• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Copyright
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00050
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1966
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00050
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
    Copyright
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 8a
        Page 8b
        Page 8c
        Page 8d
        Page 8e
        Page 8f
        Page 8g
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 118a
        Page 118b
        Page 118c
        Page 118d
        Page 118e
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 134a
        Page 134b
        Page 134c
        Page 134d
        Page 134e
        Page 134f
        Page 134g
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 142a
        Page 142b
        Page 142c
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
    Back Cover
        Page 235
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Prof. Dr. G. J. Kruijer, Mej. L. J. van der Steen, Dr. J. H. Westermann, Dr. P. Wagenaar Hummelinck


nl



Voorkaft













Nederlands West-Indische Gids




nl



Titelblad



NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS










Nederlands West-Indische Gids




nl



Titelblad



NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS ONTSTAAN UIT DE WEST-INDISCHE GIDS VOX GUYANAE CHRISTOFFEL VIJF EN VEERTIGSTE JAARGANG S-GRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1966










Nederlands West-Indische Gids




nl



Titelblad



796 /y Mor/miu A/j'Ao^, rMerv/, mr/ut/ing Ae r/^A< /o (ram/a/f or /o reproduce Mb oooA: orpar/i fA?reo/m any/orm HUNTED IN THE NETHERLANDS










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



INHOUD VAN DE VIJF EN VEERTIGSTE JAARGANG Bullen, Ripley P. & Bullen, Adelaide K., Three Indian sites on St. Martin; 8 afb. waarvan 6 op vijf platen buiten de tekst Buve, R., Gouverneur Johannes Heinsius. De rol van Van Aerssen's voorganger in de Surinaamse Indianenoorlog, 1678-1680 Coolhaas, W. Ph., Dusseldorp, D. B. W. M. van, De Tweede Algemene Volkstelling Suriname 1950 Klein, W. H. A., Antieke gebruiksflessen in Suriname (Old Surinam wine bottles); 56 afb. waarvan 49 op zeven platen buiten de tekst Kruijer, G. J., Boe/jes^reAtng Lichtveld, Ursy M., De onbekende Herlein Renselaak, H. C. van, Oude kaarten van Suriname; 7 platen buiten de tekst Rivire, P. G., A policy for the Trio Indians of Surinam; 5 platen buiten de tekst Speckmann, J. D., Het taalgebruik bij de Hindostanen in Suriname & Voorhoeve, J., Verantwoording van dit nummer opgedragen aan de nagedachtenis van Johanna Felhoen Kraal 136-144 14-26 167-170 166-167 38-44 121-136 145-163 27-31 2-13 163-166 95-120 61-65










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



VI INHOUD VAN DE VIJF EN VEERTIGSTE JAARGANG Thoden van Velzen, H. U. E., Het geloof in wraakgeesten: bindmiddel en splijtzwam van de Djuka matri-lineage 45~5i Wagenaar Hummelinck, P., BtWtogra/te 175-234 Boe&fos^reAmg' 170-171 Westermann, J. H., Boe&fos/>reAmg 171-174 Wengen, G. D. van, De rijstbouw bij de Javanen in Suriname, een veranderend cultuurpatroon 66-76 Wetering, W. van, Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka 52-59 Wit, Y. B. de, Is Paramaribo te groot ? 77~93 BIBLIOGRAFIE Articles (W. H.) 175-234 BOEKBESPREKING Borges, Analola, La Cosa rfe ,4ws*na en Kene/a dwrawte /a Gerra rfe Swcesidn sao/a (7.702-7.775), 1963 (Buve) 168-170 Chandler, M. J., /l tti<fe /o reconfc tn Barftarfos, 1965 (Buve) 167-168 Gielen, Richard & Hermans, Hans, St* Js/an^s in <Ae Swn / Zes ei/anden tn de son. /irMfta-Bonatre-Cttrafao-Safca-S*. us/a<ts-S<. Maaien, 1965 (W. H.) 170 Graves, Charles, FowWeen /s/ands tn /Ae Swn, 1965 (W. H.) 171 Makinson, David H., Bacfca^os. ^4 5/wdy 0/ NortA-,4mencaw Wes/-/nrfan re/a<ton$, 7759-77^9, 1964 (C.) 166-167 Newman, Peter, Bn/is/f Gwtana. Profc/ems 0/ coAeston in an tmmtgran/ 5octe/y, 1964 (v. R.) 163-166 O/t woeker en n, 1965 (West.) 171-172 Speckmann, J. D., Marrta^e anrf Atns/it^ among /Ae /nrftans *n Sunnam, 1965 (Kr.) 145-152 jWaal Malefijt, Annemarie de, TAe /avanese 0/ Surinam: Seamen/ 0/ a />/ura/ socte/y, 1963 (Kr.) 153-159 Weyl, Richard, rrf^escAtcAte wnd LanrfscAa//5ftt'W n //amert'Aa, 1965 (West.) 173-174 Zantwijk, R. A. M. van, Las/aVagers en //oo/rfen. De soctafe en cw/<re/e ei^enAeirf t>an een rarasAisc/ie ^emeenscAa/>, 1965 (Kr.) 159-163










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



NIEUWE WEST-INDISCHE GIDS Redactie Nederland Prof. Dr. G. J. Kruijer, Mcj. L. J. van der Steen, Dr. J. H. Westermann en Dr.



P. Waoenaar Hummelincx, Ktrvfor, Sweelincklaan 84, Bilthoven.



Redactie Suriname Prof. Dr. C. F. A. Bruijnino, Dr. Ir. F. E. Essed, Dr. D. C. Geijskes, Mr. H. Pos en Dr. Mr. J. H. Adhin, i Redactie Nederlandse Antillen Drs. O. Beaujon, Drs. Carlos Romer, Mr. Eroo de los Santos, Dr. L. W. Statu van Eps en Dr. Hans Hermans, ortaru.



Eindredactie Prof. Dr. C. F. A. Bruijnino, Oegstgecst, Dr. L. W. Stattus van Ep, Curacao, en Dr. P. Waoenaar Hummeunck, jrrtarir, Bilthoven.



JV /, oktober 1966, p. 1-93 -5, december 1966, p. 95-234










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



VERANTWOORDING VAN DIT NUMMER OPGEDRAGEN AAN DE NAGEDACHTENIS VAN JOHANNA FELHOEN KRAAL Zij die aan dit nummer van de Tv'tewo Wesf-ZitrfiscA* Girfs bijdragen hebben allen op de een of andere wijze veel te danken aan Johanna Felhoen Kraal. Sommigen van hen werkten in Suriname met een subsidie van de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Suriname Nederlandse Antillen, kortweg wosuna genoemd. Johanna Felhoen Kraal was voor deze groep veelal het vaste punt in het contact met het Wosuna-bestuur in Nederland. Door haar kreeg deze relatie een persoonlijk karakter en werd Wosuna meer dan alleen maar een geldgevende instantie. Zij heeft ook de band tussen de 'Wosuna-mensen' onderling bewust versterkt.



Uiteraard lopen de persoonlijke ervaringen met haar voor ieder van ons uiteen. Voor sommigen werd zij een vriendin die deelde in zakelijke en persoonlijke zorgen. Voor anderen bleef zij een wat moederlijke raadgeefster. Een ieder besefte echter dat haar bemoeienissen gebaseerd waren op een oprechte en intense belangstelling voor het wel en wee van haar Wosuna-medewerkers. Wie binnen haar kring viel, bleef zij trouw: dat was een grondtrek van haar bijzondere persoonlijkheid.



Haar overlijden was voor ons allen een persoonlijk verlies. Zij betekende iets voor ons, ook na het onderzoek in Suriname. Wij bezochten haar graag in haar mooie werkkamer op het Koninklijk Instituut voor de Tropen. Zij was namelijk als geen ander op de hoogte en altijd bereid te helpen. Maar vaak ook kwamen wij langs voor het zelf-gezette kopje koffie en de ditjes en datjes die daarbij dan ter sprake plachten te komen.



Dat is nu voorbij.



Op een omslachtige wetenschappelijke manier willen onze artikelen niets anders zeggen dan dit: Ziehier de problemen waarover wij met Johanna gewend waren te praten; wij missen haar, nu dit niet meer mogelijk is.



J. D. Speckmann J. Voorhoeve Een 'In memoriam Johanna Felhoen Kraal' verscheen in het vorige nummer van dit tijdschrift (NW/G 44, 1965, p. 153-161), met portret en bibliografie.










Nederlands West-Indische Gids




nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


H. C. VAN RENSELAAR OUDE KAARTEN VAN SURINAME (Plaat 1-7) Voor de bestudering van de vroegste kolonisatiegeschiedenis van Suriname is het kaartmateriaal uit de tweede helft van de 17de eeuw en de eerste jaren van de 18de eeuw van groot belang.



Uit de Engelse tijd (1651-1667) is ons met zekerheid n kaart bekend. Deze gekleurde manuscriptkaart, gedateerd 1667, maakt deel uit van de William Blathwayt-atlas,* tegenwoordig aanwezig in de John Carter Brown Library te Providence in Rhode Island (Plaat 1-2). Deze kaart, welke uitvoerig besproken werd door mej. mr. Joh. Felhoen Kraal,2 geeft een overzicht van de verspreiding van de 175 plantages, aangegeven met een eigennaam of met de naam van de planter, langs de verschillende rivieren en kreken: de Surinamerivier met de Para-, Marschall-, Cassipora-, Surnau- en Pauluskreek, de Commewijnerivier met de Commetewane-, Mauricia-, Morico-, Caramacca-, Cassewinica-, Mapane-, Commewijne-, Tempati- en Peninicakreek, de Cotticarivier met de Pericakreek. Kenmerkend voor deze periode van de kolonisatie is de verbreiding van de plantages langs een menigte rivieren en kreken en het feit dat de oevers langs de benedenloop van de grote rivieren niet geoccupeerd waren. Dit laatste hangt ongetwijfeld samen met de voor de Engelse planters moeilijk te hanteren afwatering van de laaggelegen gronden.



In de Blathwayt-atlas bevindt zich ook een ongedateerde manuscriptkaart van Suriname (Plaat 3), die in allerlei opzichten lijkt op de kaart van 1667. De gelijkenis, wat algemeen kaartbeeld betreft, is zo frappant dat men wel moet aannemen dat er tussen beide kaarten verband bestaat: of beide kaarten zijn gemaakt naar een gemeenschappelijk prototype, of de een is een copie van de ander. Van een prototype is ons niets bekend. De andere mogelijkheid doet de vraag rijzen welke van beide kaarten de oudste is en als origineel aangemerkt kan worden.



Wat de ouderdom van de ongedateerde kaart betreft levert de








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


OUDE KAARTEN VAN SURINAME 3 afbeelding van het fort te Paramaribo een duidelijke limiet. Op beide kaarten is dit fort met zijn vijf bastions duidelijk aangegeven. In een verslag van gouverneur William By am lezen wij dat met de bouw van dit fort in juni 1666 werd begonnen en dat het fort ten tijde van de verovering door de vloot onder Abraham Crijxsen, in februari 1667, nog niet voltooid was. De ongedateerde kaart kan dus niet ouder zijn dan de tweede helft van 1666. Aan het al dan niet voorkomen van bepaalde namen op beide kaarten zouden wij met betrekking tot de ouderdomsbepaling niet te veel gewicht willen toekennen. Beide kaarten hebben 139 namen van planters en plantages gemeen. De ongedateerde kaart telt 25 namen die niet op de kaart van 1667 voorkomen, tegen de laatste 36 namen die niet op de ongedateerde kaart staan vermeld. Van de 36 surplusnamen van de kaart van 1667 komen er 8 ook voor op de hier onder nog te bespreken Nederlandse kaart van 1671, terwijl er van de 25 surplusnamen van de ongedateerde slechts 3 voorkomen op de Nederlandse kaart van 1671. Dit zou dan een aanwijzing kunnen zijn dat de ongedateerde kaart ouder is dan de kaart van 1667, maar daarvoor weten wij te weinig van de personen wier namen op de kaarten voorkomen. Zo vinden wij op beide kaarten de naam Allen aan de bovenloop van de Surnaukreck. Van (John) Allen is bekend, dat hij in 1665 zelfmoord pleegde na een mislukte aanslag op het leven van Lord Willoughby.* Zijn plantage werd geconfisqueerd en de baten ervan werden voortaan benut voor het salaris van de predikant. Het is dus niet verwonderlijk dat zijn naam als aanduiding van de plantage op de kaarten voorkomt. Voorts is er de naam xenbrigh, die op de kaart van 1667 voorkomt aan de Sarwakreek, maar niet op de ongedateerde kaart. Deze naam slaat ongetwijfeld op John Oxenbridge, die eind 1667 Suriname verliet en tenslotte in New England terechtkwam. ^ Het niet voorkomen van zijn naam op de ongedateerde kaart zou een aanwijzing kunnen zijn dat deze jonger is. Hoewel vaste zekerheid ons ontbreekt hebben wij een sterk vermoeden dat van beide kaarten die van 1667 de oudste is. Dit vermoeden baseren wij voornamelijk op twee feiten: in de eerste plaats bevat de kaart van 1667 de meest uitvoerige gegevens. Zo vindt men uitvoerige aanwijzingen voor de scheepvaart in de monding van de Surinamerivier en gegevens over de diepte van het water voor de kust, welke ontbreken bij de ongedateerde kaart. Wanneer de ene kaart een copie van de andere is, lijkt ons de meest volledige het origineel. In de tweede plaats lijkt het ons waarschijnlijk dat








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


4 H. C. VAN RENSELAAR de ongedateerde kaart gemaakt is door een Nederlander. Wij baseren dit op een vergelijking van verschillende namen op de kaarten: raw 2667 ongedateerde Willughby Ri Willuglibie Rivier Powells Creeke Pauwels Creeke Millart Muller Het lijkt ons mede hierom waarschijnlijk dat de ongedateerde kaart kort na de verovering in 1667 door een Nederlander gecopieerd werd van de kaart van 1667.



In de verzameling van dr. K. Vaandrager, te Amsterdam, bevindt zich een ongedateerde gravurekaart, die in allerlei opzichten lijkt op de hierboven beschreven twee kaarten. Bij onderlinge vergelijking van het kaartbeeld is zonder meer duidelijk dat de manuscriptkaart van 1667 als model gediend heeft voor deze gravurekaart. De kaart draagt als opschrift: 4 -/Veze Z)rawgW 0/ Swrranaw m^>ow te coas/ 0/ Gwiawna Ma& awa* So/rf y /oA 77wrfoM Z/yrfrogra^Aer a te sj'gwe 0/ g/a^, Sco^awd ana" /re/awo' iw te Mwon'es Z.owa"ow. Van Thorton is bekend dat hij reeds omstreeks 1667 manuscriptkaarten maakte, maar gravurekaarten van zijn hand dateren eerst vanaf 1675.6 De verschillen tussen de kaart van Thorton en de manuscriptkaart van 1667 zijn niet groot. Beide geven de namen van 175 plantages, met dien verstande dat het uiterste oosten van de kaart van 1667 niet voorkomt op de kaart van Thorton. Daardoor zijn een drietal plantages afgevallen, waartegenover Thorton een drietal namen meer vermeldt langs de Parakreek. Een opvallend groot aantal namen van planters zijn door Thorton verhaspeld, terwijl ze wel goed vermeld staan op de kaart van 1667: zoals Marwell, Upirth, Westrap, Stroy, Strange, Busning en Nuinton in plaats van respectievelijk Maxwell, Urpith, VVestrope, Story, Straunge, Bruning en Newington. Soms krijgt men de indruk dat Thorton, de kaart van 1667 raadplegend, zich vergist heeft bij het overnemen van de enigszins gothisch aandoende letters op de kaart van 1667.



Zo schrijft hij een enkele keer G waar op de kaart van 1667 een V bedoeld is, b.v. Gaust in plaats van Vauet. Toch geeft de kaart van Thorton in bepaalde opzichten meer dan de manuscriptkaart van 1667 vermeldt, voornamelijk toponymen en handelsaanwijzingen. Mogelijk heeft Thorton hiervoor een teruggekeerde Engelse planter, dan wel een reisverhaal geraadpleegd.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


OUDE KAARTEN VAN SURINAME 5 Wij houden het erop dat de kaart van Thorton, die het feitelijke kolonisatiepatroon van Suriname omstreeks 1667 weergeeft, vervaardigd werd naar voorbeeld van de manuscriptkaart van 1667 en waarschijnlijk dateert uit de periode 1675-1680.



De eerste kaart van Suriname, waarvan wij met zekerheid weten dat hij door een Nederlander is vervaardigd, dateert van 1671 (Plaat 4). Deze gegraveerde kaart draagt het opschrift: Caer/e o//e rer/ooMtngt; van de ffr Mieren ran Swrinawe en Cowweu'yne we/ rerscAeyie Crefcen y/ dese/re s/>rMy/emie a/s Para Swrmoo en Co/-ica enJe /inaVr weer ge/ycA Ve mm /egetitroorrftVA eiroow/ werden /Inno 267/. De plantages worden op deze kaart aangegeven met de namen van de planters in cursief schrift wanneer het een plantage zonder meer betreft, in kapitaal drukletters wanneer de plantage een suikermolen bezit, blijkens de op de kaart vermelde aanduiding: 'De Romeynse letters zijn suykermolens'. Hoogstwaarschijnlijk is deze kaart vervaardigd door de landmeter Willem Mogge, die op 12 augustus 1667 instructie kreeg van de ter Admiraliteit gecommitteerde Raden der Staten van Zeeland om een 'pertinente en correcte caerte van geheel Serename' te maken.' Een exemplaar van de kaart van 1671 was in het bezit van Jhr. J. W. Six. Na diens dood werd de kaart op een veiling verkocht en kwam tenslotte terecht in de verzameling van dr. Vaandrager. Een tweede exemplaar maakt deel uit van de William Blathwayt-atlas in de John Carter Brown Library.



Volgens opgave van Mulert bezat Jhr. Six eveneens een met de pen bijgewerkt en fraai gekleurd exemplaar van deze kaart.



Een handcopie van deze 'bijgewerkte' kaart staat afgedrukt bij het artikel van Mulert.* Ook deze 'bijgewerkte' kaart bevindt zich tegenwoordig in de collectie van dr. Vaandrager, die ons toestemming verleende de kaart te bestuderen. Hierbij bleek dat Mulert zich wat betreft het met de pen bijwerken heeft vergist.



Wij hebben hier te maken met een nieuwe druk van de oorspronkelijke kaart van 1671, waarvoor in de koperen plaat gegraveerde veranderingen werden aangebracht. Een aantal namen van planters werd bijgevoegd, terwijl bovendien de oorspronkelijk 'kale' plaat werd voorzien van een cartouche en een aantal afbeeldingen van Indianen, Nederlandse kooplieden, schepen, dieren en tropische gewassen. De laatste 1 van het jaartal 1671 werd veranderd in een 7, zodat we het jaartal van de nieuwe druk op 1677 kunnen stellen. Van deze tweede druk uit 1677 bevond zich vroe-








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


6 H. C. VAN RENSELAAR ger ook een exemplaar in het Algemeen Rijksarchief.^ Deze ging echter verloren bij de brand op de Wereldtentoonstelling van 1931 te Parijs. Een fotocopie van het exemplaar in het Algemeen Rijksarchief bleef echter bewaard en aan de hand daarvan blijkt duidelijk dat het origineel geheel overeenkomt met de kaart uit de collectie Vaandrager.



Dat de kaart van 1677 inderdaad de kolonisatiesituatie van dat jaar weergeeft is onjuist. Op de kaart komen nl. tenminste 8 namen voor van Engelse planters waarvan vaststaat dat zij Suriname in 1675 hebben verlaten._ Het in de kaart van 1677 weergegeven kolonisatiepatroon komt overeen met de situatie in de jaren 1671-1675 en ligt waarschijnlijk dichter bij 1671 dan bij 1675.



Wanneer men de oorspronkelijke kaart van 1671 vergelijkt met de Engelse kaart van 1667 valt het op dat het aantal plantages in 1671 (107) belangrijk minder is dan het aantal in 1667 (175). Dit wordt verklaard door het wegtrekken van een deel der Engelse planters in 1667 en de volgende jaren, terwijl er nog onvoldoende Nederlandse planters waren aangekomen om hun plaatsen in te nemen. De grootste achteruitgang valt te bespeuren in het gebied van de Para en de Commewijne, terwijl het aantal plantages in de Surinamerivier vrijwel gelijk blijft. Dit gaat gepaard met het verlaten van de kleine kreken. Deze concentratie staat in verband met de vrees van de kolonisten voor een aanval van buiten Suriname. Was men te verspreid langs de kreken dan zou het in tijden van gevaar niet mogelijk zijn op tijd de weerbare mannen te verzamelen. 11 Van de kaart van 1671 bestaat nog een derde bijgewerkte heruitgave met een ander cartouche 12 en het opschrift: Pas&aer/ vaie /?nneren ran Swr/nawe e Coramemyne wei Oe&en t< ie Se/i>e s/>rtty/ewie a/s Para. 5nnoo e Co#eca .,4 wier weer ge/yc& ite mm 7VgewM>ooraVc/j iewoofla" werie iam By //ewin' .Donc&er in ie iWe6rwgsteeg'.. De kaart is opgenomen in De Zee-///as 0/ Wa/er-Waere/<, yertoonenie a//e Zeevan Ae< e&enie ies aeri-6oiews. iVj'ewwe/yc&s a/is wtVgei4ws/eriaw Z/enin Z>owc&er. De atlas die wij zagen in het Scheepvaartmuseum te Amsterdam miste de titelpagina. In plaats daarvan was een gedrukte Engelse vertaling van de titel met het jaartal 1678 ingeplakt. Het jaar 1678 wordt echter niet in de bibliografie van Tiele 13 genoemd als een jaar van uitgave van een van de edities van de Zee-^4//as van Hendrick Doncker. Het kolonisatiepatroon op de kaart van Doncker komt overeen met








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


OUDE KAARTEN VAN SURINAME 7 dat van de tweede versie van de kaart van Mogge, daterend dus uit de periode 1671-1675.



In De Groote iWewwe FermeerieyoV Z*?-/ltfas o/te rer/oonaV in sig/t a/k ie Zee-ZKs/en i<*s _4ardri/fcs By /oAannes ran AVw/fn 16&/ bevindt zich eveneens een gegraveerde paskaart van Suriname. Deze kaart draagt het opschrift: Pasaar/ ran aV /frriere Commetflmt .Sf/r/namf ?n C/>axama Door FoogA/ Geome/ra <'^4ws/errfam o)' /o/jan's ra AV/fn j6<fy.



Wat kaartbeeld betreft gaat deze kaart niet terug op de eerste Nederlandse kaart van 1671. Ook deze kaart vermeldt een aantal plantages in totaal 34 aangeduid met de namen van planters.



De namen betreffen alle planters die in de periode 1671-1675 in Suriname verbleven, met dien verstande dat er in die jaren veel meer plantages waren. Weliswaar heeft Suriname in de jaren 1675-1683 een bijzonder moeilijke periode doorgemaakt, maar nergens vinden wij aanwijzingen dat het aantal plantages in die tijd zo sterk daalde als de kaart uit de atlas van 1684 doet vermoeden. Wij achten deze kaart een onbetrouwbare bron voor de bestudering van de Surinaamse kolonisatiegeschicdenis en wij zullen hem dan ook niet in onze verdere beschouwingen betrekken.



Uit 1686 dateert een manuscriptkaart van Suriname welke deel uitmaakt van een handschrift met het journaal van een reis die enige Labadisten in 1686 langs de rivieren van Suriname maakten op zoek naar een gunstige plaats voor een landbouwkolonie. Een beschrijving van het journaal, alsmede een copie van de kaart vindt men in een artikel van Knappert.^ Het manuscript, oorspronkelijk aanwezig in de Koloniale Bibliotheek van Suriname, berust nu in de bibliotheek van het Surinaams Museum te Paramaribo. Toen dr. J. Voorhoeve het manuscript daar in i960 bestudeerde bleek de bijbehorende kaart te zijn verdwenen. Voor onze beschouwing moeten wij ons dus baseren op de copie uit het artikel van Knappert. Bij de beoordeling van de kaart dient men in gedachten te houden dat de samenstellers blijkens het reisverslag een tocht maakten langs de Suriname, de beneden-Commewijne, de Cottica en de Para. Zij bezochten niet de boven-Commewijne met zijn zijkreken, evenmin de Perica, de Paulus- en de Surnaukreek. De plantages langs de boven-Commewijne en de Perica worden wel op de kaart weergegeven. Dit moeten dus gegevens uit de tweede hand zijn, wat niet wil zeggen dat ze onjuist zijn. Onjuist lijkt ons wel dat er geen plantages langs de Pauluskreek zijn aangegeven. Uit een brief van gouverneur van Som-








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


H. C. VAN RENSELAAR melsdijck van maart 1688 ^ weten wij dat er in begin 1688 in de Pauluskreek 7 plantages waren. Het is waarschijnlijk dat deze plantages er ook al ten tijde van de reis der Labadisten waren, temeer daar er in de Pauluskreek vanaf het begin van de kolonisatie plantages waren en dit gebied weinig of geen last ondervond van overvallen door Indianen. Het lijkt ons geoorloofd deze 7 plantages bij het aantal vermeld op de kaart van 1686 op te tellen. Wanneer men nu de kaart van 1686 vergelijkt met de eerste Nederlandse kaart van 1671 dan blijkt dat het aantal plantages in de tussenliggende jaren belangrijk is uitgebreid nl. 148 (inclusief de 7 plantages van de Pauluskreek) in 1686 tegen 107 in 1671.



Verder blijkt dat de Para geheel en de linkeroever van Suriname op n plantage na, ontvolkt zijn in 1686. Dit is het gevolg van de overvallen door Indianen in samenwerking met weggelopen slaven ten tijde van gouverneur Heinsius en zijn opvolger (1678-1683).



In 1684 werden de Indianen na een aantal strafexpedities door van Sommelsdijck definitief bedwongen, maar in 1686 had het getroffen gebied zich nog niet hersteld.^ Daarentegen is de boven-Commewijne in de jaren 1671-1686 sterk in betekenis toegenomen, zowel wat het aantal plantages betreft als in relatieve betekenis. Het zwaartepunt van de kolonie verschoof in deze jaren van de Suriname-rivier naar de boven-Commewijne. Tevens kwamen in de genoemde periode de Cottica en de Perica voor het eerst op als plantage-gebieden. Voorts blijkt uit de kaart van 1686 dat de concentratie van de plantages langs de grote rivieren, die kenmerkend is voor de situatie in 1671, geen wezenlijke trek van het kolonisatiepatroon is gebleven, want in 1686 waren weer allerlei kleine kreken, vooral die van de boven-Commewijne, met vele plantages bezet.



In het Algemeen Rijksarchief bevindt zich een manuscriptkaart i' (Plaat 5) van de hand van de landmeter Maurits Walraven, gedateerd 2 april 1715, die blijkens het opschrift een copie is van een kaart die eertijds berustte op het West-Indisch Huis te Amsterdam. Het origineel is echter vrij nauwkeurig te dateren. De kaart vermeldt nl. de namen Leeuwaarder Vaart en Langen Delft voor gedeelten van de Wanicakreek (een zijkreek van de Coermotibo). Deze namen zijn gegeven door de Labadisten op hun reis in deze gebieden in 1686. Verder draagt het fort bij de samenvloeiing van Commewijne en Cottica nog de naam Fort Commewijne, welke naam in 1688 werd gewijzigd in Fort Sommelsdijck. Er bestaat een grote gelijkenis tussen de copie-








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


Plaat i. (Tekening naar de) gekleurde manuscriptkaart (1667) uit de William Blathwayt-atlas, uit H^./.G. J2, 1951.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


1'i.aatj. C.fklounU- manuscriptkaart (iO;) uit do William Blathwaytatlas. John Carter Brown Library.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


// Plaat 3. Ongedateerde manuscnptkaart (1668?) uit de William Blathwayt-atlas. John Carter Brown Library.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


Plaat 4. Gegraveerde kaart van William Mogge, 1671.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


f >/_ '<U V' i ^i-*/ /ir/ A <Ws/yv X j Plaat 5. Manuscriptkaart van Malkits Walkaves, 1715. Alg. Rijksarchief. Copie van de Labadistenkaart van 1686.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


Plaat 6. Kadastrale manuscriptkaart van de plantages langs Coninicwijne en Cottica van Johan Sas, 1701. Alg. Rijksarchief.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


y..^--.^ f _r-Plaat 7. Kadastrale manuscriptkaart van de plantages langs de Para, 1706. Alg. Rijksarchief.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


OUDE KAARTEN VAN SURINAME 9 kaart van 1715 en de Labadistenkaart van 1686, zodat wij mogen aannemen dat het origineel van de copiekaart van 1715 gemaakt is naar voorbeeld van de Labadistenkaart.*8 Het lijkt ons zeer waarschijnlijk dat het origineel van de copiekaart van 1715 dateert uit het jaar 1687. Hoewel deze kaart geen nieuw inzicht levert voor de situatie omstreeks 1686 die wij uit de Labadistenkaart leerden kennen, heeft de copiekaart van 1715 toch een grote verdienste. Het origineel van de Labadistenkaart moet zeer onduidelijk geweest zijn, zodat Oudschans Dentz, die de kaart voor het artikel van Knappert liet copiren, vele plantersnamen niet of niet goed kon lezen, zodat deze in het artikel sterk werden verminkt of geheel wegvielen. Met de zeer duidelijke copiekaart van 1715 zijn deze onduidelijkheden alle op te lossen.



Een bekende oude kaart van Suriname is van de hand van J.



Ottens. Deze kaart, die opgenomen is in Herlein's #escArt/Wng der Fo/&s/>/an/tng Swmtawe (Leeuwarden 1718), met als titel iVtewwe Aaar< van 5Mrj'namc reWonena*e ie s/romen en /an ran SMmtame, Comoa-jw en MaraK'i'm, ge/cgen tn Zmio* o/> ie &ws/en ran Cartfaina 6 gr. enoorien ie Linie f^wtnod me< naaww&ewnge aanwijzinge van a//e s/eien, s/er&en en P/an/agiVn mtsgaa'ers ie rfte/^e ier stomen ro/gens ie nieMifs^e K/aarnem/ngen <e ^4ms<eriaw 61; /. OMens, is vervaardigd tussen de jaren 1688 en 1718. Bijlsma bepaalde het jaar van uitgave van deze kaart op een tijdstip na 1713. In dit jaar werd nl. het op de kaart aangegeven wachthuis op de Parnassusberg gebouwd.^ Een vergelijking van de kaart van Ottens met de eerste Nederlandse kaart van 1671 en die der Labadisten laat zien dat Ottens zijn kaart voornamelijk samenstelde door combinatie van deze twee kaarten. Zelfs de toponymen Leeuwaarder vaart en Langendelft werden van de Labadistenkaart overgenomen. De kaart van Ottens, die ook in cartografisch opzicht voor zijn tijd bijzonder slecht is, is volkomen onbetrouwbaar als bron voor de kolonisatiegeschiedenis van Suriname.



In zijn artikel over de kartering van Suriname tijdens het bewind van gouverneur van Sommelsdijck vermeldt Bijlsma de briefwisseling tussen van Sommelsdijck en de Directeuren van de Sociteit betreffende de vervaardiging van een kadastrale kaart van Suriname. Blijkens deze correspondentie stuurde van Sommelsdijck tussen 1685 en 1688 verschillende deelkaarten naar Nederland om ze te doen snijden en vermenigvuldigen. In 1687








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


10 H. C. VAN RENSELAAR begon men in Nederland met het drukken. Van deze gedrukte kaarten, alsmede van de overgezonden manuscriptkaarten is voorzover ons bekend niets bewaard gebleven. Bijlsma verwijst dan verder naar de reeds besproken copiekaart van 1715. In het Rijksarchief vonden wij echter een tweetal kadastrale kaarten respectievelijk van 1701 en 1706, beide in manuscript. De eerste 20 (Plaat 6), daterend van 15 maart 1701, draagt als opschrift Kaarte #"/?merew Cowicme < Cotca 6-den J5e / Lew/emaewS, rfoor Sas ^4m J70J. / Comwaze^wa a/s Lawiraeter geairaj'steer z uaw 5n'naawe. De kaart geeft een nauwkeurig beeld van de situatie langs de Commewijne en Cottica benevens de zijkreken van deze rivieren. De verschillende kavels zijn genummerd maar de lijst van namen, corresponderend met de nummers, die waarschijnlijk oorspronkelijk aan de kaart was toegevoegd hebben wij niet gevonden. De tweede kadastrale kaart 21 dateert van augustus 1702 (Plaat 7). Hij draagt geen opschrift en het is niet bekend wie de maker is. De kaart geeft een overzicht van de plantages in de Para, waarvan behalve de kavels ook de namen van de plantages zijn aangegeven.



Voor de kaart van 1701 geldt het bezwaar dat wij niet beschikken over de betekenis van de vermelde nummers. Wanneer wij er van uitgaan dat Ho kavels met een gelijk nummer gezamenlijk <^n plantage vormen, komen wij tot een aantal van 119 plantages in het gebied dat door de kaart wordt bestreken. Het is echter mogelijk dat achter sommige nummers de aanduiding 'verlaten' zou moeten worden geplaatst, al is het niet waarschijnlijk dat dit in deze tijd een groot aantal plantages zal betreffen. Voor een algemene indruk speelt het verschil van enige plantages echter geen wezenlijke rol, zodat wij ons gerechtvaardigd voelen de kaarten van 1701 en 1706 (waarvoor dit bezwaar niet geldt) te vergelijken met de Labadistenkaart van 1686. Wij zien dan dat de uitbreiding van het aantal plantages aan de boven-Commewijne, vooral aan het benedengedeelte, zich over de periode 1686-1701 voortzet.



Tijdens het bewind van gouverneur van Sommelsdijck (1683-1688) zijn de planters nl. ook begonnen de lager gelegen gronden in cultuur te nemen. Eveneens aan de zijkreken gaat de uitbreiding voort (Mapane- en Tempatikreek). Ook in de Cottica neemt het aantal plantages in deze periode toe. Daarentegen geeft de Perica een lichte achteruitgang in aantal plantages te zien, maar gezien de aaneengesloten kavels op de kaart van 1701








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


OUDE KAARTEN VAN SURINAME II heeft men hier eerder te maken met een concentratie van een aantal kleine plantages tot een geringer aantal grotere plantages, dan met een teruggang van de cultivatie. Voor 1706 vinden we een aantal van 31 plantages in de Para. Hieruit blijkt dat deze streek zich weer geheel hersteld heeft van de schade in de jaren 1678-1683 door de Indianen aangericht en zich opnieuw heeft ontwikkeld tot een belangrijk plantagegebied. fl.Kier of Ar* Parakreek AANTAL PLANTAGES /?_ J667 29 Nerf. I 167/ 16 .afatrfufen /6<S6 lAarfash 770/ '. A'adas/r, 1706 31 Surinamerivier Marschallkreek Cassiporakreek Surnau kreek Pauluskreek 73 7 2 16 5 68 27 5 1 1 6 103 76 32* Beneden Commewijnerivier Orleanakreek Boven Commewijnerivier 6 Commetewanekreek Mauriciakreek 6 Moricokreek 1 Caramaccakreek 8 Cassewinicakreek 6 Mapanakreek 9 Commewijnekreek Tempatikreek 1 Peninicakreek 1 Bottelskreek 15 I 42 9 1 5 5 5 7 36 8 1 5 8 13 6 5 1 Cotticarivier Pericakreek Motkreek Totaal 38 3 2 175 15 107 75 9 25 141* 83 13 18 5 te vermeerderen met 7 plantages in de Pauluskreek.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


12 H. C. VAN RENSELAAR AANTEKENINGEN 1. Deze atlas werd samengesteld in de periode 1680-1685 ten behoeve van William Blathwayt, toen Secretary of the Lords of Trade and Plantations. De atlas bevat 48 kaarten, daterend van verschillende jaren en betrekking hebbend op gebieden waar Engelse koloniale belangen gevestigd waren. Onder de 48 kaarten bevinden zich 13 manuscriptkaarten en 35 gravures. Van het najaar 1668 tot januari 1672 verbleef Blathwayt in den Haag, als secretaris van Sir William Temple. Mogelijk verwierf hij in deze periode de kaarten van Nederlandse origine, die deel uitmaken van de atlas. Van deze atlas wordt door de John Carter Brown Library een facsimile-uitgave voorbereid, welke in 1966 het licht zal zien. 2. Johanna Felhoen Kraal: Emily Hahn's boek over Aphra Behn, romantiek en feiten. PK./.G. 32, 1951, p. 143-153, krt. 3. Ashmolean MSS (Bodleian), ff. 109-122. Zie V. T. Harlow: Colonising Expeditions to the West-Indies and Guiana 1623-1667.



HaWwy/ Socie*}', (2) 56, 1924 (p. 201-202). 4. Zie Harlow (p. 144, 216). 5. Zie J. M. van der Linde: //ei tnsioen t/aw //errnAw/ en Ae< der Morafi5cAe Broeders tn Swnwawie J7J5--TS63, diss. Utrecht, 1956 (p. 22). 6. Gegevens verstrekt door Miss Jeanette D. Black, assistant librarian van de John Carter Brown Library. 7. Zie F. E. Mulert: De eerste uit Nederland naar Suriname gezonden landmeters (1667). Ty'dscAr. ylardr. Gew. (2) 29, 1912, p. 316_319; 30, 1913, P- 38-44-8. Zie het artikel van Mulert: 2\/4.G. (2) 30, 1913 (p. 42). 9. Inventaris kaarten no. 1666. 10. Zie de lijst met namen van vertrekkende Engelse planters in de brief van gouverneur Versterre aan de Staten van Zeeland (juli 1675), .RyftsarcAte/ in Zee/and: S/w/tAen wi/ SuWname no. 263. 11. Een request van 11 maart 1671 aan de Staten van Zeeland, ondertekend door 48 inwoners vermeldt o.m.: "Maer het getal van de blancke menschen, is tzedert dat de Colonie door de wapenen van U Ed. Mog. is gebracht aanden Staedt vande Vereenighde Nederlanden merckelijck vermindert, gelijck tzelve dagelijckx noch is verminderende, zijnde het meerendeel veroorsaeckt door dien veele Engelsch; ten tijde van redditie van dese Colonie, van hier zijn vertrocken gelijcker nu wederom op nieuws; met de komste van Mayr, Bannester en andere Commissarissen vande Koninck van groot Brittangnie met de schepen tot dien lijnde bij zijne Majt. gesonden, een goet getal vande Engelsch natie, vandese Colonie affgegaen is.



Zijnde tgetal vande Blancke oock vermindert door het affsterven vandeselve, alsoo dit Landt tsedert vier a 5 Jaeren nu en dan met extraordinaeris Zieckten en sterfte besocht is geworden het welcke de Indiaenen ruijm zooveel, als de Europiaenen heeft getroffen en tegens alle dese verswackinge komt zoo weynigh volck van Europa, inde plaets dat zulcx niet en meriteert genoemt te worden. Zoo dat het getal van blancken, zoo Christenen als vande Joodsche Natie, hier tegenwoordigh niet en is, boven 800, vrouwen en kinderen daerinne








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl

Renselaar, H.C. van



Oude kaarten van Suriname


OUDE KAARTEN VAN SURINAME 13 begreepen, ende dese zijn daeren boven noch door dit groote Landt, op de riviere Zerenam en Commewine, alsmede langhs die hoogh op navigabele kreecken ofte killen, die inde voorschreven rivieren uijtwaeteren, zeer verre vande andren verspreyt Waerdoor dese geringe macht noch zoo merckelijck verswackt en genoeghsaem onbequaem gemaeckt wort; om eenigen den minsten vijandelijcke aenval te resisteren". JyAsarcA*/ in Z/aui, 5/uAAn w/ Surinam* no. 5. 12. In de cartouche komt de afbeelding voor van een suikermolen, welke afbeelding ontleend is aan een overzichtskaart van Brazili, het zg. 'Groot Tableau', opgenomen in het boek van Caspar Barlaeus: JVfeWawds Brazt/t< onaV AW 6wtnd nan _/oAan A/auri/s, 13. P. A. Tiele: AT<fer/an4icA Bi6/ogra/>Ae t/an Land- n Amsterdam 1884. 14. L. Knappert: De Labadisten in Suriname. IV./.G. <$, 1926, p. 193-218, met uitslaande kaart. 15. R. Bijlsma: De karteering van Suriname ten tijde van Gouverneur Van Aerssen van Sommelsdijck. W./.G. 2, 1921, p. 351-354. 16. In het reisverslag van de Labadisten vindt men over de door de planters in de Para verlaten plantages de volgende opmerking: "Zij verstrekten ons tot droevige monumenten van hun barbarische woede" (hun = de Indianen). Zie het in 14) vermelde artikel van Knappkrt. 17. Inventaris kaarten no. 590 supplement. 18. Bijlsma noemt in zijn in 15) vermeld artikel de copiekaart van 1715, waarvan hij terecht opmerkt dat hierop de situatie ten tijde van het bewind van gouverneur van Sommelsdijck wordt weergegeven.



Hij was echter niet op de hoogte van het bestaan van de La bad is tenkaart. Wonderlijk genoeg was Knappert, die in 1926 de Labadistenkaart beschreef, niet bekend met het bestaan van de copiekaart van I7I5-19. Zie het in 15) genoemde artikel van Bijlsma. 20. Inventaris kaarten no. 592 supplement. 21. Inventaris kaarten no. 591 supplement.








Nederlands West-Indische Gids

Henselaar, H. C., van


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



R. BUVE GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS DE ROL VAN VAN AERSSEN'S VOORGANGER IN DE SURINAAMSE INDIANENOORLOG, 1678-1680 De Europese kolonisators op het Zuidamerikaanse continent hebben vrijwel allen behendig gebruik gemaakt van de onderlinge vijandschap der indiaanse volken om hun gezag in de kolonie hechter te kunnen vestigen en eventuele concurrenten de pas af te snijden.



Zo maakten de Zeeuwen in Essequibo en Demerary dankbaar gebruik van de traditionele vijandschap tussen de Caraben en de Arowakken om met de hulp van de eerstgenoemden de Spanjaarden te bestrijden, die Arowakken als hulptroepen gebruikten. Ook in de Engelse kolonie Suriname ontwikkelde zich langs deze lijnen een belangengemeenschap tussen de Carabische volken en de planters aldaar. De Caraben werden door de Engelse planters niet in slavernij gebracht, doch werden zelf de tussenpersonen in de rode slavenhandel. Zij leverden de vrouwen en kinderen van hun tijdens stamoorlogen gevangen genomen tegenstanders aan Engelse handelaren in ruil voor Europese snuisterijen en genotmiddelen. Weggelopen slaven, zowel negers als indianen werden door de Caraben gevangen of gedood. Door visserij en jacht op schadelijk wild bewezen de Caraben aan vele planters grote diensten. Ze werden dan ook beschouwd als vrije indianen die zich ongestoord in de kolonie konden bewegen.



Dankzij deze vriendschap konden de Engelse en Joodse kolonisten hun plantages tot ver in het binnenland aanleggen zonder groot gevaar voor aanvallen van indianen. Bovendien groeide de blanke bevolking van de toenmalige Engelse kolonie zo snel dat reeds na enkele jaren een militair overwicht op de indianen verzekerd scheen. Gouverneur Byam kon in 1665 steunen op 1500 weerbare mannen, een getal dat pas na een kwarteeuw Nederlands bestuur weer kon worden gevenaard. 1 Na 1665 ging deze belangengemeenschap tussen de Caraben en de kolonisten ten gevolge van belangrijke demografische en










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 15 politieke veranderingen in de kolonie geleidelij kaan afbrokkelen om tenslotte in het tegendeel te verkeren. Een zware epidemie, overigens nergens nader gespecificeerd, decimeerde de blanke bevolking van Suriname dusdanig dat Abraham Crijnssen, die in februari 1667 in de Surinamerivier arriveerde om de kolonie in opdracht van de Staten van Zeeland te veroveren, zijn taak zonder moeite kon volbrengen. Hij vond tegenover zich slechts een garnizoen van honderd Europeanen en zestig negers in een onvoltooid fort. 2 De correspondentie rond de overgave van Suriname aan de Zeeuwen werpt een duidelijk licht op de positie van de Caraben in het kader van deze machtswisseling. Byam achtte het nodig in de voorwaarden voor de overgave een apart artikel te laten opnemen om de Caraben, die altijd hadden geholpen om de kolonie te verdedigen, nu te beschermen tegen de weerwraak van de Zeeuwen en de Arowakken. Vooral de laatsten schijnen Crijnssen vlijtig te hebben geholpen tegen de Engelsen die immers de beschermheren van hun Carabische vijanden waren. Gouverneur William Willoughby van Barbados was tenminste zeer verbitterd over de houding van de Arowakken en zond na de oorlog een geheime strafexpeditie naar Suriname om een aantal Arowakse dorpen plat te branden. Crijnssen wist de expeditie echter toevallig te onderscheppen en liet een fel protest indienen te Londen over deze verbreking van de pas gesloten vrede. Willoughby rechtvaardigde zich te Londen met een schrijven dat aan duidelijkheid niets te wensen overliet: "Presume there may be a very great complaint concerning a commission granted to Major Needham against the Arwacas and will therefore advise what they are: This Nation is one of the most powerful on the coast of Guiana, mortal enemies to the Caribs, who were and still are our firm friends, and during the Dutch war committed horrid cruelties against the English by instigation of the Dutch."3 Wij mogen derhalve wel aannemen dat de verhouding tussen de Zeeuwen en de Caraben werd beheerst door een groot wederzijds wantrouwen, nog verergerd door het feit dat de Zeeuwse autoriteiten de indiaanse talen niet machtig waren en voor hun communicatie geheel op niet altijd onpartijdige Engelse tolken waren aangewezen.



Crijnssen volgde echter vanaf het eerste begin een politiek van verzoening ten opzichte van de Caraben. Hij achtte het onnodig dat de Arowakken en de Caraben nog langer oorlog met elkaar voerden, daar immers het gehele gebied tussen Cayenne en Spaans










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



l6 R. BUVE Guyana in Nederlandse handen was: "De maxime van de Engelschen om altijt den brandt van oneenigheyt tusschen deese twee Natin te voeden niet en sal ervolght werden."* Toen Crijnssen dan ook van de Caraben een klacht ontving over de herhaalde aanvallen van Aro wakken uit Berbice vroeg hij onmiddellijk aan commandeur Bergenaer van Berbice aan deze aanvallen een einde te willen maken, doch anderzijds wilde hij ook niet langer toestaan dat de Caraben nog de Arowakken aanvielen. Ook Gouverneur Lichtenberg streefde naar een goede verhouding met de Caraben, noodzakelijk voor de veiligheid van de plantages: "... sal deselve sooveel mogelich is door alle middelen van civiliteyt en politie die daertoe moeten aangewent worden, trachten te obligeren ende mijn best te doen om de tael te leeren, want het een volck is dat, als men der meede spreecken kan, men Leyden kan soo men wil, 't geene de Engelschen groote voordeel doet, waar hier bijkans niet eenen Engelschman is, of spreekt goet Indiaansch, 't welck ook mettertijd onse Natie leeren sal."5 Niettemin bleven de Caraben moeilijk handelbaar en gedroegen ze zich zeer onafhankelijk. Ondanks de pogingen van opvolgende bestuurderen om een einde te maken aan de intertribale oorlogen, bleven de Surinaamse Caraben en de Arowakken uit Berbice elkaar overvallen en beklaagden ze zich bij de overheid over elkaars wandaden. De Surinaamse Caraben toonden zich in toenemende mate geprikkeld omdat het Nederlandse bestuur hen niet die vrijheid van handelen liet die ze onder de Engelsen gewend waren, terwijl ze bovendien in toenemende mate te lijden hadden van knevelarijen door blanke handelaren of 'bokkenruylders', bij wie de Caraben vaak zwaar in het krijt stonden.



Toen in 1675 twee handelaren aan de Coppename werden vermoord, besloot gouverneur Versterre om een flinke strafexpeditie te sturen. De indiaanse hoofdman wist echter te ontsnappen en uitte de bedreiging dat hij de Nederlanders zou gaan beoorlogen, een bedreiging die men zich drie jaar later in Paramaribo levendig zou herinneren.



De slechter wordende verhouding met de Caraben ging ongelukkigerwijze gepaard met een voortdurende afname van de blanke bevolking, waardoor de weerbaarheid van de kolonie tegen binnenlandse en buitenlandse vijanden gestadig afnam. Lichtenberg en Versterre zagen dit gevaar duidelijk in en trachtten door de verlening van gunsten en het uitvaardigen van verbodsbepalingen de voortdurende emigratie van Engelsen en Joden










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 17 tegen te gaan. Desondanks vertrokken vele planters naar Engels gebied, vooral door toedoen van gouverneur Willoughby van Barbados en de kuiperijen van afgezanten van de Engelse koning die de planters voortdurend onder druk trachtten te zetten. In 1671 was het aantal blanke inwoners dan ook reeds gedaald tot 800, een getal dat acht jaar later nog eens was gehalveerd. Deze sterke afname van de blanke bevolking zal de Caraben niet zijn ontgaan en ze hebben er op het juiste moment gebruik van gemaakt.



Na de dood van Pieter Versterre werd Abel Thisso plaatsvervangend gouverneur, een functie die hij door de onmiddellijke dood van de nieuw benoemde gouverneur Tobias Adriaenssen, kon blijven vervullen tot de komst van Johannes Heinsius in december 1678. Thisso was echter voordien reeds commandeur geweest van Tobago en had zich aldaar doen kennen als tactloos en wreed in de omgang met de indianen, welke uiteindelijk tegen hem in opstand kwamen; een ontwikkeling die zich kort daarop in Suriname onder zijn bewind eveneens zou gaan voordoen.



Uit de brieven van Abel Thisso kunnen we opmaken dat de guerilla in de tweede helft van het jaar 1678 vrij plotseling moet zijn begonnen. Zowel van de Pirica, en de Commewijne, van Thorarica en de Parakreek kwamen tegelijkertijd berichten over aanvallen van de indianen, die de plantages overvielen en de blanken vermoordden. Negerslaven werden aanvankelijk eveneens vermoord, doch al spoedig begonnen de rebellen hen over te halen om over te lopen, hetgeen dan ook in toenemende mate gebeurde. Het maatschappelijk en economisch leven kwam binnen korte tijd grotendeels tot stilstand. Suikermolens, rietvelden en kostgronden werden door de opstandige indianen platgebrand, vele negerslaven vluchtten de bossen in of sloten zich aan bij de indianen en op meerdere plaatsen, vooral langs de Surinamerivier, was het de kolonisten zelfs overdag niet meer mogelijk zonder gewapend geleide hun huis te verlaten. De Parakreek, waar aan het begin van de oorlog nog 16 plantages lagen, moest na enkele maanden zelfs geheel worden ontruimd, terwijl de planters zich terugtrokken op Paramaribo en het fort Zeelandia.



Temidden van deze chaos en verwarring betrad Johannes Heinsius in december 1678 de Surinaamse bodem, hoogstwaarschijnlijk onkundig van de dramatische ontwikkelingen van de laatste maanden, want hij schreef aan de Staten dat hij de zaken heel anders had aangetroffen dan hij had verwacht.' Ongetwijfeld zal Heinsius bij zijn pogen deze critieke situatie het hoofd te










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



l8 R. BUVE bieden veel steun hebben gehad van zijn ervaringen als Raad van Justitie in het belegerde Recife, de hoofdplaats van het vroegere Nederlands Brazili. We ontmoeten tenminste in zijn correspondentie vele referenties aan de strijd tegen de Portugezen en hun indiaanse bondgenoten. Het geestelijk klimaat van de belegerde veste was Heinsius dan ook niet vreemd. Vooreerst nam hij een aantal maatregelen die de onmiddellijke veiligheid van Paramaribo en het fort moesten verzekeren en de paniek onder de planters moesten wegnemen. Het weinig verheffende gedrag van commandeur Thisso en een grote groep planters die reeds aan boord van schepen waren gevlucht, werd door Heinsius aan de kaak gesteld. De veiligheid van de stad werd gewaarborgd door het oprichten van een palissade rond de stad waarbinnen voldoende ruimte was uitgespaard om kostgronden voor de voedselvoorziening aan te leggen. De monding van de geheel verlaten Parakreek werd op bevel van gouverneur Heinsius door kapitein Plijster afgegrendeld met een militair commando, terwijl de overige troepen onder van Ruyven op Sandpunt (Thorarica) werden gelegerd.' Door deze eerste maatregelen werd de kolonie wel tijdelijk gered, doch voor het bedwingen van de opstandige indianen die op veel plaatsen in de kolonie heer en meester waren, ontbrak het Heinsius ten enen male aan mankracht. Hij verzocht de Staten-Generaal dan ook om directe zending van 200 soldaten met vivres en materialen voor het magazijn, benevens een licht fregat voor patrouillediensten.



Heinsius dacht echter niet alleen aan blanke militairen. Ook moesten er indiaanse hulptroepen worden aangevoerd en zelfs vatte hij het plan op een negercorps op te richten, naar analogie van de negercorpsen die door de Portugezen in de strijd tegen de Nederlanders in Brazili waren ingezet: "Ben van intentie een Comp. Negros op te righten en tot soldaten te maken, belovende haer ten eijnde van vier jaren dienst vrijdom; in Brazil hadden de Portugezen een regiment Negros onder den Collonel Henriquez Diaz, een neger met n arm t'welch ons meer afbreuck gedaen heeft als eenigh ander Regiment van de Portugesen". Heinsius refereerde hier aan de negerleider Henriquez Diaz die in maart 1645 met een compagnie negers vanuit Portugees gebied het achterland van Nederlands Brazili binnendrong, kort daarop gevolgd door de Portugese kapitein Felipe Camarao en een aantal indiaanse hulptroepen. Deze acties gaven het sein tot de opstand van de 'moradores', de Portugese planters, tegen het Nederlandse gezag. Diaz bracht de Nederlandse troepen verschillende flinke










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 19 nederlagen toe en was een van de onderbevelhebbers bij het laatste beslissende beleg van Recife door de Portugezen.



Het antwoord van de Staten op dit voorstel van Heinsius is ons helaas niet bekend, waarschijnlijk hebben de bar slechte verbindingen met Nederland in 1679 kwam er maandenlang geen schip uit Zeeland in Paramaribo binnen verdere initiatieven op dit punt verhinderd.



Ook de gevraagde hulp bleef nog meer dan een jaar uit en in die tussentijd kreeg Heinsius dan ook in toenemende mate te kampen met desertie en smeulende muiterij onder militairen en burgers. De veel te kleine troepenmacht moest voortdurend zware patrouilles lopen en vele soldaten werden na afloop van hun contract in dienst gehouden omdat aflossing uitbleef. Ook een groot aantal planters, Engelsen en Joden vooral, wilde de kolonie zo snel mogelijk verlaten en Heinsius moest strenge maatregelen nemen om pogingen tot illegaal vertrek tegen te gaan. De Engelsen wendden zich zelfs tot de gouverneur van Barbados, John Atkins, met het verzoek bij de Prins van Oranje de toestemming voor hun vertrek te verkrijgen. De politiek van Atkins was duidelijk op de ondergang van Suriname gericht: Hij weigerde Heinsius' dringend verzoek om voedsel naar Suriname te sturen doch wilde wel de kundige Joodse planters naar Barbados halen. Heinsius stond echter pal, geen man mocht onder de gegeven omstandigheden de kolonie definitief verlaten. In zijn correspondentie wees hij op deze gevaarlijke tendenzen tot desertie en muiterij, die tevoren reeds zoveel hadden bijgedragen tot de ondergang van Nederlands Brazili._ Pas in april 1780 arriveerde de eerste flinke troepenmacht uit Nederland in Suriname.



Ondertussen had de situatie in de kolonie een zekere verbetering ondergaan: Heinsius nam in de loop van 1679 een aantal maatregelen die tot doel hadden de vereende macht van de opstandige indianen te breken.



Reeds direct na zijn aankomst in de kolonie vroeg Heinsius aan commandeur Lucas Caudri van Berbice om de Arowakken aldaar weer op te zetten tegen de Surinaamse Caraben en een aantal Arowakse hulptroepen met blanke soldaten naar Paramaribo te sturen. Met deze troepen wilde Heinsius vanaf de Para en de Saramacca tegen de Caraben optrekken. Hoewel Caudri direct welwillend reageerde, bleek de aangeboden hulp uiteindelijk zr teleurstellend. Reeds op de heenweg naar Suriname weigerde de Arowakse hoofdman Warray om de Caraben aan de Coppename










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



20 R. BUVE aan te vallen, integendeel, hij zou zelfs vriendschappelijk contact met de Caraben hebben gehad. In Paramaribo aangekomen bleken bovendien zowel de blanke soldaten als de indianen slecht te zijn uitgerust, zodat Heinsius hier nog in moest voorzien. De voorgenomen expeditie langs de Parakreek mislukte echter volkomen door de onwil van de Arowakken om de Caraben aan te vallen. Terug in de stad moest Keinsis hen bovendien overvloedig van kost en brandewijn voorzien om hen ertoe te krijgen op te trekken naar Thorarica waar ze met Samuel Nassy en van Ruyven een aanval zouden moeten doen op de daar aanwezige Caraben. Ook hier mislukten alle pogingen om de Arowakken tot een aanval te brengen en men keerde onverrichterzake terug naar Paramaribo. Heinsius zag de mislukking aankomen en gaf enkele militaire patrouilles de opdracht om nu te trachten vriendschappelijke betrekkingen aan te knopen met de indianen aan de Corantijn en de Marowijne, opdat de Caraben in het centrale benedenland konden worden gesoleerd.



In het voorjaar van 1679 legde vaandrig Sillevers het eerste contact met de Carabische hoofdman Amasabo aan de Corantijn, die bereid bleek zich met de regering te verzoenen. Hij stemde toe in een verbond en beloofde binnen drie maanden zelf met hulptroepen naar de stad te komen. Enkele Carabische afgezanten vertrokken direct met vaandrig Sillevers naar de stad, waar ze overigens in handen dreigden te vallen van de reeds genoemde Arowakse hulptroepen uit Berbice. Een bloedbad kon nog juist worden voorkomen; de Caraben werden op het fort in bescherming genomen en de Arowakken enige tijd later teruggestuurd naar Berbice; hun onbruikbaarheid was wel gebleken.n Amasabo schijnt zijn belofte inderdaad gehouden te hebben.



We lezen tenminste in een brief van 1 januari 1680 dat Heinsius hoofdman Amasabo terugstuurt naar de Corantijn om te voorkomen dat Tonay, een van de aanvoerders van de vijandige Caraben, er in slaagt om het zojuist gesloten bondgenootschap weer te verbreken. Heinsius werd van deze opzet op de hoogte gesteld door de indiaanse weduwe van een door de Caraben vermoorde planter uit de Parakreek. Vaandrig Pieter de Chuys werd met Amasabo meegestuurd om de plannen van Tonay te helpen verijdelen en tevens nog meer hulptroepen te halen. In maart 1680 arriveerden de nieuwe hulptroepen, 20 indianen in twee periagen (kano's) in Paramaribo, met een brief van DE Chuys, waaruit Heinsius kon opmaken dat de Corantijn in zijn geheel voor de Nederlanders behouden kon worden met n gar-










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 21 nizoen van 30 man. Veel indianen zijn onze vrienden, maar er zijn er enkelen die contacten onderhouden met de vijand, hetgeen moet worden verhinderd, aldus Heinsius.^ Hij liet dan ook direct door kapitein Plijster een geschikte plaats zoeken voor een fort aan de Corantijn dat de westelijke Caraben zou moeten beheersen en de kolonie zou beschermen.



Aan de Marowijne hadden de afgezanten van Heinsius minder succes. Aanvankelijk zag het er naar uit dat ook deze indianen bereid waren hulptroepen naar Paramaribo te sturen, doch in mei 1679 meldde de handelaar en 'bokkenruylder' Pieter van Houten dat de indianen aan de Marowijne ontrouw waren geworden. 13 Pas een jaar later, in het voorjaar van 1680 slaagde Jan Stratink erin om de indianen aan de Marowijne tot een bondgenootschap te brengen. Ze leden gebrek en wilden graag weer handeldrijven met de stad, doch stelden als voorwaarde dat enkele blanke handelaren, waaronder de reeds genoemde Pieter van Houten, nooit meer bij hen mochten komen. Heinsius tekende hierbij aan dat genoemde personen bij deze indianen handel hadden gedreven met alle kwade gevolgen van dien; deze handelaren of 'bokkenruylders' waren volgens Heinsius de hoofdoorzaak van de gehele oorlog.** De ervaren Heinsius had trouwens direct na zijn aankomst in de kolonie al de indruk dat de blanken aan de indianen 'genoegsame reeden van offentie' hadden gegeven door tal van knevelarijen en afpersingen bij de indiaanse ruilhandel.is Het verslag dat commandeur Thisso aan Heinsius gaf over de oorzaken van de opstand werd door laatstgenoemde dan ook direct van enige kritische kanttekeningen voorzien.



Heinsius wilde nog gn oordeel geven over de bewering van Thisso dat de indianen zonder een enkele reden uit pure jalouzie en wraaklust tot de oorlog waren overgegaan, maar gaf al direct te kennen dat beide partijen elkaar de schuld gaven. 1* Toen ook aan de Marowijne de vrede was bewerkstelligd, liet Heinsius door Plijster een plan opstellen voor een fort aan de samenvloeiing van Cottica en Commewijne dat de oostelijke flank van de kolonie moest beschermen, een plan dat echter pas veel later door gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck, zou worden gerealiseerd.



Op 13 april 1680 arriveerde eindelijk een deel van de gewapende troepenmacht uit Nederland, waardoor er een einde kwam aan de benarde positie van de kolonie, doch de plotselinge dood van










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



22 R. BUVE Heinsius verhinderde dat diens plannen nu geheel werden volvoerd : na de afgrendeling van de oost- en de westflank, een algemene aanval op de Caraben in het gebied van de Surinamerivier, de Saramacca en de Coppename.



Het militaire commando werd eerst overgenomen door kapitein van Hemert en na diens dood door commandeur Laurens Verboom. Beiden volgden kennelijk het door Heinsius uitgestippelde plan. Er kwam inderdaad een garnizoenspost aan de Corantijn, vanwaar de Chuys medio 1680 kon melden dat alle indianen de Nederlanders goed gezind waren. Na dit succes vertrok de Chuys met 25 man van de nieuwe bondgenoten naar de Coppename en de Saramacca, het gebied dat tot het laatst toe een haard van verzet zou blijven. Van Hemert en Verboom besloten de opstandige Caraben in dit gebied met een politiek van verschroeide aarde tot vrede te dwingen. Hun beleid berustte op het zenden van grote expedities met vele tientallen blanke militairen, begeleid door indiaanse hulptroepen die meest afkomstig waren uit de reeds onder Heinsius gepacificeerde grensrivieren.



Door voortdurend de nederzettingen en kostgronden te verwoesten, alle bezittingen te confisqueren en vele gevangenen op staande voet op te hangen of aan hun eigen indiaanse vijanden uit te leveren, trachtten zij de Caraben uit het Coppename-, Saramacca- en Suriname-gebied murw te maken. Gouverneur van Aerssen volgde eenzelfde tactiek tegenover de volhardende rebellen doch trachtte daarnaast onmiddellijk vrede te sluiten met groepen indianen die zich wilden onderwerpen en poogde hen doelbewust in vriendschap aan zich te binden. Zowel Verboom als van Aerssen stootten hierbij op een nieuw probleem: het hardnekkige verzet van weggelopen negerslaven die zich bij de opstandige indianen hadden aangesloten.



Dit brengt ons op een tweede, welhaast even ernstig probleem waarmede Heinsius in de critieke jaren 1679-1680 te worstelen had vr er eindelijk hulp uit Nederland kwam opdagen. Hij moest niet alleen de opstandige indianen pacificeren, of zich althans van het lijf weten te houden, doch eveneens een afdoende controle behouden op de slavenmacht in de kolonie, terwijl hij slechts een gering aantal weerbare blanken tot zijn beschikking had. In 1679 bedroeg het totaal aantal blanke inwoners, vrouwen en kinderen meegerekend nog slechts 400 zielen! Het was aan Heinsius goed bekend welk een belangrijke rol zowel de negerslaven als de weglopers hadden gespeeld in de










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 23 strijd tussen Nederlanders en Portugezen in Brazili. Honderden negerslaven waren immers bij de komst van de Nederlanders van de plantages van de Portugezen weggelopen en hadden door actieve steun aan de Nederlanders de verovering van het achterland van Recife vergemakkelijkt. Toen in 1645 de opstand van de 'moradores' tegen het Nederlandse gezag uitbrak en verschillende Portugese leiders met hun slaven naar het oerwoud vluchtten, hebben deze negerslaven een beslissende rol gespeeld in de guerilla van de Portugezen tegen de Nederlanders.*? Heinsius zond dan ook een dringende waarschuwing naar Nederland zodra zich de eerste tekenen van grotere desertie onder de slaven gingen voordoen, is Gedurende het jaar 1679 werd het steeds duidelijker dat de opstandige indianen met succes pogingen deden om de negers aan hun zijde te krijgen. Tengevolge van de overvallen en verwoestingen liep de productie van suiker sterk terug als gevolg waarvan vele planters begonnen in te teren. Tot overmaat van ramp dreigde er van tijd tot tijd voedseltekort voor de slaven door de voortdurende aanvallen van de indianen op de naast plantages gelegen kostgronden, waar het voedsel voor de slaven werd verbouwd.



Een aantal planters, vooral op Thorarica was al spoedig niet meer in staat de slaven nog te onderhouden, terwijl bovendien het toezicht sterk verminderde daar een groot deel van het blanke personeel tengevolge van de oorlog was uitgevallen.



De oplossing zou zijn om een aantal slaven te verkopen of eenvoudig vrij te laten. Dit laatsts zou echter het prestige van de blanke meesters dusdanig hebben omlaag gehaald dat vele andere negers direct zouden zijn weggelopen. We mogen tch wel aannemen dat het prestige van de blanken in de ogen van de slaven gedurende de indianenoorlog flink werd aangetast: de successen van de indianen zullen voor de slaven wel niet verborgen zijn gebleven. We behoeven hierbij slechts te refereren aan de spotliederen die een kleine eeuw later in Suriname de ronde deden onder de slaven toen bij de slavenopstand in Berbice in 1763 vele blanken het leven lieten. Heinsius besefte het grote gevaar en besloot om in werkelijke noodgevallen aan planters toe te staan hun slaven buiten de kolonie te verkopen.



Een request van Samuel Nassy werpt een duidelijk licht op deze problematiek. Enerzijds vormde de grote en deels werkloze slavenmacht onder een onvoldoende controle een groot gevaar voor de veiligheid van de kolonie, anderzijds waren de slaven toch de meest kostbare investering van de blanke. Nassy vroeg dan










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



24 R. BUVE ook toestemming om gevangen weglopers op Barbados te mogen verkopen: De weglopers hebben in feite allen de doodstraf verdiend, aldus Nassy, maar de financile strop zou in dat geval voor hem en zijn Joodse collega's wel erg groot worden. Worden de weglopers gespaard dan bestaat er het gevaar dat ze andere slaven tot weglopen gaan verleiden. Nassy stelde daarom voor de gevangen weglopers liever buiten de kolonie te verkopen.i* Niettemin nam het aantal weggelopen slaven in korte tijd zo sterk toe dat Heinsius een harde en langdurige strijd tegen deze weglopers voorzag.20 Aan het einde van 1679 schatte hij het aantal weggelopen of door de opstandige indianen ontvoerde slaven reeds op een zeven a achthonderd en Heinsius schreef dan ook aan de Staten van Zeeland dat voor de komende strijd nog veel meer troepen nodig zouden zijn. We kunnen inderdaad uit de correspondentie opmaken dat in verschillende gevallen stoutmoedige weglopers langzamerhand de kern van het verzet hebben overgenomen van de opstandige indianen die, vooral onder de harde hand van Laurens Verboom en Cornelis van Aerssen, meer en meer tot vrede waren geneigd. Zo werden in juli 1680, drie maanden na de dood van Heinsius, vredesonderhandelingen gevoerd tussen de blanken en enkele groepen indianen. De weglopers die bij de indianen verbleven werden echter beschouwd als deserteurs, voor hen gold gn vrede onder voorwaarde en een hardnekkig verzet viel dus te verwachten. De wegloperhoofdman Ganimet, die met zijn volgelingen aan de Para woonde besloot de strijd voort te zetten en bedreigde de tot vrede neigende indianen zelfs met represailles.



De verdere ontwikkeling is helaas niet goed te volgen daar vanaf medio 1680 tot einde 1681 grote stukken uit de correspondentie ontbreken. We weten alleen dat Verboom in december 1681 de sterkte van Ganimet aan de Para eindelijk had kunnen innemen en dat daarbij vijftig weglopers waren gesneuveld of gexecuteerd. Verboom hoopte nu dan ook dat deze nederlaag van de stoutmoedige weglopers de indianen ertoe zou brengen om vrede te sluiten.21 Ook van Aerssen stuitte bij zijn pogingen om de indianen tot vrede over te halen telkens weer op het hardnekkige verzet van de weglopers in het indiaanse kamp, die de toch al eindeloze 'met sopie besproeide' besprekingen met de indianen wisten te rekken of zelfs te doen mislukken.



De korte duur van zijn bewind, nog gn anderhalf jaar, en het feit dat hij als voorloper van van Aerssen historisch gesproken










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 25 in diens schaduw kwam te staan, hebben ons inziens de figuur van Johannes Heinsius tezeer naar de achtergrond gedrukt. We moeten het historisch belang van Heinsius afmeten naar zijn bewind in de critieke jaren 1679 en 1680. Bij zijn aankomst trof Heinsius de kolonie in grote verwarring aan, met de hoogst aanwezige autoriteit reeds aan boord van een schip, gevlucht uit vrees voor de opstandige indianen. Het werd zijn taak om, geheel onvoorbereid, de strategische punten, de stad, het fort en Thorarica te beveiligen en zich de opstandige indianen met een zr kleine militaire macht van het lijf te houden. Reeds binnen enkele weken wist Heinsius deze belangrijke punten zodanig te beveiligen dat het directe gevaar was geweken. Verdere actie om de kolonie grondig te pacificeren werd daarna echter in hoge mate belemmerd door het uitblijven van afdoende militaire hulp uit Nederland. Heinsius kreeg te kampen met tal van desintegrerende factoren die de weerstand van de kolonie dreigden aan te tasten, toen het moederland de kolonie, naar men meende, aan haar lot overliet. Heinsius wist echter het gevaar te bezweren en trachtte door middel van informatieve expedities naar de Corantijn en de Marowijne de flanken van de kolonie onder zijn invloed te brengen en de daar wonende indiaanse volken tot zijn bondgenoten te maken: indiaanse hulptroepen moesten het soulaas brengen dat het vaderland nog niet kon leveren. En week vr zijn dood arriveerde de langverbeide militaire hulp in Paramaribo en konden zijn opvolgers van Hemert en Verboom de haarden van het verzet in het centrale benedenland aantasten; een operatie die door de latere gouverneur van Aerssen is voltooid.



AANTEKENINGEN 1. J. A. Williamson, ng7isA Co/ons in Guiana ana" on <A Hoofdstuk over Suriname van 1651 tot 1668, vertaald door N. E. van Eyck-Benjamins en gepubliceerd in W./.G. 5, 1926, p. 1-36. 2. Op. cit. pag 32. 3. Ca/enrfar 0/ 5/a& Papers, Co/oniaV SeW, /lmrtca and W/ /n<fis, preserved in Her Majesty's Public Record Office, 1661-1668. 4. De correspondentie van de Surinaamse gouverneurs en commandeurs gedurende de Zeeuwse tijd is te vinden in het Algemeen Rijksarchief in Zeeland, de correspondentie van de gouverneurs van Suriname met de Staten van Zeeland, 1667-1681, bundel 2035, I-IV; Citaat uit brief van Abr. Crijnssen, bundel 2035-22. 5. Op. cit., bundel 2035-22. 6. Op. cit., bundel 2035-110, 112.










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Buve, R.


Gouverneur Johannes Heinsius



26 GOUVERNEUR JOHANNES HEINSIUS 7. Op. cit., bundel 2035-312. 8. Op. cit., bundel 2035-313. 9. Op. cit., bundel 2035-302; 331; 342. 10. Op. cit., bundel 2035-328. 11. Deze gegevens zijn afkomstig uit een journaal-gedeelte dat door F. E.



Baron Mulert is gepubliceerd in de eerste jaargang (deel 1) van de W./.G. (1919, p. 221-225). Baron Mulert vermoedt dat hij hier te maken heeft met een bijlage bij een brief. Het lijkt mij waarschijnlijk dat Heinsius dit journaal heeft verzonden als bijlage bij zijn brief van 18 augustus 1679 naar de Staten van Zeeland. In deze brief die spoedig na het journaal is geschreven, wordt een uitvoerig verslag gegeven van het wangedrag van de blanken en de indiaanse hulptroepen uit Berbice. Hoe de stukken gescheiden zijn geraakt, als dit zo is, viel nog niet uit te maken. Wellicht hebben de Staten een stuk naar de directie van Berbice doorgestuurd. 12. Correspondentie van de gouverneurs van Suriname met de Staten van Zeeland, bundel 2035-407. 13. Op. cit., bundel 2035-333. 14. Op. cit., bundel 2035-407. 15. Op. cit., bundel 2035-312. 16. Op. cit., bundel 2035-282, 312. 17. C. R. Boxer, 7"Ae Z)<cA in Bras'/ 1624-1654, Oxford 1957, P- 5> 54 en 169. 18. Correspondentie van de gouverneurs van Suriname met de Staten van Zeeland, bundel 2035-379. 19. Correspondentie van de gouverneurs van Suriname met de Staten van Zeeland, 2035-391. 20. Op. cit., bundel 2035-341. 21. Op. cit., bundel 2035-470.










Nederlands West-Indische Gids

Buve, R.


nl
Lichtveld, Ursy M.


De onbekende Herlein



URSY M. LICHTVELD DE ONBEKENDE HERLEIN De oudste Surinaamse tekst die wij tot nu toe kennen komt voor in Herlein's BfscAryw'ng^ ran <fc Ko/A-P/aw/iMgt* Zttrinami (Leeuwarden, 1718). Voor hen die genteresseerd zijn in de ontwikkeling van het Surinaams is dit een kostbaar document, vooral omdat pas in 1765 met de annotation van Nepveu een volgende tekst beschikbaar komt.



De tekst van Herlein bestaat slechts uit twee korte dialogen en een lijstje van tien uitdrukkingen. Het is dus zaak uit dit weinige te halen, wat er maar uit te halen valt. Verschillende onderzoekers hebben zich met deze tekst beziggehouden, maar enkele m.i. belangrijke aspecten zijn toch nog buiten beschouwing gebleven. Zo wordt bijvoorbeeld vaak gesproken over de klanken die Herlein noteerde, terwijl wij de waarde van de door hem gebruikte lettertekens niet kennen. Het lijkt mij in dit verband belangrijk zoveel mogelijk te weten te komen over de man die ons deze tekst heeft nagelaten. Wanneer hij iets zegt over zijn Fries accent in het voorbericht, wat wil hij ons dan mededelen? Wil hij ons iets zeggen over zijn opvattingen ten aanzien van zekere onbesliste spellingskwesties van zijn tijd, waarbij o.a. enkele klinkertekens in het geding waren? Met deze summiere aanduidingen wil ik slechts een idee geven van wat hier zo al aan de orde is.



Het is niet mijn bedoeling in dit artikel in te gaan op de lingustische problemen zelf. Tijdens mijn onderzoek werd mij duidelijk, hoe weinig wij in feite weten van het boek en zijn schrijver zelf, terwijl het toch n van onze belangrijkste en meest aangehaalde bronnen is voor de kennis van het oude Suriname. Ik doe hier verslag van mijn voorlopige bevindingen uit een onderzoek van enkele voor de hand liggende Herlein-problemen, bevindingen die slechts indirect lingustisch belang hebben. En dan nog zijn er in dit stadium van onderzoek meer vragen te stellen dan ant-










Nederlands West-Indische Gids

Lichtveld, Ursy M.


nl
Lichtveld, Ursy M.


De onbekende Herlein



28 URSY M. LICHTVELD woorden te formuleren. De publicatie is echter verhaast, omdat ik als bijdrage aan dit speciale nummer van de iWcMM'e Westfnd'sc/ie Gi'^s graag iets wilde mededelen over een onderwerp, dat altijd de bijzondere belangstelling van mr. Johanna Felhoen Kraal heeft gehad, zozeer zelfs, dat ik Herlein eens 'het troetelkind van Johanna' heb horen noemen.



Van Herlein's beschrijving verschenen in 1718 een eerste en een tweede druk. De eerste druk wcrdt zeldzaam geacht, maar is dit m.i. niet. Van de 14 exemplaren die ik in handen kon krijgen komt op slechts 7 de mededeling 'Den Tweden Druk' voor; hierbij niet medegerekend een uitgave te Franeker uit 1721, waarvan een exemplaar (uit het Nederlandsch Historisch Scheepvaart-Museum te Amsterdam) eveneens op de titelpagina de toevoeging 'Den Tweden Druk' draagt. Dit lijkt mij voldoende om tot de conclusie te komen, dat de 'eerste druk' (zonder deze toevoeging dus) niet zo zeldzaam is als men algemeen schijnt aan te nemen.



Men kan zich nu afvragen of er in 1718 zoveel belangstelling bestond voor een dergelijk werk, dat er binnen een jaar al een tweede uitgave nodig was. Of zou de eerste druk in zeer kleine oplage zijn verschenen? Of is om de een of andere reden tijdens het drukken op een aantal titelpagina's 'Den Tweden Druk' toegevoegd, zoals in de fiiWj'ogra/>/n> rf A^egro-ang/ais <2m Swrmaw (1963) van Voorhoeve & Donicie wordt verondersteld? Het is zelfs mogelijk, dat 'Den Tweden Druk' oorspronkelijk was en tijdens het drukken van het titelblad werd weggecorrigeerd.



Een vergelijking tussen de verschillende gevonden exemplaren levert interessante resultaten op. In twee exemplaren van de zgn. eerste druk komt een uitvoerig lofdicht op Herlein voor van een zekere Haaxma, de enige plaats waar de naam Herlein voluit vermeld staat. Uit de andere exemplaren is dit gedicht verwijderd. De volgorde van foliring klopt hierdoor niet meer.



Ook de custode (de aan de voet der bladzijde geplaatste eerste lettergreep van de volgende bladzijde) 'op' voor het verwijderde gedicht sluit niet aan bij het volgende woord 'tafel'. Bij alle tweede drukken die ik in handen heb gehad sluit de custode wel aan, en is dus gecorrigeerd tot 'tafel'.



Het boek van Herlein is in kwartoformaat opgebouwd (4 bladen per katern). Na verwijdering van het gedicht bestaat de derde katern uit slechts twee bladen. Ook in de tweede druk blijft de derde katern onderbroken. Dit kan verklaard worden uit het










Nederlands West-Indische Gids

Lichtveld, Ursy M.


nl
Lichtveld, Ursy M.


De onbekende Herlein



DE ONBEKENDE HERLEIN 29 feit dat. voorbericht en opdracht een aparte signatuur dragen, de zgn. asteriskensignatuur, gereserveerd voor al datgene wat vr het eigenlijke boek komt en dat vaak later toegevoegd wordt. Bij een tweede druk kan de drukker voor het gemak deze wijze van nummering aanhouden.



De corresponderende custode zegt ons misschien iets meer.



Herlein's boek was hoogstwaarschijnlijk reeds gedrukt, toen om welke reden dan ook twee bladen verwijderd moesten worden.



Tijdens het drukken had men dus geen reden om de custode 'op' te corrigeren. Bij een herdruk had men die reden wel. Het heeft er dus veel van, dat er bij 'Den Tweden Druk' ook inderdaad sprake is geweest van een herdruk. Nog een andere conclusie lijkt gewettigd: Haaxma's gedicht is bewust verwijderd, en daarmee is tevens de schrijver van het boek anoniem geworden, slechts te kennen uit zijn initialen op het titelblad en onder de inleiding.



Er zijn nog tientallen andere kleine verschillen tussen de eerste en de tweede druk, en een vergelijking met behulp van experts zou stellig nog veel meer informatie kunnen opleveren.



In 1716 verscheen anoniem bij dezelfde uitgever, Meindert Injema te Leeuwarden, een ifcscAryvinge i>an eentge voornam* in Oos/- en WesZ-Zwdtn: a/s Zwenname, c/c. door r>ersc/-je/Aeers gedaan. De twee eerste hoofdstukken handelen over Suriname. Het tweede hoofdstuk vertoont sterke overeenkomst met de algemene inleiding van Herlein. Het verslag van de inval van Cassard is zelfs letterlijk hetzelfde. Het eerste hoofdstuk heeft een geheel andere strekking, maar de bladzijden 3 en 4 zijn duidejk van dezelfde hand als de opdracht aan de Sociteit en aan gouverneur van der Veen in Herlein's boek. Het is moeilijk aan te nemen, dat deze opdracht niet door Herlein geschreven zou zijn. In dat geval zou Herlein ook de auteur moeten zijn van hoofdstuk I in het werk van 1716. In dit hoofdstuk beschrijft hij zijn reis naar Suriname met het schip 's Lands We/uami, kapitein Anderies Martens, vertrokken van Texel op 16 oktober 1706 en na 13 weken en enige dagen in Suriname aangekomen. Hij zou dus in de eerste helft van januari 1707 in Suriname moeten zijn aangekomen. Gouverneur van der Veen vertrok, volgens Wolbers, op 2 maart 1707 naar Nederland; de schrijver heeft van der Veen dus minder dan twee maanden in Suriname meegemaakt. Toch zegt hij in zijn opdracht dat hij tijdens het bestuur van gouverneur van der Veen in Suriname










Nederlands West-Indische Gids

Lichtveld, Ursy M.


nl
Lichtveld, Ursy M.


De onbekende Herlein



3O URSY M. LICHTVELD gewoond heeft en bedankt hem voor zekere genoten weldaden.



Herlein beschrijft de begrafenis van gouverneur de Goyer in 1715. Dit is negen jaar later. Was hij toen nog in Suriname?



Bij oppervlakkige lezing van het boek van Herlein krijgt men duidelijk het gevoel, dat hier verschillende stijlen in voorkomen.



Dit blijkt ook uit spellingsverschillen tussen de verschillende hoofdstukken. In hoofdstuk II wordt consequent van Karibanen gesproken, terwijl elders Karaibanen staat. In hoofdstuk IV wordt even consequent Parimaribo geschreven, terwijl verder in het boek Paramaribo staat, evenals in het boekje van 1716. Dit kan veroorzaakt zijn door Herlein's veelvuldige overname uit andere bronnen. Hij vermeldt dat het Karaibaansche woordenboek (waarmede hij zijn werk besluit) overgenomen is uit Ch. de Rochefort's 7Va^M>7yAe en 2erfe/y^e /w's/o/-j'e va d'ey/att^ew en a's voor-ey/anaVn fan v4mm'a (Rotterdam, 1662). Bij nadere bestudering blijkt dat, vooral in de tweede helft van zijn boek, hele stukken letterlijk zijn overgenomen uit het boek van de Rochefort. Hoofdstuk VIII is tenslotte helemaal uit de Rochefort overgenomen. Wel verwijdert hij consequent (behalve op n plaats) de woorden 'eilanden' en 'Fransen' uit de tekst, zodat de lezer niet merkt dat hier niet specifiek over Surinaamse toestanden wordt gesproken. Een bron als de iVaww&ewnge ftescAnyvittge van ie Guinese Goud- Tand- en Siaue-fts< van W. Bosman (Utrecht, 1704) wordt expliciet vermeld.



Men dient te bedenken dat de normen voor plagiaat in Herlein's tijd geheel anders lagen dan thans. Toch kan men zich niet aan de indruk onttrekken, dat Herlein bewust enkele van zijn bronnen verzwegen heeft, behalve dan dat hij ze in algemene zin noemt op de vijfde en zesde bladzijde van zijn 'Voor-berigt', als hij schrijft: "Om de zelve ongeveinst regt eigentlijk te beschouwen, hebbe ik in plaats van Scheep te gaan, en vele duizenden van onstuime/golven te door ploegen, mijn Pen; als in eene zee van de geloof-waardigste vreemdigheden genat, welks deels in eigener Perzoon, in Ztm'wawe gewoond, hebbe onderzogt en beschouwt; en deels d'eere te geven aan eenen Sr. Corwe/is Pj'eterssen "Werssen, dier tijd Koopman, aldaar wonende in de Stad, of zo men anders wil Vlek Paramaribo, by wien ik mijn Inwoninge en Tafel hadde. Alzo ook door een Monsr. ^4tinaan van Zzf o/, dier tijds Directeur op een Plantagie, die mij verscheide dezer vreemdigheden hebben doen zien".










Nederlands West-Indische Gids

Lichtveld, Ursy M.


nl
Lichtveld, Ursy M.


De onbekende Herlein



DE ONBEKENDE HERLEIN 3! Deze passage is niet overal even helder. Ik meen er uit te mogen lezen, dat Herlein zijn boek samenstelde op basis van (i) eigen ervaring, (2) mededelingen van met name genoemde personen, (3) mededelingen uit niet met name genoemde bronnen, van welke die van de Rochefort wel de voornaamste was.



Gaarne betuig ik mijn erkentelijkheid aan mevr. M. B. Smits-Veldt voor haar hulp bij bibliografische problemen.










Nederlands West-Indische Gids

Lichtveld, Ursy M.


nl

Voorhoeve, Jan



Fictief verleden de slaventijd in de Surinaamse bellettrie


JAN VOORHOEVE FICTIEF VERLEDEN DE SLAVENTIJD IN DE SURINAAMSE BELLETTRIE Het verleden zoals het was. Dat is de droom van iedere historicus.



Daartoe verzamelt hij brieven, herinneringen, documenten. En wanneer hij alle beschikbare gegevens heeft geschift, geordend en herordend, ziet hij het tenslotte voor zich: het verleden zoals het was. Helaas blijkt het steeds zijn subjectieve visie op het verleden te zijn geweest. Het verleden zoals het was bleef ongrijpbaar achter in de archieven en musea.



Als nu de historicus na nauwgezet wetenschappelijk onderzoek niet anders dan zijn subjectief beeld van de historie kan geven, hoeveel te meer niet de kunstenaar: de dichter, de schilder, de romancier. Toch is het beeld dat deze oproept niet minder interessant. Het verleden zoals het was is een illusie gebleken. Het wordt altijd ons verleden, onze reactie op het verleden. Dikwijls formuleert de kunstenaar voor het eerst, wat wij vaag en onbewust omtrent dit verleden begonnen zijn te vermoeden.



Deze studie spreekt over het Surinaamse verleden, en wel in het bijzonder over de slaventijd in Suriname. In plaats echter van dit verleden uit de bronnen te reconstrueren, wil ik proberen te analyseren hoe de Surinaamse kunstenaar het probleem van het eigen verleden benaderd heeft. Hierbij moet ik mij uiteraard beperkingen opleggen en ik zal daarom voornamelijk Helm an's historische roman te S/t/e P/aniage en Bruma's historisch toneelstuk fias/a Pa/aa met elkaar vergelijken.



De neger in de nieuwe wereld is lang beschouwd als een mens zonder verleden. Een wetenschappelijke loopbaan lang heeft Deze studie vat samen een lezing die ik in i960 voor de Surinaamse Historische Kring te Paramaribo hield, waarbij ook niej. mr. Felhoen Kraal aanwezig was. Ik hoop met de publicatie hiervan zowel haar interesse voor de Surinaamse historie als voor de Carabische literatuur te eren.








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Voorhoeve, Jan



Fictief verleden de slaventijd in de Surinaamse bellettrie


SLAVENTIJD IN SURINAAMSE BELLETTRIE 33 Herskovits deze 'myth of the negro past' bestreden. Hij toonde in de negerculturen van o.m. Suriname, Trinidad en Hati resten aan van oude Afrikaanse culturen en bewees aldus dat de neger niet als een cultureel vacuum in de nieuwe wereld arriveerde.



Deze Afrikacentrische beschouwingswijze is eenzijdig gebleken en met name heeft men later ontdekt van hoe grote cultuurvormende betekenis de plantagetijd is geweest. Op basis van de meegebrachte Afrikaanse cultuurvormen heeft de neger een nieuwe eigen cultuur opgebouwd, aangepast aan zijn nieuwe levensomstandigheden.



Dit is een late ontdekking geweest, omdat de neger zelf zich bij voorkeur zag als een mens zonder verleden, althans voor zover hij in die jaren stem kreeg in de wereld. De Surinaamse Creool die zich in de koloniale samenleving kon uiten, wenste alleen vooruit te zien naar een toekomst van gelijke rechten met de blanken, naar volledige integratie in het blanke leven, naar de naderende realiteit van baas in eigen huis. Wat had het verleden hem te bieden? Achter zich zag hij slechts de onterende, volstrekt passieve periode van de slavernij, en nog verder terug een vermeend barbarendom in Afrika. Het verleden was hem hoogstens een last, een rem op verdere ontwikkeling.



Ook wanneer hij zich wel met het verleden bemoeit, blijft het een probleem. De Surinaamse Creool is cultureel de erfgenaam van twee groepen, van de slavenmeesters en van de slaven. Deze groepen stonden in het verleden zo duidelijk tegenover elkaar, dat hij zich slechts met n van beide kan identificeren. Dat wil niet zeggen dat hij critiekloos zal staan tegenover de groep waarmee hij zich identificeert, wel dat hij het probleem der slavernij slechts kan beleven als een blank of een zwart probleem.



Het is belangrijk dit voor ogen te houden bij de analyse van de genoemde Surinaamse werken. Het boek dat in en buiten Suriname de grootste bekendheid heeft gekregen, is de historische roman Z)e SfrTle P/aw/age van Albert Helm an. Helm an schept hierin de figuur van de Franse aristocraat Raoul de Morhang, uitgeweken om wille van het geloof, die in Suriname een nieuw bestaan wil bouwen voor zich en zijn familie. Hij is een idealist, op zoek naar een rechtvaardige wereld: "Welk een heerlijke staat kan zulk een plantage zijn! Dit is het wat mij telkens met blijde verwachting vervult: een staat van rechtvaardigheid, van juiste verhouding en juiste verdeling, als een bolwerk, klein maar hecht te midden van een groote roofstaat waar macht met willekeur onderdrukt, en het bezit wordt aangewend om bezitloozen te








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Voorhoeve, Jan



Fictief verleden de slaventijd in de Surinaamse bellettrie


34 JAN VOORHOEVE vernietigen. Hoe licht zal het vallen de oogen te openen van hen die daar zijn, en te zeggen: vrees niet meer; niet uit gewin heersch ik over u, maar om samen met u te winnen." Dit idealisme lijdt schipbreuk op de Surinaamse realiteit, zoals ook het Labadistenidealisme dat Helman genspireerd moet hebben. Het bederf sluipt de plantage binnen in de vorm van de ervaren opzichter Willem Das. Die wordt neergeslagen door de negerslaaf Isidore; terecht, maar niet volgens het recht van de andere planters. Isidore wordt door hen gedood, en dit is het begin van de totale nederlaag en de terugkeer van Raoul.



Uit deze korte samenvatting blijkt reeds dat de slavernij in deze roman een blank probleem is, het probleem van de idealistische Europeaan die strandt op de harde realiteit van een slavenkolonie. De negerslaven vormen in dit boek slechts een zwart decor, passieve slachtoffers van blanke willekeur en winzucht. De enige slaaf die in de compositie van deze roman individualiteit moet krijgen als tegenspeler van Willem Das, Isidore, is een onwerkelijke schim gebleven, waar de schrijver niet goed raad mee weet. De dromen die de vogel Melancholia de hoofdfiguren influistert zijn overal reel, behalve bij Isidore, waar zij door vraagtekens worden omgeven: "En aan Isidore een kamp onder boomen in Loango? En een blanke vrouw, aanbeden en vereerd als een godin? O vogel Melancholia, wat zingt gij in het oor van zwarte menschen?" De enige brugfiguur tussen de beide werelden is de schoonzuster Agnes, de efficinte en zakelijke medewerkster van Raoul, met haar onuitgesproken liefde voor Isidore. Het is dan ook typerend dat Helman later onder de titel Zte Laa/en^e Stte zijn historische roman heeft herschreven vanuit Agnes, vanuit de blanke die het dichtste bij de slaven stond en hen het beste begreep. In deze m.i. veel sterkere roman krijgt de negerslaaf scherpere contouren, wordt hij meer dan decor. Maar de slavernij blijft het drama van de blanke, a white man's burden.



Zodra men dieper doordringt in de Creoolse volkscultuur van Suriname, wordt het onbegrijpelijk, hoe men de neger in de nieuwe wereld als een mens zonder verleden heeft kunnen zien.



Het is waar dat weinig bewuste herinneringen aan Afrika zijn blijven leven. Men vindt schaarse herinneringen aan Afrikaanse stamnamen, losse Afrikaanse woorden en uitdrukkingen in de Surinaamse pries ter talen, zelfs een enkel volksverhaal dat in Afrika speelt, maar dat is dan ook vrijwel alles. De rest moest








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Voorhoeve, Jan



Fictief verleden de slaventijd in de Surinaamse bellettrie


SLAVENTIJD IN SURINAAMSE BELLETTRIE 35 door Herskovits en anderen als relict, als onbewust meegedragen overblijfsel, teruggevonden worden in het Creoolse gedragspatroon. De slaventijd echter leeft sterk in geheugen en emoties van de Creoolse volksklasse. Een onderzoek van H. C. van Renselaar en mij naar de Creoolse volkscultuur heeft dit overtuigend aangetoond.



Een door ons-op de band opgenomen lakoe-uitvoering speelde zich geheel af in de plantagesfeer met een koor van plantagevrouwen, een basja, een sisi en een slavenmeester. De liederen handelden vrijwel alle over gebeurtenissen op de plantage. Zelfs de plantageperiode na de emancipatie speelde een rol, en de van elders gemmigreerde contractarbeiders. Er kon worden aangetoond, dat de creatieve fase van de lakoe werd afgesloten met de opheffing van de plantage De Resolutie ver na de emancipatie.



Een groot deel van de door ons opgenomen volksverhalen speelde in de slaventijd, duidelijk gecodificeerde volksverhalen, maar gebouwd om bepaalde historische feiten en spelend op bij name genoemde plantages. In deze tradities ziet de slaventijd er heel anders uit. Hier is de slaaf steeds hoofdpersoon en de blanke meesters vormen het statische decor van wrede onderdrukkers, die je wel kunt bedriegen, maar nooit begrijpen. De vertellers en zangers identificeren zich geheel met de slaven en zijn niet in staat de slavernij anders te beleven dan als een zwart probleem.



Dezelfde geest ademt ook het Surinaamse volkstoneel met zijn wonderlijk eenzijdige preoccupatie met het slaven verleden. Het zijn bijna uitsluitend historische stukken die opgevoerd worden en volle zalen trekken. Wanneer, zoals in ZJomi wawga A:o/o^/ Fowrgeowrf, blanke episodes worden gepresenteerd, blijkt hoe onmogelijk het de spelers valt zich met de blanke groep te identificeren. Dit volkstoneel is echter een duidelijk improvisatietoneel.



De schrijver ordent zijn materiaal en schept een toneelmatig gegeven, dat hij verdeelt over scnes en bedrijven. De dialogen worden spelend gevonden en liggen niet vast. Men moet dus steeds op zijn herinneringen van n of meer uitvoeringen af gaan.



Dicht bij dit volkstoneel sluit aan het toneelwerk van Eddy Bruma, op achtereenvolgende emancipatiedagen uitgevoerd door de toneelgroep van 'Wie Eegie Sanie'. Dit is echter geen improvi-1 Zie H. C. van Renselaar: Een Laku-pree. Fo* Guyana* 3 no. 6 (Tongoni 2), p. 37-48.








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Voorhoeve, Jan



Fictief verleden de slaventijd in de Surinaamse bellettrie


36 JAN VOORHOEVE satietoneel. Het werk is dan ook veel meer vanuit n conceptie geschreven en hierdoor is de reactie der slaven veel genuanceerder geworden.



Het beste voorbeeld levert m.i. het toneelstuk fias/a Pa/aAa, dat het probleem van de collaboratie in de slaventijd op de voorgrond plaatst. De slavernij wordt hier gezien als een vrijheidsstrijd van de slaven tegen de blanke meesters, een strijd die de totale inzet vraagt van alle betrokkenen. Het vredesverdrag dat de grote bosnegergroepen met het gouvernement sloten in 1761 en waarbij zij beloofden weggelopen slaven naar hun vroegere meesters terug te brengen, vormt vanuit deze conceptie een probleem, dat in dit stuk uitvoerig ter sprake komt.



Maar ook andere vormen van collaboratie worden behandeld.



Zo is daar de figuur van de oude dokter, die graag zijn wijze raadgevingen ten beste geeft, maar onder geen beding betrokken wil worden in revolutionaire plannen. Hij zoekt een rustige levensavond en wil buiten de strijd gelaten worden.



Veel gecompliceerder is de titelheid zelf, basja Pataka. Hij is enerzijds het prototype van de collaborateur. Hij is de bastiaan, de rechterhand van de slavenmeester. Hij is de meedogenloze slavendrijver, die het laatste haalt uit zijn broeders in het belang van zijn meester. Maar hij is ook de fanatieke werker, die zich volledig inzet voor een eenmaal aanvaarde taak, niet voor beloning of uit slaafse trouw, maar omdat het werk, de prestatie, het resultaat, zijn enige ethos vormt.



Hierdoor is hij een eenzaam mens. Aan de gemoedelijkheid van het slavenleven heeft hij geen deel. Waar hij komt, sterft het gelach, de vreugde. Maar er is ook geen spoor van onderdanigheid in deze man. Hij is heerser, als de blanke meester zelf. Hij is niemands vertrouwde en niemands mindere.



En moment van paniek breekt zijn macht. Tegen zijn uitdrukkelijk bevel in dansen de slaven de Congo Tombe om een natuurramp te bezweren. Het drama dat hier het gevolg van is, wordt hem verweten, en in zijn ogen terecht. Hij heeft gefaald en staat nu voor zijn meester zonder zelfs nog de macht over zijn spraakorganen. Twee jaar leeft hij stom in een varkenshok.



Wanneer twee jaar later de slaven hebben gefaald in hun vrijheidsstrijd, de bosnegers iedere hulp weigeren en de slaven zich uit wanhoop willen schikken in hun lot, ontwaakt basja Pataka uit zijn lethargie. Hij begint te spreken en maakt de verloren zaak der slaven even hartstochtelijk tot de zijne als vroeger die van zijn meester. De vernedering heeft zijn ethos verdiept en hem








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Voorhoeve, Jan



Fictief verleden de slaventijd in de Surinaamse bellettrie


SLAVENTIJD IN SURINAAMSE BELLETTRIE 37 als leider van de opstand een doel gegeven, dat niet langer afhankelijk is van het resultaat 1.



Iedere tijd beleeft het verleden op zijn wijze. Er was een tijd dat zelfs overtuigde Christenen in de slaaf geen medemens konden zien. In de 18de eeuw ontstond de mythe van de 'edele wilde', die zoveel hoger stond dan de door beschaving bedorven Europeaan. De 19de eeuw ontdekte de slaaf als medemens en als 'goede wilde'. Dit deed in Europa een felle strijd ontbranden met als inzet de emancipatie der slaven. Nu ziet Europa de slavernij eerder als een economisch probleem.



De slavernij is echter zeker niet in de laatste plaats een probleem van de voormalige slaven zelf. Het is interessant te constateren, dat er in het historisch denken van de Surinaamse Creolen twee stromingen gevonden worden. De Creoolse elite heeft de neiging zich meer te identificeren met de slavenmeesters en de slavernij te ervaren als blank probleem. Uiteraard veroordeelt ook zij de slavernij. Zij is echter niet in staat het verleden door de ogen van de slaven te beleven. De Creoolse volksklasse identificeert zich met de slaven zelf en de problemen die zich bij deze zienswijze voordoen blijken geheel anders te liggen. Tot voor kort kwam de zienswijze van de volksklasse niet naar buiten. In het toneelwerk van Bruma wordt daarom een nieuw element gentroduceerd in het nooit voltooide gesprek over de slavernij: de slaaf zelf, niet langer een passief, willoos, in zijn rechten gekrenkte medemens, maar een wezen met eigen opvattingen, eigen bedoelingen, een strijder voor zijn vrijheid of een verrader van zijn lotgenoten en alle nuances daartussen, maar in ieder geval een denkende, handelende, voelende persoonlijkheid. Ik meen daarom dat Suriname hiermee een nieuwe gedachte rijker is geworden. 1 Drie verschillende historische gegevens werden in dit spel verwerkt.



De grote sla venopstand in Coronie van 1836, onder leiding van de messianistische figuur Colin, vormde de basis en werd in verband gebracht met een volksverhaal (gepubliceerd in Ko* Gwiana 3 no. 6 = Tongowi 2, p. 18-20, onder de titel 'Basja Pataka'). Tevens werd gebruik gemaakt van een rechtszaak tegen een zekere Pieter Cameron die een slaaf doodde toen hij gemaskerd de Congo Tombe danste (Dagboek A. F. Lammens, deel XI, afd. B no. 13; vgl. AW/G 40, i960, p. 45).








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


D. B. W. M. VAN DUSSELDORP DE TWEEDE ALGEMENE VOLKSTELLING SURINAME 1950 Op 1 november 1950 werd in Suriname begonnen met de Tweede Algemene Volkstelling (T.A.V.). De laatste algemene bevolkingsregistratie dateerde uit 1921. Men telde toen een woonbevolking van 107. 562 personen tegen 177.089 personen in 1950. De volkstelling van 1950 maakte deel uit van een omvangrijk inventarisatie programma dat was opgezet door het in 1947 opgerichte Welvaartsfonds. Dit inventarisatieprogramma had tot doel de grondslag te leggen voor de planmatige ontwikkeling van de economische welvaartsbronnen en de verbetering van de sociale omstandigheden in Suriname.



Het opstellen van de vragenlijst voor de volkstelling gebeurde in samenwerking met een cordinatiecommissie die tot taak had na te gaan welke van de door de landsdepartementen en -diensten gewenste gegevens door de volkstelling zouden kunnen worden geregistreerd. Het bleek dat men op practisch alle departementen over onvoldoende gegevens van sociaal-economische aard beschikte en dat de betrouwbaarheid van de beschikbare gegevens nog 'nader onderzocht' zou dienen te worden.



Gezien het grote gebrek aan gegevens en het feit dat men bezig was een voor Suriname omvangrijk ontwikkelingsplan op te stellen, was het logisch dat men aan de volkstelling een sociaal-economische inventarisatie trachtte te verbinden.



De indeling van het gerfrw&te eindverslag, zoals deze in de Tabel is weergegeven, geeft een overzicht van de gegevens die men door middel van deze volkstelling hoopte te verzamelen. Uit deze staat blijkt tevens dat 15 jaar na de gehouden telling van de geplande serie van 24 delen er nog maar 10 zijn gepubliceerd.



Bij de uitvoering en de verwerking van de volkstelling hebben zich namelijk vele moeilijkheden voorgedaan 1. 1 Bij de beschrijving van de gang van zaken bij de volkstelling is in belangrijke mate geput uit het Samentarf findfers/ag t;an Ae Swriname, Paramaribo, 1954 (p. 267-285).








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


DE TWEEDE ALGEMENE VOLKSTELLING 39 VOORGESTELDE INDELING VAN HET VERSLAG VAN DE TWEEDE ALGEMENE VOLKSTELLING 1950 EN HET BESCHIKBARE MATERIAAL IN I965 I.



II.



III.



IV.



V.



VI.



VII.



VIII.



IX.



X.



Xa.



Xb.



XI.



XII.



XIII.



XIV.



XV.



XVI.



XVII.



XVIII.



XIX.



XX.



XXI.



XXII.



XXIII.



XXIV.



A.



B. c.



D.



E. ( /nAotu? c Methodiek en Samenvatting.



Aantal, landaard en geslacht; geografische spreiding, leeftijdsopbouw en herkomst.



Stadsdistrict Paramaribo District Suriname District Saramacca District Commewijne District Coronie District Nickerie District Marowijne De sampling; Indianen en Bosnegers in Stamverband Geheel Suriname Lijst van plaats- en plantagenamen Overzichtskaarten Migratie; vruchtbaarheid en assimilatie.



Migratie en geboorte bevolking Vruchtbaarheid en geboorteperiodiciteit Assimilatie Nationaliteit; persoonlijke en burgelij ke staat; godsdienst; vereniging en onderwijs.



Nationaliteit Persoonlijke staat en naamswijziging Burgelijke staat Godsdienst en kerkverband Verenigingsverband Onderwijs en volksopleiding Beroep; tewerkstelling; inkomsten; gebreken.



Beroep en tewerkstelling Geldinkomsten en afgedragen ondersteuningen Gebreken en invaliditeit Woning en gezinstelling.



Woningtelling Gezinstelling rtf in 1954 954 1955 1955 1955 1955 >955 1956 1954 _ _ _ _ _ _ 1956 1956. van aV frasistate/fon X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


40 D. B. W. M. VAN DUSSELDORP De eerste problemen deden zich voor bij de recrutering en de opleiding van het tellerscorps. In totaal meende men iooo tellers, ioo controleurs en 25 hoofdtellers nodig te hebben. Er gaven zich ongeveer 1200 personen op waardoor slechts een beperkte selectie mogelijk was. Bovendien bleken in de districten onvoldoende personen aanwezig te zijn die voor opleiding tot hoofdteller in aanmerking kwamen. Ook was de leerstof die gedurende de cursus werd behandeld voor de meeste tellers te hoog gegrepen.



Tijdens de instructie deden zich in Paramaribo moeilijkheden voor in de vorm van een staking onder de tellers in verband met hun beloning. Naar aanleiding hiervan verhoogde de landsminister van Gewestelijk en Algemeen Bestuur de vastgestelde daggeldvergoeding. De voorlichting die ter voorbereiding van de telling werd gegeven, via radiolezingen, ansichtkaarten met slagzinnen, pamfletten, films en sound-trucks liet te wensen over. Zoals later bleek, waren er nog vele misverstanden blijven bestaan.



Tenslotte bleken de tellers instede van 57 personen per dag iets minder dan 20 personen per dag te kunnen afwerken. Als gevolg hiervan liep het gehele volkstellingsprogramma anders dan was uitgestippeld. De administratieve controle op de uitbetalingen bleek niet voldoende te functioneren met het gevolg dat men in januari 1951 geen inzicht kon verkrijgen betreffende de gedane uitgaven. Dit leidde tot opschorting van de uitwerking van het reeds verkregen materiaal.



De problemen rond de volkstelling brachten in Suriname een zeker onbehagen teweeg. Gedeeltelijk waren de getelde personen verontwaardigd over de vragen die gesteld waren. Dit betrof vooral de vraagstelling over de vruchtbaarheid van de vrouwen. De oorzaak kan geweten worden, enerzijds aan de veelomvattendheid van het onderzoek dat bovendien in een te korte periode moest worden verricht, anderzijds aan het tellerscorps dat een te geringe training en ervaring had opgedaan. Voorts voelden de tellers zich tekort gedaan als gevolg van de moeilijkheden bij de uitbetaling.



Gezien deze moeilijkheden besloot de Regeringsraad in juli 1951 alle verdere bemoeienissen van de landsregering met deze volkstelling stop te zetten. Het Welvaartsfonds besloot hierop het materiaal naar Nederland over te brengen waar het, na toetsing door het Centraal Bureau voor de Statistiek, verder zou worden uitgewerkt. Daar verdere bewerking van het materiaal met de hand geschiedde, duurde het nog tot 1954 voordat de eerste 2 delen van de Volkstelling werden gepubliceerd. In 1955 verschenen 5 delen en in 1956 nog eens 3 delen.



Hiermede was het gehele demografische materiaal dat normaal via volkstellingen wordt verzameld ter beschikking gekomen.



Daarnaast werd de serie E betreffende de woning en gezinstelling gepubliceerd. Het alsnog verschijnen van de overige 14 delen moet onwaarschijnlijk worden geacht.



Gezien de gang van zaken behoeft het geen verbazing te wekken dat er in Suriname wantrouwen bestond ten aanzien van de be-








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


DE TWEEDE ALGEMENE VOLKSTELLING 41 trouwbaarheid van de verzamelde gegevens. Deze opvatting is evenwel onjuist gebleken. Het materiaal van de volkstelling is namelijk op zijn bruikbaarheid aan het Centraal Bureau voor de Statistiek ter keuring voorgelegd. Van de uitslag van deze keuring zou het afhangen, of tot een algehele bewerking van dit materiaal zou worden overgegaan.



Deze keuring geschiedde als volgt. Door het Centraal Bureau voor de Statistiek werd een willekeurige steekproef van 10% uit het verzamelde materiaal getrokken. Deze steekproef werd daarna door de Hr. J. Gemmink, algemeen leider van de gehouden volkstelling, nauwkeurig geanalyseerd en gereviseerd.



Uit dit onderzoek werd geconcludeerd (iWiws/a( We/t>a<r<s/oirf.<;, p. 278) dat: "a. door de revisie het aantal niet-beantwoorde vragen belangrijk wordt verminderd; i. door de ordening van het materiaal een overzicht der opname is te verkrijgen, aangevende de defacto spreiding der bevolking op het teltijdstip, wat in wezen geeft de administratieve voorlopige uitkomsten der T.A.V., zoals deze uit de verzamelstaten der hoofdtellers hadden moeten blijken; c. verwacht mag worden, dat het fout-percentage in de volledigheid der opname niet meer dan 1 % zal bedragen; rf. gemiddeld rond 3% der vragen niet of niet juist werden beantwoord, waarbij dit percentage voor de demografische gegevens (de eigenlijke volkstelling; vragen 1 t/m 18) aanmerkelijk lager ligt dan voor de sociaal-economische gegevens (vragen 19 t/m 28); e. ook de verkregen sociaal-economische gegevens zeer zeker voldoende zijn om na uitwerking een gefundeerd inzicht in de sociaal-economische structuur te verschaffen." Hieruit mag de conclusie worden getrokken dat de volkstelling Suriname een voor ontwikkelingslanden zeer betrouwbaar inzicht in de demografische constellatie in 1950 geeft en dat daarnaast het sociaal-economische deel, zij het iets minder betrouwbaar, toch een redelijk inzicht in de sociaal-economische structuur verschaft.



Van deze conclusie uitgaande werd het een verlies geacht indien de verzamelde gegevens wegens het stagneren van de publicatie van het nog resterende materiaal niet voor het sociaaleconomische onderzoek in Suriname ter beschikking zouden komen. Vandaar dat de afdeling Agrarische Sociologie van de niet-Westerse Gebieden van de Landbouwhogeschool in overleg met mej. mr. J. Felhoen Kraal van de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Suriname Nederlandse Antillen (Wosuna), en met medewerking van enige onderzoekers uit Suriname en de heer J. Gemmink, heeft nagegaan in hoeverre het aanwezige materiaal








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


42 D. B. W. M. VAN DUSSELDORP van de volkstelling alsnog bereikbaar kon worden gemaakt voor onderzoekers van de sociaal-economische aspecten van de Surinaamse samenleving. Besloten werd het beschikbare materiaal te fotocopiren en de negatieven bij het Centraal Bureau voor de Statistiek in Nederland te deponeren. Wosuna bleek bereid de kosten van het fotocopiren voor zijn rekening te nemen.



Momenteel is het materiaal van 21 van de delen, die aanvankelijk op de publicatielijst stonden, gefotocopieerd. Uit het overleg met de heer J. Gemmink bleek dat de antwoorden op de vragen betreffende de persoonlijke staat en naamswijziging en het verenigingswezen te onvolledig en onbetrouwbaar waren geweest om dit materiaal te laten fotocopiren. De tekst van het eerste deel, methodiek en samenvatting, was nog niet gereed. In verband hiermede werden de delen I, XV en XVIII die in de Tabel zijn aangegeven, niet in de catalogus vermeld. Wel werd de vragenlijst en de daarbij behorende instructie opgenomen om zodoende een globaal inzicht te geven in de bij de volkstelling gevolgde werkwijze.



Een volledige set fotocopien ligt ter inzage op de afdeling Sociologie van de niet-Westerse Gebieden van de Landbouwhogeschool te Wageningen. Daarnaast zal ultimo 1965 een catalogus worden toegezonden aan die instanties die in meerdere of mindere mate bij het sociaal-economisch onderzoek van Suriname betrokken zijn. In deze catalogus wordt een overzicht gegeven van de tabellen waarvan negatieven aanwezig zijn. Daarbij staan de nummers aangegeven, waaronder deze tabellen te bestellen zijn.



De negatieven zullen eind 1965 bij het Centraal Bureau voor de Statistiek worden gedeponeerd. Aan de hand van de in de catalogus vermelde nummers kunnen bij het CBS tabellen door geinteresseerde onderzoekers en instanties worden besteld. Op deze wijze blijft een belangrijke bron van gegevens voor het sociaaleconomisch onderzoek in Suriname bewaard.



Deze gegevens hebben na de volkstelling, die medio 1964 werd gehouden, maar waarvan nog geen gedetailleerde gegevens zijn gepubliceerd, feitelijk hun actualiteit verloren. Het cijfermateriaal blijft evenwel van belang voor het vaststellen van de ontwikkelingen in de sociaal-economische structuur van Suriname.



Het is het gebrek aan gegevens over een bepaalde tijdsperiode dat het uitermate moeilijk maakt om in de ontwikkelingslanden een trendmatige ontwikkeling van sociale of economische ver-








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


DE TWEEDE ALGEMENE VOLKSTELLING 43 schijnselen te constateren, en het zijn juist deze trendmatige ontwikkelingen die van groot belang zijn voor de op te stellen plannen in deze landen.



Bij de volkstelling 1950 werden de gegevens verzameld op basis van woonplaatsen en verwerkt op basis van sociaal-economische gebieden. Er werden 113 sociaal-economische gebieden aangeduid en daarnaast waren nog 15 periferiegebieden en 10 boslandgebieden onderscheiden. In totaal waren er derhalve 138 geografische eenheden op basis waarvan het cijfermateriaal van de volkstelling werd verwerkt. De sociaal-economische gebieden, gelegen in de kustvlakte, zijn afgeleid van de voormalige indeling van dit gebied in plantages.



In 1957 werd door het Bureau Landelijke Opbouw 1 een nieuwe geografische indeling doorgevoerd (de zgn. telgebieden). Deze nieuwe indeling bleek noodzakelijk omdat met name de afbakening van de sociaal-economische gebieden veel te wensen overliet.



Dit leverde vooral voor de landbouwtellingen moeilijkheden op.



Dit Bureau heeft tevens een deel van de demografische gegevens van de volkstelling omgewerkt op basis van de nieuwe telgebieden.



Ook in de districtsgrenzen zijn wijzigingen aangebracht. Een deel van het Suriname-district werd bij het Brokopondo-district getrokken, terwijl bovendien een wijziging van de districtsgrenzen van Paramaribo ten opzichte van het Suriname-district is te verwachten.



Voor een onderlinge vergelijking is het evenwel noodzakelijk dat de gegevens van de verschillende opnameperioden verwerkt worden op basis van dezelfde geografische indeling. Als deze geografische indeling wordt gewijzigd dan zal dit bij voorkeur zodanig moeten geschieden dat door het samenvoegen van de nieuwe of oude geografische eenheden weer een vergelijkbare geografische basis ontstaat.



In verband hiermede verdient het aanbeveling het Algemeen Bureau voor de Statistiek in Suriname bij het voorbereiden van nieuwe gebiedsindelingen te betrekken, opdat de vergelijkbaarheid van statistische gegevens gegarandeerd wordt. Bureau Landelijke Opbouw: Ge6ifstn<fe/ng Surinam*. Paramaribo, 1956.



D. B. W. M. van Dusseldorp: Een gebiedsindeling voor Suriname. .De Surinaamse LanrfoMU) 6, 1958, p. 54-64.








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Dusseldorp, D.W.B.M. van



De tweede algemene volkstelling Suriname 1950


44 DE TWEEDE ALGEMENE VOLKSTELLING Met het ter beschikking stellen van de negatieven van het grondmateriaal van de Tweede Algemene Volkstelling Suriname 1950 mag men deze volkstelling als afgesloten beschouwen.



Gebleken is dat als gevolg van een te omvangrijke taakstelling en door administratieve tekortkomingen ernstige moeilijkheden zowel gedurende de opname als gedurende de verwerking zijn opgetreden. Dit resulteerde in een aanzienlijke vertraging van de verschijning van de demografische hoofdstukken, terwijl het belangrijkste deel van de sociaal-economische gegevens helaas niet gepubliceerd is.



In de meeste ontwikkelingslanden kampt men met een ernstig gebrek aan betrouwbare statistische gegevens van sociaal-economische aard. Het lijkt dan ook aantrekkelijk om aan een volkstelling een sociaal-economische inventarisatie te verbinden. Dit moet evenwel, mede gezien de Surinaamse ervaringen met' de Tweede Algemene Volkstelling sterk ontraden worden. In deze landen beschikt men gewoonlijk niet over voldoende goed-opgeleide tellers. Wanneer men deze tellers te zwaar belast, bestaat het gevaar dat de gehele volkstelling zo niet mislukt dan toch ernstig vertraagd wordt. Bovendien is de betrouwbaarheid van deze in haast verzamelde sociaal-economische gegevens meestal geringer dan van gegevens die men in aparte onderzoekingen vergaart. Door deze onderzoekingen op basis van steekproeven te verrichten, kan met minder werk betrouwbaarder materiaal verkregen worden.



De twijfel die in Suriname bestond ten aanzien van de betrouwbaarheid van de volkstellinggegevens is maar gedeeltelijk gerechtvaardigd gebleken. Het is dan ook verheugend, dat mede door de steun van Wosuna dit materiaal is bewaard en beschikbaar gekomen voor het sociaal-economisch onderzoek in Suriname.








Nederlands West-Indische Gids

Voorhoeve, Jan


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


H. U. E. THODEN VAN VELZEN HET GELOOF IN WRAAKGEESTEN: BINDMIDDEL EN SPLIJTZWAM VAN DE DJUKA MATRI-LINEAGE De Djuka of Aukaners zijn n van de vijf Bosnegerstammen van Suriname; zij wonen verspreid over zes woongebieden in het oostelijk en centrale deel van dit land. Het oudste woongebied, waar de meeste Djuka wonen, bevindt zich aan de beneden-Tapanahoni. Het is dit gedeelte van de stam dat ik door 'field-work' heb leren kennen. Dit onderzoek vond plaats van juni 1961 tot november 1962 in het dorp Drietabbetje en werd gesubsidieerd door Wosuna.



Ieder Djuka-dorp bestaat uit twee of drie, soms meer wijken.



Elke wijk heeft meestal een matri-lineage (6) als kern. Onder een matri-lineage wordt hier verstaan een groep waarvan de leden verwantschap tot elkaar kunnen aantonen in de matrilineaire lijn. Elke matri-lineage bestaat weer uit een aantal matrisegmenten (wan gaanmama />ttn); meestal omvat een dergelijk segment de kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen van een bepaalde vrouw in de vrouwelijke lijn.



Het geloof in wraakgeesten (Awhk), zoals de Bosnegers dit kennen, is goed beschreven. Dankzij van Lier 1 en Hukault 2 beschikken wij nu over uitstekende rapporten over dit geloof, zoals het voorkomt bij resp. Djuka en Boni. De nederzettingen van de Boni, een buurstam van de Djuka, bevinden zich hoofdzakelijk langs de Lawa-rivier. Hieronder volgt een kort resum over deze geloofsvoorstellingen.



Op elke of nagenoeg elke matri-lineage rust een vloek die zijn oorsprong vindt in een fout of vergissing door een lid van deze 1 W. F. van Lier: Aanteekeningen over het geestelijk leven en de samenleving der Djoeka's in Suriname. Bydr. 7"o/ Land Ko/AenA. 99, 1940, afl. 2. Jean Hurault: Les No>s .R^wgils iJcrot fc /a Cwj'ane i-Vanfat.



Mm. Inst. Franfais Air. Noire, Dakar, 1961.








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


46 H. U. E. THODEN VAN VELZEN groep of door een voorouder begaan. De betrokkene heeft in het verleden een bepaalde godheid of een medemens ernstige schade berokkend; men neemt dan aan dat het mogelijk is dat die godheid of de geest van de gelaedeerde de schuldige, zijn lineage-genoten en alle matrilineaire nakomelingen bezoekt met ziekte en dood. De wraakgeest kiest zich in de meeste gevallen een medium; dit kan elk willekeurig lid zijn van de lineage der gelaedeerde of van de lineage die object van vergelding is. (Het is hier dat mijn gegevens afwijken van die van Hurault. Bij de Boni neemt de wraakgeest alleen bezit van iemand uit de lineage der gelaedeerde).



Ik zal het bovenstaande met een voorbeeld toelichten.



Genealogie I I I 0 B C o 1 I A E o D Een oude vrouw (A) uit het dorp Moitaki, werd na haar dood tot heks verklaard. Reeds spoedig begonnen geruchten te circuleren dat zij, nog vr haar overlijden, het vermogen tot hekserij op haar dochter C had overgedragen. Deze vrouw, zwak van gestel en ziekelijk van aard, werd het leven zuur gemaakt door haar lineage-genoten. Vooral haar oudere zuster (B) sloeg haar vaak en sarde haar op alle mogelijke manieren. C overleed tenslotte, misschien als gevolg van mishandeling, maar dit is niet zeker. Na haar overlijden geraakte haar classificatorisch zusterskind (D) in staat van bezetenheid. In trance vertelde zij aan de dorpsgenoten dat in haar de geest gevaren was van haar ongelukkige tante, een onschuldige vrouw, die door haar oudere zuster de dood was ingejaagd. De geest kondigde nu aan slechts n doel te kennen: de totale uitroeiing van deze matri-lineage. De mededeling kwam op een geschikt moment, want juist in die dagen voelde B zich niet al te best. Er waren echter slechts weinig mensen in het dorp die geloof hechtten aan de verklaringen van het medium ; de patint behoorde daar zelf niet bij. Vrij algemeen verdacht men D ervan de aandacht op zich te willen vestigen door bezetenheid te simuleren.



Enkele notabelen uit het dorp waren het daar echter niet mee eens; zij besloten 'in hoger beroep te gaan' en legden de zaak voor aan het orakel van de 'Grote Godheid' (fiigi Gadu) dat in Drietabbetje is gevestigd. Drietabbetje, een dorp aan de Tapanahoni rivier, is de residentie van de Gramwati (opperhoofd), die tevens hogepriester is van het orakel. De Granman Akontu Velanti is in april 1964 gestorven. Het is niet zeker dat zijn opvolger ook hogepriester zal worden.








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


HET GELOOF IN WRAAKGEESTEN 47 priesters van het orakel riepen de geest op en verklaarden, na het medium te hebben aangehoord, dat het hier om een authentieke wraakgeest ging.



Aan de betrokken lineage werd opgedragen zo snel mogelijk een verzoeningsfeest (_><_' piAat/u) aan de geest van de gelaedeerde aan te bieden.



Bovendien eisten zij een honorarium, groot tJn mandfles tafia (inheemse rum), vier doeken en twaalf flesjes bier.



De Djuka geloven dat de geest eerst zal aflaten nadat het gepaste verzoeningsritueel gehouden is. Dan treedt een tweede fase in: de wraakgeest wordt beschermgeest. Men kan dan bijv. de geest oproepen om de oorzaak van een ziekte te weten te komen. Het medium treedt in die gevallen op als een medicijnman; in trance geeft hij aan welke kuur de patint moet volgen. De bijstand van deze wraakgeest is echter zeer voorwaardelijk. Als de geest nl. geen offers meer worden aangeboden of als interne disharmonie de lineage verdeeld houdt, geeft hij zijn rol van beschermer op en maakt opnieuw slachtoffers. Dit is in een notedop wat het geloof in wraakgeesten behelst.



Integratie Nu wil ik overgaan tot mijn eigenlijke onderwerp: de betekenis die deze geloofsvoorstellingen hebben voor de integratie van de matri-lineage.



Hurault (p. 227) spreekt zich hier stellig over uit; hij noemt dit geloof 'het voornaamste bindmiddel der groepen'. Uit de rest van zijn betoog blijkt duidelijk dat hij vooral de matri-lineage op het oog heeft, zodat ik mij ook daartoe wil beperken, p het eerste gezicht pleit vl voor Hurault's stelling, vooral als men meer let op hoe het behoort te zijn dan op de feitelijke toestand.



Alle leden van de matri-lineage immers, of zij nu bijeenwonen wat meestal het geval is of verspreid zijn over verschillende dorpen, behoren te leven in het besef dat zij allen gezamenlijk deze vloek moeten dragen. Deze lotsverbondenheid houdt in dat lineagegenoten ook gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de riten die ten behoeve van de wraakgeest uitgevoerd moeten worden. Dit brengt met zich mee dat men verplicht is voor een belangrijk ritueel als het verzoeningsfeest bijeen te komen in het dorp van het medium en dat men collectief de kosten van dit ritueel moet dragen.



Om een voorbeeld te nemen dat aansluit bij de eerste geschiedenis.



In de dagen dat de affaire van de wraakgeest zich afspeelde, werkte E (een zoon van B, de schuldige, zie Genealogie I) in Paramaribo. Hij beloofde de notabelen van zijn lineage geld opzij te zullen leggen voor het








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


48 H. U. E. THODEN VAN VELZEN honorarium dat men aan de priesters van het orakel verschuldigd was.



Ongeveer een jaar later, toen dezelfde notabelen hun toestemming wilden onthouden aan een huwelijksplan van deze man, trok hij zijn belofte in.



Korte tijd later werd hij echter ziek en keerde terug naar de Tapanahoni.



De notabelen van zijn dorp consulteerden het medium D. In trance verklaarde deze vrouw dat de wraakgeest E met ziekte had geslagen, omdat hij niet aan zijn verplichtingen voldaan had. E aanvaardde deze verklaring want enige tijd later bood hij de priesters in Drietabbetje het verschuldigde honorarium aan.



Uit dit voorbeeld blijkt dat een man die al jaren in de stad werkt, zich wel eens gedwarsboomd voelt door de notabelen van zijn lineage, maar zich toch ook weer niet kan of wil onttrekken aan de aanspraken die de matri-lineage maakt, omdat hij zelf vreest dat de ziekte het gevolg is van de acties van de wraakgeest.



Desintegratie Hoewel ik het dus met Hurault eens ben dat ideen over lotsverbondenheid en collectieve verantwoordelijkheid voor de uitvoering van ritueel een integrerende werking kunnen hebben, brengt dit geloof aan wraakgeesten toch ook verdeeldheid. Ik zal nu drie processen noemen die, voortkomend uit deze geloofsvoorstellingen, leiden tot conflicten en uiteindelijk in sommige gevallen tot het uiteenvallen van de matri-lineage.



wan Ac/ Uit de bovenstaande geschiedenis bleek reeds dat niet iedere Djuka elk geval van bezetenheid als een authentiek religieus verschijnsel ziet. Men houdt er rekening mee dat sommige mensen bezetenheid zullen simuleren om de begeerde status van medium te bereiken. Want een medium geniet prestige en oefent invloed uit op de besluitvorming binnen zijn dorp, terwijl hij bovendien profiteert van de offergaven die aan 'zijn' geest worden aangeboden. Elke persoon die zich uitgeeft voor een medium van een wraakgeest wacht dan ook een zekere strijd om deze pretenties aanvaard te krijgen door de dorpsgemeenschap. In veel gevallen ontstaat een vete die de notabelen van het dorp verdeeld houdt.



Zoals wij zagen kon de jonge vrouw D eerst als medium van een wraakgeest optreden nadat de priesters van het orakel der 'Grote Godheid' haar aanspraken hadden gelegitimeerd. Het grootste deel van de dorpsgemeenschap waardeert een dergelijke interventie maar weinig. De machtige priesters van Drietabbetje krijgen immers een beter inzicht in de tegenstellingen en de conflictstof binnen het dorp, zodat zij in de toekomst zich meer met de aangelegenheden daar kunnen gaan inlaten.








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


HET GELOOF IN WRAAKGEESTEN 49 /i om ie 'ac/W<u/jtts' Met de aanvaarding van het medium zijn de conflicten echter nog niet uit de wereld. Strubbelingen komen ook vaak voort uit het feit dat bepaalde segmenten binnen de lineage desnoods wel het medium willen erkennen, maar niet willen aanvaarden dat zijn orakelspreuken ook geldigheid hebben voor het eigen segment.



Genealogie II B 1 aD o AE o a F a G H Al In de jaren twintig kwam een vrouw uit Dnetabbetje (A) in conflict met de bewoners van een ander dorp over de gebruiksrechten van een stuk grond. Toen haar zoon D in die dagen in bezetenheid geraakte was men het er snel over eens dat er een wTaakgeest in hem gevaren was, gezonden door de andere partij uit woede over de usurpatie van hun gronden. Enige jaren later werd een classificatorisch zusterskind (H) van het medium ziek, en enkele notabelen meenden dat de wraakgeest weer actief geworden was.



De grootmoeder van het kind (B) wees dit resoluut van de hand; volgens deze vrouw had de wraakgeest slechts betekenis voor het matri-segment van haar zuster. "Want", zo zou zij geredeneerd hebben, "mijn zuster is degene geweest die zich onrechtmatig de grond van anderen heeft toegeigend. De wraakgeest zal er dus op uit zijn de schuldige en haar kinderen te treffen. Wie de vruchten van iets plukt moet ook de lasten dragen." Enige tijd later overleed H. De Graf priesters (een genootschap samengesteld uit de notabelen van een aantal dorpen dat o.a. tot taak heeft de doodsoorzaak vast te stellen) beslisten dat wel degelijk de wraakgeest een hand in deze zaak had. Door haar verzet en vijandigheid tegen het medium en tegen haar zuster had de vrouw haar kleinkind de dood ingejaagd. De Djuka geloven namelijk dat een brouille tussen naaste verwanten (/to-/'o) de woede van de voorouders en goden opwekt, die op hun beurt weer de wraakgeest aanzetten tot nieuwe vergeldingsacties. B legde deze verklaring zonder meer naast zich neer. Maar zij kon niet voorkomen dat ook latere sterfgevallen (C en E) geweten werden aan het optreden van de geest. De vete groeide, de relaties raakten steeds meer gespannen, zodat B er tenslotte toe overging met de meeste van haar kinderen (waarvan slechts enkelen in deze genealogie zijn opgenomen) de wijk te nemen naar een afgelegen werkkamp.








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


50 H. U. E. THODEN VAN VELZEN Heeft dus in theorie de wraakgeest de gehele matri-lineage als operatiegebied, in de praktijk stellen sommige groepen binnen de lineage zijn actie-radius beperkter voor. Het is uit deze discrepantie dat veel conflicten geboren worden die in enkele gevallen zoals het bovenstaande, zelfs leiden tot het uiteenvallen van de matri-lineage.



Hoe nu deze discrepantie te verklaren ? In de lineage, waarvan de lotgevallen hierboven besproken werden, is D niet het enige medium. Neen, de media staan elkaar als het ware te verdringen.



Deze lineage telde in 1962 68 leden, kinderen inbegrepen. Niet minder dan tien onder hen konden aanspraak maken op de eer medium van een wraakgeest te zijn. Daarvan werd zeker de helft regelmatig over allerlei zaken, maar vooral ziekten, geraadpleegd; voor n ziektegeval consulteert men soms drie a vier media die elk met hun eigen verklaringen kunnen komen. De inzichten van het medium worden doorgaans alleen gedeeld door een beperkte groep van diens verwanten. Zodoende wordt de strijd om de actie-radius de strijd om de dominantie binnen de lineage. Zelden wordt het pleit blijvend voor n persoon beslist; binnen deze lineage was dat echter wel het geval: in 1962 was D het vooraanstaande en meest geraadpleegde medium.



gc/00/ in wraa&gmten a/s Aa/a/ysa/or i>oor con/fo'cten Het geloof in wraakgeesten kan verdeeldheid brengen door op zichzelf onschuldige ruzies het karakter van een ernstig conflict te geven.



Voor een voorbeeld grijp ik weer terug naar de lotgevallen van de lineage uit de bovenstaande geschiedenis (Genealogie II).



Na het overlijden van B keert haar matri-segment terug naar Drietabbetje.



G leende zijn oudere broer F regelmatig wat taf ia. Op een goede dag echter was zijn voorraad uitgeput terwijl zijn broer toen wel over tafia beschikte; hij deed dan ook een beroep op hem. F die op het punt stond op reis te gaan verwees hem naar zijn pleegzoon I (ook zusterszoon), die de mandfles met deze drank beheerde. Toen I echter voorgaf niets van deze mandfles af te weten, gaf de gedupeerde daarop luidruchtig van zijn ongenoegen blijk. Hij schreeuwde zijn aanklacht 's avonds door het stille dorp. Daarmee had de kous af moeten zijn want dit soort kleine geschillen geven meestal geen aanleiding tot verdere complicaties. Deze keer ge-Deurde dit echter wel, want een maand later werd G ziek. Zowel het orakel van de 'Grote Godheid' als het medium D gaven als hun mening te kennen dat de onmin waarin de verwanten leefden de oorzaak van de ziekte was.



De wraakgeest, toch al op zijn hoede waar het ruziemakers betrof, was weer geactiveerd. Hoewel de priesters de hele matri-lineage in gebreke








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Thoden van Velzen, H.U.E.



Het geloof in wraakgeesten bindmiddel en splijtzwam van de Djuka Matri-Lineage


HET GELOOF IN WRAAKGEESTEN 51 stelden, kreeg I als enige een boete opgelegd. D werd bovendien door de priesters in de gelegenheid gesteld om I te vermanen weer tot het goede pad terug te keren; hij greep deze kans met beide handen aan want er bestond nog steeds veel animositeit tussen de twee matri-segmenten. Dat bleek ook een aantal dagen later toen in de wijk van deze matri-lineage scheldpartijen tussen de leden van de twee segmenten plaatsvonden.



Bovendien, om de verwarring nog groter te maken, keerde I zich tegen zijn moedersbroeder G: hij verweet hem heel goed te weten dat niet de wraakgeest verantwoordelijk was voor zijn ziekte maar zijn eigen gulzigheid, waardoor hij er toe gekomen zou zijn een voedseltaboe te overtreden.



De vrouw van G trad voor hem in het krijt: zij, benevens enkele verwanten van haar man, scholden I uit "Kijk, daar loopt een man die mensen ziek maakt", riepen ze hem na. Slechts door de opwinding rond het bezoek van de prinsessen Irene en Margriet aan Drietabbetje (juli 1962), kregen de combattanten een adempauze.



Ik meen dat men het uitgroeien van dit ruzietje tot een conflict waarbij veel lineagegenoten betrokken waren, kan wijten aan het bestaan van een geloof in wraakgeestcn. Misschien is dit ook de oorzaak van het verschijnsel dat de priesters van het orakel der 'Grote Godheid' bijna nooit een wraakgeest als oorzaak van een ziekte noemen als de patint uit hun wijk afkomstig is. Zij kennen te goed het verdeeldheid zaaiende karakter van dit geloof om er voedsel aan te willen geven. Een andere oorzaak is ongetwijfeld de naijver van de priesters op de invloed van de media.



Uit het bovenstaande blijkt dat dit geloof in wraakgeesten niet, zoals Hurault (p. 229) stelt, een ijzeren band smeedt die door niets verbroken kan worden. Zeker dragen deze geloofsvoorstellingen er soms toe bij de matri-lineage als groep bijeen te houden, maar zowel de strijd om de erkenning als de strijd om de actieradius kan een verzwakking zijn voor de lineage die de betrekkingen jarenlang vertroebelt. Bovendien kunnen deze geloofsvoorstellingen het uitbreken van conflicten bevorderen.








Nederlands West-Indische Gids

Velzen, H. U. E. Thoden, van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


W. VAN WETERING CONFLICTEN TUSSEN CO-VROUWEN BIJ DE DJUKA De meeste Djuka-mannen wensen zich een polygyn huwelijk omdat de meervoudige echtvereniging bij uitstek status geeft. Een jongeman die regelmatig werk heeft en dus naar Djuka-maatstaven goed verdient zal al gauw een tweede vrouw zoeken. Voor een kapitein (dorpshoofd) wordt het min of meer als een noodzakelijkheid gevoeld dat hij meer dan n vrouw heeft. Dit wil niet zeggen dat ieder dorpshoofd ook werkelijk polygyn gehuwd is: twee van de vijf kapiteins van Drietabbetje hebben drie vrouwen, een derde heeft twee vrouwen, de beide anderen echter slechts n vrouw. Hoewel er aandrang op deze laatste mannen werd uitgeoefend het gezin met een vrouw uit te breiden boden zij in dit opzicht hardnekkig weerstand aan de druk van de publieke opinie.



Hun aarzeling wordt begrijpelijk als men bedenkt welke economische verplichtingen op een echtgenoot drukken. Een man dient iedere echtgenote een huis, een boot en een peddel te geven en behoort ieder jaar een kostgrond voor haar te kappen. Bovendien moet hij voor geld zorgen om allerlei huishoudelijke benodigdheden te kunnen kopen als zout, zeep en petroleum. Mannen klagen steen en been over de veeleisendheid van de vrouwen. Begerenswaardige lichtgekleurde jonge vrouwen zien vaak kans, dankzij de ruime verdiensten van veel jonge Djuka, hun dromen over de ideale uitzet te verwezenlijken. Een jonge vrouw die zich respecteert bezit minstens 24 pagnes (een soort wikkelrokken), badhanddoeken, stadse kleren, schoenen en een ruime voorraad emmers, pannen en schalen van gekleurd email of aluminium.



Granman Akontu Velanti, van 1951 tot 1964 hoofd van de Djuka-stam, had in 1961 vier vrouwen, maar gewoonlijk is drie vrouwen het maximale aantal dat een man kan onderhouden. 26% (24 der 91) volwassen mannen in Drietabbetje is poly-








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


CONFLICTEN TUSSEN CO-VROUWEN BIJ DE DJUKA 53 gaam, 20% (19 van de 91) heeft twee vrouwen, 5$% (5 van de 91) onderhoudt er drie.



Behalve overwegingen van sociaal prestige zijn er practische redenen die een man ertoe brengen een tweede vrouw te zoeken.



Alleen al omdat vrouwen er veelal de voorkeur aan geven ook na hun huwelijk in het dorp van de moeder te blijven wonen heeft een man, die onder alle omstandigheden verzorgd wil zijn, er belang bij een tweede echtgenote te hebben. Bovendien mag een \touw tijdens menstruaties en gedurende drie maanden na de bevalling niet voor haar man koken, en na een bevalling mogen sexuele betrekkingen eigenlijk pas weer worden aangeknoopt als het kind gespeend is.



Hoezeer men de polygynie ook als een verkieslijke echtelijke staat ziet, deze huwelijksvorm is een voortdurende bron van spanningen in het huiselijk leven. Vrijwel iedere polygyn gehuwde man raakt zo nu en dan in een staat van vertwijfeling over de onenigheid en ruzies tussen zijn vrouwen. Mijn voornaamste informant, echtgenoot van twee vrouwen, raakt over het onderwerp niet uitgepraat. Hij, Don, gaat er altijd prat op dat hij er slag van heeft met vrouwen om te gaan; desalniettemin heeft hij het thuis vaak moeilijk. Een Djuka-man behoort altijd baas in huis te blijven en Don is gevoelig op dit punt. De sexe-scheiding die bij de Djuka op religieus en politiek terrein zo duidelijk is, vervaagt in de huiselijke sfeer; de arbeidsverdeling tussen de sexen is niet zo rigoureus. Een man die niet bezig is met een duidelijke activiteit kan door zijn moeder, zijn vrouwen en zijn schoonmoeder aan het werk gezet worden.



Drietabbetje is Don's vadersdorp. Een van zijn vrouwen hoort in dit dorp thuis als lid van n der matri-lineages die de vaste kern van de dorpsbevolking uitmaken; de andere vrouw heeft zich metterwoon in het dorp van haar echtgenoot gevestigd. Zowel zijn moeder als zijn beide vrouwen verwachten Don iedere dag wel even te zien, ongeacht bij welke vrouw hij op dat moment zijn intrek heeft genomen. Iedere middag kan men hem dan ook bezig zien hout te hakken, lampen te vullen met petroleum, op kinderen te passen, en zelden ondervindt hij uitgesproken waardering. Integendeel, voortdurend moet hij klachten aanhoren, vooral over gebrek aan vlees of vis. Dit accepteert hij als min of meer normaal, maar hij gaat wel gebukt onder het feit dat zijn vrouwen slecht met elkaar overweg kunnen.








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


54 W. VAN WETERING Julina en Efa, zijn twee vrouwen, zijn sterk uiteenlopende karakters. Julina, de eerste vrouw, is eigengereid en niet op haar mondje gevallen. Efa gedraagt zich liever en docieler, wat Don steeds voor haar inneemt, maar als iets haar niet bevalt kan zij wekenlang pruilen. Beide vrouwen laten zich tegenover hun echtgenoot laatdunkend uit over het karakter en de huishoudelijke prestaties van de concurrente en proberen hem wijs te maken dat de andere vrouw plannen koestert hem te verlaten. Ook via derden verspreiden zij dit soort praatjes, en wel op zodanige wijze dat zij er zeker van kunnen zijn dat deze de rivale uiteindelijk ter ore zullen komen.



Julina is zwanger en krijgt een tweeling in de tijd dat ik bij haar in huis woon, en ik bemerk dat zij deze omstandigheden tot het uiterste benut om de aandacht van de echtgenoot geheel op te eisen en haar co-vrouw kwijt te raken. Don doet erg zijn best voor Julina. Iedere avond gaat hij nog eens proberen verse vis voor haar te vangen omdat zij in deze tijd zelfs de geur van vlees niet verdragen kan. Haar waardering voor zijn zorgen is niet zonder grenzen; n maand voor de bevalling dreigt zij onmiddellijk na de geboorte te zullen weggaan als Don zich niet van Efa laat scheiden. Don beweert dat hij Julina enige maanden geleden een pak slaag gegeven heeft, maar gezien de vergevorderde staat van de zwangerschap op dat moment lijkt mij dit niet zo waarschijnlijk. Julina's verwanten zouden dit zeker hoog hebben opgenomen. Welke tegenmaatregelen Don ook getroffen heeft, Julina is er niet deemoediger van geworden. Pas nadat zij te weten komt dat Don naar een nieuwe vrouw uitkijkt bindt zij in.



Maar ook na de geboorte van de tweeling blijft de situatie precair.



Julina heeft een naam bedacht voor n van de jongetjes. Don kiest een naam voor het andere: 'Tawand', hetgeen 'Er zijn er nog andere' betekent. Geen wonder dat Julina zo snel mogelijk een andere naam introduceert.



Soms weigeren de co-vrouwen een tijdlang elkaar te groeten, wat als iets zeer ernstigs geldt. Men is namelijk bang dat de verstoring van de normale familiebetrekkingen de toorn der voorouders zal opwekken en dat hierdoor n der partijen of de kinderen ziek zullen worden.



Soms overvalt Don de behoefte om, zoals hij het zelf uitdrukt, 'het hele vrouwenzaakje maar op te doeken'. Hij troost zich met buitenechtelijke escapades en met het besef dat andere polygyn gehuwde mannen met dezelfde moeilijkheden te kampen hebben.



Uit zijn ervaringen destilleert hij de volgende moraal: "Koester








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


SFT CONFLICTEN TUSSEN CO-VROUWEN BIJ DE DJUKA 55 geen hooggestemde verwachtingen over harmonie in de familie, een man kan alleen in vrede leven met de vrouw onder wier dak hij op dat moment verblijft; zie veel door de vingers en wees niet bang een grote mond te krijgen". Toch beproeft Don alle gebruikelijke middelen om conflicten te voorkomen. Hij heeft een nauwkeurig schema volgens welk hij zijn tijd en aandacht verdeelt : 5 nachten achtereen verblijft hij bij Julina, de eerste vrouw en 4 nachten achtereen bij Efa. Iedere man volgt een eigen schema, sommigen geven de eerste vrouw iets meer voorrechten dan hij doet, maar de gewoonten ontlopen elkaar niet veel. Ook zorgt Don ervoor de beide vrouwen precies dezelfde geschenken te geven en ze op hetzelfde tijdstip te overhandigen.



Zo nu en dan zoekt Don de bemiddeling van n van de dorpsnotabelen om de verhitte gemoederen van de vrouwen tijdelijk tot rust te brengen. Als hij dit zou nalaten vreest hij dat de vrouwen achter zijn rug gaan ruzien of zelfs vechten. In geen geval zou hij de hulp inroepen van een oudere vrouw, verklaart hij desgevraagd, omdat hij vrouwen niet in staat acht tot objectiviteit in deze zaken. Mannen hebben, meent hij, hiervoor meer begrip omdat zij zich meestal tegenover dezelfde problemen gesteld zien. Don zoekt ook steun bij andere mannen omdat hij zich zeer onzeker voelt ten aanzien van de betrekkingen tussen de vrouwen.



Hij is namelijk soms ook weer bang dat de verstandhouding zal omslaan van een zeer koele in een al te hartelijke en dat de twee vrouwen zich gezamenlijk tegen hem zullen keren. Hij houdt zich het voorbeeld van een notabele voor ogen die door zijn twee vrouwen tot op de eerste verdieping van zijn huis achtervolgd werd en zo'n pak slaag opliep dat zijn gekerm door het gehele dorp te horen was. Het is ook wel eens voorgekomen dat twee covrouwen het zo goed met elkaar konden vinden dat zij niet alleen in hetzelfde huis woonden en tezamen aten, wat als het ideaal van een harmonische betrekking tussen co-vrouwen geldt, maar ook tezamen in de hangmat kropen. De echtgenoot werd gedurende meer dan een maand buitengesloten. Zoiets is echter een zeldzaamheid ; men kon geen actueel voorbeeld van lesbische relaties tussen vrouwen noemen.



De vestigingsgewoonten van de Djuka hebben tot gevolg dat er betrekkelijk weinig conflicten tussen co-vrouwen ontstaan door wrijvingen in het dagelijks leven. De echtgenoten van n man wonen meestal in verschillende dorpen. In die gevallen waarin zij wel hetzelfde dorp tot domicilie hebben staan hun








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


56 W. VAN WETERING huizen in verschillende wijken. Co-vrouwen zijn dus niet gedwongen veelvuldig contacten met elkaar te onderhouden. De matrilineage blijft gevrijwaard voor conflicten van deze aard tussen de vrouwelijke leden onderling, omdat sororale polygynie bij de Djuka verboden is. Een man kan niet tegelijkertijd huwen met twee vrouwen die tot dezelfde lineage behoren. Evenmin mag hij buitenechtelijke betrekkingen aanknopen met een lineage-genote van zijn vrouw.



Zowel de relatie tussen een echtgenoot en zijn vrouwen als tussen de vrouwen onderling vergt veel tact en omzichtigheid van alle betrokkenen. Een man behoort zijn vrouwen op gelijke voet te onderhouden. Meent n der vrouwen dat zij achtergesteld wordt of dat zij andere gegronde klachten heeft dan mag zij haar echtgenoot hier niet over aanspreken als hij bij n der andere vrouwen verblijft; zij behoort de zaak te bespreken als hij bij haar thuis is. Men ziet liever niet dat de co-vrouwen zich met eikaars klachten bemoeien.



Als een man een tweede huwelijk wil aangaan moet hij de eerste vrouw en haar matrilineaire verwanten eerbiedig om toestemming vragen. Het is hierbij gebruikelijk dat de familie van de eerste vrouw de gevraagde toestemming niet weigert. Als een eerste vrouw blijft volharden in het verzet tegen een tweede huwelijk van haar man rest haar niets dan te scheiden. Vroeger was dit anders: als de eerste vrouw haar verwanten ertoe kon bewegen haar door dik en dun te steunen, kon deze groep de echtgenoot met geweld doen afzien van zijn plannen. Tegenwoordig moet een vrouw een tweede vrouw wel naast zich accepteren, maar de echtgenoot zal haar gevoeligheden op dit punt terdege moeten ontzien en een gunstig moment voor de aankondiging van het tweede huwelijk moeten uitkiezen. De tweede vrouw moet officieel aan de eerste worden voorgesteld. Men noemt de plechtigheid waarbij dit gebeurt 'meft' mi7 we/i', de ontmoeting tussen de co-vrouwen. Men haast zich niet deze plechtigheid te doen plaats vinden; als de eerste vrouw bijv. zwanger is als de man een tweede vrouw neemt, zal men de confrontatie van de beide vrouwen uitstellen tot enige maanden na de bevalling. Men beoogt met deze plechtigheid in de eerste plaats de twee vrouwen de situatie te doen accepteren en men hoopt op deze wijze de basis voor een dragelijke verstandhouding te leggen. Daar van








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


CONFLICTEN TUSSEN CO-VROUWEN BIJ DE DJUKA 57 Lier noch Hurault deze ceremonie beschrijven is het wellicht interessant hier het verslag te laten volgen van een dergelijke plechtigheid welke ik in Drietabbetje meemaakte toen ik, met steun van wosuna, van juni 1961 tot oktober 1962 cultureel-anthropologisch veldwerk verrichtte aan de Tapanahoni rivier.



De ceremonie op zichzelf trekt weinig aandacht. Een vriendin, tuk op een verzetje, troonde mij mee. "Als neutrale partij gaan wij erheen" zei zij: "Als de twee vrouwen gaan vechten zullen wij hen scheiden." De echtgenoot van de beide vrouwen heeft zich Drietabbetje als woonplaats gekozen. De eerste vrouw komt uit een Benedenstrooms dorp 3. Zij is blind en haar familie heeft haar naar Drietabbetje gebracht om genezing te zoeken. Men maakt van deze gelegenheid gebruik om de tweede vrouw, die uit een bovenstrooms dorp afkomstig is, aan haar voor te stellen. Drietabbetje, het dorp van de echtgenoot, is voor beide vrouwen neutraal terrein. De eerste vrouw wordt vergezeld door haar moeder, haar zuster en twee nichten, allen matrilineaire verwanten van haar.



De tweede vrouw komt alleen. De echtgenoot zelf is niet aanwezig, hij wordt vertegenwoordigd door een aantal dorps- en wijkgenoten die in een ambilineaire familierelatie tot hem staan of in het geheel niet met hem verwant zijn. Zoals bij de meeste Djuka ceremonin het geval is duurt het lang voor alle voorbereidingen getroffen zijn. In een halfdonker, niet te ruim huis zitten de twee partijen tegenover elkaar. De familie van de eerste vrouw toont zich zeer gereserveerd, de vrouwen uit Drietabbetje en vooral de mannen proberen een wat ontspannen sfeer te scheppen. Tenslotte leidt mijn vriendin, die zichzelf deze taak toebedeelt, de tweede vrouw naar binnen. Deze blijft met afgewend hoofd bij de deur staan. "Is er geen bankje voor haar?" vraagt een jonge vrouw uit Drietabbetje, maar niemand reageert. Zij herhaalt de vraag even later, en tenslotte geeft iemand een bankje aan. Een notabele uit Drietabbetje spreekt een openingswoord, hij wijst op de be-1 W. F. van Lier: Aanteekeningen over het geestelijk leven en de samenleving der Djoeka's in Suriname. Biyrfr. Too/ La mi Ko/AenA. 99, 1940. 2 Jean Hurault: Lm ATotrs /?^/ug Bot <fe /a Gwyam Franfais*.



Mm. Inst. Franais Afr. Noire, Dakar, 1961. De Djuka stam omvat twee segmenten, O/>o en Bt'/o genaamd. Ik vertaal deze benamingen resp. als het Benedenstroomse en het Bovenstroomse stamsegment.








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


58 W. VAN WETERING tekenis van de plechtigheid en verklaart met nadruk dat het ook de wens van de granman is dat de beide co-vrouwen elkaar ontmoeten. "Voor werk zijn wij hier gekomen" voegt hij er nog aan toe. Nu moet de tweede vrouw naar voren komen, mijn vriendin voert haar mee aan de arm met een gezicht van: 'vooruit met de geit'. De mannen sporen de co-vrouwen aan elkaar te groeten.



Maar de familie van de eerste vrouw merkt koeltjes op: "Wij kennen haar niet, wij hebben haar nooit ontmoet." Dan komt de tweede vrouw naar voren. De eerste vrouw heeft de toga voor het gezicht geslagen en wacht af, doodstil en met gebogen hoofd. De tweede vrouw blijft steken in haar groet. Men dringt niet verder aan. Volgens het protocol had de tweede vrouw de eerste uitvoerig moeten begroeten: "X, odio-o", tot driemaal toe, b.v.



De eerste vrouw had dan op de volgende wijze kunnen antwoorden : "Je komt voor mijn man en niet voor mij, als je het mij lastig maakt, pak ik onmiddellijk mijn biezen." Nu moet de tweede vrouw de verwanten van haar co-vrouw groeten, in de eerste plaats de moeder, die het woord doet voor de eerste vrouw. De twee vrouwen geven elkaar de accolade, de tweede vrouw slaat hierbij wel de arm om de ander heen, maar de andere vrouw beantwoordt dit gebaar niet, zij bewaart afstand. De tweede vrouw mag nu gaan zitten. De mannen plengen taf ia, de inheems gestookte rum die men steeds voor dit doel gebruikt en bidden: "Vrouwenzaken blijven moeilijk, moge geen ruzie of ziekte hieruit voortkomen." De aanwezigen krijgen allen het glas aangeboden.



De eerste vrouw stoot het van zich af, zij huilt. De mannen doen zo ontspannen mogelijk. De familie van de eerste vrouw krijgt de gelegenheid met grieven voor de dag te komen en zij betuigen in de eerste plaats hun ontevredenheid over het feit dat de tweede vrouw niet met n knie op de grond gegroet heeft zoals benedenstrooms gebruikelijk is. Bovendien is de echtgenoot tekortgeschoten in respect tegenover zijn schoonmoeder; hij heeft zich persoonlijk tot haar gewend met het verzoek of hij een tweede vrouw mag nemen en hij had een afgezant hiervoor behoren te sturen. De moeder van de eerste vrouw zit kaarsrecht en beheerst te spreken, zij brengt de klachten duidelijk onder woorden, maar toch kan men goed merken dat zij nerveus is. Als de andere partij aan het woord is kijkt zij en ook twee van de jonge vrouwen gespannen naar de tweede vrouw. Alleen de derde jonge vrouw uit het gezelschap vat het wat luchtiger op. Een deel van de spanning wordt veroorzaakt door het feit dat de benedenstroomse vrouwen bang zijn dat de echtgenoot de eerste vrouw verlaten zal nu zij








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Wetering, W. van



Conflicten tussen co-vrouwen bij de Djuka


CONFLICTEN TUSSEN CO-VROUWEN BIJ DE DJUKA 59 blind geworden is. De neutrale partij stelt voor dat de tweede vrouw een nacht in het huis waar de eerste vrouw en haar verwanten logeren, zal komen slapen, maar dit voorstel wordt afgewimpeld, of liever, men verzoekt om uitstel.



Hiermee is de plechtigheid ten einde, alle aanwezigen worden bedankt voor hun komst. De bassia, de assistent van het dorpshoofd, voegt mij nog vergenoegd toe als ik vertrek: "Als de vrouwen gaan vechten moet je ze scheiden, hoor." Zijn verwachtingen over harmonie in de betrekkingen tussen de co-vrouwen zijn niet bepaald hooggespannen, en dit is realistisch. Het komt namelijk nog al eens voor dat co-vrouwen vechten.



In het algemeen doen Dj uka-vrouwen in vechtlust niet voor de mannen onder. Ik hoorde in totaal van 25 gevechten op betrekkelijk kleine schaal tussen vrouwen, gevechten dus waarbij slechts enkele vrouwen betrokken waren. Op 4 gevallen na vonden deze gevechten in 1961 en 1962 plaats. In 16 van de 25 gevallen was jaloezie om de gunsten van een man het motief. In 8 van de 16 gevallen ging het om een wraakneming van de wettige echtgenote op de verleidster van de man, in de andere 8 gevallen vormden co-vrouwen de strijdende partijen, in ongeveer een derde van het totaal aantal gevallen dus.



Het is interessant te zien dat bij de Dj uka een vrouw die wrok koestert jegens een co-vrouw aan haar gevoelens in de eerste plaats met een gewelddadige actie uiting zal geven, en niet, zoals bij zoveel andere volken gebruikelijk is, met een beschuldiging van hekserij. Ik heb verschillende gevallen meegemaakt waarbij een kind ernstig ziek was of stierf, o.a. in het hierbovenbesproken gezin van Don. De Djuka wijt ernstige ziekten wel aan bovennatuurlijke oorzaken, w.o. hekserij, maar is geneigd de schuldige onder de matrilineaire verwanten van de moeder van het kind te zoeken. Ik heb nooit gehoord dat bij de Djuka de ene co-vrouw de andere openlijk van hekserij beschuldigt, hoe groot de spanningen tussen hen ook mogen zijn.








Nederlands West-Indische Gids

Wetering, W., van


nl

Speckmann, J.D.



Het taalgebruik van de hindostanen in Suriname


J. D. SPECKMANN HET TAALGEBRUIK BIJ DE HINDOSTANEN IN SURINAME De Hindostanen in Suriname zijn afkomstig uit Noord-India, met name uit de United Provinces en Bihar, provincies rond het stroomgebied van de Ganges. De meest gesproken taal is hier het Hindi, dat met het Urdu, Panjabi, Bengaals, Gujarati en Marathi tot de z.g. Indo-Arische talengroep in India behoort.



Het Hindi laat zich onderverdelen in het z.g. Oostelijk- en Westelijk Hindi. Binnen deze twee taalgebieden komen vele dialecten voor. Zo spraken de Hindostaanse immigranten in Suriname vooral het Bhojpuri- en Advadhi-dialect. Behalve deze dialecten kenden de meeste Hindostanen die zich in Suriname hebben gevestigd het z.g. Hindustani, de algemene omgangstaal in Noord-India. Naast dit Hindustani wordt ook het Urdu gebruikt. De verschillen tussen deze beide talen zijn niet groot, met dien verstande, dat in het Urdu vooral veel Perzisch-Arabische woorden zijn opgenomen. Wel bestaat er een onderscheid ten aanzien van het schrift. Bij het Urdu wordt steeds de Perzisch-Arabische schriftvorm gebruikt, terwijl het Hindustani meestal in het Devanagari wordt geschreven.



Welke ontwikkelingen hebben zich nu ten aanzien van de taal bij de Hindostaanse immigranten in Suriname voorgedaan? De Klerk schrijft in zijn studie over de immigratie der Hindostanen daarover het volgende: "Door de omgang der emigranten onderling sleten in Suriname de betrekkelijk geringe verschillen van het Westelijk en Oostelijk Hindi en Biharl geleidelijk af en zo vloeiden oorspronkelijk afzonderlijke regionale dialecten tezamen in n algemeen Hindi dialect, dat onder invloed van lectuur en later van schoolondenicht in het HindostanI of Urdu (voor Moslim kinderen) en eenvoudig Hoog-HindI (voor Hindoe kinderen) Bihari kan tot het Oostelijk Hindi worden gerekend.








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Speckmann, J.D.



Het taalgebruik van de hindostanen in Suriname


TAALGEBRUIK BIJ DE HINDOSTANEN 6l steeds meer op deze standaardtalen ging gelijken. Tegenwoordig is de beschaafde taal in gebruik bij toespraken, in geschriften, circulaires, etc. nagenoeg zuiver Hindustani of eenvoudig Hoog-Hindl "i Niettemin onderkent men in de spreektaal belangrijke invloeden van het Sranan-Tongo, ook wel Surinaams of Neger-Engels genoemd, terwijl in Nickerie vele Engelse termen vanuit het nabuurland Brits-Guyana zijn overgenomen. Deze ontwikkelingen zijn het gevolg geweest van het contact tussen de Hindostaanse bevolkingsgroep en de Creolen, zowel tijdens de plantageperiode als daarna. Er zijn Hindostanen, die daarom ten aanzien van de spreektaal menen, dat in Suriname een Surinaams Hindi is ontstaan.



Behalve Hindi spreken vele Hindostanen het Surinaams. Vooral de mannen kunnen zich naast het Hindi redelijk in deze taal uitdrukken. In de districten viel het mij echter op, dat bij de vrouwen de kennis van het Sranan-Tongo zeer beperkt is.



Zij kunnen zich tegenover Creolen op eenvoudige wijze verstaanbaar maken, maar van een goede actieve beheersing van het Surinaams is in de meeste gevallen geen sprake. De situatie verschilt overigens per gebied. Ik heb de indruk, dat in het district Suriname, waar de ruimtelijke concentratie van de Hindostaanse groep geringer is en er derhalve meer contact bestaat tussen Hindostanen en Creolen, ook al door de nabijheid van de stad Paramaribo, het Surinaams beter wordt beheerst.



Bij de jongere Hindostanen in de districten registreert men over het algemeen naast het Hindi een behoorlijke kennis van het Sranan-Tongo, terwijl zij zich bovendien, in vergelijking tot de oudere generatie, zeer behoorlijk in het Nederlands kunnen uitdrukken. Binnen de familiekring evenwel wordt door deze jongeren steeds Hindi gesproken.



In de stad Paramaribo, als gevolg van het intensievere interethnische verkeer, is het Surinaams bij de Hindostanen algemeen bekend en wordt in het gezin naast het Hindi ook wel het Surinaams of Nederlands gebruikt. In de hogere sociale strata van de Hindostaanse stadsbevolking doen zich gevallen voor, waar het Hindi als spreektaal niet meer wordt beheerst. Het betreft hier Hindostanen afkomstig uit gezinnen die reeds geruime tijd in i C. J. M. de Klerk C.ss.R. : Z)e /mmtgra/ie der Wiw<ios<aMM iw Suriname, Amsterdam, 1953 (p. 52).








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Speckmann, J.D.



Het taalgebruik van de hindostanen in Suriname


62 J. D. SPECKMANN Paramaribo woonachtig zijn. De ouders behoorden in vele gevallen op grond van hun functie reeds voor de oorlog tot de stedelijke middenklasse. Het kwam voor, dat in die gezinnen door de vader uitdrukkelijk het Nederlands als voertaal in de huiselijke kring werd ingevoerd om op die wijze de kinderen vertrouwd te maken met de taal, waarin het schoolonderwijs in Suriname wordt gegeven.



Merkwaardig is het te constateren hoe vooral na de tweede wereldoorlog hier en daar een omgekeerde tendenz kan worden waargenomen. Er zijn Hindostanen, die zich thans veel moeite getroosten het Hindi weer machtig te worden, terwijl ik in Paramaribo Hindostaanse gezinnen heb ontmoet, die de kinderen nu stimuleren thuis Hindi te spreken.



Dit verschijnsel kan, naar het mij voorkomt, aan twee factoren worden toegeschreven. In de eerste plaats leeft, als gevolg van de sterke sociale veranderingen binnen de Hindostaanse gemeenschap, met name na 1940, in bepaalde kringen in Paramaribo het besef dat men zich tegen het verlies van de eigen taal, ruimer gesteld van de eigen cultuur, dient te verzetten. In de tweede plaats is er sprake van een reactieverschijnsel op de emancipatie van het Surinaams. Verschillende Creoolse nationalisten hebben vooral na de oorlog getracht de discriminatie die ten aanzien van het Surinaams vooral in de Creoolse middenklasse, als gevolg van een sterke orintering op het Nederlandse cultuurpatroon, bestond, weg te werken. Dit streven is niet zonder succes geweest. Het is in dit verband tekenend, dat in het Surinaamse volkslied behalve een couplet in de Nederlandse taal, ook een gedeelte in het Surinaams werd opgenomen. Ditzelfde feit gaf bij de Hindostaanse bevolkingsgroep aanleiding tot critische reacties. Men erkende, dat het Sranan-Tongo naast het Nederlands voor het onderlinge verkeer tussen de bevolkingsgroepen, vooral in de lagere sociale strata, van betekenis is, maar meende toch dat de positie van de eigen taal, het Hindi, hierdoor zou kunnen worden benadeeld.



Deze reactie moet vooral begrepen worden uit een algemeen bestaande vrees voor een zowel politieke als culturele overheersing door het Creoolse bevolkingsdeel.



Bij mijn met wosUNA-steun uitgevoerd sociologisch onderzoek onder de Hindostaanse bevolkingsgroep in de jaren 1959 en i960 heb ik mij onder meer de vraag gesteld in hoeverre men in staat is Hindi of Urdu te lezen. Zowel in de districten Nickerie en Saramacca als in de stad Paramaribo is daarover in het kader van








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Speckmann, J.D.



Het taalgebruik van de hindostanen in Suriname


TAALGEBRUIK BIJ DE HINDOSTANEN 63 een uitgebreide enqute cijfermateriaal verzameld, waarbij ik mij in dit verband beperkt heb tot de mannen.



Hierbij kwam aan het licht, dat ongeveer 30 procent van de ondervraagden niet in staat waren een tekst in Devanagari of Perzisch-Arabisch schrift te lezen. In Paramaribo was het beeld over het algemeen iets gunstiger dan in de districten. Een verklaring voor dit verschil moet vooral gezocht worden in het feit dat in de stad, in vergelijking tot de districten waar het grootste deel van de bevolking in de agrarische sector werkzaam is, het ontwikkelingspeil relatief hoger ligt.



Een differentiatie naar leeftijd wij hebben ons daarbij beperkt tot een onderscheid in de groepen 34 jaar en jonger en ouder dan 34 jaar bleek zowel in de districten als in de stad tot geen noemenswaardige verschillen aanleiding te geven. Men zou verwachten dat vooral bij de jongere generatie de beheersing van het Hindi, met name doordat het schoolonderwijs in de Nederlandse taal wordt gegeven, geringer is. Daar staat evenwel het feit tegenover, dat buiten de schooluren de jongeren voor het merendeel onderricht krijgen in Hindi of Urdu onder leiding van een Hindoepriester of maulvi. Hoewel dit onderwijs in vele opzichten gebrekkig mag worden genoemd zo zijn onder meer de leermiddelen bepaald ontoereikend krijgt de jeugd op deze wijze toch wel enige kennis van het schrift.



In Paramaribo hebben wij het materiaal gedifferentieerd in twee groepen, te weten de categorie die zelf voor het eerst vanuit de districten naar Paramaribo trok en de interviewees, waarvan de vader of grootvader zich reeds in de stad had gevestigd. De veronderstelling daarbij was dat de eerste groep, kortheidshalve aangeduid als Gi (jongere generatie), een betere leesvaardigheid zou vertonen dan de oudere stadsbevolking, de G2 groep (oudere generatie). In onderstaande Tabel zijn de uitkomsten opgenomen.



LEESVAARDIGHEID IN HINDI EN URDU BIJ DE HINDOSTANEN IN PARAMARIBO NAAR STADSGENERATIE, IN I960 Mate 1/. /eest;.A.



Goed Matig tot gebrekkig Kan het schrift niet lezen Totaal Gi groep % 37 36 27 100 n = 138 G2 groep /o 20 51 29 IOO n = 137 Onfceftewd /o 29 29 42 IOO n = 7 7~o/aa/ 0/ /o 28 43 29 IOO n = 282








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Speckmann, J.D.



Het taalgebruik van de hindostanen in Suriname


64 J. D. SPECKMANN De cijfers wijzen uit dat de kennis van de eigen taal, in het bijzonder de leesvaardigheid bij degenen, die reeds n of twee generaties in Paramaribo woonachtig zijn, significant geringer is dan bij de z.g. G2 groep. Een duidelijke indicatie voor het feit, dat bij de stadshindostaan de eigen taal aan betekenis verliest.



Nog duidelijker spreekt de afnemende belangstelling voor het Hindi in Paramaribo uit onze uitkomsten met betrekking tot de mate, waarin Hindi- of Urdu-lectuur wordt gelezen. Wij hebben hiervoor aan onze informanten de vraag gesteld met welke frequentie zij literatuur in de eigen taal gesteld, ter hand nemen.



In onderstaande tabel zijn de gegevens zowel voor de districten als de stad opgenomen.



LEESFREQUENTIE IN HINDI EN IN DE DISTRICTEN EN IN Lees/reftmilM Vaak Soms Nooit Totaal JDisA-tcfen /o 28 39 33 100 n = 246 URDU BIJ DE PARAMARIBO, Paramaribo /o 21 36 43 100 n = 282 HINDOSTANEN IN i960 To/aa/ /o 24 37 39 100 n = 528 Bleek eerder, dat in de districten Nickerie en Saramacca de leesvaardigheid over het algemeen geringer is, op grond van bovenstaande cijfers mag worden geconcludeerd, dat in de stad in feite minder wordt gelezen dan in de districten.



Een opsplitsing van het materiaal op basis van het onderscheid in een Gi en G2 groep geeft voor de categorie, waarvan de vader of grootvader reeds in de stad woonachtig was, een lagere leesfrequentie te zien, maar de verschillen blijken statistisch gezien zwak significant te zijn.



Bij een differentiatie naar de leeftijdsgroepen 34 en jonger en ouder dan 34 jaar komen in de districten nauwelijks verschillen voor, terwijl in Paramaribo daarentegen de jongeren een duidelijk geringere belangstelling voor de lectuur in de eigen taal aan de dag leggen. 15 Procent van de jonge generatie in de stad leest vaak in de 'eigen' taal, terwijl bij de ouderen dit percentage 24 procent bedraagt. Bijna de helft van de groep 34 jaar en jonger leest nooit Hindi of Urdu.



De verschillen tussen de uitkomsten voor de leesfrequentie in








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Speckmann, J.D.



Het taalgebruik van de hindostanen in Suriname


TAALGEBRUIK BIJ DE HINDOSTANEN 65 de districten en in Paramaribo hangen nauw samen met het stedelijke leefmilieu van de stadshindostaan, dat zich kenmerkt door een nauwer contact met de andere bevolkingsgroepen, waardoor men veelal genoodzaakt is zich van het Surinaams te bedienen. In de stad ook wordt veel meer Nederlands gesproken dan in de districten en ook deze situatie is van invloed op het taalgebruik van de Hindostaanse gemeenschap in Paramaribo. De sterke urbanisatie in en na de tweede wereldoorlog leidt er toe, dat dit verschijnsel zich bij een steeds grotere groep van Hindostanen voordoet.



Het komt mij voor, dat de uitkomsten eveneens samenhangen met de toenemende ambitie voor schoolondenvijs, met name voortgezet onderwijs, bij de jonge Hindostaan in Paramaribo, hetgeen tot gevolg heeft dat men een goede beheersing van het Nederlands steeds meer op prijs gaat stellen. En van onze informanten merkte in dit verband op: "In Paramaribo wordt door de jongeren onderling steeds minder Hindi gesproken. Men begrijpt dat het voor de eigen toekomst van belang is, dat men goed Nederlands kent. Velen denken ook, dat voor een goede beheersing van het Nederlands, men daarnaast geen tweede taal moet gebruiken." De aandacht, die men aan het Nederlands besteedt, wordt vooral ook gestimuleerd door een toenemende ambitie voor studie in Nederland. Er zijn Hindostanen, die voor verdere studie en ik denk dan met name aan universitair onderwijs naar India vertrekken, maar in de meeste gevallen beperkt de opleiding zich daar tot het kandidaatsexamen om op deze wijze toegang te krijgen tot een Nederlandse universiteit.



Gelet op deze ontwikkelingen mag in het algemeen worden geconcludeerd dat bij de Hindostaanse bevolkingsgroep in Suriname de moedertaal aan betekenis inboet.








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


G. D. VAN WENGEN DE RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN IN SURINAME EEN VERANDEREND CULTUURPATROON Vrij algemeen wordt in Suriname aangenomen dat de Javaanse immigranten, die in de periode tussen 1890 en 1940 het land binnenkwamen om op de Surinaamse plantages te werk te worden gesteld, voor een niet onbelangrijk deel uit de steedse of in ieder geval uit de niet typisch agrarische milieus van Java afkomstig waren en dus niet tot de pur sang landbouwers gerekend kunnen worden.



Vermoedelijk steunt deze mening althans ten dele op enkele passages die zowel in het rapport van de z.g. Welvaart-Commissie als in een rapport van het Suriname Studie-Syndicaat 2 voorkomen, en die later weer in andere literatuur o.a. in het proefschrift van Ismael ^ over de immigratie van Javanen in Suriname zijn aangehaald.



Bij mijn met wosuNA-steun verricht onderzoek onder de Javanen in Suriname in 1962 waarbij het punt van de herkomst der Javanen onder meer mijn bijzondere aandacht had heb ik deze geldende mening niet bevestigd gezien. Integendeel. Op een concrete vraag naar hun herkomst antwoordden de informanten mij vrijwel steeds dat ze vanuit de typisch agrarische streken van Java naar Suriname waren gekomen.



Men kan zich dan ook heel goed voorstellen dat onder deze omstandigheden vele immigranten na afloop van hun contract-periode althans probeerden een perceeltje te vinden waarop ze de rijstbouw konden uitoefenen, al bleven velen van hen bang voor de talrijke onzekerheden van de Surinaamse kleinlandbouw na 1 Rapport der Commissie bij besluit van Z. Exc. den Minister van Kolonin van 11 Maart 1911, Afd. B. no. 56: J5e economische e /tttancti/e rfer A'o/ome Stma>n.



Suriname Studie-Syndicaat: .Rap/wf rfw S/wa"-CoiMStte a^w aanva /laar eroeft aan Surtwa;. Rotterdam, 1919.



J. Ismael: Z)e iwjMj'grafw i/an /ndon^sirs m Swri'nam*. Leiden, 1949.








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN 67 afloop van hun contract nog geruime tijd als vrije arbeiders op de plantages werken, waarbij ze het bezit van een eigen landbouwperceeltje al of niet op het domein der plantage gelegen als een middel om aan goedkoop voedsel te komen, beschouwden.



Andere Javanen waagden de sprong naar de kleinlandbouw wel en vestigden zich meestal op de z.g. gouvernementsvestigingsplaatsen. Hun aantal nam in de jaren van de grote wereldcrisis aan het eind van de jaren twintig en in het begin van de dertiger jaren snel toe, niet alleen als gevolg van de sluiting of inkrimping van verschillende plantages maar ook door de stijging van de prijzen der in de kleinlandbouw verbouwde producten.



Het aantal Javanen dat zich uiteindelijk geheel op de kleinlandbouw is gaan toeleggen is na de zoeven genoemde crisis-periode steeds blijven toenemen. Steeds meer plantages werden gesloten, hetgeen zich ook in de periode na de tweede wereldoorlog voortzette. Thans heeft ondanks de sterk toegenomen urbanisatie het overgrote deel van de Javaanse bevolking in Suriname een bestaan gevonden in de kleinlandbouw.



Vrijwel overal waar men in door Javanen bewoonde landbouwgemeenschappen komt, treft men naast de droge perceeltjes voor handelsgewassen ook sawah's aan waarop de rijst wordt verbouwd, waarmee de Javaan in elk geval zijn gezin hoopt te voeden en waarvan hij zo mogelijk nog wat op de markt hoopt te verkopen, al lukt hem dit door de vaak tegenvallende oogsten lang niet altijd.



Men kan dus vaststellen dat de Javanen in Suriname rijst verbouwen uit economische noodzaak. Spreekt men hierover met vooral oudere Javanen dan wordt echter al gauw duidelijk dat rijst voor hen meer dan alleen een economisch goed is. Rijst heeft voor hen zeker ook een sociale en in sommige opzichten zelfs nog een religieuze betekenis. Nog altijd leeft bij deze oudere mensen het besef dat rijst een geschenk is van de godin Z)eu>i Srt' en dat men derhalve verplicht is haar tijdens de verschillende fasen van het rijstbouwproces de verschuldigde eerbied te bewijzen.



Evenzeer is men ervan overtuigd dat men de verschillende werkzaamheden in de rijstbouw, zoals het schoonmaken van de sawah's, het overplanten van de kleine rijstplantjes van het kweekbed naar het eigenlijke rijstveld, het oogsten en ook het dorsen van de rijst het best in gezamenlijke arbeid in z.g. samia/an -kan verrichten. "Zo was het vroeger ook op Java" zeggen zij, "en zo was het goed".








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


68 G. D. VAN WENGEN De grote gehechtheid die vooral vele oudere Javanen nog steeds voor de rijstbouw tonen is tot op de huidige dag in vrijwel alle gemeenschappen in Suriname waar zich Javanen gevestigd hebben, duidelijk waarneembaar. Een Javaan mag dan ook verschillende andere gewassen verbouwen, over het algemeen is hij toch wel bijzonder gesteld op het bezit van een rijstperceel zonder welk de kleinlandbouw veel van zijn aantrekkelijkheid voor hem verliest. Talrijk zijn ook de verhalen van Javanen die vaak tegen beter weten en tegen het advies van de landbouwvoorlichters in de rijstbouw bleven beoefenen op percelen die er niet of nauwelijks meer geschikt voor waren.



Het zijn dus vooral de oudere Javanen met name de uit Java overgekomen contractanten die niet alleen de rijstbouw in hoge ere houden maar die deze rijstbouw ook zien als een vitaal deel van het sociale en religieuze leven van de gemeenschap. De jongere en voor een groot deel in Suriname geboren generatie van Javanen die de sterk bindende werking van de tradities van het stamland Java nooit in zo directe mate gevoeld heeft als de ouderen en die bovendien regelmatig in aanraking komt met de andere bevolkingsgroepen in Suriname, is de landbouw al veel meer als een zuiver economische aangelegenheid gaan zien, al blijkt ook zij nog wel erg gesteld te zijn op het bezit van een rijstperceel in het landbouwbedrijf. Hun andere instelling ten opzichte van het hele lijsLbuuwpiuce heeft eclitel wel z.ijn ilivloc geheid up de vorm waarin deze rijstbouw door hen wordt uitgeoefend.



Bij een nadere beschouwing van de rijstbouw der Javanen in Suriname dient dus wel degelijk te worden vastgesteld dat er zeker niet van een uniformiteit in het rijstbouwproces kan worden gesproken. Dit is althans zeker niet het geval waar het gaat om de religieuze en sociale implicaties van dit proces, maar ook ten aanzien van de eigenlijke rijstbouw zijn er heden ten dage nogal wat variaties, mede als gevolg van het contact dat de Javanen in verschillende landbouwgemeenschappen hebben met de eveneens landbouw bedrijvende Hindostanen.



Voor een nadere beschrijving van de wijze waarop zich heden ten dage de Javaanse rijstbouw in Suriname afspeelt zou ik uit willen gaan van een traditionele Javaanse gemeenschap in een der districten, waar naast de jongere landbouwers ook nog verschillende oudere Javanen te vinden zijn die de oude gebruiken in de rijstbouw nog steeds handhaven. Achtereenvolgens zullen we dan zien wat zich tijdens de rijstbouw afspeelt in het cultuurtechnische, religieuze en sociale vlak.








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN 69 Omstreeks maart begint de Javaanse landbouwer in Suriname met de voorbereiding voor de rijstbouw. Allereerst moeten de rijstpercelen plantklaar worden gemaakt. Afhankelijk van de aard en de grootte van zijn perceel n van zijn financile middelen past de Javaanse landbouwer hier de z.g. taa/ /amfotT toe, waarbij hij het opgeschoten gras en riet met een kapmes neerslaat, laat rotten en later opruimt, fwel bezigt hij de z.g. ftaa/ /ocftoM, waarbij zoals het woord loekoe (= ploegenjal aanduidt -gebruik wordt gemaakt van een door n of meer karbouwen getrokken ploeg. Er zijn tegenwoordig wel gemeenschappen waar men mechanisch d.w.z. met behulp van een tractor laat ploegen en hierbij volgt men dan het voorbeeld van de Hindostaanse landbouwers die meestal bewuster dan de Javanen naar een grotere efficiency in het landbouwbedrijf streven.



Geheel in overeenstemming met de uit Java meegebrachte tradities is het vrijwel overal nog toegepaste gebruik van het uitzaaien van de zaaipadi in het z.g. kweekbed. Na een bepaalde periode van 6 a 7 weken worden de opgeschoten rijstplantjes in het eigenlijke rijstveld overgeplant, waar ze verder opgroeien tot het moment van oogsten is aangebroken.



Er zijn ook nog wel andere plantmethoden zoals satewraM, waarbij de daartoe geprepareerde rijstkorrels worden uitgezaaid en g<//gatt, waarbij de rijstkorrels in tevoren geprikte gaatjes in de grond worden gelegd maar deze komen veel minder frequent voor dan de hier genoemde ii-methode.



Nadat de rijst 5 a 7 maanden dit hangt af van het gebruikte zaaizaad op het veld heeft gestaan, in welke periode regelmatig gewied moet worden, is het moment van de oogst gekomen.



Bij dit oogsten kan men twee verschillende methoden onderscheiden. Verreweg de meeste mensen en daaronder vrijwel de gehele jongere generatie snijden de rijsthalmen bosje voor bosje en dicht bij de grond af met de z.g. an, de sikkel. Op deze wijze gaat de oogst vrij snel in zijn werk. Veel sneller althans dan bij het oogsten met het traditionele en uit Java welbekende rijstmesje de aj-aj waarmee de rijst halm voor halm en dicht onder de aar wordt afgesneden. Dit oogsten met de ani-ani ziet men vrijwel uitsluitend door oudere en dan lang nog niet eens door alle oudere Javanen doen. In de nieuwe poldergebieden waar de Javaanse kolonisten veel grotere percelen dan ze gewend waren kregen toegewezen, is alleen al uit practische overwegingen het oogsten met de ani-ani vrijwel geheel verdwenen.



In een traditionele Javaanse gemeenschap in Suriname ziet men








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


7O G. D. VAN WENGEN echter nog wel regelmatig oudere mensen de rijst halm voor halm overigens met een vliegensvlugge beweging afsnijden. Zij beschouwen het op deze wijze oogsten van de rijst als de enig juiste manier om het nodige respect te betonen aan de godin van de rijst.



De eenmaal geoogste rijst moet nog worden gedorst en ook daarvoor ziet men weer verschillende systemen in gebruik. In sommige Javaanse gemeenschappen wordt op de traditionele Javaanse wijze gedorst, namelijk met behulp van de z.g. gf6/oga.



Dit is een houten slagtafel, waarvan de bovenkant bestaat uit een serie op korte afstand van elkaar aangebrachte houten balkjes waarop de bossen met rijsthalmen beurtelings en met kracht geslagen worden. De hierdoor uit de aren gestoten rijstkorreltjes komen terecht op de onder de tafel uitgespreide Javaanse matten, de &/asa.



Een andere methode van dorsen ziet men veel toepassen op plaatsen waar de Javaanse kleinlandbouwers regelmatig contact hebben met hun Hindostaanse collega's. Deze vrijwel zeker van de Hindostanen overgenomen methode wordt door de Javanen aangeduid met de naam ngj'/. Wanneer men volgens de wgi/esmethode te werk gaat laat men enkele aan een paal vastgebonden karbouwen rondlopen op de in een cirkelvorm uitgespreide rijsthalmen. Met hun zware hoeven stampen de dieren de korrels uit de rijsthalmen. Deze rijstkorrels worden opgevangen en verzameld op een onder de rijst uitgespreid kleed. Volledigheidshalve dient hier nog aan te worden toegevoegd dat er nog een andere dorsmethode is die door de Javanen eveneens met de naam gz'/es wordt aangeduid. Men stampt hierbij met de blote voeten de korrels uit de op een hoopje neergelegde rijsthalmen. In dit geval spreekt men van g/7<"s &a/i7i sof A'oe (ngiles met de voeten) ter onderscheiding van het zojuist besproken gi'/cs Aa/iTt fofto (ngiles met de karbouw).



Na het dorsen wordt de rijst nog gepeld hetgeen tegenwoordig vrijwel steeds bij de mechanisch gedreven rijstpellerijen gebeurt waarna de rijst voor de consumptie geschikt is.



Tot zover dus het meer technische aspect van de rijstbouw waarin zoals uit bovenstaande beschrijving mag blijken locale verschillen optreden. Deze verschillen worden niet alleen in de hand gewerkt door de omstandigheden waaronder de betrokken Javaanse landbouwers hun rijst verbouwen, alsook door de benvloeding van andere landbouwers met name de Hindostanen -








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN 71 maar zijn eveneens ten dele toe te schrijven aan het al eerder in dit artikel gesignaleerde generatieverschil.



Laatstgenoemd verschil komt vooral tot uiting als we onze aandacht richten op het rituele aspect dat men tot op de huidige dag bij de landbouw der Javanen in Suriname nog steeds kan waarnemen. We zien dan dat vele oudere Javanen nog vasthouden aan de uit het stamland Java meegenomen landbouwrituelen, die vele van hun jongere in Suriname geboren groepsgenoten als relicten uit het verleden al naast zich neer hebben gelegd, al zijn er nog wel jongere Javanen die men deze rituelen ziet uitvoeren, waarschijnlijk uit piteit tegenover hun ouders en opvoeders.



Bij de beschrijving van het oogstproces tijdens de rijstbouw bleek dat het overwegend de oudere mensen en nog enkele jongeren zijn die nog gebruik maken van het uit Java meegebrachte rijstmesje, de am'-anj'. Men zou nu kunnen stellen dat de groep die van zijn eerbied voor de rijstgodin getuigt door het halm voor halm afplukken van de rijst, dezelfde is die de ten opzichte van deze godin en van de verdere geestenwereld vereiste rituelen nog steeds uitvoert.



Tot die rituelen behoren enkele s/awf/aws Javaanse heilsmaaltijden aan de geesten aangeboden die ook in het leven van ieder individu in de Javaanse samenleving zo'n belangrijke rol spelen.



Zoals men slametans houdt ter gelegenheid van crisissituaties in het leven van een bepaald individu, zoals geboorte, huwelijk en dood, zo zou men de slametans die tijdens het groeiproces van de rijst worden opgedragen aan de godin Z)ei Srt' en aan verschillende bij de landbouw betrokken geesten, kunnen zien als offers bij gelegenheid van crisisperioden in het groeiproces van de rijst.



Zo komt zij het in slechts enkele gevallen de s/ame/an rf/enengaw nog voor, direct nadat de jonge rijstplantjes uit het kweekbed op het eigenlijke rijstveld zijn overgebracht. Frequenter ziet men echter nog de s/amrfan roei/afom op het rijstveld houden en wel op het moment dat de rijsthalmen bijna voldragen zijn en de eigenlijke oogst dus voor de deur staat. Typerend voor de situatie is dat de s/am^an roei/afoin ook wel wordt aangeduid als s/amcan m/omi, dezelfde naam die wordt gegeven aan de slametan voor een nog ongeboren kind in de zevende maand van de zwangerschap (mitoni is afgeleid van pitoe = zeven).



Tijdens de eigenlijke rijstoogst zijn er nog enkele andere rituelen. Op een speciaal daartoe uitgezochte dag gaan de Javaan-








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


72 G. D. VAN WENGEN se landbouwer en zijn vrouw naar het rijstveld nadat ze eerst gebaad en schone kleren aangetrokken hebben.



Met het door de &a'oe de Mohammedaanse godsdienstige voorganger gezegende en in melati-water gedoopte rijstmesje snijdt eerst de man 14 lange rijsthalmen af, waarna de vrouw 14 korte halmen van het rijstveld afhaalt.



De 'mannelijke' en 'vrouwelijke' halmen worden nu tot een bos tezamen gebonden en vormen aldus de />an/oe />engantw, het bruidspaar van de rijst. Deze eerst-geoogste rijstbos wordt nu met grote eerbied behandeld. De vrouw draagt hem in een s/endang de Javaanse draagdoek naar huis waarbij de man de rijstbos tegen de felle zonnestralen beschermt door er naast zijn vrouw lopend een paraplu boven te houden. Thuisgekomen plaatst de vrouw de />an<oen />^gant op een speciaal daartoe bestemd plankje dat hoog tegen een der wanden van het woonhuis is aangebracht. De />an/oe />^ngan^ moet immers hoger liggen dan de gewone rijst die straks in een schuurtje of in een speciale houten bak de adagaaA in het huis zal worden opgeslagen.



Wanneer de />an/oen />engan/<? eenmaal in het huis is genstalleerd, wordt nogmaals een slametan gehouden waarbij de rijstgodin en de geesten dank wordt gebracht voor de groei van de rijst en waarbij om hun goedgunstigheid bij de voortzetting van de oogst wordt gevraagd.



TypcionJ uuK vuui Je icligicutc intentie Uic Uc liici beiioelUt: groep landbouwers bij het rijstbouwproces aan de dag legt, is het gebruik om de rijstkorreltjes die zich in de />awfoe />egaw^M bevinden het volgende jaar door de nieuwe zaaipadi te mengen, aldus de continuteit n de kringloop van het rijstbouwproces onderstrepend.



De frequentie waarmee dit rijstbouwritueel wordt beoefend zal vrijwel zeker steeds kleiner worden. De getalsverhouding tussen de oudere en op Java geboren Javanen en hun jongere veelal in Suriname geboren groepsgenoten verschuift steeds meer in de richting van laatstgenoemden. Naarmate er minder ouderen overblijven zal het landbouwritueel steeds meer op de achtergrond raken en op een gegeven moment waarschijnlijk over niet al te lange tijd zullen deze rituele handelingen uit het rijstbouwproces der Javanen in Suriname geheel verdwenen zijn.



Hetzelfde kan met een vrij grote mate van waarschijnlijkheid ook gezegd worden van het instituut der sam&a/an zoals dat tijdens het rijstbouwproces functioneert, al moet hier wel aan wor-








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN 73 den toegevoegd dat men heden ten dage deze sambatan ook door jongeren nog vrij regelmatig ziet toepassen, in elk geval frequenter dan het zojuist beschreven landbouwritueel.



Sama/an is een vorm van vrijwillige en onderlinge hulpverlening waartoe een groep mannen en/of vrouwen zich wederzijds verplicht. Tijdens het rijstbouwproces ziet men deze sambatangroepen veelvuldig optreden, zoals bij het schoonmaken der velden, bij het overplanten van de rijst van het kweekbed naar het eigenlijke rijstveld, bij het oogsten en bij het dorsen. De grootte van de sambatan-groep kan uiteenlopen en is vaak afhankelijk van de werkzaamheden die moeten worden uitgevoerd. Tijdens het overplanten van de rijst en tijdens de oogst werkzaamheden die zo snel mogelijk klaar moeten zijn de groepen vaak vrij groot en omvatten soms 10 a 15 mensen. Deze mensen die dus voor de tijd dat de geplande werkzaamheden zullen duren een sambatangroep vormen, helpen elkaar om beurten bij het uitvoeren van werkzaamheden op de aan de deelnemers der groep toebehorende percelen, die elkaar in grootte niet al te veel zullen ontlopen. Is men op het veld van landbouwer A klaar gekomen met de te verrichten werkzaamheden, dan trekt de hele groep naar het perceel van landbouwer B om daar de werkzaamheden ter hand te nemen, vervolgens is het perceel van landbouwer C aan de beurt en zo werkt men door tot al het werk op de percelen der sambatangenoten is gedaan. Tijdens deze werkzaamheden treedt zoals ook op Java gebeurt degene op wiens perceel gewerkt wordt als gastheer op, hetgeen betekent dat hij per dag voor minstens n goede maaltijd en voor de nodige verfrissingen en versnaperingen moet zorgen. Zoals de grootte van een samb?.tan-groep kan wisselen, zo wisselt soms ook haar bezetting. Zijn de afgesproken werkzaamheden verricht dan kan de groep als ontbonden worden beschouwd, om bij een volgende reeks werkzaamheden vervangen te worden door een sambatan-groep, die niet alleen wat betreft aantal maar ook wat betreft samenstelling, meer of minder kan afwijken van de vroegere groep, al mag men natuurlijk ook rustig de oude groepssamenstelling aanhouden. Als sambatan-genoten kiest men vaak familieleden, buren en goede vrienden. De samenwerking tussen deze mensen is geheel gebaseerd op onderlinge, mondelinge afspraken en op goed vertrouwen.



Nog steeds kan men zoals gezegd in de traditioneel ingestelde Javaanse gemeenschappen in Suriname deze sambatan-groepen tijdens de plant- en oogsttijd aan het werk zien. Op de betrokken rijstvelden heerst dan meestal een gezellige drukte. Er








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


74 G. D. VAN WENGEN wordt soms op traditioneel Javaanse wijze gezongen, er worden regelmatig over en weer grappen gemaakt en het gelach is vaak niet van de lucht. Onder de aanwezigen zijn vrij veel oudere mensen, die wel niet meer in zo'n snel tempo kunnen werken, maar die men uit hoofde van verwant- of buurschap in deze sambatan-groep niet kan of wil passeren. Midden op de dag als de zon op zijn felst brandt wordt er geruime tijd gepauseerd, welke pauze men onder meer gebruikt voor het nuttigen van de door de gastheer bereide uitgebreide maaltijd.



Dat het beeld van de op het veld werkende sambatan-groepen steeds minder frequent waarneembaar blijkt, is voor iedereen in de Javaanse gemeenschappen in Suriname een bekend verschijnsel.



Naar de reden ervan hoeft men niet al te lang te zoeken.



Het is een duidelijk waarneembaar feit dat er vooral onder de jongere Javanen ook in de traditionele gemeenschappen een groeiende weerstand is ontstaan tegen het landbouwersbestaan en met name tegen de zwaarte en de onzekerheid die dit bestaan met zich meebrengt. Er is bovendien een toenemende behoefte aan geldinkomen en vooral aan een regelmatig geldinkomen.



Dit alles wordt heel duidelijk gellustreerd door de krachtige tendens die er momenteel onder de jongere Javanen in de traditionele Javaanse gemeenschappen is, om het landbouwersbestaan te verruilen voor een baan in de stad Paramaribo of in een der bauxiet-centra. Vele van deze jongeren zijn vooral de laatste tien jaren vanuit de districtsgemeenschappen weggetrokken. Zij die er al of niet noodgedwongen achterbleven, proberen vaak het gemis aan regelmatig geldinkomen te compenseren door het aannemen van allerlei karweitjes. Zo zien we Javanen soms bezig met timmerwerk, dan weer met het uitvoeren van door het Ministerie van Openbare Werken en Verkeer aanbestede werkzaamheden of met nog andere zaken. Het ligt voor de hand dat ze hierdoor niet meer zo vrij zijn om zelf hun landbouwwerkzaamheden in te delen als dit normaal bij 'full-time' landbouwers het geval is.



Daardoor gebeurt het tegenwoordig nogal eens dat Javanen die in een sambatan-groep zijn opgenomen, moeite hebben om aan de vrijwillig opgenomen sambatan-verplichtingen te voldoen. Enkele malen tijdens mijn onderzoek maakte ik mee dat deze mensen trachtten om gedurende de weekends hun achterstand in dit opzicht in te lopen, waarmee ze dus al het principe van het werken in groepsverband doorbraken.



Eveneens weinig bevorderlijk voor het handhaven van het








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN 75 sambatan-systeem is het onmiskenbare feit dat er vooral onder de Javaanse jongeren een duidelijke neiging tot een meer individuele levensbeschouwing bestaat. Het vrij regelmatige contact dat deze jongeren met de vertegenwoordigers van andere in Suriname aanwezige ethnische groepen hebben, zal hieraan wel niet vreemd zijn. Zonder zich nu van de eigen gemeenschap te willen losmaken voelt men zich toch niet meer zo sterk gebonden aan allerlei Javaanse tradities als dit bij de andere uit Java gekomen groepsgenoten het geval is.



Deze wat meer individualistische en wellicht ook wat meer zakelijke inslag brengt tevens met zich mee, dat de jongere Javanen over het algemeen niet zoveel meer op hebben met de wijze waarop de traditionele samo/an verloopt. Niet alleen hebben ze bezwaar tegen de weinig zakelijke manier waarop het werk verricht wordt, maar vooral ook zien ze op tegen de kosten die het verschaffen van een goede maaltijd aan alle sambatan-gcnoten met zich meebrengt. Men weet immers dat men alleen al uit prestige-overwegingen de gasten een uitgebreid menu moet voorzetten.



Als reactie op de wijze waarop de sama/an verloopt ziet men tegenwoordig ook wel groepjes op de velden aan het werk die eveneens tot een afspraak voor onderlinge hulpverlening zijn gekomen, doch op een iets andere basis dan bij de sam&a/an het geval is. Het zijn veelal kleinere groepjes van overwegend jongere Javanen die eveneens bij toerbeurt eikaars velden bewerken, maar daarbij een zo groot mogelijke gezamenlijke arbeidsprestatie nastreven. Bovendien maken deze mensen onder elkaar de afspraak om de rustpauzen kort te houden en om tijdens de middagpauze te volstaan met een eenvoudige maaltijd. In Bakki gelegen in het Commewijne-district noemde men deze vorm van samenwerken (ruil van arbeid waaraan geen geld te pas komt) gen/cnan iaoe, terwijl de Javanen in het Nickerie-district die deze moderne versie op het sambatan-systeem eveneens kenden van /eio/an spraken.



Er zijn echter ook al verschillende Javaanse gemeenschappen waar van saw6a/an of van gentena aoe of /eo/an nauwelijks meer sprake is. Men kent het systeem als zodanig nog wel, maar het wordt vrijwel niet meer toegepast.



Tot bedoelde gemeenschappen kan men bijv. de Javaanse woongemeenten in en om Lelydorp rekenen. Zoveel mensen-en vooral jongeren hebben hier al werk buiten de landbouw gevon-








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wengen, G.D. van



De rijstbouw bij de javanen in Suriname een veranderend cultuurpatroon


76 RIJSTBOUW BIJ DE JAVANEN den hetzij in Paramaribo, hetzij in een der bauxiet-centra dat alleen al daardoor het systeem van de onderlinge hulpverlening welhaast tot een onmogelijkheid is geworden. De perceeltjes grond die de mensen nog rond hun huizen hebben, bewerken ze nu zelf of ze huren eventueel arbeidskrachten.



Ook in de nieuw ontgonnen polderprojecten is althans momenteel van onderlinge hulpverlening weinig sprake meer. Niet alleen zijn de Javanen die hier de landbouw bedrijven vaak uit verschillende plaatsen en pas kortgeleden naar het nieuwe polderproject getrokken waardoor ze sociaal nog niet zo'n hechte eenheid vormen maar bovendien proberen ze althans een deel van de landarbeid b.v. het ploegen machinaal te laten verrichten.



Het is overigens wel opvallend en het vermelden in dit artikel zeker waard dat, waar de sambatan-vorm zo langzamerhand aan betekenis en inhoud gaat verliezen, dit zeker nog niet althans in veel mindere mate het geval is met de onderlinge hulpverlening die familieleden, buren en vrienden ten opzichte van elkaar betrachten, waar het gaat om verlenen van diensten bij het voorbereiden van feesten, bij het verzorgen van zieken en bij allerlei andere gevallen waarbij men hulp van buitenaf goed kan gebruiken. Voor de omvang die deze z.g. goiong-ro/ong nog kan aannemen, verwijs ik naar mijn artikel "Tajoeb, een prestige-feest bij de Javanen in Suriname" in deel 779 van de fit)dragen <o< rfe Uit het feit dat deze gofowg-ro/owg nog zo'n belangrijke rol in het gehele levenspatroon der Javanen inneemt, zou men overigens toch wel geneigd zijn af te leiden dat het inschrom pelen van het samafan-systeem in de eerste plaats te wijten is aan de factoren die van buitenaf de Javaanse gemeenschap benvloeden, zoals de verschuiving in de beroepsstructuur, de openstelling van de nieuwe polderprojecten, de in verband met de toegenomen verlangens op materieel gebied steeds grotere behoefte aan geldinkomen en nog andere factoren.



Concluderend mag worden gezegd dat, vooral op het rituele en sociale vlak, de rijstbouw van de Javanen in Suriname geleidelijk zijn specifiek Javaanse karakter zal moeten prijsgeven.








Nederlands West-Indische Gids

Speckmann, J. D.


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


Y. B. DE WIT IS PARAMARIBO TE GROOT?



Het is opvallend dat in de literatuur over Suriname nogal eens naar voren wordt gebracht dat de hoofdstad Paramaribo de enige echte stad in Suriname te groot is, terwijl deze bewering dan, naar mijn mening, niet op bevredigende wijze aannemelijk wordt gemaakt.



Zoals uit het volgende moge blijken, zijn het niet de minsten onder degenen die over Suriname hebben geschreven bij wie men dit oordeel zonder overtuigende argumentering aantreft. Bovendien drukken zij zich op dit punt vaak uit in tamelijk krasse bewoordingen, die van grote stelligheid en van emotionele betrokkenheid getuigen ten aanzien van het in hun ogen bestaande ernstige probleem van 'de te grote stad Paramaribo'.



Ter illustratie van het bovenstaande volgt hier allereerst een aanhaling uit een artikel van Lou Lichtveld *; "Accordingly expenditure on administration figures heavily in the budget of the country and there exists the dangerous anomaly of a capital with more than one third of the entire population concentrated in it, but without proportionate resources to support this population." Elders wordt de opvatting van deze auteur dat Paramaribo te groot is op indirecte wijze weerspiegeld ais hij decentralisatie en terugkeer naar het platteland bepleit: "Wanneer men voorts ia het og houdt dat het wenselijk is de terugkeer naar het platteland te bevorderen, althans de nog voortdurende trek naar de stad tegen te gaan, en dat het van belang is in menig opzicht tot meer decentralisatie over te gaan dan ligt het voor de hand bij de toekomstige woningbouw aan het platteland de voorkeur te schenken." Van Dosseldokp komt aan de hand van gegevens voor verschillende Lo Lichtveld; The social and economic background of education in Surinam and the Netherlands Antilles. Fa# (rttyawa* j, ^/j, 1955, p. 35-48 IP- 38-Lou Lichtveld: Swriwawe's jta/ionai; as^traltes. Amsterdam, 1953 <P- J*). D. B. VV. M. van Dusseldokp: Geografische mobiliteit en de ontwikkeling van Suriname. fit/tfr. Taal ai Fo/A*A. 1/9, 1963, 1 |p. 35).








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


78 Y. B. DE WIT landen over de bevolking in steden met meer dan 100.000 inwoners uitgedrukt in procenten van de totale bevolking, tot de uitspraak: _De groei van de steden is dus over de gehele wereld van grote omvang geweest, maar in slechts weinig gevallen heeft de urbanisatie een zo ongelijke verdeling tussen stad en platteland tot gevolg gehad als in Suriname." In de loop van een fragmentarische doch belangwekkende uiteenzetting van het 'Surinaamse urbanisatievraagstuk' in het kader van zijn verhandeling over de mobiliteit in Suriname stelt hij verder *: "Is het dientengevolge begrijpelijk dat men voorlopig niet veel verandering mag verwachten in de heersende situatie, het neemt niet weg dat een zich handhaven van de urbanisatie op het niveau van na de oorlog de sociale en economische ontwikkeling van Suriname ernstig in gevaar zal brengen." Het blijkt niet alleen dat de mening dat Paramaribo te groot is voor hem vanzelfsprekend is, maar ook dat daaruit noodzakelijkerwijs bepaalde ongunstige consequenties voortvloeien.



In zijn knappe sociaal-historische studie schrijft van Lier *: "De meening dat in een overwegend agrarisch land een opeenhoping in de stad van 35% van de bevolking een sociaal-pathologisch verschijnsel is, berust ongetwijfeld op goede gronden." Het is erg jammer dat hij, hoewel hij ze aanwezig acht, de goede gronden voor deze mening die hij kennelijk is toegedaan, niet vermeldt. Wel brengt hij enige nuances aan door zich te bezinnen op de vraag in welke mate die opeenhoping van bevolking gunstig is: _Maar hoe abnormaal de toestand wel is, die het ongunstige verhoudingscijfer aanduidt, is zeer moeilijk te bepalen, omdat de boscharbeiders en hun gezinnen en ook vele gezinnen van bauxiet-arbeiders in Paramaribo wonen, waardoor deze stad de woonplaats van arbeiders van een aantal belangrijke bedrijven is geworden." Tenslotte zou ik deze schrijver geen recht doen als ik niet ook zijn volgende opmerking weergaf.' welke getuigt van een gedachtengang die mi. in de juiste richting gaat om het 'probleem' van de te grote stad Paramaribo doorzichtiger te maken, en die er op neer komt, dat de omvang van Paramaribo op zichzelf niet een gevaarlijk verschijnsel is, maar dat een aantal minder gunstige structuurkenmerken van het gehele land Suriname in de maatschappelijke opbouw van Paramaribo tot uiting komen: "Op grond van onze voorafgaande beschouwing kunnen wij vaststellen dat dit verhoudingscijfer in elk geval de abnormale ontwikkeling van een verstedelijkte middenklasse aangeeft en het bestaan van een aantal werkschuwen in de stad.



Welke andere abnormale verschijnselen hierin eveneens tot uitdrukking komen, kan aan de hand van de beschikbare gegevens niet worden vastgesteld." Kruijer gaat dieper op het vraagstuk in dan bovengenoemde auteurs, maar tevens drukt hij zich nog categorischer uit. Onder het hoofd 'De te grote stad Paramaribo' schrijft hij *: "De oude trek, in hoofdzaak Creolen VAN DUSSELDORP, I963 (p. 43). R. A. J. van Lier: Samenfcfing in en grensgefcwd. 's-Gravenhage, 1949 (P- 254)-van Lier, 1949 (p. 254-255). G. J. Kruijer: SuMwawc en _ 6wt7an<&n, 3de druk. Meppel, i960 (P- 253).



G. J. Kruijer: Urbanisme in Suriname. Tt/tiscAr. A'on. AfccfeW.



G**. 6, 1951. p. 31-63 (p. 54).








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


IS PARAMARIBO TE GROOT? 79 omvattende, leidde tezamen met een betrekkelijk hoog geboorteoverschot tot de vorming van een stad, die te groot is voor het dunbevolkte Suriname.



Te groot wil zeggen, dat de stad overeenkomstig zijn inwonertal te weinig functies heeft, hetgeen tot de sociale consequentie leidt, dat de volksmassa te weinig bestaansmogelijkheden heeft." We zien hier een poging om meer inhoud te geven aan het begrip te groot, welke poging tot mijn spijt niet wordt voortgezet. De lijn van Kruijer's betoog is namelijk vooral gericht op het aangeven van eventuele maatregelen 0111 het onderstelde euvel te verhelpen en op het beschrijven en het verklaren van de geneigdheid van de Surinaamse bevolking om in Paramaribo te blijven, of er naar toe te trekken. Daarbij schroomt hij niet om, na te hebben aangetoond dat de werkloosheid in Paramaribo ernstig is, zich in de volgende bewoordingen uit te drukken ': "Er zijn tal van sociale factoren, waardoor de positie van dit economisch-structurele monstrum Paramaribo, wordt geconsolideerd." Alleen bij een recensent van de eerste editie van Kruijkk's boek, Pontfoort,2 trof ik op papier de 'kreet' aan, die in gesprekken over Paramaribo vaak valt te horen: "Paramaribo, het waterhoofd van Suriname." Alle bovengenoemde schrijvers hebben natuurlijk meer, en ook meer waardevols, over Paramaribo geschreven dan de geciteerde passages. Daar wil ik hier niet op in gaan. Ik heb hen slechts aangehaald om tot de volgende samenvatting te kunnen komen.



Er blijkt een communis opinio te bestaan, samengesteld uit de volgende stellingen: Paramaribo is te groot. Dit is een ongezonde en gevaarlijke situatie (cf. 'dangerous anomaly', 'sociaal-pathologisch verschijnsel', 'economischstructureel monstrum', 'ernstig in gevaar', 'waterhoofd'). Terugkeer van de stad naar de districten en vasthouden van de bevolking in de districten moet worden bevorderd.



In het volgende wil ik trachten duidelijk te maken waarom ik deze mening niet zonder meer kan delen. Ik zal dit doen door een vijftal vragen te beantwoorden.



Vooraf wil ik stellen dat het bij discussies over de omvang van Paramaribo zeker niet gaat om de oppervlakte, de stad als ruimtelijk gebied, maar om het inwonertal, de omvang van de stedelijke gemeenschap.



Vraag 1: Hoe groot is Paramaribo?



Gezien het voorafgaande komt deze vraag neer op: Wat is het inwonertal van Paramaribo en is dit groot te noemen ? Bij de beantwoording kijken we in de eerste plaats naar de absolute om-1 Kruijer, i960 (p. 259 resp. p. 56). A. H. Pontfoort: boekbespreking in con. S/a/is/. ifcrtcA/en 27. II. 1952, p. 157-158-








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


8O Y. B. DE WIT vang van de stadsbevolking en naar de relatieve omvang ten opzichte van de gehele Surinaamse bevolking. Vervolgens gaan wij na of wellicht de groei van de stadsbevolking groot is geweest wederom absoluut en relatief hetgeen tevens uitsluitsel geeft over het al dan niet bestaan van de in de literatuur zo vaak vermelde grote trek naar de stad. Tenslotte volgen dan nog enige beschouwingen over de afbakening van het stedelijke gebied Paramaribo.



Tabel i. bevolking van Paramaribo en Suriname 7 aar 1922 1930 1940 1949 1950 1955 i960 /nifonr<a/ .Paramaribo 43.800 47300 55-5OO 77.700 71.900 83.600 97.600 /ntfOM^r/a/ Suriname ui.000 133.700 159.400 190.400 178.000 211.700 256.500 /nawier/a/ Paramaribo in % fan a"a/ t<an 5urtnam 39 35 35 41 4 39 38 Bron: zie tekst.



De belangrijkste cijfers zijn opgenomen in Tabel 1. Ze zijn afkomstig uit twee verschillende bronnen en vormen daarom geen homogene reeks.



Die van vr 1950 zijn afkomstig uit de io/om'a/e Fers/agew >arc BesiMMr e Staa. Ze zijn samengesteld op basis van de uitkomsten van de in 1921 gehouden iste volkstelling en de daarop gente bevolkingsboekhouding van de officile registers. De cijfers van 1950 af zijn samengesteld op basis van de 'de facto' getelde woonbevolking van de in 1950 gehouden 2de volkstelling en aanvullende gegevens van de burgerlijke stand, verzameld en bewerkt door het Bureau Landelijke Opbouw en schrijver dezes in het kader van zijn door wosuna gesteunde onderzoek. Over de kwaliteit van de verschillende cijfers is het laatste woord nog niet geschreven. Dat kan pas na de eventuele publicatie van de resultaten van de volkstelling 1964. Vooralsnog acht ik de in Tabel 1 opgenomen cijfers zeker aanvaardbaar voor het onderhavige doel, mits goed in het oog wordt gehouden dat het twee reeksen betreft die niet zonder meer op elkaar aansluiten, zodat vergelijking van aantallen uit de eerste met die uit de tweede gevaarlijk is.



In dit verband wil ik wijzen op de cijfers en de analyse ervan








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


IS PARAMARIBO TE GROOT? 8l in het reeds geciteerde artikel van van Dusseldorp. De fout die daar wordt gemaakt is de volgende. De bevolkingsaantallen voor 1957 op basis van het bevolkingsregister worden vergeleken met die voor 1950, welke afkomstig zijn van de volkstelling 1950.



Dit leidt tot de conclusie dat het inwonertal van Paramaribo in die tijd uitzonderlijk sterk is toegenomen. Zouden voor 1950 eveneens de cijfers van het bevolkingsregister zijn gebruikt (Paramaribo: 79.900, geheel Suriname: 195.600), dan zouden de groeipercentages 3.8 en 3.1 bedragen en, ondanks cijfermateriaal uit andere bron, niet al te zeer afwijken van de onze over de periode 1950-1960 (3.1 en 3.9).



Uit Tabel 1 blijkt dat Paramaribo in i960 ongeveer 100.000 inwoners telde. In aanmerking nemende dat er op alle continenten en in vrijwel alle landen steden van deze omvang bestaan en dat er bij mijn weten in het algemeen niet wordt geklaagd over onbestuurbaarheid, onbewoonbaarheid of andere bezwaren verbonden aan deze omvang hetgeen ten aanzien van steden van 1 millioen en meer inwoners wl het geval is meen ik te kunnen stellen dat de absolute omvang van Paramaribo op zichzelf beschouwd zeker niet te groot is. In de rij van hoofdsteden van de naties der wereld neemt Paramaribo qua inwonertal zelfs een zeer bescheiden plaats in.



De relatieve omvang van Paramaribo uitgedrukt in procenten van die van geheel Suriname is voor elk der peiljaren in kolom 4 van Tabel 1 opgenomen. Globaal komt het neer op rond 40% met een 'dal' van 35% in de dertiger jaren en een 'piek' van 41% kort na de oorlog. Indien we dit percentage willen vergelijken met dat van andere landen, dan spreekt het vanzelf dat het gezien moet worden als de fo/a/e stede/y'Ae bevolking (dus niet slechts de hoofdstedelijke) uitgedrukt in % van de totale bevolking; Suriname kent immers geen andere steden. Omdat bij de vaststelling van de stedelijke bevolking de definiring altijd een probleem vormt, mag aan de cijfers van Tabel 2 niet te veel waarde worden gehecht. Als een ruwe indicatie zijn zij echter wel te gebruiken.



Uit deze cijfers blijkt duidelijk dat er grote verschillen bestaan en dat Suriname met 38% een soort middenpositie inneemt. Bovendien wijkt Suriname in verhouding weinig af van zijn buurlanden, waarmee het in meer dan n opzicht overeenkomst vertoont, speciaal historisch, ethnisch en sociaal-economisch. Men kan daarom moeilijk beweren, dat de getalsverhouding tussen stedelijke en landelijke bevolking in Suriname op zichzelf abnormaal is en dat Paramaribo als stad relatief te groot is.








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


82 Y. B. DE WIT Tabel 2. stedelijke bevolking van een aantal landen in duizendtallen Kenya (1962) Indonesi (i960) India (1961) Ghana (i960) Brits Guyana (i960) Jamaica (i960) Suriname (i960) Puerto Rico (i960) Japan (i960) Mexico (i960) Frankrijk (1962) Ver. Staten (i960) Nederland (1060) 671 14358 78.836 I-55I 162 476 98 1037 40.807 I7-7O5 29.282 125.284 9.167 8.636 96.319 438272 6.727 560 1.610 257 2350 93-347 34-923 46456 I79-323 11.462 8 15 18 23 29 30 38 44 44 5 63 70 80 Bron: jemograpAtc Var6ooA J96j, (/nt/ea" Afa/tos (New York, 1964), tabel 5.



De groei van Paramaribo blijkt in de periode 1922-1949 per jaar gemiddeld 2,2% te hebben bedragen en in de periode 1950-1960 3,1%. (zie Tabel 3). Voor kleinere tijdvakken binnen deze gehele periode zijn de 1% van 1922-1930 en de 3,8% van 1940-1949 in verhouding uitschieters. Ofschoon ik een jaarlijkse aanwas van 3,8% niet gering vind, meen ik dat dit voor een stedelijke bevolking toch niet sensationeel is te noemen, vooral indien men bedenkt dat in dit cijfer, behalve de natuurlijke aanwas, ook het vestigingsoverschot is verdisconteerd evenals de toeneming tengevolge van gebiedsuitbreidingen. In geen enkel opzicht kan Paramaribo dan ook worden voorgesteld als een stad die 'wilde' uitbreidingen heeft gekend, een z.g. 'ville champignon'.



Bij vergelijking van de groei van Paramaribo's bevolking met die van geheel Suriname blijkt dat deze elkaar niet veel ontlopen.



Afgaande op de cijfers van Tabel 3 kunnen we zelfs stellen dat in grove trekken de bevolking van Paramaribo iets minder is gegroeid dan die van geheel Suriname met uitzondering van de jaren in en vlak na de oorlog. Indien we veronderstellen dat de natuurlijke aanwas van Paramaribo in de betreffende periode niet veel van die van geheel Suriname, heeft afgeweken, moeten we hieruit de conclusie trekken dat, met uitzondering van de jaren 1940-1949, geen grootscheepse trek van de districten naar de stad heeft plaats gevonden in de zin van een positief vestigings-








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


IS PARAMARIBO TE GROOT? 83 saldo. Migratiegegevens verzameld voor 1940-1948 door Kruijer en voor 1950-1960 door het Bureau Landelijke Opbouw in samenwerking met schrijver dezes bevestigen dit.



Tabel 3. gemiddelde jaarlijkse bevolkingsgroei VAN PARAMARIBO EN SURINAME in % TydraA 1922-1949 1950-1960 1922-1930 1930-1940 1940-1949 1950-1955 I955-I96O Paramaribo 2,2 3.' 1.0 1.6 3.8 3.1 3.1 Surinam; 2.0 3.7 a.4 1.8 2.0 3.5 3.9 Tot nu toe heb ik onder Paramaribo verstaan het stadsdistrict en daaiop hebben ook de cijfers betrekking. Nu zijn bestuurlijke indelingen voor vraagstukken van urbanisatie en dergelijke maar van betrekkelijke waarde. Het ligt voor de hand de vraag te stellen of niet in plaats van het stadsdistrict een ander concept van Paramaribo als stad moet en kan worden gehanteerd. Het is bekend dat het stadsdistrict aan alle zijden wordt omgeven door het relatief dichtbevolkte Suriname-district en dat de feitelijke grens niet scherp is. De bebouwing van beide districten vertoont op verschillende plaatsen een aaneengesloten geheel en men zou daarom kunnen voorstellen de 'grenswijken' in hun geheel tot Paramaribo te rekenen. Dit heeft alleen zin voorzover de betreffende wijken een stedelijk karakter vertonen.



Voor een beperkt aantal woonwijken lijkt mij dit zeker het geval, zodat wij die m.i. in principe bij Paramaribo zouden moeten rekenen. In principe, want door gebrek aan voldoende gedetailleerde gegevens is dit nu niet practisch te verwezenlijken; na eventuele publicatie van de Volkstelling 1964 misschien wel.



Een aantal andere gebieden die aan Paramaribo grenzen dragen echter m.i., ondanks de nabijheid van en de frequente communicatie met de stad, niet een stedelijk karakter. Ik denk hierbij aan gebieden langs de Kwattaweg en het Pad van Wanica waar het landelijke aspect in de woon- en werksfeer overheerst. Het bekende feit dat een aantal personen uit die gebieden men zou hen forensen kunnen noemen in de stad werken, verandert hier niets aan. Ik zou dan ook niet zo ver willen gaan alle bewoners van het Suriname-district die op bijv. minder dan 10 of 20 km afstand van het stadsdistrict wonen, bij Paramaribo te rekenen.








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


84 Y. B. DE WIT De essentile vraag is nu of de hiervr op grond van cijfers getrokken conclusies ook geldig zijn als we de grenswijken bij Paramaribo rekenen. Met de beantwoording heb ik uiteraard enige moeite vanwege gebrek aan gegevens en de vaagheid van begrippen als stedelijk karakter en landelijk aspect. Tegen deze achtergrond van onzekerheid moet dan ook mijn oordeel worden gezien. Dit is gebaseerd op de zeer globale schatting van een toevoeging van ongeveer 10.000 personen en voorts op mijn mening dat in het verleden ook altijd al bevolkingsconcentraties in de directe nabijheid van Paramaribo hebben bestaan.



Op grond hiervan kom ik dan tot de conclusie dat absolute en relatieve omvang en groei van het inwonertal fundamenteel geen inder beeld zullen vertonen wanneer Paramaribo anders en beter zou kunnen worden gedefinieerd.



Tot zover de beantwoording van vraag 1. Samengevat komt het er op neer, dat op grond van de cijfers welke voor de grootte van Paramaribo zijn aangegeven is geconcludeerd dat, louter gelet op globale normen van omvang en groei der bevolking, Paramaribo, ook in vergelijking met geheel Suriname, niet te groot is.



Hiermede is echter de oorspronkelijke vraag nog onvoldoende beantwoord. Wij zullen trachten iets verder te komen door de relaties te onderzoeken tussen de inwoners van Paramaribo en de functies die deze stad vervult. Daartoe zullen we eerst nagaan hoe we de inwoners kunnen indelen in categorien die de stad uit hoofde van bepaalde van haar functies bewonen.



Vraag 2: Wie wonen er in Paramaribo?



De inwoners van Paramaribo kunnen we globaal als volgt indelen.



In de eerste plaats zijn er leden en niet-leden van de beroepsbevolking. De leden van de beroepsbevolking zijn te onderscheiden in werkenden en werklozen. De werkenden wonen in Paramaribo omdat ze daar hun beroep uitoefenen of omdat, ofschoon ze elders werken, Paramaribo voor hen de geschikste woonplaats is. Dit laatste kan verschillende oorzaken hebben. De plaats waar ze werken kan wisselen of niet geschikt zijn voor permanente bewoning; vandaar dat veel bouwarbeiders, houtkappers, balatableeders en bosarbeiders van de Geologisch-Mijnbouwkundige Dienst, 's Lands Bosbeheer, Bureau Waterkrachtwerken, Antimalaria-campagne en dergelijke in de stad wonen. Voorts kan de plaats waar men werkt ten gevolge van allerlei omstandigheden en persoonlijke voorkeuren als woonplaats minder aantrekkelijk








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


IS PARAMARIBO TE GROOT? 85 zijn, zodat men er de moeite en kosten voor over heeft om te pendelen. Zo prefereert een aantal bauxietarbeiders Paramaribo boven Paranam.



De inwoners niet behorende tot de beroepsbevolking kunnen we splitsen in hen, die direct afhankelijk zijn van en in n woonverband leven met de beroepsbevolking, en anderen. We kunnen aannemen dat eerstgenoemden de woonplaats kiezen van degenen van wie ze afhankelijk zijn, en dat daarom hun overwegingen om in de stad te wonen volledig worden gedekt door die van beroepsbevolking. Tot de anderen behoren bijv. de gepensioneerden, bewoners van internaten en inrichtingen, invaliden en andere ondersteunden, zowel door de overheid ('Lanti') als door familie en bekenden; en tenslotte ook renteniers, d.w.z. mensen die van hun vermogen leven zonder tevens te werken, maar dit zullen er in Paramaribo niet veel zijn.



Deze indeling is hieronder schematisch weergegeven. t_ werklozen beroepsbevolking Inwoners van Paramaribo L werkenden niet-beroepsbevolking I_ direct afhankelijk van beroepsbevolking anderen ._ in Paramaribo buiten Para-I_ maribo Vraag 3: Welke functies vervult Paramaribo?



Een stad heeft voor haar bewoners de functie van werkplaats, woonplaats of van beide. Dit kan zij omdat ze in het nationale leven een aantal economische, sociale en culturele functies vervult. De functies werkplaats en woonplaats zijn te beschouwen als afgeleiden van laatstgenoemde functies. De functie van werkplaats is voornamelijk afgeleid van wat we zullen noemen stuwende functies en die van woonplaats van verzorgende functies. Een poging om deze termen te definiren onderneem ik niet, in de hoop dat ze voor zichzelf spreken.



Welke zijn nu de belangrijkste stuwende functies van Paramaribo ? In de eerste plaats is er die van regeringszetel en alle daarmee direct en indirect verbonden bestuurlijke functies. In de tweede plaats is Paramaribo het industrile centrum van Suriname. Verder vervult het vanwege zijn zeehaven, de nabijgelegen luchthaven alsmede zijn relatief centrale ligging in het bewoonde








Nederlands West-Indische Gids

Wit, Y. B., de


nl

Wit, Y.B. de



Is Paramaribo te groot?


86 Y. B. DE WIT kustgebied de functie van communicatiecentrum en poort op de buitenwereld. Hiermee hangen nauw samen de functies van marktplaats, handelscentrum en financieel centrum. Tenslotte zijn er nog functies als wetenschappelijk, militair en touristisch centrum.



Al is Suriname geen 'grande puissance' en is de betekenis van elk van de bovengenoemde functies in absolute zin dan ook niet kolossaal, het neemt niet weg dat Paramaribo een opvallende concentratie van stuwende functies vertoont. Het is niet overdreven te stellen dat Paramaribo voor Suriname nog meer is dan Amsterdam, Rotterdam en Den Haag tegelijk voor Nederland.



Als enige bevolkingsconcentratie van betekenis heeft Paramaribo uiteraard verzorgende functies. Het is medisch en godsdienstig centrum, onderwijs- en ontspanningscentrum, maar ook winkelcentrum, cultureel en sportief centrum. Hoewel de concentratie van verzorgende functies gebruikelijk is, vertoont Paramaribo ook deze concentratie wel in bijzondere sterke mate.



Laten we nu nagaan uit hoofde van welke functies Paramaribo wordt bewoond. Daarbij gaan we uit van de hiervoor vermelde categorien van inwoners. De in Paramaribo werkende leden van de beroepsbevolking hebben hun bestaansmogelijkheden te danken aan al de stuwende en verzorgende functies welke daar zijn geconcentreerd en die gezamenlijk een groot deel van de totale werkgelegenheid in Suriname scheppen. Een groot deel van hen woont in Paramaribo omdat ze er hun werk hebben en omdat ze Paramaribo op grond van zijn verzorgende functies prefereren boven een plaats in de buurt van de stad. Zoals reeds eerder opgemerkt zijn er ook personen die wel in Paramaribo werken maar er niet wonen. Deze 'forensen' geven blijkbaar de voorkeur aan een andere woonplaats, waarschijnlijk omdat zij, en/of hun gezinsleden daar additionele bestaansmogelijkheden hebben, bijv. in de landbouw of omdat de verzorgende functies van Paramaribo minder aantrekkingskracht op hen hebben. Een voorbeeld hiervan is te vinden bij arbeiders van de Bruynzeelfabrieken.



Het bestaan van de categorie werkenden buiten Paramaribo zou men op het eerste gezicht kunnen opvatten als het bewijs dat de stad haar bewoners onvoldoende bestaansmogelijkheden kan bieden. Kon zij dit wel, zo zou men kunnen redeneren, dan zouden deze mensen toch niet buiten de stad gaan werken. Deze redenering gaat m.i. echter voor Paramaribo niet op. Het grootste deel van de buiten de stad werkenden is namelijk beslist niet ten





University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs