao' begroeid; op de minder beschutte westelijke landtong konden zich geen mangroven vestigen. In de 'Mangel Altu' werd in oorlogstijd zwaar gekapt.



Duidelijk is te zien hoe het schiereiland Sorobon zich, als onderzeese rug welke hier en daar door algenbegroeing donker is gekleurd, naar een rond terrasje van koraal en zeegras dat met laag water aan de oppervlakte komt, voortzet. Het donkere vlekje daarboven is een zeegrasveldje.



Figuur 20. De omgeving van Boca di Pedro in 1949. Als men deze foto vergelijkt met de afbeeldingen uit 1961 (fig. 18) en 1967 (fig. 24), dan ziet men hoezeer de mangrove begroeiing in het Awa di Pedro de laatste jaren is toegenomen. De open kreken van de Boca zijn thans dichtgegroeid: het zijn rhizophora-tunnels geworden, waardoorheen een vrij sterke getijdestroom loopt.



Figuur 21. Boca Jewfish in 1949. Bij vergelijking met de luchtfoto's uit 1961 (fig. 19) en 1967 (fig. 30 en 32) ziet men de toename van de man-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 23 groveopslag in de kom in de laatste jaren, een afname van de begroeiing van het westelijke zandige schiereiland en de vrij geringe veranderingen welke het schiereiland Sorobon door de constructiewerkzaamheden van het hotel tot nu toe heeft ondergaan.



Figuur 22. Het oostelijke deel van het Lac, naar het zuidwesten gezien; een foto van W. P. ter Hart die ook de maker is van fig. 23-32, op 29 augustus 1967 (16.30-17 uur, Hasselblad handcamera). Het jongste deel van de strandhaak van Cai houdt het kleine bekken Pariba di Cai omvat, het oude en bredere deel het Puitu. Voor de mond van het Puitu ligt een guirlande van banken van //a/imerfa en TAa/assta, met mangroveeilandjes. Links een deel van de salinja met verlaten zoutpannen. Op de voorgrond het kale kalksteenterras van Bacuna. Aan de overkant van de Boca di Cai breken de golven tegen de Dam van koraalpuin.



Figuur 23. Het westelijk deel van het Lac, naar het zuidwesten gezien. De rechte lijn beoosten het Isla di Juwana is een kapstrook van het Kadaster, welke van Punta Calbas in noord-noordoostelij ke richting naar de dam in Rooi Grandi loopt, en daarbij plassen passeert die thans in de droge tijd drooggevallen zijn. Rechts van het midden: Punta Wanapa, met zijn kronkelende kreekjes tussen gordels van ^4vicMnta en een met Sa/icorwia begroeide vlakte. Links onder de horizon het eiland Rancho.



Rechts loopt de weg van Wanapa langs de vlakte met 'Palu Grandi' naar Sorobon.



Figuur 24. Het noordwestelijke deel van het Lac, naar het noorden gezien. Op de voorgrond de zware mangrovebegroeing van Boca di Pedro, welke naar het noorden toe afneemt en tenslotte afsterft waar de lagune is verzout en(of) verland. Op het ogenblik dat deze foto werd genomen (eind augustus 1967) is een groot deel van het vroegere 'Mangrove Bosch' geworden tot een zoute slibvlakte: een zeer ongeschikt milieu voor .ff/u'so/^ora. Links het kalksteenplateau van Lima. Rechts de eilandentrits Isla di Pedro-Isla Rancho-Isla Fogon-Isla di Chico. Links onder de horizon ziet men nog iets van de grote dam welke verhindert dat het water door Rooi Grandi naar het Lac kan afstromen.



Figuur 25. Overzicht van het noordelijk deel van het Lac, naar het zuidwesten gezien. In het midden het eiland Rancho met de slibvlakten achter Isla Fogon. Op de voorgrond het geulenstelsel van Fogon tussen het drooggevallen deel achter Isla di Chico en de verzoute mangroveplassen bij het Awa Lodo di San Jos. Rechts een deel van de kapstrook langs Isla di Juwana. Links onder de horizon Sorobon.



Figuur 26. Gezicht over het oostelijke deel van het Isla di Chico en de landtong van welke door een smalle, door mangroven verstopte kreek van het Isla di Chico is gescheiden. Het Isla di Chico is zandig; op de open plek uiterst links komen vaste gesteenten even aan de oppervlakte. De donker gekleurde bodem van de lagune van Boca Chikitu is met het viltige wier /l DttMMiitV/ea bedekt; de vlekkerig getekende Wa/t>neia-banken en de voor de ingang wijzen op een sterke verlanding.



Figuur 27. Het Isla di Juwana, naar het zuiden gezien. Het lage kalksteenterras is o.m. begroeid met enkele struiken en zuilcactussen. Rechts








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


24 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS van de vervallen hut is een klein gat dat geen water (meer) bevat; verder weg, bij de landingsplaats is een gemetselde drinkbak voor de geiten die men hier vroeger had lopen. De rhizophoren op de voorgrond hebben al veel dood hout.



Figuur 28. Cai en Pariba di Cai, naar het noordwesten gezien. Dit is het jongste en buitenste deel van de dubbele strandhaak van Cai. Op het punt waar de weg vlak langs de mangroven loopt is de laatste tijd een flink stuk van de puinwal verdwenen. Deze afslag heeft zich dermate krachtig voortgezet dat, een jaar later, de weg naar Cai op de plaats welke op fig. 34 is afgebeeld grotendeels bleek te zijn verdwenen, zodat er een nieuwe weg over de zandtong en tenslotte ook door de mangroven moest worden aangelegd. Midden in het bekken dat door de buitenste haak wordt omvat, Pariba di Cai, ligt een ondiepte van //a/tweda-modder met iAiio^Aoraopslag. In de windschaduw van de mangroven staan hutten en een kleine loods, van de semi-permanente vissersbevolking die van koraalklompen 5 kleine piertjes heeft gebouwd. Er zijn tien S/>wn&ws-hopen van 2-3 j m hoog. Op de kop van Cai staan een aantal oude ^fjcenwia's die ten dele reeds zijn afgestorven, in omstandigheden welke verjonging van deze schaduwbomen onmogelijk maken.



Figuur 29. Het Puitu, naar het zuidwesten gezien. Het gelijkmatig met 77a/as.sia begroeide, modderige bekken is donker gekleurd, in tegenstelling tot het ondiepe gedeelte voor de ingang, dat bestaat uit een krans van Ha/j'me<fa-banken met bosjes van jonge i?Ai2o/>/iora's. Op de achtergrond Cai, op de voorgrond een deel van de zoutpannen.



Figuur 30. Sorobon, naar het zuid-zuidwesten gezien. De constructiewerkzaamheden voor 'Hotel Sorobon' zijn in volle gang. Vijf van de 8 in een kring staande pilaren zijn al klaar; de bouwputten van de drie overige zijn met water gevuld (vgl. fig. 55). Links, op het met zand overstoven koraalkalkterras, staat de grote betonmolen. Rechts liggen scheepjes in het donkergekleurde 'diepe' water. Door het mangrovebos zijn door het Kadaster twee trace's gekapt, waarvan de langste loopt van het meetpunt op het kalksteenkaapje van Punta Sorobon in zuid-zuidwestelijke richting.



Alleen het bouwterrein is 'schoongemaakt', waarbij de veenachtige bodem ten dele met zand is aangeplempt; op dit terrein liggen metershoge heuvels van zand en van mangrove-veen. Op de voorgrond het begin van het Secu di Sorobon, vindplaats van uit de wetenschappelijke literatuur bekende LiMjoMamwion-knollen. Op de achtergrond Boca Jewfish, met zijn diepe ingang en zijn hiervan scherp afgegrensd ondiep binnengedeelte dat de laatste tijd veel opslag van i?#!>o/>Aora heeft gekregen en kennelijk aan het verlanden is (vgl. fig. 19, 21, 32).



Figuur 31. Het Isla di Juwana, naar het noordwesten gezien. Op de voorgrond de plaatselijk reeds verzoutende mangrovenbegroeing, met een stukje van het gekapte trac van Punta Calbas naar Rooi Grandi (vgl. fig. 23, 24). Op de achtergrond de kust van Palu Grandi met de weg van Wanapa naar Rooi Pedro, en het kalksteenterras van Lima.



Figuur 32. Boca Jewfish, naar het noorden gezien. Op de voorgrond het met struikj es schaars begroeide kalksteenterras waar de weg overheen loopt. De kapstrook door de mangroven loopt in noord-noordoostelijke








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het lac op Bonaire


HET LAC OP BONAIRE 25 richting naar het meetpunt op Punta Sorobon (vgl. fig. 30). Duidelijk is de grens te zien tussen het twee meter diepe deel van de Boca bij de ingang en het zeer ondiepe middendeel met mangrovenopslag (vgl. fig. 19, 21).



NASCHRIFT Op 26 september 1968 had er op het Bestuurskantoor te Kralendijk een gedachtenwisseling plaats, over de toekomst van het Lac, waaraan onder leiding van de Gezaghebber door verscheidene Bonaireaanse autoriteiten en alle deelnemers aan de 'Orintatiereis Hoogleraren' annex Studium Generale 'Biologie en Samenleving' werd deelgenomen. Als informatiebron voor de deelnemers en als uitgangspunt voor verdere discussie werd hierbij gebruik gemaakt van een drukproef van dit artikel.



Deze bespreking maakte duidelijk dat het wenselijk zou zijn voor het Lac-gebied een behoud- en beheersplan te maken, waarin zowel de natuurwetenschappelijke als de recreatieve, toeristische en economische aspecten een plaats moeten krijgen. Het eiland als geheel zal met zulk een plan gebaat zijn. Een door het Bestuurscollege van Bonaire samen te stellen commissie met opdracht zulk een plan te maken, zou kunnen bestaan uit een vertegenwoordiger van Bonaire, een van de Stichting Nationale Parken Nederlandse Antillen, een van het Carabisch Marien-Biologisch Instituut en een van de Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen.



P. W. H.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, P. Wagenaar en Roos, P. J.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het Lac op Bonaire


26 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS SUMMARY A SCIENTIFIC SURVEY OF LAC ON BONAIRE AIMED AT THE PRESERVATION OF THIS LARGEST LAGOON IN IN THE NETHERLANDS ANTILLES After news was received that the Netherlands Antilles' largest and as yet almost unspoiled lagoon would be involved in development plans, a scientific survey was organised for obtaining new data on the present condition of Lac, Bonaire.



The field work took place between i and 28 August, 1967, by Dr. P. J.



Roos, Amsterdam who had already studied the coral fauna of Lac in 1965 and between 7 August and 23 September by Dr. P. Wagenaar Hummelinck, Utrecht, who first visited the lagoon in 1930. Roos did most of the underwater work whereas Hummelinck collected biological specimens from about 60 localities. The survey was initiated by the Foundation for Scientific Research in Surinam and the Netherlands Antilles (studiekring) and was financed by the Netherlands Foundation for the Advancement of Tropical Research (wotro). The material is being studied in the Zoological Laboratory of the State University at Utrecht, in cooperation with specialists; most of the results will be published in the Foundation's "Studies on the Fauna of Curacao and other Caribbean Islands".



The Lac covers about 8 km^; of this one third is mangrove and shallow mud flats (Figs. 3-5, 12). The transparency of the water is striking, compared with that of other inland bays in the Lesser Antilles. Dearth of nutrients may cause the absence of mangrove-oysters and other mollusks known to occur in abundance in other mangrove lagoons, and also the scarcity of balanids and other animal species which are common in similar Caribbean environments.



Lac is separated from the sea by a barrier of coral debris; a shallow flat of white sand occurs inshore (Figs. 3-4, 5, 12). The basin has vast 7"Aa/assj'a flats, whose shallower parts may be very muddy, often with abundant Ha/twerfa. Syrtngorfjum grows near the entrance of Lac and in other sandy areas. .4uraiwwV/ea is common in several inlets, where it may grow in profusion. i?w/>ia is found in creeks and ponds of high salinity. .Di/j/an/Wa has been collected only once (Figs. 7, 12, 52).



More data on the fauna and flora are shown in Figs. 8-11. The distribution of the small form of Afe/ongena we/ongena appears to have been much larger some 30 years ago. CAfowe cawee/Za/a was not found in Lac recently but it was abundant a few thousands years ago when the lagoon extended further inland (Figs. 11, 51). It is likely that the fauna of Lac has become poorer in recent times. The big heaps of S/tt>m6s tgas have not visibly increased in size during the last thirty years (Figs. 8, 35-36).



During the last century the landscape has changed considerably.



Formerly the broad sandy barrier which separates the basin from the mangrove-flat in the north (Figs. 12, 17-18, 24, 26, 46-47) had several large openings through which the water could circulate. Afterwards part








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het Lac op Bonaire


HET LAC OF BONAIRE 27 of the northern mangrove swamp was silted up and the said openings became closed with the exception of the most western channel (Figs. 4, 6-7, 18). As a consequence the salt content of the remaining waterpools became very high and large stretches of mangrove died off (Figs. 17-18, 23-25, 38, 45). However, along the shores of the open basin .RAizopAot-a is flourishing and rapidly extends its area; the trees reach a height of more than twelve meters, and the trunks may be two feet in diameter (Figs. 2, 3, 7, 12, 22, 28, 49-50).



Whatever natural changes Lac may undergo, it will remain unique, both from a scientific and an esthetic point of view. Nevertheless the area's ecological vulnerability calls for expert management.



LITERATUUR chronologisch gerangschikt He< et/ana" Bonaire (mei eene sc/(e/s Aaar/). OwMc/jryuing der Aaue/s en i/oor waarden wan verhoop f a Ae< weerendee/ der domeingrowden en ro//>annen a/daar op j Sep/emoer j#6#. . 's-Gravenhage, Gebroeders Belinfante, 1867, 14 pp. 20J x 12J cm, uitsl. krt.: Carte de 1'ile de Bon-Aire dresse au mois d'Octobre 1866 d'aprs les ordres du Gouverneur de Curacao par A. Conradi, sous-Lieutenant, son aide-de-Camp, et E. E. Jarman, employ a Bon-Aire. chelle de 1:80.000 [lith., 43x35 cm]. [A. M.



Chumaceiro.] 7opogra/iscAe AaaW i/an Bonaire, / .20.000. J. Smulders & Co., Den Haag, 1915. [W. A. Jonckheer Jr. & L. Lens, 1911-1912.] Wagenaar Hummelinck, P., 1933. Zoologische Ergebnisse einer Reise nach Bonaire, Curacao und Aruba im Jahre 1930. No. 1. Reisebericht.



Zoo/ogiscAe /aArocAer (Sys*.) 64, p. 289-326, 16 fig. [Lac: p. 304-305, Karte von Bonaire].



Wagenaar Hummelinck, P., 1953. Description of new localities. om /Ae /aKd 0/ Curasao and oMer Caribbean is/awds, Vol. IV, p. 1-108, 25 fig., 8 pi. [Lac: p. 64-65, fig. 16 kaartje van K.L.M. aer. phot. 1949].



Stoffers, A. L., 1956. 77;e negeiaiion 0/ /Ae NeWer/ands /4w/i//es. Studies Flora Curacao and other Car. Islands 1; Uitg. Natuurwet. Stud. Sur. en N.A. 75; 142 pp., 12 fig., 28 platen, 4 grote gekl. kaarten [Plaat Xlla, vlakte noordelijk van het Lac].



Westermann, J. H. & Zonneveld, J. I. S., 1956. PAofo-geo/ogica/ observations and /and capabi/i<y 6- /and wse survey 0/ Me is/and 0/ Bonaire (TVeMer/awds ^4n/i//es). Royal Tropical Institute Amsterdam, 100 pp., 5 fig., 7 tabellen, 61 fotos, 3 grote gekl. kaarten [foto 5 luchtfoto noordoostelijk Lac 1949; foto 35 dam in Rooi Grandi westelijk van Bacuna].








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Wagenaar Hummelinck, P. & Roos, P.J.



Een natuurwetenschappelijk onderzoek gericht op het behoud van het Lac op Bonaire


28 P. WAGENAAR HUMMELINCK & P. J. ROOS Zaneveld, J. S., 1958. A Lithothamnion bank at Bonaire (Netherlands Antilles). B/wmea Sw/>/. 4, p. 206-219, 6 fig. [Fig. 2 luchtfoto Lac, Fig. 3 luchtfoto Sorobon, Fig. 3 kaartje Lac].



Aaar/ /; 25.000 Bonaire. Nederlandse Antillen Dienst van het Kadaster 1963. [Fotografie KLM Aerocarto N.V. i960].



Wagenaar Hummelinck, P., 1968. Stervende landschappen op Bonaire?



S/ina^a, Uitgave van de Stichting Nationale Parken Nederlandse Antillen, No. j, febr. 1968, p. 12-14, fig- [kaartje van het Lac].



Marien-biologisch onderzoek op de Nederlandse Antillen. No/m/ Maa<-sc/ia/>i/' voor Wetf. Onrfer2oeA in rfe Tronen, 1968, p. 13-15. [Lac-onderzoek in verslag van een lezing van W.H., 2.VI. 1967.] Lac op Bonaire, /Imtgoe rft Curasao 24.IX.1968, p. 8. [Samenvatting van een deel van een lezing voor het Studium Generale 'Biologie en Samenleving' van W. H., door L. J. van der Steen.] Ook in Beurs- en JViewws-24. IX., p. 2.



Bezorgdheid over Lac. ^wiigue rfi Curasao 19.X.1968, p. 9, 3 fig. [w.o. het nieuwe kaartje met dieptelijnen, vgl. Fig. 5. Artikel van A. J.



Gerritsen n.a.v. een gesprek met W. H.] Bonaire moet zuinig zijn op bezit van Lac. Aan toeristische attracties niet veel meer te verliezen. ^migoe di Cwrofao 4.XI.1968, p. 9, 2 fig. [Verslag van een lezing van W. H. door A. J. Gerritsen.] Behoud van Lac in ongerepte toestand van betekenis. Beurs- en ATteMts-5.XI.1968, p. 2. [Verslag van dezelfde lezing door J. Jonkman.]








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN SOCIAL RESEARCH ON SURINAM AND THE NETHERLANDS ANTILLES In March 1964 the Advisory Council for Cultural Cooperation between the Countries of the Kingdom of the Netherlands recommended to the three Governments that they devote particular attention to the study of the process of acculturation in Surinam and the Netherlands Antilles. The Netherlands Minister of Education and Sciences thereupon requested the Social Science Council of the Royal Netherlands Academy of Sciences to elaborate this suggestion.



The latter Council recorded its views in a memorandum (10 June, 1965), in which it is argued that the problems of acculturation will become all the more urgent now the rate of the processes of change increases, among other things as a result of the social and economic development policy of the Government.



The Council was of the opinion that intensification of research in this field is particularly desirable. The studies that have been performed in the last fifteen years give an essential and solid foundation for further research. The Council advised that acculturation research be continued on the basis of a research program drawn up by a small committee of experts.



At the request of the Minister the Board of wotro instituted this committee, after consultation with the Social Science Council.



On 10 January, 1966, it met for the first time in the following composition: Professor Dr. R. A. J. van Lier (chairman), Professor Dr. H. Hoetink, Professor Dr. A. J. F. Kbben, Drs. H. C. van Renselaar and Professor Dr. J. D. Speckmann, while Dr.



E. Meerum Terwogt of wotro acted as secretary.



The committee's report, which was mimeographed in March 1967, begins with a survey of completed and current investigations. As this survey may be useful to all who, for scientific or other reasons, are interested in the Surinam and Antillean societies, it has been decided to print it in the The authors would like to express their gratitude to the committee for making available the following part of the report.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


30 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN PUBLICATIONS AND CURRENT INVESTIGATIONS Apart from some studies that will be mentioned below, before the Second World War only a few social science publications appeared on Surinam and the Netherlands Antilles. Since 1945 however, social research has been of increasing importance in these regions. Doubtless of great significance to this development was the institution in 1954 of the Netherlands Foundation for the Advancement of Research in Surinam and the Netherlands Antilles (wosuna), replaced in 1964 by the Netherlands Foundation for the Advancement of Tropical Research (wotro). In addition mention should be made of the Foundation for Cultural Cooperation with Surinam and the Netherlands Antilles (sticusa) which has been active in its present form since 1955.



Below a survey is given of the results achieved and the present state of affairs. It may be remarked here that publications from other scientific disciplines have been included insofar as they are relevant to social science research.



Surinam For Surinam R. A. J. van Lier has worked out a research program directed in the first instance to the furtherance of descriptive sociological research into the various ethnic groups, being an essential foundation for specific acculturation studies.



Partly thanks to financial support from wosuna, later wotro, and sticusa this research program has already been largely realized. 1. General and socio-historical studies R. A. J. van Lier (1949, 1950) published a socio-historical study of Surinam society, and G. J. Kruijer (1951) a sociographic survey of Surinam and its neighbouring countries, which has been revised in 1968. Important facet studies were published by W. S.



Unger (1956, 1958) on the slave trade and by J. M. van der Linde (1956, 1963, 1966) on the work of the mission churches in Surinam. J. Meijer (1959) wrote a study on the history of the Surinam Jews. R. Th. Buve was commissioned by wosuna to devise a documentation system for the Surinam public records in the National Archives, The Hague. On the basis of material








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 31 from these records he published articles on Surinam slaves and free negroes in Amsterdam during the eighteenth century (1963).



In 1957 Johanna Felhoen Kraal wrote an article on libraries and archives for research on West Indian history. Of recent date is a historical analysis of architecture in Surinam by J. L.



Volders (1966). 2. Studies relating to the ethnic groups Creoles The study by Mr. and Mrs. Herskovits (1934, 1936) dates from before the Second World War. In 1958 H. C. van Renselaar went to Surinam, where among other things he performed a survey of the social structure of a Creole rural community. He is preparing a publication on this survey and, in collaboration with J. Voorhoeve, a study on creolization problems, in particular on language and popular religion. Van Renselaar has already published articles on such subjects as the economic mentality of the Creoles (1963) and their attitude towards the other ethnic groups in Surinam (1963). In collaboration with J. Voorhoeve (1962) he published an article on messianism and nationalism in Surinam and an ethnological report on an Amerindian community near Paramaribo (1963). In 1964 and 1965 W. F. L. Buschkens was in Surinam for a study of the family structure of the working-class Creoles in Paramaribo. He will be publishing on this shortly.



Indians After R. Karsten (1930) who was responsible, before the war, for a concise description of this ethnic group, C. J. M. de Klerk published a study on Hinduism (1951) and a study on the immigration of the Indians (1953). In 1959 J. D. Speckmann started an investigation among this group, which resulted in 1965 in the publication of a study on marriage and kinship among the Indians, whilst he also wrote a number of articles, including a discussion of the attitude of the Indians towards the other ethnic groups (1963) and a treatise on the caste system among the Hindus of Surinam (1967). In i960 J. H. Adhin wrote an article on the 'joint family.'








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


32 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN Javanese The Indonesian J. Ismael performed research among the Javanese in Surinam and published the results in his thesis (1949); in addition he wrote some publications on this ethnic group in Surinam (1951). This was followed by field work by the Dutch-American anthropologist A. M. de Waal Malefijt in 1959 among the same group; she reported on her findings in 1963. G. D. van Wengen continued social research among the Javanese; in 1963 he published an article on the Tajub festival celebrated by this group, whilst an extensive report on his research awaits publication. In 1961 J. Prins wrote a treatise on the Islam in Surinam with special reference to the Javanese in Surinam.



Bush negroes With respect to studies of Bush negroes before the Second World War, special mention should be made of those by W. F. van Lier (1919, 1940, 1944), Mr. and Mrs. Herskovits (1929, 1934), G. Lindblom (1924), M. C. Kahn (1931) and E. Wong (1938).



In 1961 social research was intensively undertaken by A. J. F.



Kbben (1966, 1967, 1968), and Mr. and Mrs. Thoden van Velzen. The research performed by them related to the Djuka tribe. H. U. E. Thoden van Velzen (1966) meanwhile published a study on the political structure of the Aucaners and an article about magical practices among the Djukas, while W. Thoden van Velzen-van Wetering (1966) wrote a treatise on conflicts between co-wives. S. W. de Groot-Rosbergen (1963) published a study on relations between the Surinam Government and Bush negro society in the past, and just finished a thesis on )_& society ani soa'a/ c/tawge (7975-/925). H. E. Lamur (1965) wrote an article on conditions of life of the Bush negroes in Paramaribo.



J. Hurault (i960, 1961, 1965) published studies on the Boni-Bush negroes in the frontier region of Surinam and French Guyana.



L. Doornbos (1966) wrote a thesis on health care among the Bush negroes. Mention should also be made of the articles of P. Neuman (1965, 1967) and the publications of D. C. Geijskes (1954, 1955) on dietary habits and agriculture.



A. A. Trouwborst visited the Matuari Bush negroes in 1963 for a preliminary survey and is preparing a publication on the socio-political organization of this group. The American J. Price intends to make a study of the Saramaccaners in the period 1967-1969.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 33 Amerindians Studies on the Amerindians of Surinam were published before the Second World War by W. Ahlbrinck (1931) and C. H. de Goeje (1906). In 1966 P. Kloos went to Surinam to do research among the Caribs, while a survey among the Arawaks is carried out by A. van der Wal. Research among the Wayana and Trio Indians was done by the British anthropologists Audrey J. Butt and P. G. Riviere (1966).



Dutch A study on colonization by Dutch farmers in Surinam was published by E. F. Verkade-Cartier van Dissel (1937) and R. Kool (1956). 3. Education The study of education in Surinam was given a new stimulus by the research work of W. Gs. Hellinga (1955) and W. Pe (1951, 1953). This study devoted great attention to the linguistic problems that occur in the schools in this multi-ethnic society, which also found clear expression in the publication by J. J. Voskuil (1956). Mention should also be made of the thesis of J. H. E.



Ferrier (1950). H. D. van Leeuwen, who performed a survey into the function of the advanced elementary education, is preparing a publication on his findings. J. D. Speckmann (1963) wrote an article on the occupational ambitions among the East Indian pupils of an advanced elementary school at Nieuw Nickerie. In 1966 the educationist J. de Vries went to Surinam at the request of the Moravian Brethern to investigate the problems of education among the Bush negroes. In collaboration with J. D. Speckmann, Miss C. Oedayrajsingh Varma (1968) published on the results of a sociometrie survey that she performed in 1966 on schoolchildren in classes of a mixed ethnic composition in Paramaribo and vicinity. 4. Linguistic research Linguistic research in Surinam can look back on a long tradition.



Important work was published before the Second World War by M. J. Herskovits (1931), L. Lichtveld (1929, 1949) and C. H. de Goeje (1928), among others.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


34 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN Partly as a result of the interest on the part of educationists, linguistic research in Surinam was actively fostered after 1950.



L. L. E. Rens (1953), A. Donice (1959) and J. Voorhoeve (1953, 1957, 1961, 1962) made studies of the Surinam and Saramaccan languages within the framework of the Bureau for Linguistic Research in Surinam, associated with the University of Amsterdam. With respect to the Bush negroes J. W. Gonggryp (i960) wrote about the evolution of a Djuka script in Surinam.



Recently he published again on this subject, together with C. N.



Dubelaar (1969).



In 1965 the Surinam Government entered into an agreement with the Summer Institute of Linguistics of the University of Oklahoma for the performance of socio-linguistic research in Surinam. Under the leadership of the American J. Grimes research will be done into the problems of alphabetization, among others.



In addition the Foundation for Linguistic Research in Surinam was instituted, for which the Language Bureau in Paramaribo will act as executive body. Under the auspices of this Language Bureau a number of projects are being embarked upon at present.



Under the leadership of Miss E. D. Fruin a survey is being made of the Dutch spoken by the Creole group. E. M. Uhlenbeck is in charge of an investigation into the changes that Javanese has undergone in Surinam, mainly by means of the material collected by G. D. van Wengen. A. Donicie and Ch. H. Eersel have collected Djuka linguistic material, and the latter is preparing a publication on it. In addition the Language Bureau is receiving material that is being collected by an American missionary society among the Trio Indians and that will shortly be processed.



In the period 1956 to 1958 B. J. Hoff (1955, 1961, 1962) did linguistic research among the Caribs. His thesis was published in 1968. 5. Agricultual sociological research, planning, demography AND URBANIZATION In the field of agricultural sociology considerable activity has been displayed by the Bureau for Rural Development of the Department of Agriculture, Stockbreeding and Fisheries at Paramaribo. D. B. VV. M. van Dusseldorp (1958, 1962, 1963, 1966), who for a long time was attached to this Bureau as an agricultural sociologist, wrote various articles on regional planning, forms of








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 35 settlement and demography. He has published an extensive study on planning problems in Surinam recently (1967). Mention should also be made of the work of R. Kool (1964).



In addition demographic data have been processed by J. Gemmink while in 1959 a report has been published on the demographic problems of Surinam by van der Kuyp (1959). R. M. M. Panday (1959) published a study on the agricultural history of Surinam, while M. de Vries (1965) was commissioned by the Planning Bureau for Surinam to make a survey of smallholdingfarming as practised by the three largest sections of the Surinam population. Th. P. M. de Wit (i960) wrote a study on the set-up of and the initial experiences with the agricultual project in Wageningen. At present H. Vlaanderen is doing an evaluation of the Lelydorp plan. J. A. H. Hendriks has already published on this project (1956). In this context reference should also be made to the work of the American Kalervo Oberg, who wrote various reports, for instance on fisheries (i960) and on some important agricultural projects in Surinam (1961, 1965); so far these reports have not been published. J. K. Brandsma is working on a report relating to an evaluation in the Groot-Henar and the Nanni polders in Nickerie. A new incentive for agricultural research is coming from the Centre for Agricultural Research in Surinam (C.E.L.O.S.), founded in 1965 as a joint effort by the Agricultural University of Wageningen, (Holland) and the Surinam authorities. H. A. Luning wrote articles on farm size, employment and agricultural planning (1966), G. J.



Kruijer (1950) wrote about the agricultural cooperatives.



Mention should further be made of the evaluations performed in the field of agricultural education and agricultural extension by Miss W. L. Meijnen, Miss P. van Hekken, G. Kalshoven, and J. M. A. Penders.



The Ten-Year Plan and in particular the employment aspect of this plan formed the subject of a study by J. Sedney (1955), while a later survey by J. H. Adhin (1961) in the same context devoted attention to the macro-economic aspects of development in Surinam. In addition Y. B. de Wit, on the basis of his research in 1960-1961, is working on a treatise dealing with the Surinam labour market.



Y. B. de Wit (1966) has alse written an article on urbanization in Surinam, a subject on which G. J. Krijer (1951) had already published a paper. J. Michels (1958) paid attention to the problem of the transmigration of Bush negroes in the district of








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


36 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN Surinam and G. A. de Bruijne, who did research in Paramaribo in 1965 and 1966, is working on a socio-geographical monograph of this town. 6. Political science and law Political science studies relating to Surinam are few and far between. Besides the study by F. E. M. Mitrasing (1959) on political development during the period 1945-1955 and a preliminary study comparing Dutch and Surinam constitutional law by C. D. Ooft (1966), Americans have been active to some extent in this field of study. Mention should be made of the article by Thomas G. Mathews (1966) on political parties and form of government in Surinam and the article by P. Dodge on the ethnic variety of the population and its political implications.



The study by A. J. A. Quintus Bosz (1954) on the historical background of land policy in Surinam is one of the most important publications in this field. J. Prins (1952, 1963, 1965) published articles on customary law among the Bush negroes and the functioning of Asian marriage legislation. Also of importance are the studies by M. R. Wijnholt (1965) on criminal law and by B. Pronk (1962) on criminality in Surinam. Of historical importance are the studies by Miss J. M. van Winter (1953) and E. T. H. Waaldijk (1959).



Netherlands Antilles As in the case of Surinam, research in the field of social science only really got underway after the Second World War, though with the difference that up to now research in the islands has considerably lagged behind that in Surinam in size.



In addition it should be remarked that the research in the Netherlands Antilles was less systematic in its set-up. 1. General and socio-historical studies Perhaps the fact that the Netherlands Antilles consist of two very different groups of islands explains why general studies on this








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


5K?



SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 37 part of the Kingdom almost exclusively relate to constitutional law and political structure. They will be mentioned subsequently.



After the study by C. Ch. Goslinga (1956) on the history of slavery in the Dutch Leeward Islands and the publications by L. Knappert (1932) and Joh. Hartog (1953, 1957, 1961, 1964), H. Hoetink published his socio-historical study of the pattern of the old Curacao society in 1958 and in addition some articles (i960, 1963). Historical studies on special sections of the population may be found in the publications by A. J. C. Krafft (1951) on the Antillean patricians and that by I. Emmanuel (1957) on the Jews in Curacao. The latter author will in the future publish a broad-based study on the same subject. G. J. Kruijer (1953) wrote an article on church and religion on the Windward Islands and made a comparative study on personality and culture between the negroes of Saint Martin and Saint Eustatius with those of Saint Thomas. In addition mention may be made in this context of the publication by N. van Meeteren (1947) on Antillean ethnography, and a study by M. D. Ozinga (1959) on architecture in Curacao. The new Encyclopedia of the Netherlands Antilles, which will be published in 1969 has already stimulated socio-scientific research in the Netherlands Antilles. 2. Studies relating to sections of the population Of mainly descriptive nature is the report by G. J. Kruijer et al. published in 1953 on the population of the Netherlands Antilles Windward Islands. The same may be said of the study by the American team J. Y. and D. L. Keur in i960 on the population of Saba, St. Eustatius and St. Martin. H. C. Tjon Sie Fat (1954) published on his research into the socio-hygienic situation in the Netherlands Antilles Windward Islands. In 1964 and 1965 A. F. Marks investigated the family structure of the Creole population of Curacao; a publication on this is in preparation. In 1965 E. E. Abraham-van der Mark began an study of the family structure of the working-class in Curacao; this study was concluded in 1967. In this connection mention should also be made of the publication by H. Hoetink (1961). With reference to the relations between the various ethnic groups, publications have appeared by A. F. Paula (1967) and H. Hoetink (1961, 1962, 1963).








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


1 38 h. c. van renselaar & j. d. speckmann 3. Education The Department of Education (1956, 1963) has published a series of reports on research into aspects of education in the Netherlands Antilles. A study will shortly be published by J. A.



Abraham as a result of his research into the psychological problems of Papiamentu-speaking children in adapting to the Dutch language at school. Reports on these problems had already been written and published by Miss A. C. Winkel (1955/56). 4. Linguistic research The study of Papiamentu, the mother-tongue of the inhabitants of the Netherlands Antilles Leeward Islands, is based on a long tradition. A modern linguistic study appeared in 1958 by H. L. A. van Wijk. Under the joint leadership of H. A. Comb and R. G.



Romer (1961) a working party connected with the University of Amsterdam is preparing a number of publications on Papiamentu, the result of research performed in 1955-1957.



Mention should also be made of the work by R. Lenz (1928) and E. R. Goilo (1958, 1962). 5. Agricultural sociological research, planning and demography In view of the relatively slight importance of agriculture to the economy, certainly as regards the Leeward Islands, it is not surprising that agricultural sociological studies are rare. Mention may be made of the report by P. A. Blijdorp and F. F. Leupen (1963) on agriculture in Curacao and Aruba, which was published at the request of the Government of the Netherlands Antilles.



Studies in the field of agricultural sociology with respect to the Windward Islands may be found in the above-mentioned studies by G. J. Kruijer et al. and Mr. and Mrs. Keur.



In Parts 2 and 3 of the Ten-Year Plan for Curacao (1962) detailed attention is devoted to the population forecast and employment problems respectively, in which use has been made of demographic material obtained from the national censuses of 1930 and 1961. Incidentally, it has been found that the greater part of the results of the census on 31 December, 1930, are








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 39 difficult to trace. The results of the 1961 national census were published by the Department of Social and Economic Affairs.



A study was made of the population trend over the period 1916-1956 by a working party instituted by the Antilles Government. This working party was commissioned to provide the documentation on the Netherlands Antilles for the then Caribbean Commission in connection with the "Conference on Population Problems in the Caribbean"; this study was published in 1957.



Important articles on the demography of the Netherlands Antilles by L. P. Vermeulen (1952, 1963) have also appeared.



Finally, E. Nordlohne (1951) wrote a thesis on the economicgeographical structure of Aruba, Bonaire and Curacao, while R. M. Morse published a socio-economic report on the Netherlands Antilles for the Ford Foundation (about 1964). 6. Political science and law For the Netherlands Antilles, too, political science studies are rare.



Studies on the political parties are entirely absent. However, data on the latter may be found in the publications of B. de Gaay Fortman (1947) and Annemarie C. T. Kasteel (1956) on the political development of the Netherlands Antilles. Mention may also be made of the article by the American T. G. Mathews (1966) in a publication of the Institute for Caribbean Studies in Puerto Rico on politics and economy in the Caribbean.



A publication by the American Gastmann on form of government and politics in the Netherlands Antilles appeared in 1968.



Finally, reference should be made to the publication by G. J. van Grol (1934).



Ill SOME REMARKS ON THE RESEARCH PERFORMED AND STILL TO BE PERFORMED From the above inventory of socio-scientific research it may be concluded with regard to Surinam that after the Second World War in particular important investigations have been made in many fields. It should be noted that the stress lay above all on








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


1 40 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN e socto/ogica/ research. Nevertheless, there are still gaps in this field, especially with reference to a number of ethnic groups, such as the Chinese, Dutch and Lebanese, while monographs are also lacking on the Jews, Saramaccaners and Matuaris.



Since descriptive studies are an essential basis for specific acculturation investigations, it is necessary for a future research program, that this branch be completed short-term. In connection with the small size of some of the above ethnic groups, consideration should be given to combining the descriptive study with a facet study.



Furthermore, closer examination of the publications that have already appeared and studies being prepared, leads to the conclusion that, although frequent use has been made of demographic data as part of investigations in the fields of agricultural sociology, planning and urbanization, so far specific rfemogra^/tu: stfwrfies are practically absent.



It is desirable that in the near future special attention will be devoted to an analysis and interpretation of existing demographic material insofar as that is available from the two national censuses. Besides problems of migration and urbanization in Surinam attention should also be given to the labour migration to the Netherlands, which is a form of continued urbanization.



It is advisable that further studies be made of the living conditions of Surinamese in the Netherlands to link up with this.



A. E. Bayer (1965) has already written a report on this. Another omission which emerges from the inventory relates to research of a socjo-A'ston'cfl/ nature. Since the publication by R. A. J. van Lier, who concludes his study at the outbreak of the Second World War, there have been no further historical studies, with the exception of F. E. M. Mitrasingh's thesis, which is, however, confined to political party-forming. It must be deemed desirable that this gap be filled, especially because in and since the Second World War major social developments have occurred in Surinam society. In this context more attention could also be paid to />o/tWca/ rfew/o/>wcnfc. These offer an interesting field of study for the political scientist, in which such problems as elite-forming, the training of political cadres and the shaping of opinion by newspapers and radio call for further analysis.



Socio-economic research has so far been directed mainly towards problems of agricultural planning; moreover, only part of the results is available, since much material has been recorded in reports. Various socio-economic problems have hardly been








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 41 considered, if at all. Besides the fact that no specific research has so far been performed into the socio-economic consequences of modern development projects, for instance such an important subject as the development of entrepreneurship in Surinam has not yet been examined. Since above all the problems in the socioeconomic field are of immediate relevance to policy, it is desirable to devote more attention to this in the near future.



With respect to e^McaiioM there is still wide scope for socioscientific research. The studies by H. D. van Leeuwen into the function of the advanced elementary education mentioned above, could be amplified by similar studies of other school types, notably technical and preparatory higher and secondary education. Research into the recruitment, selection and training of teaching staff is also of immediate social relevance.



Finally, it may be derived from the inventory that s/)ect/ic accw/torafo'oM zwwsfo'gafo'oMS have so far been neglected. True, in various sociological and anthropological monographs one does come across discussions of this nature, but the majority of them are confined to the group to which the investigation relates. On the basis of these monographs it is now possible to direct socioscientific research towards acculturation studies of part-processes, such as the role and the significance of education in the acculturation process in Surinam and the implications of the political developments during and after the Second World War for the process of social integration. In this connection research into the pattern of relations between the various ethnic groups in the society among other things on the basis of content-analysis of newspapers, reports of meetings of the States and other documents, could be of great importance. Future acculturation research in Surinam will have to be realized on the basis of such facet studies.



Socio-scientific research in the Netherlands Antilles is much less developed than in Surinam. Intensification of social research in the Netherlands Antilles is therefore urgently necessary, especially because in these regions considerable structural changes have occurred since 1958, notably in the socio-economic field. As a result of rationalization and automation of the oil industry in Curacao and Aruba, the number of employees in this branch of industry fell from 17,500 in 1954 to 10,000 in 1962.



Some have voiced the expectation that in the event of full automation the oil industry will provide work for only 3,000.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


42 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN This development has led to the outturn of foreign labour, the return of some of the workers to their homes in the Windward Islands and increasing unemployment among the inhabitants of the Leeward Islands. The encouragement of tourism and the promotion of new settlements of industry may hold out the prospect of some relief, but in general the outlook for the future is not very clear at present.



In this connection it is striking that little or no fundamental <&mograj!>/c rcsearc/f has been done for the Netherlands Antilles.



As the authorities among other things need an adequate insight into population problems for a determination of their future economic and social policy, specific demographic studies are desirable. Analysis and interpretation of existing demographic material, obtained from the national censuses of 1950 and 1961, may be envisaged here. Furthermore, it must be considered of great importance that in this framework a separate study be instituted of the trend of migration between the Netherlands Antilles Windward and Leeward Islands.



With regard to rfescrj/>/n>e soct'o/ogca/ s^mcs it may be mentioned that more attention has been paid to the inhabitants of the Windward Islands, who together form only about 5% of the total population of the Netherlands Antilles, than to the inhabitants of the other islands. It would be useful if sociographical monographs on Curasao, Aruba and Bonaire were available. Moreover, it may be mentioned that inadequate research has been done among certain sections of the population, such as the non-Antillean workers in Aruba and Curacao. In particular the group of Surinamese and their relations to the rest of the population deserve attention in connection with possible future emigration of Antilleans to Surinam.



What was stated with regard to socto-fa'sfortca/ research concerning Surinam, applies a fortiori to the Netherlands Antilles.



A study of the developments within the society of the Netherlands Antilles as a whole during and after the Second World War is urgently required. It is desirable that this should be followed by special studies devoted to postwar ^o/j'fo'ca/ rfew/o/>je/s, such as political party-forming and the political relations between the various island regions, and also the formation of political cadres.



With regard to soa'o-ecoMOwtc researc/i it must be concluded that there are still many gaps. Suitable subjects for research include the problem of employment, the development of entrepreneurship, function of the trade union movement, social








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 43 changes as a result of the development towards a balanced economic structure in the Leeward Islands, and the social consequences of the changes in the 'postal cheque economy' of the Windward Islands.



With regard to e^wcatow it is advisable to investigate the function of the various school types, whilst also a study of recruitment, selection and training of teaching staff is of great importance.



Finally, it must be stated that specific accu/lKra/ton s^wrfies of the Netherlands Antilles are practically non-existent. Research into the pattern of relations between the various sections of the population both in the islands themselves and between the various islands may be envisaged here.



BIBLIOGRAPHY 7\L K = Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde = Nieuwe West-Indische Gids = De West-Indische Gids Adhin, Jan Hansdew: et/e/o/en< p/aMniwg in Surtnam n ersec<t! (wi<A s/>eci'a/ re/erence /o /Ae Tew Vear P/an). Thesis, Groningen, 1961, xii + 215 pp., 3 graphs.



Adhin, J. H.: Over de joint family der Hindostanen. iVHTG 40, i960, p. 17-27.



Ahlbrinck, W.: Z)e Taratfeen wan Suriname. Paramaribo, (1947), 50 pp.



Ahlbrinck, W.: Vjcyc/oaerfie rfer i^arai'fcew. Verhand. Kon. Academie Wetensch., Letterk., N.R. 27 (j), 1931, xiv + 555 pp. + 160 pp. ill.



Algemeen Bureau voor de Statistiek Nederlandse Antillen. On<-utAAe/tw va Aei iwwow^rsgetaf *' Ae/ recent t/eWeden e i rfe naas/ toe-Aoms/, Cwrafao, 1967.



Bayer, E. C.: SwWnaamse arfcetrfrs m NerfeWawrf. Van Gorcum, Assen, 1965, xiv + 147 pp.



Binsbergen, W. C. van : Verkenning binnen de Antilliaanse gemeenschap op strafrechterlijk en criminologisch terrein. TAemt's J95#, p. 462-497.



Blijdorp, P. A. & Leupen, F. F.: De /awd&OMW o Cwrafao en Advies, uitgebracht op verzoek van de Regering der Nederlandse Antillen. (1963), 52 pp. mimeogr.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


44 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN /. Voorlichtingsinstituut Welvaartsplan Ned. Ant., Amsterdam, Dec. 1953, ill. G. J. Kruijer: Algemene geografische gegevens, 27 pp. De bestaansmiddelen; hun historische en toekomstige ontwikkeling, (191) pp. De mensen, hun sociale en culturele leven, (106) pp. In part mimeogr.



Buve, R.: Surinaamse slaven en vrije negers in Amsterdam gedurende de achttiende eeuw. Bt/dr TL F 7/9, 1963, p. 8-17.



Cassidy, Frederic G.: English language studies in the Caribbean. .4meW-caw S/wc/j ,34, 1959, p. 163-171.



Chateau, E. D.: Groepsvorming onder de straatjeugd van Paramaribo.



Guyanae 1, 1955, p. 179-184.



Dark, Philip J. C.: Bus/* Negro ^4rt. /In /l/rtcaM /Ir* in We ^wm'cas. Alec Tiranti, London, 1954, vi -(- 66 pp., map + 52 plates excl.



Departement van Onderwijs, Nederlandse Antillen. rfi*ca<ton in //te jVeteWanrfs /Int/es, 1965, 26 pp. mimeogr. 1967, 31 pp.



Departement van Onderwijs N.A. E;ramenresK/<aten en Awirfig-e /e<en fan de rfee/newers aan de M.t/.L.O.- en L.7\S.-examens ... in J963, 1964, 28 pp. mimeogr.



Departement van Onderwijs N.A. He< MM/o-aamB in de NedeWand.se /In/i7/en. J965, 28 pp. mimeogr. J966, 28 pp. J967, 28 pp.



Departement van Onderwijs N.A. Owiuang en gew/gen wan Ae< ^i Wyuen 0^ rfe GLO-6 en Mtt/o-sc/io/en in de ATedeWarxise y4n/iWe (Sc/100/-aar J92/'6j). _. 1963, 74 pp. mimeogr.



Departement van Onderwijs N.A. i?a/>oW Ziowa'ena'e t/oors/eWen om/ren/ onrfera;5iioomenin^en o^> rfe Bovenwindse i/andeM. (1956), (16) pp. mimeogr.



Departement van Onderwijs N.A. S/Mdie-renaefnen/ an de /eer/ingen o/> de MM/o-fcoven6oMwscAo/en o^> Cwrafao en ^r6a (Genefa/ie 7959). 1963, 38 pp. mimeogr.



Dodge, P.: /Anic /rag>en<a/ion and />o/i/ics. 7~Ae case 0/ Stmnam. (In press.) Donicie C.ss.R., A.: )e Creo/en/aa/ van Suriname. S/>raaAAMns/. 2nd edn., 1959. Radakishun & Co., Paramaribo, 151 pp.



Donicie C.ss.R., A.: Iets over de taal en de sprookjes van Suriname. W/G 53. 1953. P- 153-173-








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 45 Donicie C.ss.R., Antoon & Voorhoeve, Jan: De SaramaAaanse moordenscAa<. Bureau voor Taalonderzoek in Suriname van de Universiteit van Arasterdam, (1963), x + 117 pp., mimeogr.



Doornbos, Lieuwe: iirt<ier;arew aan de Ta/>aa/iowy. (Growth and development of children from the Tapanahony area). Thesis Groningen 1966, x + 148 pp., 20 figs., table & map excl.



Dubelaar, C. N. & Gonggryp, J. W.: Het Afaka-schrift. Een nadere beschouwing. iVW7G 46, 1968 (1969), p. 232-260, figs.



Dusseldorp, D. B. W. M. van: De tweede algemene Volkstelling Suriname 1950. ATW/G 45, 1966, p. 38-44.



Dusseldorp, D. B. W. M. van: Een classificatie van de occupatievormen in Suriname. TyrfscAr. iVed. /lardr. Gen. 79, 1962, p. 128-147, 8 pis. & map excl.



Dusseldorp, D. B. W. M. van : Een gebiedsindeling voor Suriname. Swr.



Z.an<f6ottttJ 6, 1958, p. 54-64, 3 maps.



Dusseldorp, D. B. W. M. van : Geografische mobiliteit en ontwikkeling van Suriname. (Geographic mobility and the development of Surinam.) TLK JJ9, 1963, p. 18-55.



Dusseldorp, D. B. W. M. van : __< Cen/rap/an uoor Snrtwawe. (Some ai/>ec/s 0/ /ow arcrf coun/ry p/anng' iw a dei/e/oping coww/ry.) H. Veenman & Zoonen, Wageningen, 1963, 95 pp., 7 figs., 14 maps excl.; Wageningen 6j (9).



Dusseldorp, D. B. W. M. van : iVferdneMSJ0wa/e ouerAetdsp/awwiwg. >e ofer/ieirfsp/anwiMg t;a Suriname in de periorfe 1952-/964, ge/oe/s< aan een re/a/ieworfe/. Meded. Landbouwhogeschool Wageningen 67 (j), 1967, vi + 215 pp., 6 maps 3 of which excl. Thesis, Landbouwhogeschool, Wageningen, x + 215 pp. .Documented Paper o </ie iVe/Aer/and5 /ln/iWes /or /Ae Con/erence on Dwogra/>Aic Pro6/ems 0/ i/ie ^4rea served 6y We Cariooean Commission Por/-o/-5paiw, Trinidad, /u/y/^ugwsi, ^957. Cura9ao 1957, Committee appointed by the Netherlands Antilles' Government. 94 + 20 pp. (appendices), 19 figs., 68 tables.



Echteld, Johannes Julius Marius : 77ie ng/is/! o/ords 'n Sranan (iVegrong/isA o/ Surinam). Thesis, Amsterdam; J. B. Wolters, Groningen, 1961, viii + 219 pp.



Emmanuel, Isaac S.: Precious Stones 0/ /Ae /eu;s 0/ Curasao. Curafaon /ewry 7656-7957. New York, Bloch Publishing Company, 1957. (Printed by Van Gorcum & Co., Assen), 584 pp., 51 pis. + 4 col. maps excl._ Photographs J. van Essen.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


46 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN Felhoen Kraal, Johanna : Libraries and archives for research in West Indian history. With an Appendix on a collection of Curacao plantation archives. W/G 37, 1957, p. 71-92, fig.



Ferrier, Johan H. E.: >e Surinaamse samew/ein'ttg a/s sociaa/ gogiscAe ogai/e. Paedag. monogr. 4. J. B. Wolters, Uitg. Mij., Groningen 1950, vi + 208 pp. Thesis, Amsterdam.



Gaay Fortman, B. de : ScAete i/aw de />o/t'*ieAe gescAierfewis d scAe /in/iWen in de /un'n/ig\s/e eewu; (Cwrafao). W. van Hoeve, 's-Gravenhage, 1947, 72 pp., 4 pis. excl.



Geijskes, D. C.: De landbouw bij de Bosnegers van de Marowijne.



W/G J5, 1954, P- 135-153. 8 pis. excl.



Geijskes, D. C.: Het dierlijk voedsel van de bosnegers aan de Marowijne.



Gwjwiae j, 1954, P- 61_83.



Goeje, C. H. de: Bjjcirage /o/ de jE/Awogra^Aie </f SwrmaawscAa E. J. Brill, Leiden, 1906, 117 pp., 16 pis. excl.



Goeje, C. H. de : The Ara wak language of Guiana. Fe>7iaf. .Kon. zift. We/., Letter*., AT. .ff. 2S (2), 1928, 309 pp.



Goilo, E. R.: Pa/>tawen/5 Leer&oeA. 2nd. edn. Printed at W. J. Thieme & Cie, Zutphen, 1958, 140 pp. (ist imp. 1951).



Goilo, E. R.: .Pa^jamen/w re^rtooA. D. J. de Wit, Aruba, 1962, 150 pp.



Gonggryp, J. W.: The evolution of a Djuka-script in Surinam. AW/G 40, i960, p. 63-72, 5 figs.



Gorsira, M. P.: .De staatAKn^tge ewanc^)a/Je fan de Staatsdrukkerij en Uitgeverijbedrijf, 's-Gravenhage, 1950 (1951), 51 pp.



Goslinga, C. Ch. : manct^a/t en fmancipo/or. Z)e gescAierfenis t/an de s/awerni;' o^> de fienedenuiindse i/anden en nan Ae< uier^ der 6enri;'dtn^.



Thesis, Nijmegen; Van Gorcum & Comp., Assen, 1956, 187 pp., 5 pi. excl.



Goslinga, C. Ch., Juan de Ampus, vredelievende Indianenjager, W/G J7. 1957. P- 169-187.



Goslinga, Cornelis Ch. : Kerk, Kroon en Cariben. W7G 36, 1956, p. 147-161.



Grol, G. J. van: De gyondo/i/e* in de We5<-/nd*scAe domein der Gewera/j'tej/. Algemene Landsdrukkerij, 's Gravenhage, 1934; /, 155 pp.; /_, 340 pp.



Groot, Silvia W. de : Va so/a/e naar integrate. Z)e Surinaamse Marrons w Ann a/s/amme/ingen. O//ict/e docwmen/en 6e/re//ende de .D/oeAa's








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 47 ). (From isolation to integration. The Surinam Maroons and their descendants. Official documents concerning the Djuka tribe.) Verhandel. Kon. Inst. Taal-, Land- en Volkenk. 47, 1963, viii + 100 pp.



Groot-Rosbergen, S. W. de : );'MAa soctWy and socia/ c/jange. Van Gorcum & Comp., Assen; thesis, Amsterdam, 1969, xvi + 259 pp., 2 figs., 12 phot.



Hall Jr., Robert A.: The linguistic structure of taki-taki. 1948, p. 92-116.



Hartog, Johan : ^4rM6a, />as< awrf /'yese?/, /rom <Ae /iwe 0/ <Ae 7wdias wn/t7 today. Transl. De Wit, Aruba, 1961, xii + 451 pp., 113 phot.



Hartog, Joh. : v4rtt&a, ^oa/s Ae< was, oaZs Ae< uwd, naw de /yd der /o/ o/> Aerfe. Gebr. De Wit, Aruba, Dec. 1953, xvi + 480 pp., (8) figs., 113 phot. excl. 2nd ed., 1961, 498 pp.



Hartog, Joh. : Bowaire, van TWtanen /o/ <oem/e. Gebr. de Wit, Aruba, Dec. 1957, xvi + 456 pp., (7) figs, 63 phot. excl.



Hartog, Joh.: Cio-afao, i/an Ao/ont'e <o< aw<onowe. I & II. D. J. de Wit, Aruba, 1961, xvi + 1156 pp., 72 phot. excl.



Hartog, Joh.: Z)e Bofettwindse j7arfew, Sf. Maar/en 5ai>a S/. wsto/i'us. ens Gowden i?o/s mm t7i/erett do//ars. De Wit, Aruba, 1964, xii + 747 pp., (22) figs., 84 phot. excl.



Hawley, Amos H. TAe ^opWafton 0/ ^4>-M6a. ^4 fe/>or/ fcaserf on <A Census o/ J960. Aruba, i960, 41 + (125) pp., photopr.



Heemstra, J.: De Indonesirs in Suriname. /n<fowes 6, 1953, p. 429-438.



Hellinga, W. Gs. : <?Mca{tom in Sn'na>ne (Z)m/cA Gwiana) awrf /Ae Js<ic si7a<ton, Amsterdam. 1951, ii + 29 pp. mimeogr., ill.



Hellinga, W. Gs. : Langttage ^>ro6/e>ns in Swrinam. )<cA as /Ae 0/ te sc/wo/s. Bureau for Linguistic Research in Surinam (University of Amsterdam); North Holland Publishing Company Amsterdam 1955, xii + 123 pp., many figs.



Hendriks, J. A. H.: fe< Le/ydorpp/an j'm Sto-inawe. /n/eiding /o/ /ie/ vraags/w^ wan de /andontoi^fte/in^ op arme gronden in een /ropiscA geoied. Thesis, Wageningen, 1956, viii + 120 pp., many figs., map excl.



Henriques, F.: West Indian family organization. Summary of a communication. Man 49, 1949, p. 91.



Herskovits, M. J.: Adjiboto. An African game of the Bush Negroes of Dutch Guyana, Maw 29, 1929, p. 122-127.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


48 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN Herskovits, M. J.: On the provenience of the Portuguese in Saramacca Tongo. W7G J2, 1931, p. 545-557.



Herskovits, M. J. & Herskovits, F. S.: iee/ >fis/jn;y: ^4mong <Ae BwsA Negroes 0/ DwfcA Guiana. Me Graw-Hill Book Comp., New York, 1934, xvii + 366 pp.



Herskovits, M. J. & Herskovits, F. S.: Stwiwam Fo/A/ore. Univ.



Columbia Contr. Anthr. 27, 1936, 766 pp.



Hoetink, H.: Change in prejudice. Some notes on the minority problem, with references to the West Indies and Latin Amerika. ByaV. TL F j79, 1963, 1, p. 56-75.



Hoetink, Harry: Curazao como sociedad segmentada. 7?efw/a Cienc.



Soc. 4, Puerto Rico, i960, p. 179-192.



Hoetink, H.: De ges/etew sawn/em^ m /ie< Cartftisc/j grfct'ea'. y to* ae socw/ogie o'er rasre/a/ies m gesegmenteen/e aa/sc/fa^>j;en. Anjer publikaties 7, Van Gorcum & Comp., Assen, 1962, xvi + 314 pp.



Hoetink, Harry: Diferencias en relaciones raciales entre Curazao y Surinam. 7?evis<a Ciewc. Soc. 5, Dec. 1961, 4, p. 490-514.



Hoetink, H.: Emancipaties sinds 1863. /Imigoe it Ctmifao, 29. VI. 1963, p. 9, 5 figs-Hoetink, H.: Gezinsvormen in het Caribisch gebied. j6, 1961, 2, p. 81-93.



Hoetink, Harmannus: He< /?a/>-ooM van socJo/ogiscAe s/Miiie. Thesis, Leiden; Van Gorcum & Comp., Assen, 1958, viii + 187 pp., fig., 3 pis. excl.



Hoff, B. J.: Dorsal phonemes, with special reference to Carib. Ltngwa 70, 1961, p. 403-419.



Hoff, B. J.: TAe Cart'6 Langwage. Thesis, Leiden, 1968, xvi + 440 pp.



Hoff, B. J.: The languages of the Indians of Surinam and the comparative study of the Carib and Arawak languages. .Si/oV. TLF jjj, 1955, p. 325_ 349-Hoff, B. J.: The nominal word-group in Carib; a problem of delimitation of syntax and morphology. Ltngwa jj, 1962, p. 157-164.



Hoyer, W. M.: Foca&w/ano pa^jawiento. Segunda edicin, Bethencourt, Curasao, 1946, 36 pp.



Hoyer, W. M.: Focaw/ary and Curacao, 1948, 112 pp.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 49 Hoyer, W. M.: Woorifew/ys/ en samens/>raaA ifoWandscA-.P<j/>amen/sc/-A. 5th. imp., Cura9ao, 1946, 86 pp.



Hurault, Jean: Histoires des Noirs Rfugis Boni de la Guyane Frane. i?ei/w .FVanfaise d'His/oiVe d'Ow/re A/er J960, 1961, p. 71-137.



Hurault, Jean : La vie matrielle des Noirs Rfugis Boni et des Indiens Wayana du Haut-Maroni, Guyane Fran9aise. Agriculture, economie et habitat. Carters rf'O//tce .RecA. Scien*. /c/m. i'Ott/re Me>- 3, Paris, 1965.



Hurault, Jean : Les Indiens de Guyane Francaise. Problmes pratiques d'administration et de contacts de civilisations. iV W/G 42, 1963, p. 81-186. 5 figs., 6 pis. excl.



Hurault, Jean: Les iVotrs .Re'/Mg'ie's Boni rfe /a Gwyane Frawpaise. Mm.



Inst. Francais d'Afrique Noire 6j, Dakar 1961, xiv + 363 pp.. 29 figs. 6 7 pis., 9 pis. excl.



Ismael, J.: De immigratie fan 7n&mestVs in Swriwame. Thesis, Leiden, 1949, xii + 167 pp.



Ismael, J.: De /WowestseAe 6ei/o/Aing'sg>'O/> i Swriwatwe, Amsterdam, 1951, 189 pp.



Ismael, J.: De positie van de Indonesir in het nieuwe Suriname.



4, 1951, p. 177-193.



Jansen, G. P.: iVe<ier/awis Pfl/)iam(s /iawdwoordenoeA. Cura9ao, 1947, 229 pp.



Josefzoon, O. J. R.: De Saramoccoanse a/ereW. Varekamp & Co., Paramaribo, 1959, 36 pp., 8 figs, on 4 pis. excl.



Kahn, M. C.: TAe Bm^A Negroes 0/ Z)fe/i Gwtana. Viking Press, New York, 1931, xxiv + 233 pp.



Karsten, R.: De jByiscA-Zwdtrs in SurtMame. ew AoWe scAe/s ee /ianrf/eirfmg oor rfe egfse/e Daw /e/ Hind. Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1930, xi + 129 pp.



Kasteel, Annemarie: De stoatMwiige ontotAe/tg rfer /4/We. Uitgeverij W. van Hoeve, 's-Gravenhage, 1956, xii + 351 pp.; thesis, Leiden.



Keur, John Y. & Keur, Dorothy L.: WtWuwd Cta'Wrew. ^4 s/wdy in Auman eco/ogy 0/ /Ae </iree Dm<c/ H^indward /s/anrfs in <Ae Cariftean. Van Gorcum, Assen, 1960, viii + 299 pp., 4 maps, 11 pi. excl.



Klerk C.ss.R., C. J. M. de: CmWms ew ri/iiee/ van Ae/ or/Aoio^e H








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


50 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN w Sim'name. Urbi et Orbi, Amsterdam, 1951, 292 pp., fig., 8 phot, on 2 pp. excl.; thesis, Leiden 1951.



Klerk C.ss.R., C. J. M. de: >e immtgraft'e o'er f/tnaWaMn w Swmtawje.



Urbi et Orbi, Amsterdam, 1953, vi + 247 pp.



Klinkhamer, K.: Z)e CaraiscAe S/>raaAAM5<. Amsterdam, 1955, (4) + 53 pp. mimeogr.



Knappert, L.: GescAierfenis van de iVerfeWandscAe Bot)wtt)idscAe e7 n rfe jSde eraw. Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1932, 308 pp., 2 maps + 4 plates excl.



Kbben, A. J. F.: Continuity in Change: Cottica Djuka society as a changing system. t;aV. TZ.7 J24, 1968, p. 56-90.



Kbben, A. J. F.: Law on the village level: the Cottica Djuka of Surinam.



Sym/>. EfAnogra^Ay 0/ Lait; paper ,34; Werner Gren Found, Anthr. Res.



Washington, 1966, 31 pp. (not publ.).



Kbben, A. J. F.: Participation and Quantification. In: Jongmans & Gutkind (eds.): ^w<A-opo/ogs/s t /Ae .FWa*. Van Gorcum, Assen, 1967, P- 35-55-Kbben, A. J. F.: Unity and Disunity: Cottica Djuka society as a kinship system. By'oV. TZ.7, J2J, 1967, p. 10-53.



Kool, Rudolf: .<4grtcu//Mra/ />/annjn ' Swnwaw 7950-7960. ^4 eva/w-U0M. H. Veenman & Zoonen, Wageningen, 1964, 139 pp.



Kool, R.: Kolonisatie van blanken in het Surinaamse Wageningenproject. W7G J7, 1956, p. 25-40.



Krafft, A. J. C.: Hi'ston'e ew owde /awii/ies t/aw rfe jF/M n<//'aawxe />a<n''aa<. Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1951, 448 pp., 22 fig., 328 phot, on 49 pp. excl.



Kruijer, G. J.: Kerk en religie op de Bovenwindse Eilanden der Nederlandse Antillen. W/G 34, 1953, p. 238-251.



Kruijer, G. J.: Landbouw-coperatie onder de Aziatische bevolkingsgroepen van Suriname en Brits Guyana. PK7G 31, 1950, p. 209-235.



Kruijer, G. J.: Saint Martin and Saint Eustatius Negroes as compared with those of Saint Thomas. A study of personality and culture. W7G. 34, 1953, p. 225-237.



Kruijer, G. J.: Simwawe ^yn &MwWan<fe*t. Lj'cA<//eAAe in Ae/ an Guyana. Terra-Bibliotheek, J. A. Boom & Zoon, Meppel, 1951, 285 pp., 5 figs., 23 phot, on 15 pp. excl. Stmname en *; fcuren, 1968.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 51 Kruijer, G.: Urbanisme in Suriname. Tt/rfscAr. iVe<ir/. .dardr. Gen. 65, 1951, p. 31-63, 2 figs, 4 phot, on 2 plates excl.



Kruijer, G. J. & Veenenbos, J. S. & Westermann, J. H.: .Boi/eniM'nde*-Vol. I & II. See that title.



Kuyp, E. van der & Walvis, W. Chr. & Lier, R. A. J. van: i?e/>or/ on /Ae demogra/iJC ro6/ems 0/ Surinam /or /Ae Con/erence on ProWews 0/ /Ae area served oy <Ae Cariofceaw Commission, Por/ 0/ Trinidad, _u/y//4wgws/ 1957. Vox Guyanae 3, 1959, p. 97-162.



Lamur, H. E.: De levensomstandigheden van de in Paramaribo werkende Aukaner arbeiders. WTO 44, 1965, p. 119-132.



Lenz, R.: / Papiamento: /a /engwa crioWa de CMrazao. Establ. Graficos Balielles & Co., Santiago de Chile, 1928, 341 pp.



Lichtveld, L.: Afrikaansche resten in de creolentaal van Suriname.



W7G jo, 1929, p. 391-402, 507-526; jj, 1929, p. 72-84, 251-262.



Lichtveld, W. H.: Taaiunificatie in Suriname. /doro<fo j, 1949, p. 434-438.



Lichtveld, Lou: The social and economic background of education in Surinam and the Netherlands Antilles. Fo* Guyanoe r, 1955, S/a<wK<-nwmmer p. 35-48.



Lier, R. A. J.: T/ie deiWo/>men* and na/ure 0/ society in <Ae Wes< ,/ndies.



Meded. Indisch Instituut 92, Cult. Phys. Anthrop. 57, 1950, 19 pp.



Lier, Rudolf van: Samett/ening in een grensgeied. en sociaa/-Ais/oriscAe s/ttdie van de maa<scAap/>i; i Suriname. Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1949. vi + 425 pp.; thesis, Leiden.



Lier, W. F. van : Aanteekeningen over het geestelijk leven en de samenleving der Djukas (Aukaner Boschnegers) in Suriname. J3ydr. TLK 99, 1940, p. 129-295.



Lier, W. F. van : Een en ander over het Wisi-begrip bij de Boschnegers.



Swriwame Zending, Paramaribo, no. j-6, Oct.-Dec. 1944, 17 pp.



Lier, W. F. van : 7e<s over de _BoseAnegers in de BoveM-Marotw;'*. (Printed Lecture), Paramaribo, 1919, 102 pp.



Lier, W. F. van: lets over het animisme bij de bosnegers. /dorodo j, 1949, P- 37O-375-Lindblom, G.: .<4/riAantsc/je i?e/iAte wnd JndianiscAe Entfe/ini<ngen in der i^M//Mr der _BwscAneg'er Swrinams. ine nerg7eic/ende e/Anogra/iscAe S/wdie.



Gteborgs Kungl. Vetensk. Vitt. samh. Handl. 2, 1; Wettergren & Kerber, Gteborg, 1924, 120 pp.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


52 H. C. VAN RENSELAAR & J. D. SPECKMANN Linde, J. M. van der: De emancipatie der negerslaven in Suriname en de zendingsarbeid der Moravische Broeders. W/G 34, 1953, p. 23-37.



Linde, J. M. van der: De Hernhutters in Suriname. S/tcsa JaarooeA -T952. 1952. P- I57-I72-Linde, J. M. van der: Herew-s/aDew-broeders. Mowewten wit rfe gescAtetfewis rfer s/arerny. Boeken der Broeders, no. 2. G. F. Callenbach, Nijkerk, 1963, 124 pp. 21 x 12J cm.



Linde, Jan Marinus van der: We< 7'stoen i;aHTtt/m* ew der AforatuscAe Broeders i'w SuWwame J7J5-r^65. (The vision of Herrnhut and the Apostolate of the Moravian Brethern in Surinam 1735-1863).



Thesis, Utrecht, 1956, xviii + 215 pp.



Linde, J. M. van der: SuWMaawse SKiAerAere e /mw AerA. 7667-/659.



Wageningen, 1966, 263 pp.



Linscheer, R.: Landbouwcoperaties in Suriname. Swr. Latuffcoww 2, 1954, P- 110-114-Luyken, R. e.a.: De voedingstoestand van de Creoolse en Hindoestaanse bevolking in Suriname in 1963-1964. Sur. Landowiii /j, 1965, p. 211-213.



Luyken, R.: Over voedingsproblemen in de tropen in verband met het voedingsonderzoek op de Bovenwindse Eilanden. fV/G j5, 1958, p. 86-96.



Luijken, R. & Luijken-Koning, F. W. M.: OnderroeA waar *e foesfana' ua ie ftewowers uaw de Bofewwtwrfse i/anien J956. Centraal Inst.



Voedingsonderzoek T.N.O., R 794; Utrecht, 1957, vi + 37 + (53) PP-mimeogr.



Luning, H. A.: Bedrijfsgrootte, werkgelegenheid en agrarische planning.



Sr. Landowu r^, 1966, p. 36_44.



Luning, H. A.: Enkele kanttekeningen aangaande de taak van de landbouw bij de ekonomische ontwikkeling van Suriname. Swr. Lattrffcoww 74, 1966, p. 117-135, fig.



Mathews, Thomas G.: Overview: Introductory summary [of politics and economics in the Caribbean], p. 1-32. The Charter of the Kingdom of the Netherlands, p. 70-82. Politics and government of the Netherlands Antilles, p. 83-91. The political picture in Surinam, p. 92-103. In: Mathews e.a., PoWics aw<2 economics tw tf/ie Cayi66ea, Inst. Car. Studies, Univ. P.R., 1966.



Meeteren, Nicolaas van: 7o/AsArfe naw Cwfacao. Curacao, 1947, 248 pp., 17 pis. excl.



Meijer, J.: M. _. Leinews/etVs 0e>Ta6D'Maa< fe Parawanoo (2-^57/8-J1S64). yiwa/yse ran Ae* Sunwaamse /orfewdom iw 2yn cyw^eriorfe. Uitgeverij De Driehoek, Amsterdam, (1959), 138 pp.








Nederlands West-Indische Gids

Renselaar, H. C., van en Speckmann, J. D.


nl

Renselaar, H.C. van & Speckmann, J.D.



Social research on Surinam and the Netherlands Antilles


SOCIAL RESEARCH SURINAM AND NETH. ANTILLES 53 Meilink-Roelofsz, M. A. P.: A survey of archives in the Netherlands pertaining to the history of the Netherlands Antilles. PV/G 55, 1954, p. 1-38.



Menkman, W. R.: Slavernij Slavenhandel Emancipatie. W/G 34, 1953, p. 103-112.



Meyer, H.: Suriname en het wereldbevolkingsvraagstuk. NW/G ^J, 1961, p. 38-45-Michels, J.J: Transmigratie van Saramakkaners en Aukaners Boven-Suriname. -D lFs* 21, 22, 24 & 25.II.1964, 7 figs. From an unpublished report, 1958.



Ministerie Landbouw, Veeteelt en Visserij, Suriname, 1959. Suriname.



Mitrasing, Frits Eduard Mangal : Tien /aar Simname.



AgerecWtga'Aeia'. Syrfra^e <o< rfe Aenwis fan <2e s/aa/Auwrfi^e on<-wan Suriname nan 7945-7955. Thesis, Leiden, 1959, xvi + 348 pp.



Morpurgo, A. J.: Enige aantekeningen over de Aziatische huwelijksbesluiten. Stw. /arisfenWod 7, 1966, p. 21-25.



Neumann, Peter: Bemerkungen zu einigen Rechtsauffassungen der Buschneger Surinames. ^46Aana7. BertcWe S/aa//. AfwsMms 25, 1965, p. 1-15.



Neumann, Peter: WtV/scAa/< nrf Miaterte/Ze Kwrtwr de-Swrtnames. Bei/rag' 2Mr Sr/or^c/iMM^ a/roameriAaMticAe Abhandl. Berichte Staatl. Museums Vlkerk. Dresden 26, 1967, 181 pp. 28 figs, on 16 pis. excl.



Neumann, Peter: Zur Funktion des Bassia in der Gesellschaftlichen Organisation der Buschneger Surinames. /l/sawa"/. Becic/i/e S/aa</. Mm-4, 1965, p. 61_72.



Nordlohne, Edgar : jDs cemoniscA-g'eogTa/jscAe s^mc/um" rfer /awdse BenerfenttJiwise i/arfew. Thesis, Economische Hogeschool Rotterdam, 1951, 125 pp., 4 figs., 7 figs, on 4 pp. excl.



Oberg, Kalervo : /Mter-ac/ioM anf rf;e/o/nen/ 0/ /Ante rows tw Surtwam.



USOM, Rio de Janeiro, 1955, 33 pp. typescript.



Oberg, K: TA FtsAermew o/ 5Mn'am. Surinam-American Technical Cooperative Service, Paramaribo, i960, 58 pp.



Oberg, K: TAe Goiwnwett/ Larf Se///ewe< Pyograw in Swn'nam. Conaraiii'e S/wdies 0/ Ctt/furw/ C/mnge. Dept. Anthr. Cornell Univ. Ithaca, 1965, 387 pp. (Unpublished thesis).





University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs