• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Front Matter
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00043
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1959
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00043
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

processing ( INSTR )


Table of Contents
    Front Cover
        Page i
    Half Title
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
    Front Matter
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 92a
        Page 92b
        Page 92c
        Page 92d
        Page 92e
        Page 92f
        Page 92g
        Page 92h
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 112a
        Page 112b
        Page 112c
        Page 112d
        Page 112e
        Page 112d
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
    Back Cover
        Page 179
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Mr. Johanna L. G. Felhoen Kraal, Dr. G. J. Kruijer, W. R. Menkman, Dr. J. H. Westermann, Dr. P. Wagenaar Hummelinck


nl





Voorkaft










Nederlands West-Indische Gids




nl






DE WEST-INDISCHE GIDS










Nederlands West-Indische Gids




nl





Titelblad


DE WEST-INDISCHE GIDS ONDER REDACTIE VAN Mr. JOHANNA L. G. FELHOEN KRAAL, Dr. G. J. KRUIJER W. R. MENKMAN, Dr. J. H. WESTERMANN en Dr. P. WAGENAAR HUMMELINCK NEGEN EN DERTIGSTE JAARGANG 'S-GRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1959








Nederlands West-Indische Gids




nl






3 y<// ri^Afj r?rerv?rf, i/ic/u<//n; /Af r/^A/ /o /ra/u/a/e or /o rprod!uce /Afa ftooA: or /xir/5 /Aereo/ in ay /orm PRINTED IN THE NETHERLANDS










Nederlands West-Indische Gids




nl





Inhoud


INHOUD VAN DE NEGEN EN DERTIGSTE JAARGANG Felhoen Kraal, Johanna, oe6/>reing 48-50 Gaay Fortman, B. de, Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen. Het geval -De Wit 1-27 136 Goslinga, C. Ch., Een strijd om Fort Nassau; 6 afb. buiten de tekst 113-125 Kooyman, J., Hubertus Coerman en zijn Sero Sabilica 126-135 Logemann, J. H. A., Z?oe&6es/>re&ing 39~48 Oudschans Dentz, Fred., De oorsprong van de naam Comb, de eerste buitenwijk van Paramaribo 28-34 Samson, Ph. A., Ds. Cornelis van Schaick (1808-1874) als schrijver en dichter 35-38 Steen, L. J. van der, 5oeyt6cs/)reifetg 166-168 Tacoma, J., Indian skeletal remains from Aruba; 15 afb. waarvan 8 buiten de tekst 95-H2 Thompson, E. W., Pre-British place-names in Trinidad; 1 afb. 137-165 Wagenaar Hummelinck, P., Indiaanse skeletvondsten op Aruba en Curacao (Indian skeletal discoveries in Aruba and Curacao); 14 afb. waarvan 11 buiten de tekst 77~94 51-76, 169-178








Nederlands West-Indische Gids




nl





Inhoud


VI INHOUD VAN DE NEGEN EN DERTIGSTE JAARGANG BIBLIOGRAFIE Articles (W.H.) 51-76 Separate publications (W.H.) 169-178 BOEKBESPREKING Gorsira, M. P., De GezogAefee', ^yw /aaA e />ost/te o stoofe&este/, 1959 (L.) 39-48 Hoog, J. de, Stm'name, eew /awd n o/)Aon5/, 1958 (F.K.) 48-50 Wit, H. de & Walle, J. van de, (red.) Z)e iVerfeWanise actua/i<e*7, 1958 (v.d.S.) 166-168 BOUWSTEENTJES Gaav Fortman, B. de, Eduard S. Lansberg (1863-1958) 136








Nederlands West-Indische Gids




nl






De uitgave van Z)e W<-/discA Gids wordt mede mogelijk gemaakt door een financile bijdrage van de Stichting Culturele Samenwerking, Amsterdam, en vano.m. de volgende donateurs: n.v. Assurantie Maatschappij De Nederlanden van 1845, 's-Gravenhage, n.v. Billiton Maatschappij, 's-Gravenhage, Koninklijke Luchtvaart Maatschappij n.v., 's-Gravenhage, Maduro & Curiel's Bank n.v., Curacao, Nederlandsche Handel Maatschappij n.v., Amsterdam, n.v. Overzeese Gas- en Electriciteitsmaatschappij, Rotterdam.










Nederlands West-Indische Gids




nl





De West-Indische gids


DE WEST-INDISCHE GIDS 's-GRAVENHAGE, MARTINUS NIJHOFF (Jrg. I: N.V. Boek- en Handelsdrukkerij voorheen Ipenbuur & van Seldam, Amsterdam) Jaargang j / 3 4 5 6 7 S 9 /o jj *J '4 x6 '7 j '9 0 j 32 3 4 5 20 "7 JO J* ja JJ J5 J J7 J J9 1 Q 1 2 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Jaartal in voorwerk 1922 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 1944-45 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1955 1955-56 1956-57 1958 1959 Jaartal op band 1919 1919 1920 1921 1922 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 1944-45 1946 1947 1948 1949 1950-51 1950-51 1952-53 1952-53 1954-55 1954-55 1956-58 1956-58 Aantal bladz. (zonder voorwerk) 510 511 640 664 664 664 648 584 572 584 584 584 592 584 440 411 404 400 384 256 384 400 384 384 384 384 256 384 384 384 384 256 256 268 271 242 224 248 184 178 Datering mei-okt 1919 nov. '19-apr. '20 (1919 - p. 189) mei '20-apr. '21 (1920 *- p. 432) mei '21-apr. '22 (1921 -- p. 448) mei '22-apr. '23 (1922 - p. 448) mei '23-apr. '24 (1923 - p. 448) mei '24-apr. '25 (1924 -- p. 432) mei '25-apr. '26 (1925 - p. 400) mei '26-apr. '27 (1926 <- p. 388) mei '27-apr. '28 (1927 - p. 416) mei '28-apr. '29 (1928 - p. 384) mei '29-apr. '30 (1929 - p. 392) mei '30-apr. '31 (1930 -<- p. 400) mei '31-apr. '32 (1931 -- p. 384) mei '32-apr. '33 (1932 - p. 304) mei '33-apr. '34 (1933 - p. 288) mei '34-apr. '35 (1934 <- p. 272) mei '35-apr. '36 (1935 <- p. 272) mei '36-apr. '37 (1936 - p. 256) mei-dec. '37 jan.-dec. '38 jan.-dec. '39 jan.-dec. '40 jan.-dec. '41 jan.-dec. '42 jan.-dec. '43 jan.-juli '44, dec. '45 (1944--p. 224) jan.-dec. '46 jan.-dec. '47 jan.-dec. '48 jan.-dec. '49 jan.-dec. '50 jan.-dec. '51 juli '52-febr. '53 (1952-^p. 152) juni-dec. '53 apr. '54-mrt. '55 (1954 *- p. 180) juli '55-mei '56 (1955 - p. 88) dec. '56-dec. '57 (1956 _- p. 68) sept.-dec. '58 juli-dec. '59 Redactie (+secr.) Dr. H. D. Benjamins Prof. dr. J. Boeke 1 Mr. D. Fock C. A. J. Struycken de 1 ROYSANCODI -* _**_ +Mr. B. de Gaay Fortman _*-*_*+ 1 Joh. F. Snelleman + **_* + *l + * *** + * **-* + * **_* + * **-* + * *** + _* *** + * *_**- + * -)(-*-X-X- -X-^-X-W. R. Menkhah + -X- -X- + -X- 1 H. Schtz +* 1 # + X- + _* + )_ + _)_ + * X- + )(_ + Dr. P. Wagenaar _Jt + 1 HUMMELINCI )( + >(_ -X-Mr. Johanna * + ^- * + * Felhoen Kraai Dr. J. H. Wes 1 TERMAN) X- -X- +)(* Dr. G. J. -* -X- +)(_)( Kruijer X- +** | _)( +*(* Register op de jaargangen I-X, 1929, 38 blz., door H. D. Benjamins Register op de jaargangeu I-XXV, 1945, 101 blz., door B. de Gaay Fortman








Nederlands West-Indische Gids




nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


B. DE GAAY FORTMAN TOELATING, VERBLIJF, VESTIGING EN UITZETTING IN DE NEDERLANDSE ANTILLEN HET GEVAL-DE WIT Artikel 6 van het Reglement op het beleid der regering in de : kolonie Curacao luidde bij de totstandkoming van dit Regeringsreglement in 1865: De regelen nopens de toelating en de uitzetting van personen, die in verschillende eilanden der kolonie noch gevestigd, noch daarheen van Rijkswege gezonden zijn, worden bij koloniale verordening of bij plaatselijke keur vastgesteld.



De woorden leiden tot de gevolgtrekking, dat van rijkswege naar de kolonie gezondenen en daar gevestigden geen toelating ; zouden behoeven en niet uitgezet zouden kunnen worden. Voor het overige bond het regeringsreglement de verordening en keur, die deze stof zou regelen, niet.



Eerdere regeringsreglementen regelden zelf de bevoegdheden van de gouverneur, waarom het destijds hierbij ging, en niet altijd zijn er uitzonderingen gemaakt voor de beide genoemde groepen.



Zo wordt in het reglement van 1848 (art. 53) de gouverneur bevoegd verklaard personen, wier verblijf hij schadelijk acht, te 'doen vertrekken' na de zaak in de Koloniale raad gebracht te hebben; aan de minister van Kolonin zou verslag gedaan moeten worden. Bij de totstandkoming van bovengenoemd artikel 6 is over de inhoud ervan weinig gezegd. Bordewijk vermeldt, dat de Raad van State uitgedrukt had willen zien, dat wat de uitzetting betreft niet anders werd bedoeld dan de voorziening, die in Nederland was genomen ten aanzien van vreemdelingen zonder middel van bestaan.* Deze voorziening bestond en Mr. dr. H. W. C. Bordewijk, //awf/tngn owr <fe i?g/e>nn/w o A<< <fer .Regering tw de Ao/anien Suriname ew Curasao, 's-Gravenhage, 1914, blz. 28.



Over art. 6 van het Surinaamse regeringsreglement, nagenoeg gelijk aan het Curacaose artikel, is in 1887 een akademisch proefschrift verschenen van J. van Praag.








Nederlands West-Indische Gids

Het geval-de Wiit.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


2 B. DE GAAY FORTMAN bestaat nog hierin, dat de wet van 13 augustus 1849 (S.39) tot regeling der toelating en uitzetting van vreemdelingen van deze alleen weert hen, die geen voldoende middelen van bestaan hebben en ook niet het uitzicht hebben die door werkzaamheid te krijgen, en ook alleen van deze de uitzetting mogelijk maakt, waartoe een bevel van de kantonrechter nodig is.



Ter uitvoering van dit artikel 6 zijn allengs enige maatregelen tot stand gekomen. De eerste is geweest de plaatselijke keur voor het eiland Curacao Pw/ica/j'ei/a^ 1866 no. 17, regelende de toelating en uitzetting van vreemdelingen. Deze regeling doet inderdaad veel denken aan de wet van 1849. Zij begon met een eigen omschrijving van het begrip vreemdelingen als allen, die niet in de zin van art. 6 van het regeringsreglement op een der eilanden van de kolonie zijn gevestigd noch van rijkswege daarheen zijn gezonden. Ook Nederlanders, die niet aan een dezer voorwaarden voldeden, waren dus vreemdelingen in de zin van deze keur. Geen toelating zou worden verleend aan onvermogende en behoeftige vreemdelingen, die geen bewijsbaar middel van bestaan hadden.



Vreemdelingen, die toegelaten werden, moesten een borgstelling hebben van een of twee gegoede ingezetenen, die aansprakelijk waren voor de kosten, die de vreemdeling aan de kolonie zou veroorzaken. Vreemdelingen, op Curacao zich bevindende, die geen genoegzame middelen van bestaan bleken te hebben, konden worden uitgezet. Niet-onvermogende vreemdelingen, wier verblijf voor de openbare orde of rust gevaar opleverde, kon worden aangezegd de kolonie te verlaten. Beroep op de gouverneur stond open.



Twee jaar later (Pb. 1868 no. 7) kwam er een regeling, die de bestaande bepalingen omtrent het burgerrecht in de kolonie (o.a. Pb. 1831 no. 161 Reglement op het burgerrecht in de Nederlandse West-Indische kolonin) verving door andere in overeenstemming met het regeringsreglement en met de voor de kolonie aangenomen beginselen daaromtrent. Het burgerrecht werd vervangen door een ingezetenschap, als vereist voor de benoembaarheid tot lid van de Koloniale raad, t.w. Nederlanderschap en 6 maanden vestiging, voor vreemdelingen 3 jaar vestiging. Deze regeling is vervallen bij Pb. 1874 no. 22, een verordening, bepalende wanneer vestiging in de zin van het Reglement op het beleid der regering binnen de kolonie Curacao aanvangt, ophoudt en opnieuw begint. Deze verordening kan verder onbesproken








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 3 blijven. Van meer belang is de verordening Pb. 1874 no. 24 tot uitvoering van artikel 6 van het regeringsreglement, dus regelende de toelating en uitzetting van niet in de kolonie gevestigden en niet van rijkswege daarheen gezondenen. Hiermee verviel Pb. 1S66 no. 17, maar de nieuwe regeling week niet veel van deze af. Zij kende de inbewaringstelling van hen, die, voor de openbare rust gevaarlijk geacht, aanzegging hadden gekregen de kolonie te verlaten, hangende hun beroep op de gouverneur.



In 1906 werd het wenselijk geoordeeld Pb. 1874 no. 22 te vervangen door een andere verordening. Het werd de verordening Pb. igo no, 10, houdende bepalingen omtrent de &*g*g binnen (de kolonie) Curasao in de zin van het Reglement op het beleid der regering. Hier wordt antwoord gegeven op de vraag, waartoe art. 6 van het regeringsreglement aanleiding geeft: wie zijn in Curasao gevestigd en behoeven dus geen toelating noch kunnen worden uitgezet ? De verordening is gewijzigd bij Pb. 1908 no. 52 en 1930 no. 104.



Artikel 1 geeft het antwoord: i** Nederlanders, die hun woonplaats in Curasao hebben en die gedurende de voorafgaande 18 maanden daar, in Nederland of in andere gebiedsdelen van het rijk gehad hebben, 2* personen, die in Curacao een betrekking aanvaarden, hun door het bestuur van Cura9ao of door de regering in Nederland opgedragen ; 3 vreemdelingen, die zijn ingeschreven in de bevolkingsregisters of op het kantoor van de gezaghebber en daar een verklaring van hun voornemen tot vestiging hebben afgelegd en daarna vijf achtereenvolgende jaren in Curacao hun woonplaats gehad hebben.



De vestiging van al deze personen houdt op, wanneer zij Curacao hebben verlaten en daarbuiten een andere plaats tot woonplaats genomen hebben (art. 4).* 1 Bij vonnis van 22 apr. 1952 (.4w/j//iaan5 /wrtstenWarf J952, blz. 57) besliste het Hof van Justitie in Curasao, dat deze verordening (Pb. 1906 no. 10) niet dienen kan bij verklaring van het in Curacao gevestigd zijn, als art. 6 der Algemene bepalingen der wetgeving van Curacao zegt, dat ingezetenen van Cura9ao zijn allen, die in Curasao gevestigd zijn. Dit is van belang voor het statutum personale, waaromtrent 7 AB bepaalt, dat de algemene verordeningen betreffende de staat en de bevoegdheid der personen, de ingezetenen van Curasao verbinden, ook wanneer zij zich buiten Curacao bevinden.








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


4 B. DE GAAY FORTMAN Hiermee was echter geen voorziening getroffen ten aanzien van hen, die behoren tot wat men later de 'landskinderen' is gaan noemen zonder Nederlanders te zijn.* Vandaar de bepaling van art. 6 (7 oud) dezer verordening, dat zij, die op het tijdstip, waarop de verordening in werking zou treden, in Curasao gevestigd waren, daar gevestigd bleven, tot zij volgens art. 4 zouden ophouden dit te zijn. Hier wordt teruggegrepen naar Pb. 1874 no. 22.



Aan de verordening Pb. 1906 no. 10 gaat vooraf Pb. 1905 no. 14. Zij heet "verordening houdende bepalingen omtrent het verblijf in Curasao", en dient tot uitvoering van artikel 6 van het regeringsreglement, zodat zij niet geldt voor personen, die niet in Curacao gevestigd zijn, noch van rijkswege daarheen gezonden worden. De anderen worden tot verblijf slechts toegelaten, wanneer zij bewijsbare middelen van bestaan hebben en niet gevaarlijk zijn te achten voor de publieke orde en rust. Personen, met wie dit laatste wel het geval is, kan worden aangezegd, dat zij Curacao moeten verlaten; zij kunnen dan, wanneer dit voor de openbare rust of veiligheid nodig wordt geacht, in verzekerde bewaring worden gesteld. Van de aanzegging het land te verlaten op Curacao te doen door de procureur-generaal en op de andere eilanden door de gezaghebber bestaat beroep op de gouverneur. 2 In 1936 is artikel 6 van het regeringsreglement van Curacao gewijzigd; het luidde toen aldus: De regelen nopens de toelating en vestiging in Curacao, zomede die omtrent de uitzetting, worden voor zoveel nodig bij algemene maatregel van bestuur, en overigens bij landsverordening vastgesteld.



Het verschil met de vorige redactie is, dat weggelaten is de uitdrukkelijke vermelding van hen, op wie de hier bedoelde regelen van toepassing zullen zijn, en de onttrekking zo nodig van een deel der regeling aan de landsverordening (met algehele Zie het Verslag van de commissie van advies omtrent de herziening van de West-Indische regeringsreglementen en begrotingspolitiek, 's-Gravenhage 1923 (Commissie-Staal) blz. 7/8 en De Wesf-JndiscA* Gs 2, 1920, blz. 315. |j! Men zie ook de artikelen over 'Ingezetenschap', 'Uitzetting' en ijl 'Vreemdelingen' in de nfye/o/>oe<ft van NedWan<scA PF<-/uii, 1914-11 1917- (Mr.) G. J. F(abius), die over uitzetting schrijft, zegt, dat men blijkbaar in het regeringsreglement geen afstand heeft willen doen van de bevoegdheid om "van elders afkomstige Nederlanders" te verwijderen.








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 5 uitschakeling van de plaatselijke keur). Ter toelichting van deze onttrekking werd aangevoerd met een verwijzing naar artikel 160 van de Indische staatsregeling, dat bij toelating en uitzetting internationale verhoudingen in aanmerking komen.



De in uitzicht gestelde algemene maatregel van bestuur is achterwege gebleven; de verordening Pb. 1906 no. 10 geldt tot op deze dag, evenals Pb. 1905 no. 14.



Wel is er aan deze zaak gedokterd. In 1938 is het ontwerp van een algemene maatregel van bestuur naar Curacao gezonden ter beoordeling door de Staten. Hierbij had de regering de gehele regeling aan zich getrokken. De Staten bleken weinig voor het ontwerp te voelen. Zij vroegen allereerst waaruit de noodzaak van deze regeling bij algemene maatregel gebleken was, en verder hadden zij zo veel opmerkingen en bezwaren, dat zij vroegen om een nadere gedachtenwisseling, tenzij de regering het ontwerp zou willen intrekken. Blijkbaar is gedurende de oorlog deze zaak blijven rusten. In 1945 deelt de gouverneur aan de Staten mee, dat op zijn voorstel de regering tot vaststelling van het ontwerp wil overgaan, maar de Staten weten van de regering de toezegging van een nadere gedachtenwisseling te krijgen. Het ontwerp is in 1956 teruggenomen.



Ook in dit ontwerp hadden de Nederlanders alleen een bevoorrechte plaats in zover zij tot de van rijkswege naar Curacao gezondenen of daar 'gevestigden' zouden behoren.



Over het onderwerp "toelating en uitzetting" schreef in 1943 de rechtskundige raadsman van de Algemene Surinaamse vereniging 'Justitia Pietas Fides' te Willemstad in /ong Suriname, het orgaan dezer vereniging (nrs. van 13 en 27 aug.). Na erop gewezen te hebben, dat de Curacaose staatsregeling anders dan de Nederlandse grondwet de toelating en uitzetting niet uitdrukkelijk beperkt tot vreemdelingen, vervolgt hij: We kunnen veilig tussen beide laten of dit opzettelijk dan wel onwillekeurig is geschied, want het is duidelijk dat de Curacaose staatsregeling niet het verband vermag of bedoelt te verbreken tussen het Nederlandse staatsburgerschap en Nederlandse grondgebied; en wie de conclusie trekt, dat het mogelijk zou zijn een Nederlander uit te zetten of de toelating van Nederlanders tot Nederlands gebied te weigeren, geeft een interpretatie, welke in een woord revolutionair is, immers rechtstreeks in strijd met een der meest elementaire voorwaarden voor het bestaan van de Nederlandse staat. Het zal niet lang meer duren voordat deze bewering algemeen geaccepteerd zal worden.



Het enigste wat zich voor zover mij bekend, daartegen nog verzet, is de praktijk; doch in een democratische staat regelt de praktijk zich op de duur altijd naar het recht.



En verder zegt hij na opgemerkt te hebben, dat de personen, die toelating behoeven, dezelfde zijn, die uitgezet kunnen worden, "het staat








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


6 B. DE GAAY FORTMAN onbestreden vast, dat alleen en uitsluitend vreemdelingen kunnen worden uitgezet", en dus zijn de personen, die toelating behoeven, de vreemdelingen. Het lijkt mij, dat deze wetsuitlegging niet wel houdbaar is. Ook na de herziening van het regeringsreglement in 1936 zijn artikel 1 en artikel 6 van Pb. 1906 no. 10 niet in strijd met artikel 6 van het regeringsreglement, dat de personen, die een toelating nodig hebben en kunnen worden uitgezet, niet nader aanduidt.



Wat betreft het ontwerp-a.m.v.b. van 1938 is ook de zo juist aangehaalde schrijver van mening, dat het op Nederlanders van toepassing is. Hij laat zich aldus uit: In dit ontwerp is werkelijk het ongelooflijke gepresteerd, door met zoveel woorden de bevoegdheid van de ene Nederlander of Nederlandse autoriteit te erkennen om een andere Nederlander of Nederlandse onderdaan al of niet toe te staan om op het Nederlandse grondgebied te verblijven. Dit ontwerp hield de meest antinationale maatregel in, die wij ooit hebben gezien: het ontneemt iedere waarde aan de Nederlandse nationaliteit of het Nederlandse onderdaanschap.



Een Nederlander kan in de vreemde nog hulp en bescherming zoeken bij een consul of gezantschap op Nederlands gebied doet men eenvoudig de deur dicht, en als de schrijver meegedeeld heeft, dat de Staten de raad hebben gegeven het ontwerp in te trekken, vervolgt hij, dat hiermee is "voorkomen dat Curacao zou worden opgescheept met voorschriften, die een ergernis zouden vormen voor een goed Nederlander en waarover dan ook spoedig berouw zou zijn ontstaan".



Wat de opneming van de Nederlandse onderdanen in het ontwerp-1938 betreft, zij er hier opgewezen, dat, nadat ook de commissie-Staal gewezen had op de aanwezigheid van niet-Nederlanders in Suriname en Curacao, in 1927 de wet van 10 februari 1910 (S. 55), houdende regeling van het Nederlands onderdaanschap van de bevolking van Nederlands-Indi, werd uitgebreid tot de bevolking van Curacao (en Suriname, S. 1927 no. 175, Pb. 1927 no. 43). Sedert zijn deze Nederlandse onderdanen Nederlanders geworden (S. 1951 no. 593, Pb. 1952 no. 36).



De oorlogsbedrij ven naderden reeds het einde, toen 23 februari 1945 in Publicatieblad (niet Politieblad, zoals een Tweedekamerlid de gebruikelijke afkorting Pb. las) no. 27 een besluit van de gouverneur van Curacao van de 7de van die maand verscheen "nopens toelating in Curacao". Behalve daar geboren personen van Nederlandse nationaliteit zou niemand tot verblijf of tijdelijk verblijf, al of niet voorwaardelijk, in Curacao worden toegelaten zonder vergunning van de procureur-generaal, die deze zou kunnen weigeren met het oog op de zedelijkheid, de openbare orde, publieke rust of veiligheid of wanneer dit in het algemeen belang wenselijk zou zijn. Om dezelfde redenen zou een toegelaten persoon op bevel van de procureur-generaal op Curacao of de gezaghebber, wat de andere eilanden betreft, het staatsdeel








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 7 of een bepaald deel daarvan moeten verlaten. Tegen dit bevel is dan beroep op de gouverneur toegelaten.



Dit besluit steunde op art. 32 van de toenmalige Curacaose staatsregeling, dat de gouverneur machtigde in geval van dringende omstandigheden regelingen te treffen omtrent onderwerpen, waarvan de regeling bij wet, algemene maatregel van bestuur of landsverordening zou moeten geschieden. De landsverordening of algemene maatregel van bestuur, die dit besluit van de gouverneur zou moeten bekrachtigen, is nooit gevolgd.



Over de aanleiding tot dit besluit volgt hierna nog een en ander.



Van het begin af is in de Statenvergadering van Curacao over dit besluit gesproken en over de toepassing ervan geklaagd.* Bij elke jaarlijkse begrotingsbehandeling werden de onderwerpen toelating en uitzetting van verschillende zijden aan de orde gesteld. Het ging daarbij meer nog om de intrekking dan om de voorgeschreven bekrachtiging van het noodbesluit. Wat deze laatste betreft was er verschil van mening over de vraag of die bekrachtiging bij landsverordening dan wel bij algemene maatregel van bestuur zou moeten geschieden. Van de zijde van het bestuur en de regering werd m.i. ten onrechte 2 het eerste betoogd, en gewezen op het in 1946 weer aan de orde gestelde ontwerp-a.m.v.b. van 1938. Ook ging het dan over onwettig geachte maatregelen van de politie, als deze in gevallen van tijdelijke afwezigheid van landskinderen bij vertrek een vergunning om het land te verlaten, en bij terugkeer een bewijs van toelating verlangde, zoals het Statenlid Maal, op Curasao geboren en daar al vele jaren als arts gevestigd, overkwam, toen hij een uitstapje naar Venezuela ging maken en kort daarna van daar terugkwam. Het ging over gebrek aan vaste lijn bij de toepassing van het besluit, waardoor rechtsonzekerheid ontstond, over willekeurige handelingen, waarbij het zou voorgekomen zijn, dat aan 1 Ook buiten de Statenvergadering. Men zie de mededeling van de gepensioneerde vice-admiraal F. J. Heeris over het geval-H. in het A?edeWawfc /urt5/en6/a</ 1949, blz. 201. 2 Men zie hiervr art. 6 van het reg. regl. Pb. 1936 no. 105, bij de Curacaose staatsregeling Pb. 1948 no. 7ijongewijzigd gelaten, terwijl art. 5 van de Landsregeling (Pb. 1950 no. 139) de regelen nopens toelating en vestiging, alsmede omtrent uitzetting aan de landsverordening overliet, behoudens het toezicht op de algemene voorwaarden, waarvan titel I art. II van de Interimregeling bepaalde, dat dit niet een inwendige aangelegenheid was, en dat het zou worden uitgeoefend met inachtneming van de bevoegdheid van de Ned. Antillen zodanige regelingen te treffen als nodig zouden zijn ter bescherming van het algemeen belang van dat land.








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


8 B. DE GAAY FORTMAN een landskind onthouden werd wat aan een vreemdeling in dezelfde, of voor deze minder gunstige, omstandigheden was toegestaan. En ook werd er de aandacht op gevestigd en principieel afgewezen, dat de toelatings- en uitzettingsbepalingen zich niet als elders, ook in Nederland, bepaalden tot vreemdelingen, zonder formele toelating en uitzettingsmogelijkheid van Nederlanders en Nederlandse onderdanen. Met al dit praten werd niet veel meer bereikt, dan dat een enkele politiemaatregel, als waarvan het Statenlid Maal bijna het slachtoffer was geworden, werd ingetrokken.



Wat de uitzettingspraktijk betreft hebben het laatste jaar vele geruchten de ronde gedaan. De meest fantastische mededeling was wel die van een Venezolaans blad, dat schreef een persgesprek met de minister-president van de Nederlandse Antillen te hebben gehad, waaraan ontleend werd, dat sinds de totstandkoming van het Statuut (29 dec. 1954) reeds ongeveer 500 Nederlanders zouden zijn uitgezet. Volgens //e/ -4/gcwteeM //a^e/s/a^ van 13 maart 1958 heeft deze minister-president, die later de beweerde mededeling aan het Venezolaanse blad heeft ontkend, aan een verslaggever verklaard, dat in de laatste 12 jaar om allerlei redenen, als armlastigheid en ongewenstheid in de samenleving, ongeveer 300 mensen uit de Nederlandse Antillen zijn uitgezet; sedert hij premier was, waren het ongeveer 10 tot 12 geweest. In de Staten en ook in de Staten-generaal is deze zaak ter sprake gekomen, en daaraan zijn meer nauwkeurige cijfers te ontlenen.



Zo heeft de minister van Zaken overzee aan de Eerste en de Tweede kamer meegedeeld, dat in 1955, 1956, 1957 in het geheel 21 Nederlanders uit de Nederlandse Antillen zijn uitgezet, waarvan 12 uit Nederland en 9 uit Suriname afkomstig waren. In de drie jaren vr de inwerkingtreding van het Statuut was dit cijfer 47, waarvan 19 afkomstig uit Nederland, 26 uit Suriname en 2 van elders. Hierbij zijn niet gerekend de personen, wier toelating was geindigd, en zij, die vrijwillig, althans zonder 'uitzettingsbever zijn weggegaan. De Antilliaanse minister van Justitie heeft ter vetrouwelijke kennisneming uitvoeriger gegevens verstrekt.



De Antilliaanse rechter is enige malen in zaken van uitzetting betrokken geweest. Tot de belangrijkste behoort het geval Bouwens contra de procureur-generaal, in kort geding 19 maart 1951 in eerste aanleg en 7 augustus 1951 in beroep beslist, te vinden in het /infrT/iaans /m/cnWai 1951 blz. 29 en 67. De eiser








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 9 was Nederlander. Hij stelde sedert 1940 op Curacao te wonen; gedaagde betwistte, dat eiser vr 1947 daar had gewoond, in elk geval had hij in 1947 een toelating gekregen. De procureurgeneraal meende, dat hij eiser, die slechts voorwaardelijk -immers voor zo lang hij een pension zou houden was toegelaten, nu dit niet meer het geval was zonder vorm van proces als zonder recht of titel op Curacao verblijvende kon verwijderen. Eiser stelde immers, dat hij geen bevel om binnen bepaalde termijn Curacao te verlaten, als artikel 3 Pb. 1945 no. 27 eist, gekregen had.



De vragen, of eiser in 1940 of 1947 op Curasao was komen wonen, en of hij in laatstgenoemd jaar voor verblijf of voor tijdelijk verblijf was toegelaten, waarover partijen ook verschilden, meende de rechter in eerste aanleg te kunnen laten rusten, omdat eiser door zijn wonen daar van 1947 tot 1950 in het gebiedsdeel gevestigd was volgens art. 1 Pb. 1906 no. 10, en volgens art. 1 van Pb. 1905 no. 14 geen toelating meer nodig had; hij verbleef dus, toen de procureur-generaal hem als zonder recht en titel op Curac,ao verblijvende, wilde uitzetten, daar onder de titel van er gevestigd te zijn. Komende tot Pb. 1945 no. 27 nam de rechter aan, dat, nu dit besluit niet bepaalt, of en in hoe ver het Pb. 1905 no. 14 buiten werking stelt, het niet waarschijnlijk is, dat men de toelating van personen, van rijkswege naar de Nederlandse Antillen gezonden, heeft willen afhankelijk stellen van een vergunning van de procureur-generaal of van de gezaghebber, en het was de rechter bekend, dat in de praktijk een zodanige vergunning ook niet werd verleend. Absurd noemde hij de veronderstelling, dat die personen zonder meer door de procureur-generaal zouden kunnen worden verwijderd. Aannemende, dat Pb. 1945 no. 27 ondanks zijn algemene bewoordingen artikel 1 van Pb. 1905 no. 14 ten aanzien van deze personen niet buiten werking heeft willen stellen, moet dit, aldus de rechter, ook gelden van de andere in dit artikel genoemde personen t.w. de Nederlanders, die hun woonplaats in de Nederlandse Antillen hebben en deze gedurende de voorafgaande 18 maanden daar, in Nederland of in andere gebiedsdelen van het rijk gehad hebben. Een andere opvatting zou tot niet aanvaardbare gevolgtrekkingen leiden.



Op deze gronden oordeelde de rechter, dat Bouwens slechts genoodzaakt zou zijn het eiland Curasao te verlaten na een bevel van de procureur-generaal volgens artikel 3 van Pb. 1945 no. 27 om het staatsdeel of een bepaald gedeelte daarvan binnen een gestelde termijn te verlaten op grond, dat zijn verblijf met het oog op de zedelijkheid, de openbare orde of publieke rust, de veiligheid of het algemeen belang niet wenselijk wordt geacht, van welk bevel dan beroep op de gouverneur zou openstaan.



Mitsdien werd overeenkomstig de eis de procureur-generaal verboden over te gaan tot elke handeling tot verwijdering van eiser uit de Nederlandse Antillen, totdat een bevel overeenkomstig artikel 3 van Pb. 1945 no. 27 aan eiser behoorlijk zou bekend gemaakt en de daarin te noemen termijn verstreken zou zijn, of in geval van beroep de gouverneur mocht hebben beslist, dat het bevel wordt gehandhaafd.



Het hof heeft de redenering van de eerste rechter, waardoor deze tot de slotsom kwam, dat Bouwens als in de Nederlandse








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Gaay Fortman, B de.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


10 B. DE GAAY FORTMAN Antillen gevestigde geen toelating nodig zou hebben gehad, verworpen. De duidelijke bewoordingen van artikel i Pb. 1945 no. 27 laten volgens het hof niet toe van het daarin vermelde verbod van toelating tot verblijf of tijdelijk verblijf in het staatsdeel Curacao nog andere personen uit te sluiten dan de daarin uitdrukkelijk genoemde in dit staatsdeel geboren personen van Nederlandse nationaliteit. (Het hof zwijgt over Bouwens beroep op zijn verblijf in Curasao al van 1940 af, dat hij m.i. maar niet volgens de eerste rechter door overlegging van een aanslagbiljet inkomstenbelasting 1940 toch wel aannemelijk had gemaakt.) Verder nam het hof aan op grond van een door Bouwens vertoonde kaart, dat hij io november 1947 inderdaad toegelaten was en wel zonder tijdsbeperking, ondanks de overlegging door de procureurgeneraal van de kopie van een stuk, waaruit zou blijken, dat de toelating slechts zou zijn verstrekt voor de tijd, dat Bouwens een pension zou houden, en dat hij dus alleen onder de in art. 3 Pb. 1945 no. 27 genoemde omstandigheden het staatsdeel zou behoeven te verlaten. Het vonnis a quo werd dus bevestigd op andere gronden dan het was gewezen.



Bij de openbaarmaking dezer beslissing in het ^4nii7/taans _mfcM&/aci is daaronder afgedrukt een uittreksel uit de pleitnota van de procureur-generaal, waaruit, ook naar het hof zegt, overtuigend blijkt, dat het de bedoeling is geweest ook alle Nederlanders, niet in de kolonie geboren, aan toelating te onderwerpen.



Teruggegrepen wordt op de dertiger jaren, toen bleek, dat Pb. 1905 no. 14 onvoldoende mogelijkheid bood de economie en de veiligheid van het gebiedsdeel te waarborgen. Ten einde hierin te voorzien werd het reeds genoemde voorontwerp-a.m.v.b. van een Curacaos toelatingsbesluit van december 1938 bij de Staten aanhangig gemaakt. Tegen het einde van de oorlog voorzag men een grote trek van Nederlanders naar Curacao, ook van personen als oorlogsmisdadigers, collaborateurs, zwarte handelaren en andere ongure elementen, die gaarne uit Nederland de wijk zouden willen nemen. Zo heeft men door Pb. 1945 no. 27 een einde willen maken aan de gevaren, die scholen in art. 1 van Pb. 1905 no. 14. In plaats van dit artikel zou artikel 1 Pb. 1945 no. 27 gekomen zijn. De procureur-generaal kon zelfs meedelen, dat het in 1946 is voorgekomen, dat een van rijkswege naar Curacao gezonden ambtenaar, die op grond van Pb. 1905 no. 14 niet had kunnen geweerd worden, niet was toegelaten. "De bedoeling is uitsluitend geweest", aldus de procureur-generaal "om op stel en sprong een regeling te maken, waarbij iedereen behalve de








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN II landskinderen een toelating nodig had, zonder enige uitzondering". De procureur-generaal doet enige aanhalingen uit een brief van de gouverneur aan de regering van 12 april 1945, waarbij het besluit Pb. 1945 no. 27 tot haar kennis werd gebracht. Deze aanhalingen luiden: Reeds in 1933 werd het 'dringend' geacht, te voorkomen, dat Nederlanders tussen de verschillende Staatsdelen heen en weer reizen en zich in dit Staatsdeel samenklonteren, waar op dat moment het meeste te verdienen valt. Volgens bestaande bepalingen konden toen alleen niet-Nederlanders uit de Staatsdelen worden geweerd.



Redenen van den hiervoren weergegeven aard hebben mijn ambtsvoorganger en mij geleid tot de erkenning van de noodzaak, alle niet-Curacaose Nederlanders als vreemdelingen te behandelen. Op grond daarvan werd het besluit d.d. 7 Februari 1945 nopens toelating op Curacao (P.B. 1945 No. 27) genomen, welke [hetwelk?] Uwe Excellentie bijgaande ter bekrachtiging wordt aangeboden.



Over de niet-bekrachtiging van het besluit bij landsverordening wordt gezegd, dat men gewacht heeft op de totstandkoming van de ontworpen algemene maatregel van bestuur van 1938, waarover, in 1945 gewijzigd, nog altijd de Staten aan het woord waren.



Deze voorgestelde wijziging is niet openbaar gemaakt, voor zo ver mij bekend is, maar in elk geval was intussen de Interimregeling nog verder gegaan dan artikel 6 van de Curacaose staatsregeling door aan de regeling bij landsverordening slechts te onttrekken het toezicht op de algemene voorwaarden van toelating en uitzetting. Het ontwerp-1938 regelde bijvoorbeeld ook de status van de (volgens het ontwerp zelf) in Curacao gevestigden, van de van rijkswege daarheen gezondenen en van de overige daar zijnde Nederlanders, terwijl, als gezegd, de regeling van dit vraagstuk "voor zoveel nodig" bij algemene maatregel van bestuur reeds in 1936 alleen verdedigd was als "voor zo veel rakende internationale verhoudingen".



Nog een andere rechtszaak op dit gebied deed zich voor en werd op 1 april 1952 in hoogste aanleg beslist. Deze beslissing werd niet openbaar gemaakt in het /lt/*'aans /mtojy. Het ging over de vraag of eiser te recht 22 augustus 1951 was in bewaring gesteld. De procureur-generaal verwees naar artikel 7 van Pb. 1905 no. 14, bepalende, dat voor de publieke rust of openbare orde gevaarlijke personen, aan wie aanzegging was








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


12 B. DE GAAY FORTMAN gedaan de kolonie te verlaten, in afwachting van hun uitzetting in verzekerde bewaring zouden kunnen gesteld worden, wanneer dit voor de publieke rust of veiligheid nodig werd geacht. Onder de gronden, waarop eiser zijn vordering, strekkende tot het geven van een bevel aan de rechtspersoon Nederlandse Antillen om hem op vrije voeten te stellen, deed steunen, is hier deze van belang, dat Pb. 1905 no. 14 zou zijn vervallen door Pb. 1945 no. 27, dat deze bewaring niet bevatte. De rechter in eerste aanleg verwierp dit beroep. Een algemene verordening, merkt hij op, verliest haar kracht eerst dan door een latere, wanneer deze dit uitdrukkelijk bepaalt of de latere naar inhoud en strekking met de eerdere onverenigbaar is, als dezelfde materie op andere wijze regelende. Dit is hier niet het geval. Artikel 3 van Pb. 1945 no. 27 opent de mogelijkheid personen, wier verblijf met het oog op de zedelijkheid, de openbare orde of publieke rust, de veiligheid of het algemeen belang niet wenselijk wordt geacht, te bevelen het staatsdeel of een deel daarvan te verlaten, terwijl de artikelen 6 en 7 van Pb. 1905 no. 14 betreffen de voor de publieke rust of openbare orde gevaarlijke personen. Algeheel verval van Pb. 1905 no. 14 door Pb. 1945 no. 27 achtte deze rechter onaannemelijk, en het hof, dat de beslissing bekrachtigde, voegde aan deze redenering toe, dat het onaannemelijk is, dat de landwetgever, indien hij bedoeld had de regeiing van 1905 geheeJ te vervangen door die van 1945, daarbij zou hebben afgezien van elk voorschrift, regelende de inbewaringstelling van voor de publieke orde en rust gevaarlijke personen.



De verordening Pb. 1945 no. 27 is bij Pb. 1952 no. 160 gewijzigd.



De regering van de Nederlandse Antillen diende het daartoe strekkend ontwerp aan als een aanpassing van het besluit aan de nieuwe constellatie, als een technische verbetering. Met een beroep daarop en met de toezegging van een nieuw ontwerp-landsverordening, binnen drie maanden in te dienen, wees de regering elke poging tot verbetering van haar ontwerp af. Tal van vragen kwamen bij de behandeling aan de orde. Geldt dit besluit, zo werd gevraagd in de Staten, nog wel, nu zelfs artikel 32 der Staatsregeling, waarop het steunt, bij de wijziging van 1948 is verdwenen ? De regering kon bevestigend antwoorden op grond van punt 3 der overgangsbepalingen van de Landsregeling van de Nederlandse Antillen (Pb. 1950 no. 139), en punt 4 gaf bevestigend antwoord op de vraag of het besluit van 1945 wel bij landsverordening kon gewijzigd worden. Een andere vraag was,








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 13 hoe Pb. 1945 no. 27 zich verhoudt tot Pb. 1905 no. 14, een vraag, die reeds tersprake kwam. Het antwoord van de regering was, dat alleen artikel 1 van Pb. 1905 no. 14 buiten werking was getreden.



Hierbij werd een beroep gedaan op de beide aangehaalde beslissingen van het hof van justitie, maar in deze beslissingen is dit m.i. niet te lezen, wel in de genoemde pleitnota van de procureurgeneraal. De Staten wezen erop, dat de regeling der bewaring, nadat het bevel tot vertrek gegeven is, die in Pb. 1945 no. 27 in het geheel niet voorkwam, in het regeringsvoorstel anders geregeld werd dan in Pb. 1905 no. 14. Reeds hierom was van een uitsluitend technische herziening moeilijk te spreken. Alleen op dit punt moest de regering een wijziging in haar voorstel met op twee na algemene stemmen zien aangenomen, nl. een beperking van de mogelijkheid van bewaring uitsluitend ter verzekering van de verwijdering, en niet eerder dan noodzakelijk zou zijn om de aanwezigheid van de te verwijderen persoon bij het vertrek van het vervoermiddel, waarmee hij zal reizen, te waarborgen.



Het heeft langer dan drie maanden geduurd, vr een nieuwe regeling van toelating en uitzetting bij de Staten aanhangig werd gemaakt; het was 29 augustus 1956, toen dit geschiedde, en nog is dit ontwerp niet een landsverordening geworden.



Het komt mij niet juist voor, dat artikel 1 van Pb. 1905 no. 14 zou zijn vervangen door artikel 1 van Pb. 1945 no. 27. De artikelen 6 en 7 van eerstgenoemde verordening (aanzegging tot verlating van Curacao met beroep op de gouverneur, uitzetting en verzekerde bewaring in afwachting daarvan) kunnen geen eigen bestaan leiden en passen niet in het kader van artikel 1 van Pb. 1945 no. 27; zij blijven betrekking hebben op de in artikel 1 van Pb. 1905 no. 14 genoemde personen. Dit laatste artikel zondert van de toepasselijkheid der verordening uit de in de kolonie gevestigden en de daarheen van rijkswege gezondenen, terwijl artikel 1 van Pb. 1945 no. 27 van de toepassing van dat besluit alleen uitzondert de in Curacao geboren Nederlanders, zodat met inachtneming van deze uitzondering ook de gevestigden en de uitgezondenen onder dat besluit vallen. Het blijft zo, dat deze twee laatst genoemde groepen niet als gevaarlijk voor de openbare orde of de publieke rust kunnen worden uitgezet; dit kan hun wel overkomen, voor zover zij niet behoren tot de ingeboren Nederlanders, als hun verblijf niet wenselijk geacht wordt met het oog op de zedelijkheid, de openbare orde of publieke rust, de veiligheid. .:>;v .s ,._a








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


1 14 B. DE GAAY FORTMAN De vraag is gesteld, of zij, die bij de inwerkingtreding van Pb. 1945 no. 27 (23 februari 1945) in Curasao reeds gevestigd waren of vr die datum daar volgens artikel 1 van Pb. 1905 no. 14 toegelaten zijn (de van rijkswege daarheen gezondenen hieronder begrepen), wanneer zij niet in de Nederlandse Antillen geboren zijn, op grond van artikel 3 van Pb. 1945 no. 27 in de daar genoemde gevallen verwijderd kunnen worden. Dit artikel 3 spreekt van de in artikel 1 genoemde personen dat zijn dus allen, die niet in de Nederlandse Antillen geboren zijn die daar tot verblijf of tijdelijk verblijf zijn toegelaten zonder meer.



Artikel 1 spreekt van toelating door de procureur-generaal of plaatselijke hoofden van politie, maar artikel 1 van Pb. 1905 no. 14 zegt niet door wie de daar genoemde toelating moet geschieden.



Het is zeker, dat, althans van de van rijkswege gezondenen, velen vr 23 februari 1945 niet in het bezit van een formele toelating zijn gesteld geworden. Het lijkt mij duidelijk, dat van deze personen niet het bezit van de formele vergunning tot verblijf van de procureur-generaal of een plaatselijk politiehoofd volgens artikel 1 Pb. 1945 no. 27 mag geist worden in die zin, dat zij zonder zodanige vergunning als zonder recht of titel verblijvenden buiten vorm van proces kunnen uitgezet worden.



Ook de op de genoemde datum reeds ge vestigden verblijven niet zonder recht of titel in de Nederlandse Antillen. Bij een vonnis van 20 januari 1959 heeft de Amsterdamse rechtbank beslist, dat onder de werking van Pb. 1945 no. 27 vallen personen, die na de inwerkingtreding tot verblijf of tijdelijk verblijf zijn toegelaten, en dat eiser in die zaak, Nederlander, vr die inwerkingtreding op Curacao gevestigd, geen toelating volgens dat besluit meer behoefde.



Hiermee kom ik via de Interimregeling 1950 tot het Statuut (S. 1954 no. 596, Pb. 1954 no. 121). In de noot op bladzijde 7 deelde ik reeds mee de inhoud van artikel II der Interimregeling en van artikel 5 van de Landsregeling, hier moet allereerst vermeld worden, dat artikel 3 van het Statuut onder de aangelegenheden van het Koninkrijk noemt: f. het toezicht op de algemene regelen betreffende de toelating en uitzetting van Nederlanders; g. het stellen van algemene voorwaarden voor toelating en uitzetting van vreemdelingen.



In overeenstemming hiermee bepaalt artikel 5 van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen (Pb. 1954 no. 34):








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 15 De regelen nopens de toelating, vestiging en uitzetting van Nederlanders worden bij landsverordening vastgesteld behoudens het toezicht op de algemene regelen betreffende de toelating en uitzetting van Nederlanders, bedoeld bij het eerste lid onder f van artikel 3 van het Statuut. De regelen nopens de toelating, vestiging en uitzetting van vreemdelingen worden bij landsverordening vastgesteld met inachtneming van de algemene voorwaarden voor toelating en uitzetting van vreemdelingen als bedoeld in het eerste lid onder g van artikel 3 van het Statuut.



Het is bekend, dat, zo mogelijk meer nog dan met de Interimregeling, het Statuut is totstandgekomen in veel binnenskamers, in commissin en conferenties, samensprekingen en persoonlijk overleg, gevoerde gedachtenwisseling. Daar is de geschiedenis van beide wettelijke regelingen gemaakt, en slechts weinig van hetgeen in het openbaar is geschied en is openbaar gemaakt, is voor die geschiedenis en tot begrip van het totstandgekomene belangrijk en dienstig. Het is de verdienste van mr. W. H. van Helsdingen, die de opbouw van de nieuwe rechtsorde van het begin af en tot het einde toe heeft meegemaakt, dat hij de wetenschappelijke literatuur verrijkt heeft met twee handboeken, De steafcrege/tng va ie iVerfer/awise /Ifo7/en ra X955. i/isiomcAe toe/icA&'ng en ^ralt/ en #e< sta</ voor Aei Aont'n^ry^ o'er iVerfer/anien, W'oritng'sgesc At erfenis, commentaar en />ra&t;'&, in 1956 en 1957 verschenen bij het Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf. Daarbij heeft hij op eigen wijze, eigen beschouwingen de lezer niet onthoudende, voortgebouwd op het evenzeer verdienstelijk werk van mr. dr. H. W. C. Bordewijk, die in zijn Onlslaan en ontoieZtng van Aetf staaterecA/ van Cwrafao (1911) en #ana*e/tngen over a*e reg/eraenten o/> Ae< oe/eia* rfer regering tn a*e &o/ora'en Swnname en Cwracao (1914) hem is voorgegaan.



Het Statuut moet beschouwd worden als uitvoering van artikel 215 van de grondwet (S. 1953 no. 295, Pb. 1953 no. 150) tot vestiging van een nieuwe rechtsorde tussen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen, waarbinnen deze gebieden de eigen belangen zelfstandig behandelen en op de voet van gelijkwaardigheid zijn verbonden tot verzorging van de gemeenschappelijke belangen en tot wederkerige bijstand, een en ander onder waarborgen voor de rechtszekerheid, de fundamentele menselijke rechten en verplichtingen, en deugdelijk bestuur.



In verband met dit laatste wordt hier aangehaald art. 43 van het Statuut, luidende: .-^i.








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


l6 B. DE GAAY FORTMAN Elk der landen draagt zorg voor de verwezenlijking van de fundamentele menselijke rechten en vrijheden, de rechtszekerheid en de deugdelijkheid van het bestuur. Het waarborgen van deze rechten, vrijheden, rechtszekerheid en deugdelijkheid van bestuur is aangelegenheid van het Koninkrijk.



Tijdens de wording van de Interimregeling hebben de Staten zich van het begin af ertegen verzet, dat er in de staatsregeling van iets anders dan van vaststelling van de regelen omtrent toelating, vestiging en uitzetting bij landsverordening sprake zou zijn. Toch was reeds op de derde openbare vergadering op 18 maart 1948 van de eerste conferentie Nederland-Suriname-Nederlandse Antillen een resolutie IV aangenomen, waarin onder 1 als gemeenschappelijke aangelegenheid werd beschouwd: Aetf toezt'ct o/) <& rcge/ing van ie t'mmt'graft'e, zonder dat blijkt van enig verzet tegen deze bepaling. Van Helsdingen tekent hierbij aan (StetowJ blz. 40): "Voor zover de immigratiepolitiek de verhouding tot andere staten betreft, is zij onmiskenbaar koninkrijksaangelegenheid. Men was het er ook over eens, dat de nationalen in beginsel toegang moeten hebben tot alle delen van het Koninkrijk".



In het voorontwerp-Interimregeling werd gesproken van toezicht op de (toelating), 1 vestiging, uitzetting en de beroeps- en bedrijfsuitoefening van Nederlanders in de Nederlandse Antillen als behorende tot de zorg van de regering van het Koninkrijk (art. XV). In de daarbij behorende memorie van toelichting wordt gezegd, dat de landen ten opzichte van de toelating, vestiging en uitzetting vrij zijn in hun regeling "behoudens alleen het toezicht dat generlei discriminatie ten nadele van Nederlanders wordt toegepast". Het komt mij voor, dat hieronder verstaan moet worden, dat Nederlanders, waar ook geboren, ten opzichte van toelating enz. gelijk behandeld moeten worden.2 Werd in de Staten enerzijds de opmerking gemaakt, dat men nooit gediscrimineerd had in de Nederlandse Antillen, anderzijds deed het statenlid mr. Debrot uitkomen, dat men op de Antillen, een klein gebied met eenzijdige economie en beperkte bestaansbronnen, vooral wat de bedrij f s- en beroepsuitoefening betreft, 1 De toelating is hier waarschijnlijk bij vergissing weggevallen. Toen in de Interimregeling de beroeps- en bedrijfsuitoefening een andere plaats in art. II kreeg, werd onder de niet-inwendige aangelegenheden daar gesproken van het bevorderen, dat wettelijke regelingen te dien aanzien "voor Nederlanders gelijkelijk gelden".








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 17 uit zelfbehoud maar niet iedereen kon toelaten. Leest men in de Interimrepeling nog de toevoeging, dat de uitoefening van het toezicht zal geschieden met inachtneming van de bevoegdheid van de Nederlandse Antillen om zodanige regelingen te treffen als nodig zijn ter bescherming van het algemeen belang van dat land, als het Statuut voor de dag komt, is deze toevoeging weer verdwenen. De beroeps- en bedrijfsuitoefening is dan geen koninkrijkszaak meer, maar vindt men in art. 37 Statuut als aangelegenheid van onderling overleg tussen de landen, waarbij de belangen van meer dan en land betrokken zijn.



Uit de toelichting van het Statuut, gevoegd bij het wetsontwerp tot aanvaarding van het Statuut zij ten slotte nog dit aangehaald: "In het toelatingsbeleid ook t.a.v. Nederlanders behoort aan het land een grote mate van vrijheid te worden gelaten. Slechts de mogelijkheid van toezicht op het stellen van algemene regelen moet aan het Koninkrijk verblijven. De landen behoren niet te discrimineren tussen Nederlanders, die niet uit het betrokken land afkomstig zijn".



Er staat niet, dat het toezicht alleen over het discrimineren mag gaan. De toelichting zegt echter omtrent het voorwerp van het toezicht iets anders dan de tekst van het Statuut; wordt daar gesproken van toezicht op de algemene regelen, waaronder zo wel de totstandkoming als de naleving kan vallen, de toelichting spreekt van de moge/ty^Aeirf van toezicht op het steZ/en van algemene regelen; men kan dit lezen als het openlaten van de kans, dat het Koninkrijk gebruik maakt van haar recht erop toe te zien, dat de algemene regelen er komen. Uit de memorie van toelichting op het ontwerp-landsverordening, houdende regeling van de toelating tot en de uitzetting uit de Nederlandse Antillen van 29 augustus 1956 blijkt niet, dat tevoren het Koninkrijk daarin gekend is.



Moet uit de herhaalde verklaringen van de zijde van de regering worden afgeleid, dat men voor de toekomst een ruimer standpunt tegenover Nederlanders in het algemeen wenselijk acht, dan in de oude verordeningen is neergelegd, het lijkt mij weinig aannemelijk, dat men aan de bevoorrechte positie van de in de Nederlandse Antillen geboren Nederlanders, zou hebben willen tornen.



Ten aanzien van toelating en uitzetting van vreemdelingen blijkt niet van verschil van mening met de landsregering en de Staten. De toelichting luidt: #








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


l8 B. DE GAAY FORTMAN Ook het toelatingsbeleid t.a.v. vreemdelingen is voor het overgrote deel landszaak. Vanwege het Koninkrijk moeten echter regelen kunnen worden gesteld omtrent vereisten, waaraan vreemdelingen in elk geval moeten voldoen om te worden toegelaten. De internationale positie van het Koninkrijk kan daartoe nopen en verplichten. Toelating kan vanwege de Rijksregering niet worden opgelegd.



Onder deze vreemdelingen zijn blijkens het voorafgaande de Nederlanders niet begrepen. Opmerkelijk is het, dat de van koninkrijkswege te stellen regelen facultatief worden gelaten. Men mag hieruit afleiden, dat het land met zijn regeling niet behoeft te wachten tot de rijksregelen er zijn. En duidelijk staat er ook, dat bij de concrete toepassing, zelfs als er algemene rijksregelen zijn, de toelating van rijkswege niet kan worden afgedwongen. Op grond van dit artikel geldt de onthouding van het Koninkrijk m.i. evenzeer ten aanzien van de uitzetting van vreemdelingen. Alles, wanneer de algemene regelen, zo die er zijn, zijn inachtgenomen.



Van de fundamentele menselijke rechten en vrijheden vindt men reeds gesproken in resolutie IV, aangenomen in een der zittingen van de eerste conferentie; de verzekering daarvan wordt een gemeenschappelijke aangelegenheid genoemd. In het Werkstuk (punt 2), dat voor de tweede conferentie is gemaakt, is ais met de fundamentele menselijke rechten verbonden genoemd de rechtszekerheid en de deugdelijkheid van het bestuur, ontleend aan wat in de resolutie afzonderlijk is genoemd het waarborgen van een democratisch staatsbestel in de landen. Van Helsdingen zegt ervan (Sto/ttw/, blz. 39), dat er neiging bestond te denken aan de grondrechten in de meest algemene zin; aanknopingspunten werden gezocht in de juist bekend geworden concepten voor de grondrechten van de betrokken U.N.O. commissie maar een eigen formulering "naar ons eigen inzicht en naar onze historische verworvenheid" werd evenzeer bepleit.



Van Raalte, Z)e gronrfK^sm/ztgingert van jo^S, ook door mr. Van Helsdingen genoemd, verwijst ad art. 208 van de grondwet naar lid 3 van artikel 1 van het handvest van de Verenigde Naties, waar als een der middelen om de doeleinden van dat instituut te bereiken wordt genoemd de internationale samenwerking bij het bevorderen en aanmoedigen van eerbied voor de rechten van de mens en voor de grond vrij heden voor allen zonder onderscheid naar ras, geslacht, taal of godsdienst. Ik verwijs nog naar 7Ae ntversa/ d"ec/ara/ton 0/ Awman rtgA/s and t predecessors








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 19 J670-J945), uitgegeven door F. M. baron Van Asbeck, prof. dr.



F. J. H. M. van der Ven, Socio/e gronirecAten (1949) en naar dr.



R. P. van Exter, i/etf tn/errtafr'owa/e as^ec* er socta/e groni-In /_ Ste^MMi voor Atf Com'n&rtyfc ier A^e<ier/an<fen worden in de officile toelichting ad artikel 44 genoemd als reeds in de Landsregeling van de Nederlandse Antillen vermelde rechten en vrijheden: de vrijheid van godsdienst, vrijheid van onderwijs, vrijheid van drukpers, recht van vereniging en vergadering, recht tot verkiesbaarheid en benoembaarheid tot landsbedieningen, bescherming van personen en goederen, bescherming van de eigendom [, ?] van de woning en van het briefgeheim en het grondbeginsel in zake belastingheffing (blz. 487).



Op welke wijze de wrwzen/tyfong van de fundamentele rechten enz. zal moeten geschieden lijkt mij zonder meer duidelijk; zij zullen, voor zoveel nodig, in de staatsregeling moeten worden verankerd, ook daarbuiten kunnen zij bestaan en gelden, en zij zullen in de praktijk moeten worden gehandhaafd.



Van de waar&orgtng zegt de officile toelichting bij artikel 43: De zorg voor de verwezenlijking in de landen van de fundamentele menselijke rechten en vrijheiden, de rechtszekerheid en de deugdelijkheid van het bestuur is een taak van de landen. Het is echter het belang van het Koninkrijk, dat deze taak inderdaad wordt vervuld. Het Koninkrijk moet de daarvoor geigende maatregelen kunnen nemen, indien in een land deze rechten en vrijheden, deze rechtszekerheid en dit behoorlijk bestuur niet bestaan.



Ik zie het zo, dat het Koninkrijk ook in landsaangelegenheden kan ingrijpen, preventief, wanneer in de wetgeving deze rechten en vrijheden enz. worden aangetast, en repressief, wanneer in de praktijk de landsregering die niet handhaaft of in strijd daarmee handelt. Ik meen, dat, wat toelating en uitzetting betreft, een juist woord in deze gesproken is door de minister van Zaken overzee, toen hij in de memorie van antwoord aan de Eerste kamer bij zijn begroting voor 1958 opmerkte, dat toezicht op de algemene regelen niet is toezicht op de uitvoering, dat alleen bestaat als ultimum remedium ex artikel 50 iuncto 43 Statuut.



HET GEVAL-DE WIT Mr. Van Helsdingen, die in zijn Statowi (evenals in zijn rge/tng) ook de praktijk van de nieuwe rechtsorde bespreekt,








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


2O B. DE GAAY FORTMAN moest deze bespreking op 31 december 1956 afsluiten en zo ontging hem het geval-De Wit. Bij de bespreking van dit praktijkgeval onthoud ik mij van elke andere dan juridische waardering der feiten, en met name heeft men van mij geen antwoord te wachten op de vraag of de Wit's gedragingen als journalist de tegen hem genomen maatregelen wettigen.



De feiten zijn, kort saamgevat, de volgende, voor een groot deel ontleend aan het antwoord van de minister van Justitie op de vragen, door het statenlid mr. I. C. Debrot in de Staten gesteld. A. de Wit is een ruim 17 jaar in de Nederlandse Antillen verblijvende en daar dus volgens Pb. 1906 no. 10 gevestigde, maar daar niet geboren, Nederlander. Na in 1954 enige maanden gedurende korte tijd te zijn opgetreden als hoofdredacteur van het op Curacao verschijnende dagblad Bewrs- e JVieMze's&mcAtew, waaraan hij reeds eerder als journalist verbonden was, wordt hij van april 1955 af als opvolger van zijn vader L. W. de Wit in de kop van het blad als hoofdredacteur vermeld. Laatstgenoemde bleef als directeur verbonden aan de maatschappij, die het dagblad uitgeeft. Het blad heeft in vroegere jaren meermalen blijk gegeven het op prijs te stellen als onpartijdig, niet aan een politieke groepering verbonden, persorgaan te worden beschouwd.



In de laatste jaren koos het echter op niet onduidelijke wijze partij tegen de regering, die de politiek der Democratische partij was toegedaan. 19 februari 1957 besluit de Raad van ministers, dat A. de Wit het land moet verlaten. Aan de Staten wordt als reden van dit besluit genoemd de journalistieke arbeid van A. de Wit, die de regering verplicht het algemeen belang en de openbare orde (woorden ontleend aan art. 3 van Pb. 1945 no. 27) te beschermen tegen publicaties, als onder De Wit's verantwoordelijkheid het licht zagen. De minister geeft daarbij een bloemlezing uit ruim twintig artikelen, in 1955 en 1956 in Beursen iWeu>s6m'cAten verschenen. 1 De minister van Justitie draagt dan de procureur-generaal, de daartoe bij het aangehaalde artikel aangewezen persoon, op aan De Wit te doen uitgaan het bevel om binnen een daarin te bepalen termijn de Nederlandse Antillen te verlaten met verbod daarin terug te keren. De procureur-generaal maakt tegen deze opdracht bezwaar en weigert daaraan te voldoen, waarmee het conflict-Van Binsbergen geboren is. Dit geschil heeft zijn oplossing ge-1 Men vindt deze met tal van andere gegevens over de zaak-De Wit in De vn/AeisrecAfen van de m*ns in de ATerfer/andse .dnri/fen door mr. dr.



M. F. da Costa Gomez (1957).








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 21 vonden in een eervol ontslag op verzoek van de procureurgeneraal door de gouverneur, hetgeen kon geschieden, omdat mr. Van Binsbergen in feite advocaat-generaal was en het ambt van procureur-generaal, in afwachting van een benoeming als zodanig, waarnam; aan mr. Van Binsbergen was een functie buiten de Nederlandse Antillen aangeboden. Het is inmiddels juli 1957 geworden.



Als een nieuwe procureur-generaal benoemd is volgt 23 december 1957 het bevel aan De Wit om het land te verlaten, waarin uitdrukkelijk vermeld wordt, dat de procureur-generaal "overeenkomstig ontvangen opdracht" handelt. De Wit gaat van het bevel in beroep bij de gouverneur, waardoor de tenuitvoerlegging van de uitzetting geschorst wordt. Gebruik makende van artikel 24 van het Reglement van de gouverneur (Pb. 1955 no. 33, S. 1955 no. 137) stelt de gouverneur het hem voorgedragen ontwerp tot afwijzing van het beroep niet vast, van mening zijnde, dat deze beschikking (dit woord gebruikte de minister van Zaken overzee in zijn memorie van antwoord aan de Eerste kamer bij de behandeling zijner begroting voor 1958) in strijd is met de fundamentele menselijke rechten, waarvan de waarborging aangelegenheid van het Koninkrijk is, en geeft hiervan kennis aan de Koningin, hoofd van het Koninkrijk. De landsregering voert als eerste bezwaar tegen de houding van de gouverneur aan, dat artikel 24, hierboven genoemd, hier niet kan worden toegepast door de gouverneur, omdat de hem voorgelegde afwijzing van het beroep van De Wit niet is een landsbesluit, als daar genoemd. Hierover is nu het gevoelen gevraagd van de Raad van State, waarin tot buitengewoon lid is benoemd mr. N. Debrot, directeur van het kabinet van de Gevolmachtigd minister van de Nederlandse Antillen in Den Haag.



Intussen gaat dit advies zo althans moet men bij gebreke van officile regeringsmededelingen hieromtrent afleiden uit de krantenberichten alleen over de formele bevoegdheid van de gouverneur om in deze artikel 24 Regl. te hanteren; daarna komt bij bevestigende beantwoording nog aan de orde de vraag, of de gouverneur terecht van mening is, dat in dit geval strijd met de fundamentele menselijke rechten aanwezig is. Na advies van de Raad van State van het Koninkrijk beslist hierover deKoningin.



Wordt beslist, dat zodanige strijd (en wellicht ook andere strijd, in artikel 24 genoemd) niet aanwezig is, dan zal de gouverneur het hem voorgelegde besluit alsnog moeten vaststellen. Beslist de Koningin, dat deze strijd er wel is, dan wordt deze beslissing,








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


22 B. DE GAAY FORTMAN met redenen omkleed, in het P&caiteWa<2 bekend gemaakt.



Voor de weergave van het standpunt van mr. Van Binsbergen is men aangewezen op het antwoord van de minister van Justitie op de vragen van mr. Debrot in de Staten en op mededelingen van het statenlid Van der Hoeven en de om deze zaak uit het kabinet getreden minister Van Romondt. De weigering van de procureur-generaal om de hem door de minister van Justitie verstrekte opdracht uit te voeren, zou er in de eerste plaats op berusten, dat hij geen gronden voor uitzetting aanwezig achtte; verder zou hij zich beroepen hebben op zijn zelfstandige bevoegdheid krachtens de wettelijke regeling van toelating en uitzetting, ter zake waarvan hem geen opdrachten door de regering zouden kunnen worden verstrekt, en tenslotte zou de procureur-generaal gemeend hebben op grond van de toelichting op artikel 59 van het Statuut deze zaak zonder de opdracht uit te voeren te moeten voorleggen aan de Koninkrijksregering.



Het beroep op artikel 3 Pb. 1945 no. 27, waar uitdrukkelijk de procureur-generaal genoemd wordt als de persoon van wie het bevel aan de ongewenste persoon om het land te verlaten ter inleiding van de uitzetting moet uitgaan, gaat m.i. niet op. Ik zie niet in, dat deze aanwijzing van de procureur-generaal insluit, dat deze hierbij geen opdrachten van de regering zou hebben af te wachten of uit te voeren, alsof hier, waar het toch bij uitstek kan gaan om zaken van regeringsbeleid, waarvoor de ministers aan de Staten verantwoordelijk zijn, een volstrekt eigen terrein van werkzaamheid van de procureur-generaal zou zijn.



Deze zaak raakt misschien het vraagstuk, dat prof. Van der Pot in zijn #anrf6oe& noemt "bestuursorganen en hun hirarchische ordening", maar lijkt mij in wezen een ander.



Ik wijs er op, dat bij het genoemde artikel 3 aan de procureurgeneraal niet met zoveel woorden een beslissende taak gegeven wordt, en zeker niet aan hem met uitsluiting van anderen. Er staat niet in dit artikel en ook verder niet in de verordening wie over de verwijdering van een ongewenst persoon beslist; alleen staat er wie (maar dat moet dan zijn, als de beslissing eenmaal genomen is) een bevel om het land te verlaten aan die persoon doet uitgaan, en dat is de procureur-generaal. 1 De minister van 1 In het thans bij de Staten aanhangige ontwerp-Regeling toelating en uitzetting, 29 aug. 1956 ingediend, wordt met zoveel woorden het verlenen van de vergunning tot toelating in handen van de gezaghebber gelegd, en geschiedt de uitzetting krachtens een met redenen omklede van dezelfde.








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 23 Justitie, de chef van de procureur-generaal, lijkt wel de meest aangewezen persoon om hier een beslissing te nemen, en dus evenzeer aangewezen om het regeringsbeleid in deze en zijn eigen beleid te verdedigen. Dit laatste wordt niet anders, wanneer de minister, zoals de praktijk wel zal zijn, aan de procureur-generaal in deze zekere vrijheid van handelen laat.



Ik heb nergens weersproken gezien wat de minister van Justitie in zijn antwoord op de vragen van mr. Debrot in de Staten heeft meegedeeld, dat in de loop der jaren meermalen aan de procureurgeneraal opdracht is gegeven tot uitzetting van personen en daarbij nooit ter sprake gekomen is, dat deze de bevoegdheid zou hebben te weigeren om aan de opdracht gevolg te geven. Het is dan ook zo vreemd niet, dat de nieuwe procureur-generaal, die het bevel aan De Wit wel deed uitgaan, daarin uitdrukkelijk vermeld heeft, dat hij hierbij in opdracht, dus niet op eigen initiatief, handelde.



Ik ben van oordeel, dat de in artikel 3 (en ook in artikel 1) van Pb. 1945 no. 27 aan de procureur-generaal opgelegde taak niet van zodanige aard is, dat hij daarbij op eigen gezag, zelfstandig, zonder zich aan de regering of de minister van Justitie te storen, zonder van die zijde hem verstrekte opdrachten uit te voeren, zou mogen handelen.



De zelfstandige taak van de procureur-generaal in het geval-De Wit is ook afgeleid uit hetgeen bedoeld zou zijn met de verandering, die het slot van art. 59 van het Statuut heeft gebracht in wat nu is artikel 113 van de Landsregeling (de Staatsregeling).



Het eerste lid van dit laatste artikel spreekt van de procureurgeneraal als hoofd van het Openbaar ministerie en als belast met de zorg voor de justitile politie; het laatste lid draagt de procureur-generaal op de vertegenwoordiging in rechten van de Nederlandse Antillen, het Koninkrijk, Suriname en Nederlands Nieuw-Guinea. Daartussen is bij artikel 59 van het Statuut een nieuw lid (2) gevoegd, luidende: "De procureur-generaal waakt voor de richtige uitoefening van de taak der politie. Hij is bevoegd te dien aanzien de voorstellen te doen, die hem dienstig voorkomen".



Tot toelichting daarvan het ging erom ten aanzien van de procureur-generaal de Landsregelingen van de Nederlandse Antillen en Suriname, die in de Interimregeling verschillend was geworden, met elkaar in overeenstemming te brengen wordt gezegd: i








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


24 B. DE GAAY FORTMAN Bij deze aanpassing verdient het aanbeveling, dat de aard van de functie van de procureur-generaal duidelijk wordt aangegeven. Uit zijn functie vloeit voort, dat tot zijn taak behoort te waken voor de rechtszekerheid en het behoud van de rechtsstaat. Om die taak goed te kunnen vervullen, is niet voldoende, dat hij het hoofd is van het openbaar ministerie en de justitile politie. Hij moet er voor waken, dat de gehele politie haar taak op de juiste wijze vervult. Dit vastleggende brengt overigens artikel 59 van het Statuut op zich zelf geen verandering in de bestaande positie van de procureurgeneraal. Deze positie vindt ten dele haar verankering in de Landsregeling, voor het overige berust zij op andere wettelij ke en bestuurlijke maatregelen.



In dit artikel 59 wordt dus niet aan de procureur-generaal opgedragen, dat hij heeft te waken voor de rechtszekerheid en het behoud van de rechtsstaat, laat staan, dat hij daarbij een zelfstandige, van de landsregering onafhankelijke, taak heeft. Er wordt alleen gezegd, dat die taak van zorg voor de rechtszekerheid en het behoud van de rechtsstaat voortvloeit uit zijn functie van hoofd van het Openbaar ministerie, en uit dien hoofde wordt hem hier ten aanzien van de gehele politie een plicht opgelegd en een bevoegdheid gegeven.



Voor de kennis van positie en taak van het Openbaar ministerie is leerzaam het praeadvies, dat dit jaar over dit onderwerp, wat Nederland betreft, door mr. A. A. L. F. van Dullemen is uitgebracht voor de Vereniging voor vergelijkende studie van het recht van Belgi en Nederland. Dat de procureur-generaal in zijn functie van hoofd van het Openbaar ministerie voor de rechtszekerheid heeft te zorgen, wellicht meer dan enig ander ambtenaar, zal geen tegenspraak ontmoeten. Immers tot die taak behoort in de eerste plaats de opsporing en vervolging van strafbare feiten, waarbij de gelijkheid van alle burgers van het land tegenover de overheid, als het gaat om wet en recht, wel zeer duidelijk spreekt.



Dat de procureur-generaal daarbij onafhankelijk van de Landsregering zou zijn, is in geen wettelijke bepaling neergelegd, en volgt ook niet uit de aard zijner functie. En dat zou toch, als het zo bedoeld is, nodig geweest zijn, want de zorg voor de rechtszekerheid is volgens het Statuut (art. 43) zowel landszaak als aangelegenheid van het Koninkrijk; voor het Land is de verwezenlijking ervan, voor het Koninkrijk de waarborging, en de








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 25 procureur-generaal staat wel heel dicht bij de verwezenlijking.



Aan de gouverneur wordt ten aanzien van de waarborging wel uitdrukkelijk een taak opgedragen, en daarbij wordt gezegd welke weg hij daarbij te bewandelen heeft (artt. 24 en 25 van het Regl. voor de gouverneur en art. 50 van het Statuut), maar voor de procureur-generaal ontbreekt ook die laatste aanwijzing.



Ten aanzien van toelating en uitzetting mag ook de vraag gesteld worden, of de taak, aan de procureur-generaal opgedragen bij Pb. 1945 no. 27 wel voortvloeit uit of behoort tot zijn functie van hoofd van het Openbaar ministerie, dan wel alleen berust op de uitdrukkelijke opdracht bij deze verordening en even goed aan een ander had kunnen zijn opgedragen. In verschillende wettelijke regelingen vindt men aan de procureur-generaal werkzaamheden opgedragen, die niet behoren bij zijn functie als hoofd van het Openbaar ministerie. Ik wijs erop, dat in het aanhangige ontwerp-Regeling toelating en uitzetting, bestemd om Pb. 1957 no. 27 te doen vervallen, als gezegd, de toelating en uitzetting in handen van de gezaghebbers der eilanden wordt gelegd.



Op grond van het voorstaande ben ik van mening, dat, optredende in zake toelating en uitzetting naar Pb. 1945 no. 27 de procureur-generaal niet een zelfstandige taak heeft, waarmee de landsregering geen bemoeienis heeft buiten het beroep op de gouverneur, en dat in het geval-De Wit de uitvoering van de hem door de minister van Justitie gegeven opdracht door de procureur-generaal niet had mogen zijn geweigerd.



Het is mij bekend, dat in en buiten de Nederlandse Antillen verschillende juristen zich in andere zin hebben uitgesproken. Ook doet dat S. in een artikel "De positie van de Procureur-Generaal van de Ned. Antillen in het bestel van de door het Koninkrijk gestelde waarborgen voor de rechtszekerheid" in de mei-aflevering 1958 van het juridisch studentenblad ^4rs ^e^wt.



Ten slotte mag ik verwijzen naar hetgeen los van het geval-De Wit over de daarmee samenhangende vraagstukken te vinden is bij Van Helsdingen, die in zijn Sta/MMtf blz. 575-577 zijn eigen beschouwingen over de positie van de procureur-generaal in de Nederlandse Antillen geeft, met name naar wat hij zegt in een korte samenvatting tussen deze en de plaatselijke regering.



Mr. A. Kasteel wijdt in haar proefschrift, Z)e s<aa/&M*wftge on<-zct'A&e/tng <&r A^e^r/anrfsc .dnftTfc (1956), bladzijde 283 aan de procureur-generaal.



Naar de Antilliaanse minister van Justitie op de vragen van het Statenlid mr. Debrot heeft meegedeeld, zou destijds ter kennis








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


26 B. DE GAAY FORTMAN van de procureur-generaal mr. Van Binsbergen zijn gekomen de ondubbelzinnige opvatting in regeringskringen in Nederland, dat de procureur-generaal de hem gegeven opdracht zou moeten uitvoeren.



Een andere juridische vraag, die in dit geval in het geding komt, betreft aard en betekenis van het beroep op de gouverneur van het bevel aan de ongewenste persoon om het land te verlaten.



Het is niet betwist, dat deze zich wendt tot de gouverneur optredend als hoofd van de landsregering en niet als Koninkrijksorgaan. De beslissing van de gouverneur geschiedt onder verantwoordelijkheid van de landsregering, wanneer hij overeenkomstig de voordracht van de verantwoordelijke minister beslist, i Dit behoeft niet te leiden tot de gevolgtrekking, dat, wanneer de opdracht tot het bevel van deze minister is uitgegaan, het beroep tevoren al tot mislukking is gedoemd. Wanneer er geen ministerile opdracht aan de procureur-generaal is geweest, kan de minister bij de beoordeling van het beroep geheel onpartijdig tegenover de zaak staan. Maar ook in het andere geval kan de minister door kennisneming van het in beroep aangevoerde, al of niet gevolgd door een nieuw onderzoek, en na samenspreking met de gouverneur, van gedachten veranderen. Een regeerder, die niet zou begrijpen, dat het recht en de handhaving daarvan ver boven zijn prestige uitgaat, moet wel een slecht regeerder zijn.



Het erkennen van ongelijk kan slechts eerbied afdwingen.



Uitzetting is landszaak. Dit kan ertoe leiden, dat de gouverneur een afwijzing van een beroep moet tekenen, waarmee hij het persoonlijk niet eens is. Alleen bij strijd met wettlijke regelingen, fundamentele menselijke rechten en vrijheden, de rechtszekerheid en deugdelijkheid van het bestuur zal de gouverneur moeten optreden als koninkrijksorgaan, want deze rechten en vrijheden enz. worden door het Koninkrijk gewaarborgd. Wanneer formeel artikel 24 terecht is gehanteerd, zal men naar mijn mening het betoog van mr. Van Helsdingen ad artikel 27 van de Staats-Mr. Van Helsdingen zegt in zijn Staaterege/g ad art. 24 Reglement voor de gouverneur (blz. 416), dat de leden van de regeringsraad (nu: ministerraad) ook verantwoordelijk zijn, als de gouverneur als orgaan van het Koninkrijk art. 24 toepast. Hij leest dat in art. 11 van de Staatsregeling. Als hier bedoeld wordt verantwoordelijkheid aan de Staten voor deze daad van de gouverneur, dan lijkt mij deze opvatting onjuist, en ik kan dit in art. 11 ook niet lezen.








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Fortman, B de Gaay Portman.



Toelating, verblijf, vestiging en uitzetting in de Nederlandse Antillen


TOELATING EN UITZETTING IN DE NED. ANTILLEN 27 regeling (ondertekening door de gouverneur van landsverordeningen en besluiten) moeten volgen. De gouverneur, die tekent, doet dat als hoofd der landsregering, maar de weigering om te tekenen op de aangegeven grond is een daad van de gouverneur als orgaan van het Koninkrijk. Als deze schrijver echter verder redeneert: de beslissing van de Koning, dat de door de gouverneur aangenomen strijd niet bestaat, houdt krachtens artikel 24 Reglement voor de gouverneur in de opdracht van de Koning aan het hoofd der Antilliaanse regering om het landsbesluit alsnog vast te stellen, ben ik van een ander gevoelen. M.i. is de hierbij gevolgde redenering om eraan te ontkomen, dat de Koning, in strijd met de herziening der Curacaose staatsregeling van 1948 reeds, ten aanzien van een inwendige aangelegenheid een aanwijzing zou geven aan de gouverneur, niet nodig. Het is niet de Koning maar artikel 24 Reglement voor de gouverneur, dat de gouverneur voorschrijft hoe hij moet handelen. Wil men toch van een koninklijke aanwijzing spreken, dan is er, naar ik het zie, een aanwijzing van de Koning aan de gouverneur, orgaan van het Koninkrijk om zijn bezwaren te laten varen, met het gevolg, dat de gouverneur, hoofd van de landsregering, moet tekenen. Deelt de Kroon de bezwaren van de gouverneur, dan blijft deze laatste er verder buiten; de beslissing van de Kroon, met redenen omkleed, wordt in het P6/tca/te6/a</ bekend gemaakt.



September 1958 / mei 1959.



NASCHRIFT Dit opstel verschijnt later dan ik mij had voorgesteld. Desondanks is er in de feiten nagenoeg geen verandering gekomen. Een beslissing is nog niet genomen. In de Memorie van antwoord op het Voorlopig verslag der Eerste kamer Begroting hoofdstuk XIII voor 1959 deelt de minister mee, dat het advies van de Raad van State is uitgebracht, dat daarna de zaak aan de orde is gesteld in de Raad van ministers van het Koninkrijk, maar behandeling nog niet plaats vond, omdat door de Gevolmachtigd minister van de Nederlandse Antillen uitstel daarvan werd verzocht.



Het blad Beurs- en iVteKttttencAtew is inmiddels in andere handen overgegaan; de heer A. de Wit is als hoofdredacteur ontslagen; in de kop van de Bewrs van 5 maart 1959 komen de namen van De Wit, vader en zoon, voor het laatst voor. Volgens een naar onlangs verschenen persbericht heeft de Antilliaanse regering hierin aanleiding gevonden het 'uitzettingsbever' in te trekken.



/iit#J








Nederlands West-Indische Gids

Fortman, B de Gaay Portman.


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


FRED. OUDSCHANS DENTZ DE OORSPRONG VAN DE NAAM COMBE, DE EERSTE BUITENWIJK VAN PARAMARIBO Nadat de kapitein-commandeur Abraham Crynsen op 27 februari 1667 1 Suriname op de Engelsen had veroverd, was het nodig maatregelen te treffen voor de vestiging van militair zowel als van burgerlijk gezag in de veroverde provincie, welke onder Zeeland zou ressorteren.



Wij lezen in de bundel instructies, resoluties enz.2 welke benoemingen plaats hadden. Tot gouverneur stelde Crynsen aan Maurice de Rame (3 april),3 tot 'tweede Opperhooft' de vaandrig Van Gogh, doch daar deze weigerde de benoeming aan te nemen waarvoor hij "gedegradeerd en 'buyten employ na huys gesonden' werd" trad de vaandrig Colve in zijn plaats. Tot beheerder van de geconfisqueerde plantage Parham Hill van Willoughby werd Capiteyn Jan Douwe aangewezen voor een jaar tegen een vergoeding van duizend gulden, met een contract dat door Robert de Ridder en Jacob Oldenburgh als getuigen was medegetekend alsmede door Johan Treffry als secretaris (1 april 1667). Tot collecteur en ontvanger werd op 10 april Johan Parry aangesteld en op 12 april de sergeant-majoor Nicolaes de Montigny tot majoor commandant van het fort.



Op 16 april had de aanwijzing plaats van de raden van politie: Anton Colve, die 12 april tot vaandrig was benoemd, Marcus Munnick,* Willem Parcker, Jan Douwe en Carel Nagtegael.' met Johan Treffry als secretaris. Voorts zien wij op 12 augustus als landmeter en ingenieur aangesteld William Mogge en op 23 juni tot secretaris van de commandeur en 'crygsraat' benoemd Nicolaes Combe en een maand later, op 23 juli, dezelfde tot 'commys van magasynen en vivres en amonutie van oorlog op Suriname'.



Ziedaar de eerste maal dat de naam Combe wordt vermeld, een naam die bijna drie eeuwen tot de huidige dag in Suriname is blijven voortleven, maar in de geschiedboeken nimmer is aan-28








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


DE OORSPRONG VAN DE NAAM COMB 29 getroffen, doch slechts in archiefstukken, zij het dan niet volgens de tegenwoordige schrijfwijze Comb of Combee.



Ongetwijfeld was Combe een hugenoot of zoon van een hugenoot. De geslachtsnaam vindt men op de desbetreffende fiches van de Bibliothque Wallone in Leiden als Combe, Combes, la Combe, de la Combe. Evenals zijn echtgenote, Anthoinette d'Outerleau (Douterlau), kwam Nicolaes Combe uit Zeeland.



Nicolaes tekent zich Combe, niet Comb, schrijft Mulert,* en de Rijksarchivaris in Zeeland bevestigde mij, dat in het 25-tal brieven van Combe, aldaar aanwezig, er niet n voorkomt met de schrijfwijze Comb met een accent op de laatste letter.



Volgens Hartsinck 10 was het huis van de bevelhebber der bezetting geheel van steen en "weleer de wooning van den eersten Commies van de Westindische Compagnie". Deze zou dan -bijna een eeuw eerder Combe zijn geweest, een man van zeker aanzien in de eerste kleine volksplanting; wij mogen misschien aannemen, dat men zijn naam vereenzelvigde met zijn woonplaats en Comb noemde met het accent op de tweede lettergreep, hetgeen gemakkelijker in de mond lag.



Een dergelijke manier om de naam van de bewoner aan zijn huis of plantage te geven zien wij ook elders in Paramaribo.u Zo werd de politiepost, hoek Graven- en Anniestraat door de bevolking 'Krippie' genoemd, met accent op de eerste lettergreep.



Daar lag voorheen de buitenplaats Charlesburg, welke behoorde aan Charles Francois de Crpy. Een ander voorbeeld is 'Kokonassie', dat toegeschreven werd aan de familienaam Nassy, maar aangezien de eerste eigenaar van het hoekhuis Gravenstraat-Tourtonnelaan, Jacques Caucanas, een bekend inwoner van Paramaribo was, is het naar hem dat de weg en later de plantage Tourtonne in de volksmond Kokonassie is gaan heten.12 Het is vreemd, dat de naam Combe niet in geschiedboeken wordt aangetroffen, slechts in de archieven.



Dat Combe een plantage had in de buitenwijk van Paramaribo, welke nu Comb wordt genoemd, zoals de Encyclopaedic van Nederlandsch West-Indi schrijft, *3 is ons nergens gebleken. Dat Combee een aloude Indiaanse naam zou zijn, zoals Teenstra meent,** of, volgens Rikken, de naam van een oude neger die deze buitengronden bewoonde," kan dus gevoegelijk worden tegengesproken.



Over het ontstaan van deze buitenwijk van Paramaribo kan het volgende worden medegedeeld. : srf








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


3O FRED. OUDSCHANS DENTZ Volgens de Publicatie van 8 augustus 1794 waren de gronden, of uitgegeven percelen, gelegen tussen de forteresse Zeelandia en de redoute Purmerend, bekend onder de bijnaam Combees. In 1796 heeft de luitenant-ingenieur A. H. Hiemcke, op last van de gouverneur-generaal de Friderici de voorstad Comb, eerste buitenwijk, opgemeten. Dit plan, aanwezig in het Algemeen Rijksarchief te 's-Gravenhage,i6 luidt als volgt: Op order van den Gouverneur Generaal der Collonie Surinaame, riviere en Districten van dien Juriaan Francois de Fridericij hebbe ik ondergeteekende gemeeten een stuk Land geleegen aan de Reyweg, van Paramaribo nae de Combe regterhand, op de Caart gemerkt met d. Lett.



A.B.C.D. en hetzelve geprojecteerd tot 66 Erven. Eyder circa 5 kettingen lang, en Een ketting breedt, dus uytmaakende Een half Akker min. zoo als boovenstaande Figuur naeder aanwyst.



Paramaribo, den 23ste November 1796.



A. H. Hiemcke Luit. Ingr.



In het midden van de erven stond de Thuyn Zeelandia' tussen de Wichers- en de Crommelinstraat, eerste en derde dwarsstraat. De tweede dwarsstraat liep in het midden van de Thuyn door. De 66 erven werden afgesloten door de 'ZommeJsdykstraat', welke werd begrensd door de 'Savane' tot de 'Zommelsdyks Kreek'. De Encyclopaedic vermeldt, dat de eerste buitenwijk of voorstad Zeelandia in 1799 ontstond, maar dat reeds onder gouverneur Wichers (1784-1790) een terrein noordoostelijk van de Sommelsdijkse kreek langs de Surinamerivier in erven was verdeeld en uitgegeven. Volgens de notulen van het Hof van Politie, 29 mei 1799, werden de percelen uitgegeven en het Comb als een wijk onder de naam van voorstad Zeelandia ingedeeld. In de Surinaamsche Almanak van 1798 is sprake van de Combeesgracht. Er wordt thans een Grote- en een Kleine Comb onderscheiden.



Nicolaas Combe was een vruchtbaar schrijver, waarvan meer dan 25 brieven in het Rijksarchief in Zeeland getuigen. Over allerlei onderwerpen schreef hij naar Patria, steeds in de franse taal. Wij verwijzen o.a. naar de door Mulert gepubliceerde brief van mei 1679 over het eerste optreden van gouverneur Heinsius.i?



Deze brief was waarschijnlijk gericht aan mr. Jacob Winckelman, burgemeester te Vlissingen en weduwnaar van Susanna Thibaut, die in october 1679 met Maria Elisabeth Sterthemius in het huwelijk trad. Combe zond haar zijn gelukwensen.^








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


DE OORSPRONG VAN DE NAAM COMB 31 In zijn brief beklaagt hij zich in vier jaren in 1675 was hij als ontvanger aangesteld geen traktement te hebben ontvangen, hetgeen hem veel zorgen en moeilijkheden heeft veroorzaakt. Als voorbeeld van corruptie en wanbeheer schrijft Combe dat de gouverneur wel het achterstallige hoofdgeld voor iedere blanke en iedere slaaf boven de twaalf jaar op 50 pond suiker bepaald -heeft ontvangen van degenen die niet betalen wilden en dat door de kapiteins der slavenschepen uit Angola en Calabar telkens werd ontdoken; alsmede de 4% van de verscheepte suiker sedert juli 1675.



Deze klacht doet denken aan die van de predikant Basseliers, die met Crynsens tweede expeditie in 1668 in Suriname kwam,*' dat hij in zeven jaar geen traktement had ontvangen, zodat hij door planterij in zijn noodzakelijke levensbehoeften moest voorzien.



Dan schrijft Combe, dat zijn vader na een ziekbed van drie dagen is overleden. Hij bidt voorts dat God vrede met de Indianen wil geven, want dan wil hij een plantage kopen om daar rustig te wonen en die te cultiveren. De Indianen hebben de plantages van de heren Munninc en een naburige plantage in brand gestoken en enkele blanken gedood. Indien God ons niet helpt en redding zendt, vreest hij, dat men Suriname zal moeten verlaten, want de Indianen dreigen alle suikerriet te verbranden. Ziedaar de vruchten van slecht bestuur en wanbeheer sedert het vertrek van de heer Lichtenberg 'de bonne mmoire'. Ieder denkt er over weg te trekken, de een naar Tabago, de ander naar de Franse of Engelse eilanden. En hij klaagt over Heinsius die noodgeld van 2, 3 en 4 stuivers heeft uitgegeven. Dan vermeldt hij dat de gouverneur hem op zijn verzoek ontslag uit zijn ambt heeft verleend.



Het behoeft geen verwondering te wekken dat Combe ontslag vroeg nadat hij al vier jaren zonder inkomsten was geweest.



Ook vraagt Combe in zijn brief of de heer Kempe (de rekenmeester van Zeeland) kan zorgen, dat luitenant de Huybert hem betaalt voor zijn gepresteerde diensten in het beheer van diens plantage. De raadpensionaris van Zeeland, Pieter de Huybert, heeft, naar Combe verneemt, een deel van de plantage van zijn zoon, Anthonie de Huybert, heer van Kruiningen en raadsheer in de Hoge Raad, gekocht. Anthonie de Huybert gaf aan Combe procuratie om van de directeur van zijn plantage betaling te krijgen en nu zond hij met het schip waarmede deze brief naar Patria vertrok, enkele okshoofden suiker aan hem.








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


32 FRED. OUDSCHANS DE"NTZ Combe wordt beschreven als een vroom en godsdienstig man.20 Hij was de eerste diaken van de Hervormde kerk te Paramaribo (1669), kerkmeester (1690), commissaris van de desolate boedelkamer (28 december 1690). Zijn naam vinden we ook terug in een brief van Pieter Versterre, gericht aan de raadpensionaris Pieter de Huybert die het initiatief had genomen voor de expeditie naar Suriname onder leiding van Crynsen in 1667. Combe komt voor in 'De Lijst van het garnison tot Suriname den 25 Maart 1675'.



Verder zien wij zijn naam in 'Het financieel beheer van Suriname in 1679'. Hierin staat Nicolaes Combe geboekt als 'Commis voor 4i maent tractement 2955 pont suiker' en voor rantsoen a 96 st. 's weeks 1728'. De suiker werd gewaardeerd op een stuiver het Amsterdamse pond.21 Combe moet in 1691 of 1692 zijn overleden, aangezien wij in de Surinaamse archieven vermeld vinden, dat zijn weduwe Anthonette Douterlau in 1692 in het huwelijk trad met Johannes van Dijk. Wij zien haar ook in 1696 als buitenmoeder van het gasthuis benoemd.



Naar aanleiding van het bovenstaande onderzoek willen wij dus overal in onze publicaties over Suriname de naam Comb herstellen in die van Combe, zoals uit de archieven is gebleken de juiste schrijfwijze te zijn.



NOTEN Niet op 28 februari, zoals de gouverneur abusievelijk in zijn proclamatie ter gelegenheid van de 250-jarige band met Nederland had geschreven. Zie p. 277 noot 1 van mijn artikel 'De Crynssenherdenking in 1917', W./.G. /5, 1937, P- 276-283. [C. A. van SijPESTEijN, jBescAryving tan 5tmnam, 's-Gravenhage 1854, geeft in zijn lijst van gouverneurs, p. 241, 28 februari 1667 als datum der verovering. De naam Crynsen wordt in het onderhavige artikel wan redac/tewege enigszins fteAoW en betoerA/ met n s gespeld conform zijn handtekening in facsimile afgedrukt bij Van Sijpesteijn, 'Geschiedkundige aanteekeningen', W<-7nrf', 6ydragn <o/ rfe teuonfering van <2e Aennis der NedeWandscA Wes<-ndiscAe Ao/ont'n, deel j, 1855, tegenover p. 216.] 'Register van Instructien, Resolutien, Acten en munimenten raeckende de expiditie naer de provintie en colonie Serename, ghelegen aen de vaste Cust van Guajana, mitsgaders naer andere Colonin, Eylanden en Quartieren van America' lopende van 4 december 1666 tot 23 juli 1668.



Deze documenten (Rijksarchief Zeeland no. 2035, K. 1) werden het eerst aangehaald door F. E. baron Mulert in 'De verovering van Suriname vr 250 jaren herdacht (27 Februari 1667)', Onze Eeuw 17,1917, p. 4ioen door schrijver dezes in 'Suriname vr de verovering door Abraham Crynssen' in








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


DE OORSPRONG VAN DE NAAM COMB 33 Bi/drogen en Mddee/tg'j van Ae< i/ts/oriscA GenoofccAa/> 39, 1918, p. 203.



Zie voorts J. C. M. Warnsinck, /4&raAam Oynwen, de wrowrtn^ van Suriname en zyn aans/ag o Ftrgtnt tn 2667, Amsterdam, 1936, p. 21 en 105. [Het Register, waaruit Warnsinck de instructie voor Abraham Crynsen, resoluties en brieven in extenso citeert, is in de tweede wereldoorlog verloren gegaan; uit de door de heer Oudschans Dentz in 1917 gemaakte aantekeningen omtrent de benoemingen in Suriname zijn de in de tekst vermelde gegevens geput.] Zie Warnsinck, t.a.p. Bijlage E, 1, p. 143. Warnsinck, p. 37 noot 1 en Bijlage C, Waerachtich verhael ... in facsimile p.A 3. Warnsinck, Bijlage E 3, p. 146. Zie Mr. H. W. van Sandick, 'Het Vlaamsch-Zeeuwsch-Surinaamsche Regeeringsgeslacht Muenicx', Be ATeaW7ana'scA Leeuw, 1908. Deze familie bezat talrijke plantages in Suriname. Op een kaart van 1671 gepubliceerd door F. E. baron Mulert, 'De eerste uit Nederland naar Suriname gezonden landmeters (1667)', T/<. A\iV.,4.G. 30, 1913, vinden wij drie plantages met de naam Muenicx (Munnick, Muinckx, Munnicks). De kaart bij Knappert, 'De Labadisten in Suriname', W./.G. 9, 1926, p. 193, geeft er eveneens drie; op de 'Nieuwe kaart van Suriname' van J. Ottens komen er vier voor.



Marcus Munnick woonde reeds in Suriname vr de verovering. Zie ook George Edmundson, 'Verhaal van de inneming van Paramaribo (1665) door generaal William Byam', Bt/'oVag'en en Mededee/ingen nan Ae/ His/ortsc/ Genootec/ia/> J9, 1898, p. 257. F. E. baron Mulert, 'De bewoners van Suriname in 1675', De JVavorscAef 66, 1917, p. 401-406. In de 'Lyste van weerbare mannen der duytsche natie' (p. 404) komt Carel Naghtegael voor. ncyc/o/)oedte va iVeder/awdsc/i Wes/-/ndte, s.v. Landmeten en landmeters, p. 445, vermeldt dat Mogge eind november 1667 in Suriname aankwam. 'Een merkwaardige particuliere brief over het eerste optreden in Suriname van Gouverneur Heinsius', e ATavorscAer 65, 1919, p. 248 noot 4. Mulert karakteriseert Combe als 'een integre ambtenaar, maar (een) verbitterd (Franschman) door het vechten tegen de corruptie en het wanbeheer' (p. 247 noot 1). Hij noemt Combe 'door Crynssen aangesteld' en zegt, naar aanleiding van de onbekende datum van overlijden van Crynsen, dat Combe in een ambtejke brief van 14 februari 1670 schrijft 'feu M. Crynssen, de bonne mmoire'. 1* Hartsinck, .BMcArt/i/ing van Guiana .... Amsterdam, 1770, 2de deel, p. 569. [Hartsinck baseert zich waarschijnlijk op Nepveu's 'Annotatin'. Herlein's Besc/iryvinge van de Fo/Ap/an/inge Zuriname, 2de druk, dateert van 1718. Gouverneur Jan Nepveu schreef er in 1769, toen de toestanden zich ontwikkeld hadden, /lnno/a<i"n op, waarvan het minuut handschrift en gedeelten van een copie in manuscript berusten op het Algemeen Rijksarchief te 's-Gravenhage. Een complete copie is in het bezit van de heer Oudschans Dentz, die welwillend een microfilm ervan aan het redactielid, mejuffrouw Felhoen Kraal, ter beschikking stelde.



Herlein, p. 47, zegt: Het Huis van de Gouverneur is ook een heel groot Gebouw, dog van Hout, heeft aan de zy een Gallery; van zijn Huis na 't Fort loopt een








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Oudschans Dentz, Fred



De Oorsprong van de naam Comb de eerste buitenwijk van Paramaribo.


34 DE OORSRONG VAN DE NAAM COMB Wandelary, aan beide zijden met Oranje-bomen en een geschoren Heining bezet, dat heel fraai staat: het Huis van de Commandant van 't Fort is ook heel aanzienelijk, maar zo groot niet als het voornoemde; dit was voordezen de Woon-plaats van den Gouverneur.



Nepveu schrijft, p. 75 (60) van het handschrift in microfilm: op f 47 Tentijde van den Heer Gouverneur De Cheusses de eerste 't Gouverneur's is dat Gouvernements Huys afgebrooke en Een veel Huys grooter Nieuwt opgebouwt, de onderste verdieping en de Geeveleynde tot boven van Steen, dog 't verdere Nament* de bovenste Verdiepinge van hout. ibid Mijn is niet bekent dat den Commandant oud-tyds een Huys van den expres daartoe geschikt huys heeft gehad, maar wel dat Commandant hem zeeker huys-huur is goed gedaan, dog A 1754 de Huysinge van de West-Ind. Comp. naast 't Gouvernements, daar haar eerste Commies in logeerde, toen zij de Slaavenhandel aldaar voerde, verkogt zijnde, heeft de Sociteit hetzelve gekogt tot een woning voor den Heer Commandeur die daar ook 't gebruyk van heeft.] Oudschans Dentz, 'De herkomst en de beteekenis van Surinaamsche plantagenamen'. W./.G. 26, 1944, p. 147-180; Comb wordt behandeld op p. 162. i* Ook in de uitspraak van het woord Watermlenstraat in Paramaribo is de klemtoon verschoven. 1* S.v. Paramaribo, p. 551. 1* Teenstra, )e /amfoMw n a"e ifo/ome Stm'name, Groningen, 1835.



Deel 2, p. 103 en 120. H. F. Rikken, CssR., Cod/o, de BrandsficAter, Paramaribo, 1904, p. 7. *_ Inventaris der verzameling kaarten, berustende in het Rijks-archief, 's-Gravenhage, 1867, no. 1717. Zie noot 2 en 9. Rijksarchief Zeeland no. 2035. [Zie ook Johanna Felhoen Kraal, Wa/>ens n g/s fan Suriname, Amsterdam, 1950, p. 11 en noten 9 en 13, p. 23. De franse tekst van Combe's brief is in Z) AfoorscAer zeer corrupt afgedrukt.] 1* Volgens Mulert behoorden de families Sterthemius en Thibaut tot de zeer rijke Zeeuwen. Crynsen's moeder heette ook Sterthemius, zie Warnsinck, t.a.p., p. XI. __ Oudschans Dentz, 'De Hervormde Kerk in Suriname in haar begintijd', W./.G. 30, 1949 p. 354; en 'Armen- en kerkezorg in Suriname na de inbezitneming der kolonie door Abraham Crynssen', H^./.G. 27, 1946, p. 315-316. * Waarschijnlijk was de predikant die aldus over Combe sprak ds.



Basseliers. Zie de publicatie van Mulert in 2?e AfaorscAe-1917, vermeld in noot 7. Daarin komen de in de tekst genoemde lijsten voor. Combe zou volgens deze berekening per jaar als traktement genieten 7880 pond suiker of / 394 en aan rantsoen 4992 pond suiker of / 259,60.








Nederlands West-Indische Gids

Dentz-Oudschans, Fred


nl

Samson, Ph. A.



Ds. Cornelis van Schaick (1808- 1874) als schrijver en dichter


PH. A. SAMSON DS. CORNELIS VAN SCHAICK (1808-1874) ALS SCHRIJVER EN DICHTER In de "ncyc/o/>aeiie ran iVeier/aMiscA Wes<-/nit wordt, in 1916, onder het hoofd 'Romans, Dichtwerken' (p. 611), onder meer de naam van Cornelis van Schaick vermeld. Zijn daarin genoemd ZH'cA/fofufcft/e voor tie Smtaamscfe /ewgtf (Haarlem, 1853) is zeer bekend in Suriname en de gedichtjes hieruit zijn vaak in schoolboeken en krantenartikelen overgenomen; van het romantisch verhaal Z)e Man/a, Famt/te-ta/eree/ m' A< Surinaamse/te vo/&s/ei>e (Arnhem, 1866) is echter in Suriname geen exemplaar te vinden.



Cornelis van Schaick werd op 25 oktober 1808 te Amsterdam geboren en was vr zijn ambtsaanvaarding te Paramaribo, op 12 april 1852, achtereenvolgens predikant te Hengelo, Amsterdam en Dwingeloo. In Suriname maakte hij zich al spoedig tot een gewaardeerd lid van de gemeenschap en hij bekleedde er verschillende erefuncties.



In Nederland had Van Schaick zich bekendheid verworven als auteur van Ft)'/ maaniew, een ooeA ran verfroostng o^> rfen a>eg ies /t)'iens; een van zijn predikaties was uitgegeven onder de titel van Z)e eerste zonie (Genesis J-J6); de opbrengst hiervan diende ter leniging van de nood, die in 1849 in het dorp Grafhorst bij Kampen heerste ten gevolge van een verschrikkelijke brand.



Ook Suriname profiteerde van zijn vruchtbare pen. In de lokale pers schreef Van Schaick vaak ingezonden bijdragen en vooral gedichten. Merkwaardig is dat hij in die gedichten dikwijls algemeen gangbare neger-engelse uitdrukkingen gebruikte.



In het voorbericht van zijn Z)zcA/0Mnrfe/fy'e voor ie SwrtnaamscAe ;egi zegt de schrijver: "zoo groot de overvloed van kinderboekjes, proza en pozie in het Moederland is, zoo arm is Suriname in dat opzicht. Hoe uitnemend b.v. de kindergedichtjes van onze eigen Van Alphen zijn, zij zijn voor het meerendeel hier minder gepast. Zeden, gebruiken, toestanden daarin behandeld zijn hier ten eenenmale vreemd". Om in deze leemte te voorzien, maakte Van Schaick in de trant van de kinderdichter Hieronymus van 35








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl

Samson, Ph. A.



Ds. Cornelis van Schaick (1808- 1874) als schrijver en dichter


36 PH. A. SAMSON Alphen gedichtjes, die, hoewel wij ze misschien niet mooi kunnen noemen, toch de verdienste hadden, dat de behandelde onderwerpen voor het Surinaamse kind begrijpelijk waren.



Teneinde de lezers een indruk te geven van de dichtersgaven en de opvoedkundige talenten van Ds. Van Schaick, nemen wij twee van zijn versjes op: DE GEBROKEN KARAF Jan had een karaf gebroken Toen hij speelde met zijn aap.



Die op 't saidbord was geklouterd.



O wat schreide d'arme knaap! "Poti! wat zal 'k nu beginnen ?



Riep hij snikkend keer op keer. "Zou 'k ook heel mijn spaarpot geven, '"k kreeg er stellig geen zo weer. '"k Kan de stukken wel verstoppen, Zorgen dat Mama 't niet ziet, "Maar de kraf weer heel te maken, : "Poti I neen I dat kan ik niet. ; "Zal ik mijn aap de schuld dan geven ... _ ' / "Zal ik liegen voor Mama ... : "O dat nimmer!'k wil't bekennen, "Hoe het dan ook met mij ga." Daadlijk is hij met de stukken Naar het magazijn gegaan.



Schreiend riep hij: "och Mamatje! "Zie eens wat ik heb gedaan. '"k Zat te spelen met mijn aapjen, "Maar op eens ontliep hij mij, "Sprong op 't saidbord 'k wou hem krijgen, "En ik wierp die kraf op zij! "'t Spijt mij zeer", sprak zijn Mamatje, '"k had haar van Oom van der Stad. "Maar 't had mij nog meer gespeten, "Als mijn Jan gelogen had. "Wist men hoe een enkle leugen "D'oorzaak is van 't grootst verdriet, "Ieder zou steeds waarheid spreken, "En men loog voorzeker niet. "Kus Mama: 't is U vergeven. "Schrei niet meer, mijn lieve Jan: "Denk aan God: betracht het goede: "Dan wordt ge een gelukkig man' .








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl

Samson, Ph. A.



Ds. Cornelis van Schaick (1808- 1874) als schrijver en dichter


DS. CORNELIS VAN SCHAICK (1808-1874) 37 SURINAME dat is een land Troe! ik ken geen beter. 'T is wel waar men zweet er, Als de zon er gloeit en brandt.



Maar daar groeit de suiker van En de kof f ij en banan.



Suriname bovenal, 'K zou geen plekjen weten Waar gij zoo kunt eten.



Vruchten geurig zonder tal, Neen! voor 't grootste rijksgebied Ruilde ik Suriname niet.



Zelfs voor Holland ben ik bang, 'T mag er mooier wezen.



Maar ik zou toch vreezen, "''*' ' ' '" 'K leefde door de kou niet lang. '_ '_ .'_?.' Wintervoet of winterhand Hebt gij dadelijk in dit land.



Suriname bovenal Wat men ook mag praten.



Wie 't verachten, haten, 'K sta voor Suriname pal Hoe de zon er gloeit en brandt, Suriname is het beste land.



Omstreeks 1853 werd in Suriname dringend behoefte gevoeld aan een tijdschrift tot bevordering van de kennis der Nederlandsen West-Indische Kolonin. Onder redactie van Ds. C. van Schaick, H. C. Focke, Ch. Landr, C. A. van Sypesteyn en F. A. C.



Dumontier verscheen toen op 1 maart 1854 bij A. C. Kruseman in Haarlem het tijdschrift VFs/-/nrfi, dat echter slechts twee jaargangen mocht beleven. De eerste bijdrage in dit tijdschrift (p. 1-41) was een "Proeve van of bijdrage tot de geschiedenis vooral der Hervormde kerk in Suriname" van de hand van Van Schaick: een doorwrochte historische studie, die door latere schrijvers over de geschiedenis van de Hervormde Gemeente in Suriname steeds is geraadpleegd.



Dit artikel veroorzaakte destijds veel deining, omdat de auteur meningen had verkondigd, die niet de instemming hadden van de gehele redactie. In het SwnnaamscA Wee&Wai van 5 november 1854 werd door zijn vier mederedacteuren een advertentie geplaatst, waarin zij verklaarden dat dit artikel in de eerste aflevering van Wes-/<ft buiten hun medeweten en tegen hun wil








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl

Samson, Ph. A.



Ds. Cornelis van Schaick (1808- 1874) als schrijver en dichter


38 DS. CORNELIS VAN SCHAICK (1808-1874) was geplaatst. En op de omslag van de tweede aflevering van WesJ-Zn^t (waarin het vervolg van het gewraakte artikel werd opgenomen, p. 81-88) delen de vier andere redacteuren mede "dat de heer C. van Schaick zich voortaan aan de Redactie onttrokken heeft". In dit verband moge er hier nog op worden gewezen, dat de strijdbare, vrijzinnige Van Schaick, die bovendien voorzittend-meester van de Vrij metselaarsloge 'Concordia' was, verscheidene tegenstanders had.



Praktizijn Samuel van Praag schreef in het SurinaawtscA WeeAft/ai van 19 november 1854 een artikel, waarin hij Van Schaick aanviel over zijn artikel in Wes<-/>Mfo'. In De /fkfrr, een in Zalt-Bommel uitgegeven dagblad, verscheen daarop een anonyme bijdrage, waarin het artikel van Van Praag in dergelijke termen werd gehekeld, dat deze een civiele actie tegen De /n<itr instelde; het Provinciaal Gerechtshof in Gelderland bevestigde in hoger beroep het vonnis van de Rechtbank in Tiel van 22 mei 1857, waarbij gedaagde veroordeeld werd tot betaling van /. 100.



In een verzoekschrift van 25 september 1861 vraagt Van Schaick buitenlands verlof, in verband met een oogaandoening, hetgeen hem bij Gouvernementsresolutie van 30 september 1861 voor de tijd van een jaar wordt verleend. Op 27 oktober 1861 hield hij zijn afscheidspredikatie, als tekst nemend I Johannes 2 vers 18 'Het is de laatste ure'. Hij vertrok op 4 november. Bij K.B. van 16 januari 1864 werd hem eervol ontslag verleend, met ingang van 1 december 1863. Van Schaick overleed op 28 januari 1874 te Amsterdam.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING De GeiagAi&er, 21/n taA en />os*7 in 0x5 door M. P. Gorsira [Curacao, 1959; dd. dec. 1958], 141 blz.



Over het verschijnen van deze studie betreffende een der belangrijkste ambten in het Antillaanse staatsbestel mogen wij ons van harte verheugen. De schrijver put uit een jarenlange ervaring. Zijn positie kiezen in strijdvragen verraadt een hoge opvatting van het ambt, dat hij met ere bekleedt, maar wordt toch steeds door zaakkennis en objectiviteit bestuurd. De uiteenzettingen zijn helder en geen belangrijk aspect van de stof is verwaarloosd.



Een inleidend hoofdstuk behandelt beknopt de geschiedenis van het ambt. De hoofdstukken II en VII behandelen de gezagsverhoudingen, waarin het staat. De hoofdstukken III, IV en V handelen over de rechtspositie van de gezaghebber en hoofdstuk VI over zijn taak. Het verwondert wel enigszins, dat de functie van de gezaghebber op financieel gebied aan het slot van hoofdstuk V en niet in hoofdstuk VI een plaats heeft gevonden (blz. 77 e.v.).



De wettelijke regeling van het gezaghebbersambt in de nieuwe verhoudingen doet vele vragen rijzen. De rechtvaardiging van zijn geschrift ziet de auteur dan ook daarin, dat "het is een poging om de moeilijkheden, die zich voordoen bij de beoordeling van de staatsrechtelijke positie van de gezaghebber zo scherp en duidelijk omlijnd als mogelijk te stellen en een oplossing voor deze onder de ogen te zien". Hij vleit zich niet over deze materie het laatste woord gesproken te hebben, m.a.w. hij stelt zijn opvattingen ter discussie.



Een recensie heet in het nederlands een boekbeoordeling. Dat oordeel heb ik in de eerste alinea hierboven ondubbelzinnig gegeven. Wat volgt moge slechts gezien worden als deelname aan de discussie, die over elk staatsrecht nooit kan ophouden.



In het tweede hoofdstuk bepleit de schrijver de zelfstandigheid van het gezaghebbersambt, zowel binnen de sfeer der eilandelijke eigen huishouding als in zijn verhouding tot het lands- en rijksgezag. Hij hecht daaraan, naar zich begrijpen laat, grote waarde. 39








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


4O BOEKBESPREKING Om deze moeilijke materie te kunnen benaderen lijkt het in de eerste plaats noodzakelijk om aan te geven, wat men onder de zelfstandigheid van een ambt heeft te verstaan. Ik geloof, niets anders dan dit, dat de ambtsdrager in zijn ambtsuitoefening niet ondergeschikt is, niet onderworpen aan de bevelen, uitgaande van een hoger ambt.



Nu is het volkomen waar, dat de gezaghebber binnen de eilandelijke sfeer geen chef kent. Met name kan de raad hem ter zake van de functies, die de eilandenregeling hem hier toekent, niet instrueren. Maar als men de desbetreffende artikelen raadpleegt 70, 71, 72, 74 zal men zien, dat daaraan niet veel macht te ontlenen valt. Belangrijk en invloedrijk is de positie van de gezaghebber als voorzitter n van de raad n van het bestuurscollege. Hij oefent die functin echter uit op de grondslag van de reglementen van orde, die niet hij vaststelt. En ten slotte, hij is behoudens de taak van het bestuurscollege ter zake belast met de uitvoering van de besluiten van de raad en van de besluiten en beschikkingen van het bestuurscollege. Welke armslag die hem laten, hangt geheel van hun detaillering af, maar in wezen is hier toch onderschikking geen zelfstandigheid. Ik merk in het voorbijgaan op, dat de eilandenregeling heeft verzuimd des gezaghebbers positie als chef van de eilandambtenaren vast te leggen. Alles bijeen is de belangrijkheid van het gezaghebbersambt binnen de eilandelijke sfeer veeleer toe te schrijven daaraan, dat zijn centrale positie hem tot de motor maakt van het overheidsbedrijf, dan aan zijn zelfstandigheid.



Het valt dan ook op, dat het zo even behandelde punt de schrijver geen aanleiding geeft tot critische opmerkingen. Des te meer aandacht geeft hij aan de positie in de lands- en de rijkssfeer. De gezaghebber is geroepen tot medewerking aan de rijkstaak en tot bijstand in de landstaak eilandenregeling artikelen 67 en 68 en in beide gevallen is hij onderworpen aan de aanwijzingen van de gouverneur, in het eerste geval als hoofd der landsregering, in het tweede als orgaan van het koninkrijk.



Om nu de zelfstandigheid van de gezaghebber in deze situaties te funderen, stelt de schrijver, dat ook hier het steeds de gezaghebber a/s jorfantg is, die geroepen wordt en niet als ondergeschikt ambtenaar (blz. 19). Mij schijnt dit een petitio principii. De wet leent noch in de Antillen, noch in Nederland of elders in het koninkrijk de formule 'als zodanig'. In tegendeel komt men telkens ambtshalve koppeling van de ene functie aan de andere tegen, waarbij de gezagsverhouding, waarin elke afzonderlijke functie staat, uit het eigen kader moet worden afgeleid. Ongetwijfeld is ons recht uiterst zuinig met het plaatsen van de dragers van een zelfstandig hoofdambt in een nevenfunctie in ondergeschiktheidsverband. Maar ik kan toch verwijzen naar de burgemeester als hulpofficier van justitie (ned. strafvordering, artikelen 154 en 158) en naar het inderdaad met vele restricties omgeven artikel 20 van de Wet bescherming bevolking (nederlands staatsblad 1952-404). Iets anders ligt het geval in de artikelen 80 e.v. en 98 e.v. van de Waterstaatswet 1900. Ons punt wordt er slechts te scherper door belicht. Want hier gaat het over zelfstandige waterschapsbestu ren, die onder bepaalde omstandigheden verplicht worden hun bevolen handelingen te verrichten, die normaliter tot hun zelfstandige bevoegdheidssfeer behoren. Deze besturen zijn toch zeker wel hier 'als zodanig' geroepen. De omgekeerde figuur, dat bekleders van een onzelfstandig hoofdambt tot een nevenambt worden geroepen, waarin zij zelfstandig zijn, was vooral in het








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING 41 nederlands-indische recht frequent: bestuursambtenaren rechter, bestuursambtenaren burgemeester, enz.



Uit het gezegde volgt, dat voor mij ons vraagpunt is beslist door de onderwerping, in de artikelen 67 en 68, van de gezaghebber aan aanwijzingen van hoger hand, terwijl de schrijver juist de betekenis van die aanwijzingen wil bepalen in het licht van zijn stelling, dat hier een taak is opgelegd aan de gezaghebber 'als zodanig'. Van dit gezichtspunt uit concludeert hij dan m.i. niet logisch dwingend tot deze vage norm, dat de aanwijzingen "als regel een algemeen karakter (dienen) te dragen" (blz. 19).



Nog uit ander oogpunt kan ik hem hier niet bijvallen. Terecht herinnert de schrijver eraan, dat de aanwijzingen hun intrede maakten in het antillaanse staatsrecht met de staatsregeling van 1936, die voeg ik eraan toe zelf weer ontleende aan de Indische staatsregeling van 1925. De invoering van deze laatste ging nu echter juist gepaard met de intrekking van de algemene instructie voor de gouverneur generaal en geen auteur van gezag twijfelt eraan of met aanwijzingen zijn bevelen ad hoc bedoeld (Van Vollenhoven, S<aa<srecA< Oiwwe, blz. 289, 292; Kleintjes, S/aa<swstetftngM uan Afafer/ajwiseA iW, 6e druk, I, blz. 224; Schrieke, /tt/eufrn; in Ae< s/aafcrecA/ van NedWands-/ndi, blz. 43).



Het motief, dat de schrijver drijft tot het vindiceren van een zo groot mogelijke zelfstandigheid in de hier bedoelde verhoudingen is de vrees, dat de gezaghebber gespannen zal worden voor het karretje van een partijregering en daarvan tegenover het publiek het odium zal dragen tot schade van zijn bovenpartijdige positie (blz. 20). Indien echter al de grens tussen algemene en bijzondere aanwijzing scherp genoeg zou zijn om als waarborg te kunnen dienen, dan nog heeft de schrijver die zelf ontkracht door alleen maar 'als regel' zulk een algemene instructie te eisen.* Staat hij bovendien niet veel meer aan het genoemde gevaar bloot als hij de besluiten van zijn raad moet uitvoeren als dat partijdige besluiten zouden zijn ? Neen, veilig moet de gezaghebber zich voelen tegenover de landsregering, omdat artikel 68 slechts bijstand van hem verwacht. Het is dan ook zo, dat plicht (en bevoegdheid) om met gezag op te treden tegenover de burgerij hem slechts uit wettelijke regelingen kunnen geworden, maar dan zitten we in de materie van het medebewind, waarover straks.



Hier echter handelt de landsregering; de gezaghebber is inderdaad niets anders dan 'de verlengde hand' (blz. 21) van die regering; hij verschaft haar de gegevens voor haar beslissing, brengt die over, voert haar wellicht uit, maar kan steeds doen uitkomen dat hij slechts als man us ministra handelt.



Thans iets over het medebewind. Het verband met het voorafgaande zal spoedig blijken. Artikel 58, lid 1, van de eilandenregeling zegt, dat wanneer aan de uitvoering van landsverordeningen of landsbesluiten, houdende algemene maatregelen, door organen van het eilandgebied moet worden medegewerkt, dit geschiedt door het bestuurscollege, tenzij bepaaldelijk i) Een voorbeeld van een bijzondere aanwijzing aan de gezaghebber, door deze opgevolgd, in bijlagen handelingen eerste kamer 1958-1959, stuk 101a blz. 2, ie kolom. ; j








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


42 BOEKBESPREKING de medewerking van de raad of van de gezaghebber wordt gevorderd.



Faalt de raad, dan springt het bestuurscollege in (art. 58, lid 2); faalt het bestuurscollege, dan de gezaghebber (art. 68, lid 2). Het is nederlandse traditie geworden (maar Thorbecke dacht er nog anders over), dat de uitvoering door lagere corporaties in medebewind niet onderworpen is aan instructie door het hogere bestuurlijk gezag. Maar men zorgt er dan ook voor, dat, indien die zelfstandige organen tekortschieten, de zaak in laatste instantie in handen komt van een functionaris, die men wel bevelen kan (bij nederlandse gemeenten de commissaris des Konings, gemeentewet, art. 156). Hier is dit niet het geval en de vraag rijst, of men de consequentie van deze situatie wel onder het oog gezien heeft. De gezaghebber als eilandorgaan immers kan men van landswege niet bevelen. Maar moet nu wellicht in dit verband betekenis worden toegekend, aan het feit, dat men in artikel 68 van de eilandenregeling twee zaken heeft samengebracht zij het toch weer als lid 1 en lid 2 gescheiden die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben, nl. des gezaghebbers bijstand aan de gouverneur hoofd der landsregering en zijn optreden ter vervanging van het bestuurscollege inzake medebewind ? Zag men dit laatste ook als een vorm van de bijstand ? Dat zou het woordje 'ook' in de toelichting van Van Helsdingen en Hooghoudt zwaar van betekenis maken, want deze luidt: "De gezaghebber staat eveneens de Gouverneur als hoofd der Landsregering bij, ook in de plaats van het bestuurscollege, indien dit niet de vereiste medewerking verleent." Zo opgevat wordt hier de werkzaamheid van de gezaghebber in medebewind onderworpen aan de aanwijzingen van de landsregering. Maar hoe dan, wanneer de wettelijke regelingen van het land rechtstreeks de gezaghebber oproepen op grond dus van eilandenregeling 58, waar hij samen met de raad wordt genoemd ? Ik bevind mij in een meer benijdenswaardige positie dan de gezaghebber van Curacao; ik kan nl. zeggen: ik weet het niet; ik weet alleen, dat de regeling van het medebewind in de eilandenregeling niet is geslaagd. Bij de bespreking van het boek van Gorsira en anderen over De Ze//s/anrfgAd der t/an^^6i>rfn in jaargang 36 (1955) van dit tijdschrift, blz. 74, heb ik nog het standpunt ingenomen, dat de gezaghebber steeds in rijks- en landszaken ondergeschikt is aan de gouverneur. Bij nader inzien meen ik, dat ik daarbij te weinig gewicht heb toegekend aan de tekst van artikel 58, lid 1, der eilandenregeling (zie boven), waar raad, bestuurscollege en gezaghebber onmiskenbaar op een lijn worden gesteld. Ik eindig nu dus liever met een non liquet.



Over medewerking van raad of bestuurscollege aan de uitvoering van rijkswetten en algemene maatregelen van rijksbestuur spreekt de eilandenregeling niet, hoewel de uitvoering van verdragen zeer wel zal kunnen brengen op gebied, dat tot de competentie van de eilandgebieden behoort.



Weliswaar is hierin voorzien bij de artikelen 27 jo. 19 van het Reglement voor de Gouverneur van de Nederlandse Antillen, maar niets wordt gezegd over een eventueel tekortschieten van raad of bestuurscollege. Dat voor het rijkswerk ook een beroep mag worden gedaan op de gezaghebber komt 'ten overvloede' zegt de toelichting van Van Helsdingen en Hooghoudt -artikel 67 van de eilandenregeling bevestigen en men moet aannemen, dat hier bewust niet van bijstand, maar van het ruimere medewerken wordt gesproken. Nft ten overvloede evenwel wordt de gezaghebber voor dit








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING 43 alles onderworpen aan de aanwijzingen van de gouverneur als orgaan van het koninkrijk.



Ten slotte acht ik ook de positie van de gezaghebber als plaatselijk hoofd der politie (eilandenregeling 73) niet bepaald door de opmerking, dat hij 'als zodanig' met laatstbedoelde functie is belast. De politie is een landsdienst en wanneer in haar organisatie 1 de gezag hebber wordt ingeschoven, dan moeten de gezagsverhoudingen, waarin hij staat, uit de ordening van die organisatie worden afgeleid. De nederlandse Politiewet (staatsblad 1957-244) steunt op dezelfde gedachte. De burgemeester (als zodanig, zou ik menen) is hoofd van de gemeentepolitie (art. 3). Bij de handhaving der openbare orde treedt hij zelfstandig op en beschikt hij zelfs over de in zijn gemeente dienst doende rijkspolitie (art. 35). Maar inzake de justitile politie heeft hij te zorgen, dat zijn gemeentepolitie zich gedraagt naar de aanwijzingen van het bevoegd gezag (het openbaar ministerie, art. 40, lid 3).



Zonder artikel 73 van de eilandenregeling zou het land de gezaghebber niet als politie autoriteit hebben mogen inschakelen, want dat is nog iets anders dan de medewerking aan de uitvoering van wettelijke regelingen, zoals bedoeld in artikel 58.' Maar nu dit is geschied zal de gezagsverhouding, waarin dit ambt in de landspolitieorganisatie staat, van landswege mogen en moeten worden geregeld. Dit is geschied in de Politieregeling 1957 (publicatieblad 37). Op grond daarvan en niet op grond van het beroep op de gezaghebber 'als zodanig' blijkt inzake politie de gezaghebber niet onderworpen aan bevelen ad hoc van de algemene leider der politie (in casu de minister van justitie, maar niets zou er zich m.i. tegen verzetten, als onder de verantwoordelijke minister een ambtelijk hoofd der politie werd geschapen), maar alleen aan 'algemene aanwijzingen' en dan nog in de vorm van een landsbesluit, houdende algemene maatregelen -dus een openbare instructie (art. 3, lid 1 jo. 2, lid 2).



Overtuigend stelt de schrijver in het licht, dat de rechtspositie van de gezaghebber geheel onvoldoende is geregeld. Om het probleem duidelijk te stellen moet men zich echter losmaken van de verwarring, die er algemeen omtrent de begrippen ambt, ambtenaar, orgaan bestaat. De auteur schijnt mij aan deze verwarring niet geheel ontkomen. Ongetwijfeld kan ik met hem meegaan, waar hij stelt, dat de gezaghebber wel een ambt bekleedt, maar daarom nog geen ambtenaar is. Niet verenigen kan ik mij met de reden, die hij voor deze uitspraak opgeeft, nl. dat het ambt het typische ambtenaarskarakter ontbeert, omdat het kenmerk van ondergeschiktheid eraan ontbreekt (blz. 27).* En als hij deswege de gezaghebber qualificeert als bestuursorgaan, dan kan ik dat laten gelden al was ik het begrip Niet in het korps! Ik zie niet over het hoofd, dat de eilandenregeling tegenwoordig ook een landsverordening is. Maar evenals de staatsregeling is zij toch hoger in rang dan de gewone landsverordening. Op blz. 28 noemt de schrijver de leden van de rechterlijke macht landsambtenaren. Terecht, omdat hij er landsdienaren mede bedoelt zie beneden -, maar in tegenspraak met zijn eigen criterium, want het ondergeschiktheidselement ontbreekt. .-s








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


44 BOEKBESPREKING orgaan liever kwijt -, maar dit heeft niets te maken met de rechtspositie van de gezaghebber.



Ambt is een bijzondere werkkring, met eigen taak en bevoegdheden en staande tot andere ambten in een bepaalde gezagsverhouding. Elk ambt heeft zijn ambtsdrager en men spreekt daarom vaak van diens taak, bevoegdheden en van de gezagsverhouding, waarin hij staat. Dit is minder zuiver, maar behoeft geen verwarring te wekken, indien men maar bedenkt, dat dit alles geen element is van zijn persoonlijke rechtspositie.



Deze laatste betreft de materile contraprestaties voor zijn ambtsvervulling ; de algemene vereisten, waaraan hij moet voldoen om een goed ambtsdrager te zijn; de tuchtmaatregelen, waaraan hij is onderworpen; de waarborgen, dat hij niet willekeurig uit zijn ambt en daarmede uit de voor hem waardevolle positie wordt gestoten en alles, wat aan dit een en ander vast pleegt te zitten. De rechtspositieregeling kan nu verbonden zijn f aan de ambtsvervulling, f aan het staan in dienstbetrekking tot een openbaar lichaam. In het laatste geval pleegt men te spreken van ambtenaar (ongeacht of hij een ondergeschikt, dan wel een zelfstandig ambt bekleedt), maar minder aan verwarring met ambtsdrager onderhevig is de term overheidsdienaar. De landsdienaar is in dienst van het land (de Nederlandse Antillen), de eilandsdienaar in dienst van een eilandgebied.



Hoofdverplichting van de overheidsdienaar is om zich de opdracht van (meestal naar de soort) bepaalde ambten te doen welgevallen en die naar beste weten te vervullen. De overheidsdienaar verwacht van dit stelsel een opgaande loopbaan; het openbaar lichaam de vorming van ervaren en deskundige ambtsdragers. Het is echter geenszins zo, dat de duur van de dienstbetrekking geheel en al gevuld moet zijn met aaneensluitende perioden van ambtsvervulling. Alleen al aan het wachtgeldinstituut laat zich demonstreren, dat men tegelijk overheidsdienaar en ambteloos kan zijn. Terecht critiseert dan ook Gorsira de uitspraak van de antillaanse regering, dat de gezaghebber landsdienaar door ontslag uit zijn ambt tevens ophoudt landsdienaar te zijn (blz. 34). Regel zal voorts uiteraard zijn, dat de dienaren van een bepaald openbaar lichaam belast worden met de vervulling van ambten van dat openbaar lichaam. Maar noodzakelijk is dat niet. Zo is b.v. het instituut van de ter beschikking stelling van landsdienaren om te worden aangesteld in eilandambten in de Nederlandse Antillen een welbekende figuur.



De koppeling van de rechtspositie aan de ambtsvervulling komt voornamelijk voor bij door verkiezing te vervullen ambten (staten- en raadsleden) of beleidsambten, waar de ambtsbekleding om beleidsredenen (politieke redenen) moet kunnen worden afgebroken (ministers). De rechtspositie van de ambtsdragers zal de invloed van deze bijzondere situatie ondergaan en daarom afzonderlijk volledig moeten worden geregeld, zij het mogelijk op sommige punten door toepasselijkverklaring van de regelingen voor de overheidsdienaren.



De moeilijkheid met het gezaghebbersambt is nu, dat men daaraan een soort middenpositie heeft toegedacht, evenals aan het nederlandse burgemeestersambt, getuige de zesjarige ambtstermijn (eilandenregeling 63).



Staatsregeling en eilandenregeling bemoeien zich beide met de rechtspositie, maar onopgehelderd blijft of hij als overheidsdienaar wordt gezien en zo ja, van het land of van het eilandgebied -; duidelijk is wel, dat hij zowel een eilandsambt als een landsambt (plaatselijk hoofd van politie)








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING 45 bekleedt, om van sommige rijksfuncties (eilandenregeling 67, 98) te zwijgen, maar dat beslist niets over zijn eventueel overheidsdienaarschap; bepaald is wel, dat de landsregering zijn bezoldiging vaststelt en dat de eilandskas de kosten ervan draagt wat zowel bij een lands- als bij een eandsdienaarschap zou passen als bij koppeling aan de ambtsvervulling; bepaald is niet, wie de rest van zijn rechtspositie vaststelt, wat f uitdrukkelijk moest zijn vastgelegd f uit zijn dienstverhouding tot enig overheidslichaam zou moeten volgen.



Het schijnt mij onmogelijk om uit dit gebrekkig samenstel van bepalingen door interpretatie tot een sluitend geheel te komen. En de landsregering had ongetwijfeld het recht om te bepalen, dat een landsdienaar, tot gezaghebber benoemd, landsdienaar blijft (in wezen een terbeschikkingstelling), maar stellig niet om uit te maken, dat een nietlandsdienaar, tot gezaghebber benoemd, daardoor landsdienaar wordt (blz. 34), hoezeer de benoemde er dankbaar voor kan zijn.



In de door het conflict op Aruba befaamd geworden vraag betreffende de vervanging van de gezaghebber deel ik wel de eindconclusie van de schrijver en van de rechter in eerste aanleg op Aruba (wiens vonnis 17 september 1958 in hoger beroep bevestigd schijnt te zijn), maar met hun betogen kan ik mij niet verenigen. Ook hier schijnt het nodig ons te bevrijden van een verwarde en niet consequent toegepaste terminologie.



Dat artikel 66 van de eilandenregeling (vervanging van de gezaghebber in het algemeen) handelt over 'afwezigheid, belet of ontstentenis' en artikel 27 (vervanging van de gezaghebber als raadsvoorzitter) slechts van 'ontstentenis', geeft al een bedenkelijk wetgevend voorbeeld. Welke betekenis aan de gebruikte (of weggelaten) termen wordt gehecht vindt nergens toelichting. Ontstentenis betekent ontbreken en duidt er dus op, dat het ambt (wellicht tijdelijk: schorsing van de ambtsdrager) onvervuld is, geen ambtsdrager heeft. Belet betekent verhindering en deze zal zich wel altijd uiten in afwezigheid, om welke reden dan ook, wegens een verre reis even goed als wegens kluistering aan het ziekbed. In dit geval blijft de ambtsdrager het ambt bekleden, hij is slechts feitelijk buiten staat (voor en geval of voor enige tijd) zijn ambtswerkzaamheden uit te oefenen.



Het is dus duidelijk, dat met de termen belet en ontstentenis het gehele veld wordt bestreken en dat afwezigheid geen afzonderlijke vermelding behoeft. Het is tevens duidelijk, dat in artikel 27 ten onrechte van belet geen melding is gemaakt.



In beide gevallen moet erin worden voorzien, dat de verrichting van de ambtswerkzaamheden ongestoord doorgaat. In artikel 66 is er dan ook voor gezorgd, dat een waarnemend gezaghebber onmiddellijk kan invallen.



De tekst spreekt in het enkelvoud, maar het zou onjuist zijn om daaruit ai te leiden, dat er slechts een enkele waarnemer zou mogen worden aangewezen. Zo meent ook Oud (Z/awrf&oeA t/oor A< Ne<fcr/arfs Gm*e<-recA/, I, blz. 471) ten aanzien van de aanwijzing van meerdere wethouders als loco-burgemeester ingevolge artikel 84 gemeentewet. En hoewel de artikelen 98 en 102 van de grondwet slechts van en, door de Kroon te benoemen voorzitter reppen van de kamers der staten generaal, voorzien de reglementen van orde in de aanwijzing van meerdere waarnemende voorzitters. Gorsira meent wel, dat het gelijktijdig uitvallen van gezaghebber en waarnemend gezaghebber een 'zeer hypothetisch geval' is, maar








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


46 BOEKBESPREKING ontstentenis van de eerste en belet van de tweede kan gemakkelijk voorkomen. Het punt is dus van practisch belang.



De voorziening van artikel 66 eilandenregeling dient blijkens de aanwijzing van de vervanger voor er van belet of ontstentenis sprake is, om een ononderbroken verrichting der ambtswerkzaamheden te waarborgen.



Er is wel zekere ruimte om naar geschikte persoonlijkheden uit te zien, maar hoofdzaak is de parate voorziening.



Geheel anders ligt de zaak bij de toepassing van artikel 13, lid 2, van de staatsregeling: in het belang van de dienst mag de gouverneur voorzien in de tijdelijke waarneming van betrekkingen, door de Koning te begeven.



Voor de vraag, of dit voorschrift kan slaan op de gezaghebber hoewel, zoals boven werd betoogd, het twijfelachtig mag heten of hij landsdienaar is sluit ik mij gaarne aan bij Gorsira's opvatting. Het gezaghebbersambt is ongetwijfeld een betrekking,* door de Koning te begeven en er is geen reden om aan te nemen, dat voor dit belangrijke ambt de hier gegeven voorziening niet zou gelden.



De enkele tekst van artikel 13, lid 2, van de staatsregeling laat ongetwijfeld ruimte voor de opvatting, dat hier dezelfde materie wordt geregeld als in artikel 66 van de eilandenregeling: voorziening bij belet of ontstentenis. Niets in de tekst verzet er zich ook tegen, dat de gouverneur al bij voorbaat een tijdelijk waarnemer aanwijst. De eilandenregeling zou dan moeten worden opgevat als een uitwerking van het voorschrift van de staatsregeling. De wetsgeschiedenis geeft over de betekenis van onze tekst niet het minste licht. De geschiedenis van zijn toepassing des te meer.



Het in 1868 afgekondigde, maar in 1865 reeds zo goed als voltooide "reglement op de inrigting en zamenstelling der regterlijke magt" een algemene maatregel van bestuur blijkt naast de door de Koning te benoemen president en leden van het hof van justitie (de gezaghebbers werden toenmaals nog niet door de Koning benoemd) te kennen leden-plaatsvervangers (art. 42), die 'bij verhindering of ontstentenis' voor de gewone leden moesten invallen (art. 18). Drie leden-plaatsvervangers behoorden tot de organieke samenstelling van het hof (art. 42) en waar toenmaals de Koning niet eens alle vaste leden, maar alleen de gegradueerden onder hen moest benoemen, is het duidelijk, dat het ambt van lid-plaatsvervanger door de gouverneur was te begeven. Incompatibiliteiten bestonden alleen voor de bezoldigde rechterlijke ambten, waarbij een toelage niet als bezoldiging gold, dus niet voor de leden-plaatsvervangers. Des te meer valt het op, dat de gouverneur dispensatie mocht verlenen aan hen, "die met de tijdelijke waarneming van regterlijke betrekkingen belast worden", (art. 8) en die dus kennelijk wel bezoldigd werden. Hier, en op deze plaats alleen, de formule van de staatsregeling (toenmaals regeringsreglement, art. 35, lid 2).



Welke van de plaatsvervanging afwijkende figuur men op het oog had, is vooral gebleken toen men er later misbruik van ging maken. De gewoonte ontstond misschien niet zonder reden om nieuw te benoemen leden van het hof aan een proeftijd te onderwerpen en aangezien de wet Ook de term betrekking wordt in verschillende zin gebruikt. Hier is ongetwijfeld ermede bedoeld: ambt. Bordewijk, Handelingen over <& i?egfewiten op A< &/* der in de Ao/onien Suriname en Curafao, blz. 670.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING 47 hun benoeming voor het leven eiste, werden gegadigden eerst met de tijdelijke waarneming van het ambt belast en pas later door de Koning in het ambt benoemd. (Zie Van Helsdingen, 5/aasr;ge/in nan d AV<fcra>uto /l<*Mn van J955, blz. 334.) Het verschil laat zich aldus uitdrukken, dat de plaatsvervanger wel de rechten en plichten van het ambt waarneemt, maar niet met het ambt bekleed is, terwijl de met de tijdelijke waarneming van het ambt belaste dit wel bekleedt, maar slechts voor een op een of andere manier begrensde termijn. Wat echter heeft men juridisch bij dit beeld van het 'bekleden' van een ambt te denken ? Staatsrechtelijk komt het er toch alleen op aan, dat het ambt (de werkkring) een bevoegde vertegenwoordiger heeft voor de uitoefening van zijn plichten en rechten. Van die kant bezien is er geen verschil tussen de normale titularis, de plaatsvervanger en de tijdelijk met de waarneming van het ambt belaste persoon. Zij allen zijn op hun beurt ambtsdrager. We moeten dus het verschil tussen deze figuren zoeken bij de rechtsbetrekking, die hun persoonlijke verhouding tot het ambt vestigt.



Dat in de figuur van artikel 13 der staatsregeling het ambt vervuld is, betekent, dat de opdracht tot tijdelijke waarneming slechts mogelijk is bij ontstentenis van de normale ambtsdrager. De waarnemer verschilt daarvan door de tijdelijkheid van zijn benoeming, d.w.z., dat hij niet zijn ambt houdt 'during good behaviour', c.q. voor het leven, tot het verstrijken van een wettelijke ambtstermijn of het bereiken van een wettelijk gefixeerde leeftijd, maar dat hij te allen tijde kan worden ontheven; hier met name zodra de Kroon het ambt (aan een ander) begeven heeft.



In beginsel zal de tijdelijke waarnemer aan dezelfde benoembaarheidseisen, incompatibiliteiten en verbodsbepalingen onderworpen zijn als de normale ambtsdrager, immers, dit alles zit aan het ambt vast en niet aan de persoonlijke rechtspositie; alleen de wetgever, die al die vereisten vaststelt zal uitzonderingen kunnen maken. Voor de plaatsvervanger staat het er niet anders voor, maar men mag verwachten, dat men met dispensaties veel guller zal zijn. Immers, vraagt men naar de ratio van deze dubbele voorziening, dan is het deze, dat het bij de plaatsvervanging (als in art. 66 eilandenregeling) gaat om een onmiddellijk invallen, zo sW mogr/y'A en in het andere geval wanneer men reden heeft om aan te nemen, dat de koninklijke beslissing lang zal uitblijven; men denke aan de verkeerssituatie in 1865 om een so goed moge/y'Ae voorziening. In Nederlands Indi kende men voor het ambt van lid van de raad van Nederlands Indi het voorschrift, dat de tijdelijke waarnemer een der twee personen moest zijn, die de gouverneur generaal had aanbevolen voor de definitieve benoeming door de Kroon. Tussen haakjes, hieruit blijkt tevens weer, dat deze figuur de ontstentenis van de normale ambtsdrager onderstelt.



De tijdelijke waarneming op de voet van de staatsregeling is hoofdtaak van de betrokkene; de invaller van de eilandenregeling vervult een neventaak naast zijn hoofdtaak. De gedeputeerde blijft gedeputeerde (men zie de bezoldigingsregeling in eilandenregeling, artikel 76).



Uit het betoog, dat men hier met twee onderscheiden figuren te maken heeft, volgt nog een belangrijke conclusie. Deze nl., dat naast de tijdelijk waarnemend gezaghebber ex art. 13, lid 2, der staatsregeling de waarnemer ex art. 66 eilandenregeling er mag, ja behoort te zijn. Ik ontken dus








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


48 BOEKBESPREKING op grond van bovenstaand onderzoek de stelling, door de rechter in eerste aanleg in eerder vermeld vonnis geponeerd (maar niet geadstrueerd), dat er voor de tijdelijk waarnemend gezaghebber slechts plaats is "bij afwezigheid, belet of ontstentenis (of vacature) van de gezaghebber, terwijl tegelijkertijd de door de Gouverneur aangewezen waarnemend gezaghebber verhinderd is de functie van gezaghebber uit te oefenen." Alleen al het onpractische van een dergelijk stelsel, het telkens aanwijzen door de gouverneur van een tijdelijke waarnemer als de waarnemend gezaghebber is verhinderd (dus in geval van belet, hoe voorbijgaand ook) mocht waarschuwen, dat men hier op het verkeerde spoor was.



In het vijfde hoofdstuk komt de schrijver uitvoerig terug op het vraagstuk van de aanwijzingen en van de positie van de gezaghebber als plaatselijk hoofd van politie. Op de rechtsvragen ben ik reeds ingegaan. De grote waarde van deze beschouwingen ligt daarin, dat er een beleidvol bestuurder aan het woord is, die het evenwicht tussen de verscheiden aspecten van het gezaghebbersambt zorgvuldig en met juist gevoel voor verhoudingen weet af te wegen.



Logemann Srtnate, en /and n o^Aoms*. Serie Monografien No. 1, door Drs. J. de Hoog. Uitgave: Etnografisch Museum te Delft 1958. 36 blz., 2 krt., ill.



Goede bedoelingen blijken soms evenzeer als goede voornemens de weg naar de hel te plaveien. Het doel van dit boekje over Suriname was inderdaad vriendelijk gesteld: "om de bezoekers" van het ethnografisch museum te Delft "een duidelijk beeld te verschaffen van dit mooie land met zijn gemengde bevolking". En het getuigt van de activiteit van de beheerder van het Delftse museum, dat hij de medewerking wist te mobiliseren van zijn gemeente niet alleen, maar ook van de groten in het Surinaamse bedrijfsleven: Billiton, Suralco, k.n.s.m. en Bruynzeel.



De connectie tussen Delft en Suriname blijkt niet duidelijk uit het geschrift, behalve dat een enkele regel van de tekst, en een viertal der -goed gereproduceerde foto's verwijzen naar een "schenking H.K.H.



Prinses Beatrix"; een deel van de haar in de West aangeboden cadeaus is na een rondreis van tentoonstellingen in Nederland in het ethnografisch museum te Delft ondergebracht.



Dit museum bezat tevoren niet veel anders dan Indonesische voorwerpen. De collectie begon in de jaren zestig van de vorige eeuw als verzameling leermiddelen bij de opleiding van Indische bestuursambtenaren, vond later onderdak in het gemeente-archief waarbinnen zij, na 1918 als een afgescheiden afdeling, een kwijnend bestaan leidde. In 1931 en volgende jaren had een reorganisatie plaats die de verzameling, in het Prinsenhof, weer enig aanzien verschafte zodat de bezoekcijfers van het ethnografisch museum naast die van het historisch museum in de duizenden liepen. Begin 1940, toen het Prinsenhof gerestaureerd moest worden, is de ethnografische collectie in een schoolgebouw opgesteld, maar tijdens de oorlog geheel opgeborgen en het jaarverslag van het archief en gemeentemuseum over 1946 kon niets anders melden over de ethnografische








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING 49 verzameling dan dat zij opgeslagen was.* Enige jaren geleden is er sprake van geweest dat Rotterdam voor zijn volkenkundig museum de gehele Delftse collectie zou overnemen, maar tenslotte heeft de gemeente Delft haar een eigen nieuwe behuizing gegeven.



En de vernieuwing bracht, naar van zelf spreekt, een herorintatie van de samenstelling der collecties mee: van Oost- naar West-Indi. Dat men thans ook in Delft kennis kan nemen van enige volkenkundige aspecten van Suriname, is op zichzelf wel verheugend. Maar was het nu werkelijk nodig dat de heer de Hoog de bestaande populaire boekjes over dit land met een compilatie vermeerderde ? Had hij maar een goede catalogus bij de voorwerpen gemaakt, desnoods met een ethnologische inleiding bij de verschillende groepen, waarvan de Indianen kennelijk zijn belangstelling hebben. Doch wat ons nu wordt voorgelegd is onevenwichtig, pretentieus en vol fouten, terwijl de in het voorwoord vermelde medewerking van de grote lichamen en de foto's afkomstig van hen en van Sticusa, Broedergemeente en Missie de schijn wekken van een zekere medeverantwoordelijkheid voor de inhoud.



Onevenwichtig is het boekje door de indeling; het algemeen overzicht (p. 1-14) omvat stukjes over Het Land, Fauna, Land- en bosbouw. Bosbouw, Mijnbouw en Industrie, Verkeer, Veeteelt en Visserij, Historische ontwikkeling, Toekomstbeeld en welvaartsplan, die, zeker uit verschillende bronnen bijeengebracht, duidelijke tegenstrijdigheden vertonen en op sommige punten details geven (b.v. uitvoercijfers van diverse houtsoorten van Bruynzeel over 1957) welke in analoge rubrieken niet voorkomen.



Het tweede hoofdstuk, over de Indianen van Suriname (p. 14-25) en het derde, Bosnegerkultuur (p. 25-31) zijn pretentieus van gewichtige litteratuur en van willekeurig gekozen vorm-parallellen (gestyleerde mensfiguren Zuid Nieuw Guinea, p. 30) en lijstjes Indiaanse namen die voor een museumpubliek toch niet te verteren zijn. De "andere bevolkingsgroepen" worden in een vierde hoofdstukje van nauwelijks anderhalve bladzijde afgehandeld, hoewel er ook in het algemeen overzicht gegevens over te vinden zijn.



De literatuurlijst aan het slot is navenant; in het algemene deel ontbreken boeken als Brons, Het Rijksdeel Suriname, en Kruijer's Suriname en zijn buurlanden. De met de hand getekende kaartjes zijn prullig, een staatje van k.l.m.-vervoer is een losse toevoeging, de foto's zijn zoals gezegd goed gereproduceerd.



En wat de fouten betreft, de drukfouten (luipaard voor luiaard, dissenterie voor dysenterie) en de stijlbloempjes, waarvan Charivarius zou hebben genoten, zijn te talrijk om op te sommen. En voorbeeld van des schrijvers taalgebruik: op p. 4 noemt hij enige landbouwprodukten: Catalogus van de ethnologische verzameling der instelling voor onderwijs in de taal- land- en volkenkunde van Nederlandsch Indi te Delft. 1888. Hierin komen, op 1500 nummers, 19 Westindische voor. Verslag van het Museum (vanaf 1931 Ethnographisch Museum) der gemente Delft. Verslag van het Gemeente-archief en het Gemeente-museum over het jaar 1944 (en volgende).








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Boekbespreking


5O BOEKBESPREKING "o. J?ys/. Als volksvoedsel bij uitnemendheid voor de inheemse bevolking is het verheugend te weten dat de verbouw van dit gewas de laatste jaren met sprongen omhoog is gegaan".



Voor kenners van Suriname mogen de volgende citaten volstaan voor een beoordeling van het gehalte der voorlichting: "Administratief wordt het land in 7 distrikten verdeeld, namelijk: en dan volgen er 6 nummers, het stadsdistrikt wordt als zodanig niet genoemd (p. 2). "Marotw;M-<.s/W*<... met hoofdstad Albina, een stad met ca. 12000 inwoners". De volkstelling 1950 geeft rond 4000 aan 'woonbevolking' voor het gehele distrikt en nog geen 500 voor Albina; de Surinaamse almanak 1955. Pr 31-12-1952: ruim 5300 voor het distrikt.



Van het distrikt Coronie wordt alleen de rijstbouw vermeld (p. 2); onder de produkten komen de kokosnoten voor zonder plaatsbepaling (P- 4)-De spoorweg naar Dam vormt eigenlijk slechts de enige weg van betekenis [naar het binnenland], waaraan ook het internationale vliegveld Zanderij is gelegen" (p. 7). Deze spraakverwarring is wel zeer typerend voor het soort dat op vele plaatsen in dit boekje te vinden is. Hoeveel jaar al is het stuk van de spoorweg voorbij Kabel niet meer in gebruik ? En dat ook een autoweg Paramaribo met Zanderij verbindt kan men uit deze mededeling moeilijk lezen. "... dat in Suriname de slavery [sic] eerst werd afgeschaft nadat de Verenigde Staten en Engeland dit allang hadden gedaan. In Engels Guyana gebeurde dit in 1843, in Frans Guyana in 1848; in Suriname ... in 1863" (p. 9). Weet de schrijver niet, dat de Verenigde Staten een burgeroorlog hebben gevoerd over de afschaffing van de slavernij in alle staten ?



Pas in 1865 is de abolitie in de federale constitutie opgenomen. De zin zou trouwens alleen logisch zijn geweest als er Frankrijk had gestaan in plaats van Verenigde Staten. En waarom Engels Guyana en niet Brits, zoals de naam nu eenmaal luidt, en wederom een storende drukfout: 1843 moet 1834 zijn; of 1838 als het einde van de overgangsperiode wordt bedoeld. "Naast het z.g. neger-engels van de Bosnegers, het Oerdoes van de Hindoestani en het Maleis van de Javanen, ontwikkelde zich allengs het Nederlands als algemene omgangstaal". En even tevoren: "de Hindustani handhaven hun Hindoe's ritueel; de Islamiten gehoorzamen aan de geboden van de Koran; ..." (p. 11). Het is de heer de Hoog blijkbaar onbekend dat "Neger-Engels" als Surinaamse taal bepaald niet alleen door de Bosnegers wordt gesproken en dat de Javanen, tegenwoordig officieel Indonesirs genoemd, veelal Javaans spreken en juist weinig Maleis. Ook voor hen immers is de lingua franca meer Surinaams of Nederlands. Dat in de Hindustani-groep zowel 'aanhangers van het Hindoesme' als 'Islamieten' worden aangetroffen, wordt ons pas op bladzijde 31 verteld.



Het is te bedroevend om er de lezer verder mee te vervelen.



Men kan slechts hopen, dat de heer de Hoog bij voortzetting van de Serie Monografien, waarvan dit no. 1 is, met meer wetenschappelijke twijfel te werk zal gaan en zich beter zal laten voorlichten, voordat hij zich als voorlichter van zijn museumpubliek opwerpt.



J.F.K.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE ARTICLES (27) Continued from W. _. Guis J5, 1954. p. 98-112. Publications not seen by the compiler of this incomplete bibliography are not included. Summaries are indicated by a translation of the title.



g dt Curasao OW = Oos< en = Beurs- en ATteuu/s&erieA/en N.A. 5Z. = Surinaamse Land^>owtc Car = 7"Ae CarW>ean Ko* = Vo* Gwyanae Sur.



CAr = CArs/o//e/ N.A. W7G = Z)e W<-/ndtscAe G(is Cur = WeeftWad Curasao Abbenhuis, Frater M. F.: De Katholieke Kerk in Suriname. (The Catholics in Surinam). Far 2, 1956, p. 117-144.



Adhin, J. H.: De culturele invloed van de Aziatische bevolkingsgroep op Suriname. (How the East has influenced cultural life in Surinam). Vo* j, 1955, S(a/Mu(nummer p 29-34.



Adhin, J. H.: Enige aspecten van het Hindusme. (Some leading principles of Hinduism). Fo* 2, 1956, p. 41-48.



Amerikaanse Rijksdelen. N../?ott.Cr/. 2, 6, 8, 13, 15, 16, 20, 21, 23, 24.XII. 1955-Antilliaanse regering in conflict [A. de Wit] met de procureur-generaal.



De persvrijheid op het spel. AT.7?o.Cr/. 9.V; 3.VI.1957. Beurs 23, 25, 27, 28.IV; 3, 4, 7, 15.VI; 8-10.VII; 23.XII.1957; 10.II; 10, 12, 14, i8.HI; 17.IV; 4.VII.1958; 6, 9, 11, 16.III.1959. OW 50, 1957, 7 p. 25. Te/egraa/ 11.III.1958. (Arbeiderskwesties Lago). Beurs 18.VI.1957. N.i?ott.Cr<. 18.VI.1957. (Arbeidsmoeilijkneden). Cr 77, 1955, 3/, ja, J4, j6, jS. Beurs 24.XII. 1955-Arbeidsmoeilijkheden bij de CPIM). Beurs 7, 8, 11, 19, 23, 27.XI; 2, 4, XII. 1957. AT.i?o.CW. 18.VI.1957. (Arbeidsmoeilijkheden bij de Mijnmaatschappij Curacao). Beurs 21.X; 3. 8, 9, 30.XI; 1, 7, 14-17, 21, 22.XII.1955; 7.I; 3.II.1956. Cr 77. 1955. J9. : ', 1956. 2. 6-51








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


52 BIBLIOGRAFIE Archeologist [prof. J. M. Cruxent] sees pottery as keys to secrets to Aruba's past, .(4rua wo ATews 19.VI.1953, p. 4-5, 10 figs.



Arins, W. H.: Het vijfjarenplan voor de Antilliaanse Jeugdzorg. CAr J, 1956, p. 293-298. Beurs 2.VII. 1954, P- * Arnoldo, Fr. M.: De Plantengroei op Curacao. BKrs 12.X.1957, 8 figs.



Arrias, D. J. Ph. & Kuyp, E. van der: De historie van de Quarantainedienst in Suriname. (History of the hygienic measures taken in Surinam against quarantinable diseases). Fo* j, 1958, p. 79-86.



Aruba's water and electricity project. Car J2, 1958, p. 50-54, 5 figs.



As, J. B. van: De Citrusexportgarantieregeling. (Regulation for a guaranteed export of citrus fruit). SL 4, 1956, p. 81-88.



As, J. B. van: L.V.V. in 1956. Overzicht van de verrichtingen van het Departement van Landbouw, Veeteelt en Visserij in 1956. SL 5, 1957, P- 33-117. 54 figs-Aves [H. J. Koelers] : (Vogelleven op de Nederlandse Antillen). Brs 4, 18.V; 1, 15, 29.VI; 13, 27.VII; 10, 24.VIII; 7, 21.IX; 19.X; 2, 16, 30.XI; 14, 28.XII.1955; 18.I; 10.II; 27.III; 4.V; 13.VII; 31.VIII; 21.IX; 30.XI. 1956; i.II; 16.IV; 26.VII; 13.IX; 12.X.1957.



Belonje, J.: Een schipper [Willem 't Hart, f 1830] op West-Indi te St. Maartensbrug. Z>e Se/iMJge (Wonnerveer) jo, 1955, p. 264-270, facs., pi. excl.



Bennebroek Gravenhorst, W.: Film op Curacao. CAr a, 1957, p. 181-183.



Berg, J. G. v. d. : Vissen rondom ons eiland. Beurs 12.XII.1953; 4.II.1954, iU. _;...,, Berkley, L.: Het alcoholvraagstuk op Aruba. CAr 2, 1957, p. 242-254. Beurs 6.IV. 1956, p. 8.



Bezoek aan Cura9aos melkbedrijf. Beurs 14.VIII.1954, p. 3, 4 figs.



Boerhave Beekman, W.: De classificatie van ongezaagd... Surinaams hout... $tnti Orgaan 27, 1956, p. 42-49.



Bool, P. H. & Kampelmacher, E. H.: Some data on the occurrence of Salmonella in animals in Surinam. /4nf. f. LeeuwenAoeA 24, 1958, p. 76-80.



Boskaljon, R. F. W. [music] & Engels, C. J. H. [text]: Welkomstcantate voor Hare Majesteit Koningin Juliana der Nederlanden bij gelegenheid van haar bezoek aan Curac,ao. CAr r, 1955, p. 107-110.



Boven, J. H. van : Vrije zones voor de handel in de Nederlandse Antillen.



ScAaAefc Ni4 79,1956, p. 3-6.



Braat, J. P.: De alcohol-bestrijding op Aruba. CAr j, 1956, p. 314-318.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 53 Brenneker; see Hofwijk, 1956.



Brinck, J. W.: Suriname. Delfstoffen. ScAaAWs S 25, 1956, p. 24-28, fig.



Brinck, J. W.: Zuid Suriname. ScAa*Ws SS, 1955. P- 25-30. (Brokopondoplan). N..Ro.Cr<. 22.III.1957: 28.1.1958- W< ATiVhim 3VI. 1956. /4/f. //anAsfcAki 16, 21, 23.III.1956. B 8.IV.1956. Car 11. 1957. j. KaA6/ad Bu>*. J. 1958. P- 28-29.



Bruijning, C. F. A.: Een bijzonder geval van myiasis veroorzaakt door Dermatobia hominis (Linnaeus Junior) in Suriname. (A case of cutaneous myiasis). *tom. flw. J9, 1959. P- 7~"-Bruijning, C.: Rassendiscriminatie gezien als uiting van sociale instincten. (Race discrimination as an exampel of behaviour which is essentially instinctive). Vo* J, 1954, P- -18.



Bruijning, C. F. A.: The Blattidae of Surinam. States /auna Swn'wam* a, *959. P- 1-103, fig. 1-40.



Budde, J. W.: De Curacaosche "Hofjes". CAr j, 1956, p. 563-567, 2 figs.



Buisonj, P. H. de: De A-B-C-eilanden geologisch bekeken. ScAaAfa AM 24, 1958, p. 2-24, 10 figs., cover incl.



Brer, M. Th. : Enkele ervaringen met mechanische grondbewerking te Kranenburg. (Some remarks on mechanized cultivation). 5L 4, 1956, P- 9-15. 3 figs.



Brer, M. Th.: Het niet-gemechaniseerde rijstbedrijf van 4 ha. SL 4, 1956, p. 170-174.



Burgers, A. C. J.: The reactions of the melanophores of the fiddler crab, Uca rapax, to crustacean eyestalk extracts and to vertebrate melanophorotropic hormones. Proc. if. Afd\ .4*. We<. C 6/, 1958, p. 579-589.



Buttner, W. J. A.: Het Papiamento onder de academische loupe, ifeurs 15.IV.1958, p. 7.



Bij het afscheid van Mr. de Gaay Fortman als redacteur van dit tijdschrift. W7G J7, 1957, P- 69-70, portr. excl.



Bij het aftreden van Landsminister Sprocket. /Ifer/a 6, 11.III. 1954, 54 8 pp., portr.



Bij het 85-jarig jubileum van de Sociteit De Gezelligheid. Beurs 4-7.IV. 1956, ill. Bij de verhuizing ... 30. VII.



Cabrera, A. L.: Latin America. ^4rd rifarcA K7, P/an< Unesco, 1955, p. 77-113, 3 figs.



Neth. Antilles not mentioned; only cursorily dealing with Venezuela.



Chateau, E. D.: Groepsvorming onder de straatjeugd van Paramaribo. (Groups formed by young men in the streets of Paramaribo). 7o* /, 1955, p. 179-184.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


54 BIBLIOGRAFIE Claudius Henricus de Goeje. W/G j6, 1956, p. 89-90, portr. excl.; p. 91-94.



_ 37. P- 4I-5O-Collier, W. A. & Amstelveen, W.: Die Blutgruppen der Bevlkerung von Surinam. Ko# /, 1954, P- 84-88.



Collier, W. A. & Tiggelman-van Krugten, V. A. H.: De vleermuizenlyssa in Suriname. (Rabies transmitted by bats in Surinam). Ko* j, 1955, p. 149-159-Coomans, H. E.): Aanleg van centrale catalogus eist noeste en zorgvuldige arbeid, ^mtgoe 22.III.1958, p. 3, 3 figs.



Coomans, H. E.: A survey of the littoral Gastropoda of the Netherlands Antilles and other Caribbean islands. Sltuftes /auna Curasao S, 1958, p. 42-m, fig. 16, pi. 1-16 excl.



Coomans, H. E.: Bibliotheken en lectuur op Bonaire, .dmi'^oe 16.II.1959.



Coomans, H. E.: Centrale Catalogus van de Nederlandse Antillen ...



Maand. BuW. Cm//. Cen/r. Cwr. 5, Aug. 1958, 3 pp. mimeogr.



Coomans, H. E.: Curacao en lectuur. Bewrs 24.X.1958. (Costa Gomez, M. F. da): De Studie van Mr. _. Beurs23(1), 26-28.III (3-5): 4(6). i9-IV.(io); y.V.(i3); 4-5(17-18), 19.VI.1956 (the end).



Costa Gomez, M. F. da: Dr. A. Kasteel's studie over de staatkundige ontwikkeling der Nederlandse Antillen. CAr 2, 1956, p. 65-73, 118-128.



Costa Gomez, M. F. da : Enkele aspecten van de uitzettings- en ontslagaffaire, fluws 24 (1), 25, 27.VI.; 2, 5, 13, 20, 27.VII.; 5, 8.VIII.1957 (10).



Costa Gomez, M. F. da: Onwettige benoeming ... tijdelijk Gezaghebber van Aruba. B 13.VIII.1957; 1.III.1958.



Cova, J. A.: Het proces en de terechtstelling van Piar. CAr /, 1956, p. 486-499. fig-Crowley, Daniel, J.: Bush Negro combs: A structural analysis. Fo* 2, 1956, p. 145-161, 20 figs.



Csecher, H.: The Moengo bam. SZ. 5,1957, p. 12-20, 7 figs.



Curacao is een attractie rijker: Restaurant Fort Nassau. Beurs 5.II.1959.



Curacao veroverd door de Engelse vloot, 1807 [Lcwdon Gosrette of Feb. 22, 1807]. CAr j, 1955, p. 34-38.



Curacaose Voetbalbond bestaat 35 jaar. Beurs 18.V.1956.



De Antilia ,.. Beurs 6.VII. 1954, P- *-3> 5 fy>s. 23.X., p. 3, figs.



De Antilliaanse autonomie onder een Venezolaans mes. Bears 30.I.1956, p. 1.



De Arubaanse aloe-industrie. Cr 75, 1953, /o p. 1-2.



De Bovenwinden, een ongebruikte bron ... .-imigoe 14.VII.1951, p. 1.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 55 Debien, Gabriel & Felhoen Kraal, Johanna: Esclaveset plantations de Surinam vus par Malouet, 1777. W/G 36, 1955, p. 53-60.



Debrot, I. C: De Antilliaanse Arbeidsregeling. Brs 20.II.1958, p. 4,8.



Debrot, I. C: Naar een Carabische gemeenschap. Beurs 6-7.IX.1957, p. 1. From tfoM. S/oa/A. MiwwiW. Aug. 1957-De economische ontwikkeling van Suriname in 1957. Econ. stof. ter. 4J, 1958, P- 739-741-Deed gouverneur Struycken wel verstandig? Af.Jott.Crf. 27.IV.1956. 21.IV.; 2.V.1956.



De Heer A. Jonkers over de ontwikkeling van de Antillen en Suriname.



Beurs 14.XI.1953.



De Heer W. van Eijk, oud-onderdirecteur van de CPIM/CSM op Bonaire overleden. Beurs 17.XII. 1956, p. 1.



De nieuwe kieswet bij de Staten ingediend, Bew 27.II.1958. 28.II; i.III.



De sociale werksters en haar verrichtingen. Tyd 4.1.1954, P- 2, '"_ De sociologie van het sam-spelen in Curacao. CAr /, 1956, p. 368-370.



De Spaanse versie van de verovering van Curacao door de Nederlanders. 1634 [from Wright: Nederl. zeevaarders Car. Zee, 1934]. CAr *_ *956. p. 136-143-De synagoge "Shaarei Tsedek" ingewijd. Zilveren jubileum van "Club Union". Beurs 19.II.1959, p. 1, 4, ill.



De Vereniging Surinaams Bedrijfsleven vijf jaar oud. W**6w. ita/ri//5-con/act 1955,12.



De vernieuwing van het vliegveld op Bonaire, fiewrs 27.VI.1955. Cwr j6, 1954, *4 P- 1-2; *9 P- 3. 6.



De Ver. Staten van Guyana? Beurs 7.III.1958, p. 9.



De Welvaartsplannen voor Bonaire en de Bovenwinden. Beurs 13.XII. 1956.



Dieten, Frater van [fr. Franciscus de Paula] : Nederlandse Antillen. ifa/A. ncyc/. Ot/oerf. Ouieru/ys ___, 1954, P- 222-229, 2 figs.



Dinther, J. B. M. van: Draagmieren in Suriname en hun bestrijding. (Leaf-cutting ants and their control). SL 6, 1958, p. 18-27.



Dinther, J. van: Levenswijze en bestrijding van slakken in de rijstvelden van Suriname. Meded. Lamtouif/io^ifscA. Gen< 22, 1957, p. 670-676, 3 figs.



Dirven, J. G. P.: De natuurlijke graslanden in Suriname. SL /, 1953, p. 269-272; 2, 1954, P- 13-16, 105-109.



Dirven, J. G. P.: Verbetering van grasland met geimporteerde grassoorten. (Improvement of grassland with introduced grass species). SL J, 1955. P- 3-37-








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


56 BIBLIOGRAFIE Dirven, J. G. P. & Glavimans, E. J. H. & Hendriks, J. A. H.: De onkruidvegetatie op gronden van de oude kustvlakte (Lelydorpplan). (The weed flora on soils of the old coastal plain). SL 3, 1955, p. 199-208.



DoNiciE C.ss.R., A.: De partikels sa en (<fe) go in de creolentaal van Suriname. W/G 36, 1956, p. 183-188, 191.



Doornbos-Wildeboer, E. J.: Nieuws uit het Johannes King Hospitaal. \ Nood Simai/t i.!?, 1957, P- 4-8. 4 figs.



Dr. David R. Capriles over de Openbare Gezondheidstoestand op het eiland Curasao. 1883. CAr. 2, 1956, p. 83-88.



Dusseldorp, D. B. W. M. van: Een gebiedsindeling voor Suriname. (Census units in Surinam). SL 6, 1958, p. 54-64, 3 maps.



Dijck, J. I. van & Ostendorf, F. W.: Het fermenteren van cacao. (Fermentation of cacao). SL J, 1955, P- 283-296, 336-347.



Dijck, J. I. van & Ostendorf, F. W.: Het wassen van cacao. SL 2, 1954, p. 239-252, 2 figs.



Dijk O.P., Leo D. van : Een eigen Antilliaanse clerus. CAr. j, 1955, p. 210-214.



Dijk, W. van; see: ScAa*e/s, 1958, S 29.



Een herleefde bacove-cultuur in Suriname? stvt Orgaan 26, 1955, p. 30-38. v -Een Jaarbeurs op Curacao. .Esrwn Orgaan 27, 1956, p. 16-22.



Een unieke verzameling oude prenten en kaarten van Curacao en Suriname [K. Vaandrager]. Beurs 6, 28.XI. 1950. 5.I.1951. Cur 72, 9.XII.1950. Possoa< ir, 1954, 5 P- "-13. 8 figs.



Eerste steenlegging van het Basiroeti-Hotel. Beurs 7.V.1954, p. 1, fig.



Einaar, J. F. E.: De Creolen in Suriname. Sftcusa /aaroeA J954, p. 106_ 112.



Elenbaas, C. M.: De bevolkingsgroepen van Suriname 1910-1953.



Weeft&er. Bedry/scon/ac/ 1954, p. 185-191.



Elenbaas, C. M.: Suriname en zijn buitenlandse handel. m. stof. br. 40, 1955. P- 896-897, 899.



Elenbaas, C. M.: Wat is een plantage? SL j, 1953, p. 298-301. p. soos, 96-102.



Elenbaas, C. M.: Werkeloosheid en immigratie. W*6er. BeoVtj/sconfoc/ 1954- P- 135. 140. p- 145-Elias, E.: Carabische contouren. OW 4*, 1955, 9 p. 14-17; 49, 1956, 2 p. 24-26, 3 p. 12-15, ill.



Ellis, J. W.: Britse en Amerikaanse invloeden in het Carabische gebied.



CAr j, 1955, P- 39~43-Ellis, J. W.: De ruimtelijke ordening en het vraagstuk der schadevergoeding bij rechtmatige overheidsdaad. CAr j, 1956, p. 555-559. i-j^_-








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 57 Ellis, Jan W.: Naar een vernieuwing onzer constitutie. CAr r, 1955, p. 215-223.



Emmanuel, Isaac Samuel: Jewish education in Curacao (1692-1802).



PkW. ^mt! /twsA /Ks<. Soc. 44, 1955, p. 215-236.



Emmanuel, I. S.: New light on early American Jewry. ^mf. /msA /4rcA. 1955. P- 3-64. 2 P'- excl.



Engels, C. J. H.: De culturele plaats van de Antillen in het Koninkrijk. (What does the Antilles contribute to the culture of the Kingdom of the Netherlands?). Ko* 1, 1955, p. 25-28.



Enkele beschouwingen over het probleem der vakverenigingen op de Nederlandse Antillen. CAr J, 1955, p. 53-61.



Ensing, Dorothea: Over jeugdzorg op Curajao. W/G J7, 1957, P- 212-218.



Evertsz, Ph. J.: Caraibisch tourisme. Cur 77,1955, aa p. 1-3, 5; 23 P-i-3-Evonius, Fr. M. & Martinus, Fr. M.: Ervaringen uit de eerste klas L.O.



CAr j, 1956, p. 447-45O-Exhibicion di nos Arte 2. Cur 16, 1954, 6 p. 5-6, 2 figs. ifeMtt 8, 10, 17.



II-I954-Felhoen Kraal, Johanna: Caribische letteren. (Caribbean letters).



W/G 35, 1955, p. 192-218.



Felhoen Kraal, Johanna: De wosuna als een vorm van samenwerking in het Koninkrijk. CAr j, 1955, p. 206-209.



Felhoen Kraal, Johanna: Libraries and archives for research in West Indian history. With an Appendix on a collection of Curasao plantation archives. W/G 37, 1957, P- 71-92, fig.



Felhoen Kraal, Johanna: Op zoek naar Indianen. W/G J7, 1957, p. 223-226, 2 figs, phot. excl.



Reviewing Ahlbrinck : O roe* oar /4tann, 1956, with new data from J. Michels.



Fens, J. J.: Oud-Gouveraeur Van Slobbef. CAr 2, 1956, p. 106-110, portr.



Ferrier, J. H. E.: Surinaamse onderwijsproblemen. 5/icu5a 4. P- 37-48.



Ferrier, J. H. E.: The organisation of education in Surinam. Cor. Comm.



BuW. 7, 1954, P- 125-127.



Ferrier, R. A.: Suriname. Economische notities. ScAafte/s S 27, 1957, p. 3-34, ill. (Fischer, Fred.): In het Rijk der Vissen. Pomoo/ j^, 1957, p. 133-135, 10 figs., col. cover excl.



Fort Beekenburg. Passaat jj, 1954, ^ P- *5"i7> 9 fig*-, cover excL ., Fresco, J.: Ruimtelijke ordening. CAr j, 1956, p. 394-398, fig. -"' '








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


58 BIBLIOGRAFIE Fros, J.: Filariasis in Suriname. Fo* j, 1954, P- 39~47-Gaay Fortman, B. de: Directeur J. N. du Fay. CAr 2, 1958, p. 374-376.



Gaay Fortman. B. de: (Review of) Buiskool, De staatsinstellingen van Suriname, 1954. W-TC 36, 955, p. 79-81. (Gele Koortsmuskiet bestrijding). Beww 13.XI.1951; 16.I.1952; 24, 26.IX; 13.XI.1953; 23.XI.1954; 7-IV; 3.11.XI.1955; 11.VIII.1956.



19. VII.1955.



Geneeskundige School, bron van medische onderwijsproblemen. De P/oeg 29, Feb. 1953, p. 3. 5, 7.



Geodetisch-astronomisch station Muizenberg ... Beurs 6.XII.1956; 8.III, 28.VIII.1957; 27.1.1959. N.io.Cr/. 9.III.1957.



Gesprek met een veelzijdige vrouw ... [May Henriquez]. Passaat j6, 1959. 3 P- 10-11,4 figs.



Geuns, L. van : Het Brokopondo-plan en de vestiging van een aluminiumindustrie in Suriname. cot. ste*. >er. 40, 1955, p. 906-907, 909.



Geijskes, D. C.: De invloed van de ritsen op het zoutgehalte van gronden zwampwater in de omgeving van Paramaribo. Geo/. mijtte. j6, 1954, p. 100-104, figs.



Geijskes, D. C: De landbouw bij de Bosnegers van de Marowijne. (Agriculture as applied by the Bushnegroes along the Maroni and Tapanahony Rivers). W7G 35, 1954, p. 135-153, map & 14 figs on 8 pp. excl.



Geijskes, D. C.: Het dierlijk voedsel van de Bosnegers aan de Marowijne. (Fishing and hunting by the Bushnegroes on the Marowijne-River). Fo* j, 1954, P- 61-83.



Geijskes, D. C.: Met de Oajana's op stap. Verslag van een reis naar de Litani (Boven Marowijne) in Suriname. Fo* 2, 1957, p. 193-300, (20) figs.



Reprint of a narrative of an expedition to the southern border of Surinam, published by the Dept. Landbouwproefstation Suriname in 1942.



Geijskes, D. C.: On the structure and origin of the sandy ridges in the coastal zone of Suriname. TydseAr. iVerf. v4ardr. Gen. 69, 1952, p. 225-237, fig. 1 and 3, fig. 2 and 4, 5 phot, on 4 plates excl.



Geijskes, D. C.: The zoological exploration of Suriname. Studies /auna Suriname j, 1957, p. 1-12.



Geijskes, D. C.: Zogeografie van Suriname. (The zoogeography of Surinam). JF/G 37, 1956, p. 18-24.



Geijskes, D. C. & Pain, T.: Suriname freshwater snails of the genus Pomacea. Studies /auna Suriname 7, 1957, p. 41-48, pi. 9-10 excl.



Geijskes, D. C. & Suchtelen, N. J. van: De koffiekanker in Suriname. (Coffee canker in Surinam). Ko* 7, 1954, P- 97-n. fig-Gezaghebber Wijs de Haseth ziet oplossing van Bonaire's problemen in aansluiting bij Eilandsgebied Curacao. Beurs 23.VI. 1955. 20.VI.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 59 Goeje, C. H. de: Enkele beschouwingen over de Indianen der Nederlandse Antillen en hun geestesleven. (A few considerations on the Amerindians of the Netherlands Antilles and their spiritual life). W7G 37, 1956. p. 25-40.



Goens, R. van: Grote belangstelling voor gronden op Sint Maarten.



Beurs 26.VI. 1956.



Gomez, da Costa; see: Costa Gomez.



Gonggrijp, H.: De landbouwontwikkelingsplannen van het TJP in verband met de rijstpositie van Suriname. ^Aw. Bedry/scontoc* 1955, p. 45-46, 51-52, 57-58.



Gonggrijp, J. W.: De geschiedenis van het djoekaschrift van Afaka.



O/>6owtti Sur., .Kersfwttmmw- J95#; reprint 7 pp., 2 pis.



Gonggrijp, J. W.: Some remarks on the Brokopondo Project. Po* r, 1955. P- 145-148-Gonggrijp, J. W.: The improvement of Guiana forest stands. Fo* a, 1956. p. 31-40.



GoRDijN-MooYBOER, M.: Padvinderij. SeAafo/s AM 30, 1956, p. 19-22.



GoRKOM, J. A. J. van: Partnership in a Kingdom [of the Netherlands].



Car #, 1955, P- I3-I33. *5*. *52. 4 fgs.



Gorsira, M. P.: Curacao: Niet alles is mogelijk zonder offers. CAr j, 1955, p. 127-132.



Goslinga, C. Ch. : Juan de Ampus, vredelievende Indianen jager. (Juan de Ampus, indiero pacffico). W/G J7, 1957, P- 169-187.



Goslinga, Cornelis Ch. : Kerk, Kroon en Cariben. (Iglesia, Corona y Caribes). W/G j6, 1956, p. 147-161.



Goudeket, M.: De Vrijzinnig-Israelietische Gemeente "Emanu-El".



CAr j, 1955, P- 152-160, 197-205.



Goudeket, M.: Het middelbaar onderwijs in de Nederlandse Antillen.



CAr j, 1956. p. 45I-457-Graaff, F. A. de: Indrukken van een koninklijke reis. OW 49, 1956, j p. 5-8, 4 figs. (Dec. 1955)-Groenendijk, H. L.: Prof. dr. R. A. J. van Lier... OW ^, 1955, 4 p. 17-18, 5 figs.



Grootens, C. G.: Het reclasseringswerk op de Antillen. CAr j, 1955, p. 177-180.



Gualbert, Fr. M.: Curacao en het B.L.O. CAr j, p. 462-467.



Haan, J. H. de: Ecologisch onderzoek ten behoeve van het Brokopondoplan in Suriname. (Ecological research for the Surinam River dam plan).



W/G 36, 1955, p. 18-31, fig.



Reviewing Schulz: Vergelijkend literatuuronderzoek inzake de consequenties van het "Combinatie-plan Suriname Rivier", 1954.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


1 60 BIBLIOGRAFIE Haan, J. H. de: Nomadische landbouw. SZ. 2, 1954, P- 4~^> fig-Hartog, J.: Bezoek aan het Flamingo-eiland. Bewrs 11, 13, 16, 18.VIII. 1954. u-Hartog, J.: Curasao, Aruba en lectuur. Beurs 28.XI.1958.



Hartog, Joh.: Deftig Philipsburg, joyeus Marigot. OW 50, 1957, 7 p. 19-20, 2 figs.



Hartog, J.: Het zout van Bonaire. Bews 4, 6.IX.1957.



Hartog, J.: Onderwijs op het eiland Aruba. Cif.IV. Meded. 29, 31.XII. 1955. P- 743-745. fig- ScAafce/s M4 20, 1956, p. 8-13, 3 figs.



Hartog, J.: Oranje en de Nederlandse Antillen. Beurs 11 (1), 12, 18, 20-22, 24.X.1955 (7). (8 parts).



Hartog, Johan : Publiciteit op Aruba. CAr 2, 1957, P- 171-180.



Hartog, Joh. : Tientallen nationaliteiten in de West. Bt/io/AeeA/wen 37, 1952, 2 p. 63-65.



Hartog, J.: Vijf jaren periodieken-productie op Curacao (1952-1956).



BfMrs 28.V; 14, 28.VI. 1957.



Haseth, W. G. de: Bonaire: tussen Scylla en Charybdis. CAr j, 1955, p. 140-144.



Have, H. ten : Bemestingsproeven met rijst in de Prins Bemhardpolder. (Fertiliser trials with rice in the Prins Bemhardpolder). SL 6, 1958, P- 3-17-Have, H. ten : De invloed van het tijdstip van de oogst op de kwaliteit van enkele rijstrassen. (Effect of date of harvest on the quality of some rice varieties). SZ. 6, 1958, p. 40-53, 4 figs.



Haverschmidt, F.: Notes on some Surinam breeding birds. y4r<ea 45, 1955, P- 137-144. 6 phot, on 3 pi. excl.



Heesterman, J. E.: A development plan [terna's "Onderzoek"] for Bonaire. Car jo, 1957, p. 171-173, 178.



Heesterman, J. E.: Fresh water can be made from the sea. Car. Comm.



BuW. , 1954, 2 p. 29-31, 34, 45.



Hkllinga, W. Gs. : Kansen voor het Nederlands in Suriname.



B/anc^uaW, 1958, p. 101-111.



Helman, Albert: Een proeve van Surinaams Nederlands. (The use of creolised Dutch for popular theatre). Ko* j, 1954, P- 89-96.



Helman, Albert: Slachtoffers van staatswaanzin. (The organisation of the Surinam leprosaria criticized). Fo# 2, 1956, p. 81_93.



Helsdingen, W. H. van: Aruba en de separacion. (Aruba's wish to secede). W7G J5, 1954, P- "3-*34- *955. P- 233-234-Helsdingen, W. H. van: Drie landen n Koninkrijk.



JSM *j, 1957, p. 7-48, ill.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


F'-BIBLIOGRAFIE 6l Helsdingen, W. H. van: Het statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. (The Statute of the Kingdom of the Netherlands). W7G 35, 1955, p. 182-191.



Helsdingen, W. H. van : Voorlopige balans over de uitvoering van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen. (Provisional survey of the application of the Island regulation in the Netherlands Antilles). W/G 35, 1954. P- 72-90.



Hendriks, J. A. H.: Problemen van de bevolkings-landbouw ten zuiden van Lelydorp. SL 2, 1954, P- 162-168.



Hendriks, J. A. H.: Selectie en herkomst van de boeren op het Lelydorpplan. SL 3, 1955, p. 233-239.



Hendriks, J. A. H. & Joosten, W. J. M.: De resultaten van een landbouwproeftelling in de omgeving van Lelydorp. SL 2, 1954, P- 21-35.



Hendriks, J. A. H. & Voorde, P. K. J. van der: Problemen van de bevolkings-landbouw ten Zuiden van Lelydorp. (Problems of small-scale farming south of Lelydorp). 2. Voorstel tot sanering van een gebied.



SL 3. 1955. P- 59-71. 4 *gs.



Henriquez, P. C.: Antillen centrum voor practische visserijbevordering ?



Beurs 59/6, 1953.



Henriquez, P. C.: lets over plantenteelt met en zonder aarde. CAr a, 1956, p. 19-28, 3 figs.



Henriquez, P. C.: Mogelijkheden en moeilijkheden van een Antilliaanse Welvaartspolitiek. CAr r, 1955, p. 23-27, 83-87.



Henriquez, P. C.: The Caribbean Commission I More matter with less art? CAr 2, 1958, p. 364-367.



Hermans, Hans : Culturele samenwerking tussen Nederland en de Nederlandse Antillen. CAr j, 1956 p. 245-258.



Hermans, Hans : Naar een Antilliaanse universiteit ? CAr 1, 1956, p. 305-313. Universiteit of Polytechnicum?, p. 476-479.



Hermans, I. J.: De moderne visserij in dienst van de mens. CAr 2, 1957, p. 307-310 Het aanpassingsprobleem in het Antilliaanse onderwijs. CAr /, 1955, p. 29-32.



Het Antilliaanse onderwijs. CAr /, 1956, p. 437-439. p. 440-467.



Het A.T.S. [Arubaanse Technische School] rapport. Cur j6, 1954, 7 p 2-3. 5-Het Curacaose landhuis. Pawaaf jj, 1954, 6 p. 15-17. 9 phot., cover.



Het Curacaos Museum jubileert. Tien jaren ... Beuw 5, 12.V.1958, ill.



Het daghet in het Westen. Ko* j", 1954, p. 3-10.



The purpose of Ka* Gu^an<i.



Het eiland Curacao of Kurassau. 1767. CAr J, 1956, p. 518-527, fig.



From: Hedendaagsche Historie of tegenwoordige staat van Amerika, II.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


62 BIBLIOGRAFIE Het gebruik van Surinaams hout. Surinaamse j4/mawa 1955, p. 250-271.



Het satelliet-waarnemingsstation op Santa Barbara. Possoo/ 75, 1958, 9 p. 2-4, 6 figs.



Het werk van May Henriquez. CAr j, 1956, p. 298-304, 5 figs.



Het wettelijk handels- en industrie monopolie doet zijn intrede op de Nederlandse Antillen. Beurs 3.V.1958, p. 1-3.



Hoedeman, J. J.: Rivulid fishes of the Antilles. S/wrfes /awna Curapao 5, 1958, p. 112-126, fig. 17-26, pi. 17 excl.



Hoe men het taalprobleem in het Antilliaanse onderwijs niet mag stellen.



CAr j, 1955, p. 63-67. 1956, p. 264-265.



Hoetink, H.: De Cura9aose intellectueel en zijn samenleving. CAr j, 1955, p. 19-22.



Hoetink, H.: De dissertatie van Dr. C. Ch. Goslinga [Emancipatie en Emancipator]. CAr j, 1956, p. 574-576.



Hoetink, H.: De Nederlandse Antillen en de toekomst. ri/'iscAr. Neo'. ^4aroV. Gn. 75, 1958, p. 219-229, 7 phot, on 6 pis. excl.



Hoetink, H.: Over de simadan. CAr j, 1956, p. 403-407. p. 479-481.



Hoff, B. J.: Lijst van geschriften van prof. C. H. de Goeje. W/G 36, 1956, p. 91-94- 37. 1956. P- 4i-Hoff, B. J.: The languages of the Indians of Surinam and the comparative study of the Carib and Ara wak languages. fit/Vfr. too/- /and- vo/AenA. jit, 1955. P- 325-349.



Hofwijk, J. W. (& Brenneker O.P., Vitus): Vis met de vissen. JKa*A. 7//ws/ra<t 90, 1956, 7 p. 4-8, 11 figs.



Hoger onderwijs. CAr a, 1956, p. 49-52.



Holthuis, L. B.: West Indian crabs of the genus Calappa, with a description of three new species. S/wdi /auna Curofao , 1958, p. 146-186, fig. 28-54-Honderd jaar K.N.S.M. Beurs 1.X.1956, p. 1-12.



Hotel Curacao Intercontinental ... Beurs 30.IX.1957; 12, 14.X.



Hotel "El Curacao" ... ,4migoe 14.VII.1954; 3.VII. Beurs 14, 22.VII. 1954. Beurs 25-27.I.1956.



Houten, H. R. van: Over de Carabische Commissie. CAr j, 1956, p. 34I-346-Husson, A. M.: Notes on the Primates of Suriname. S/udies /awna Suriname 1, 1957, p. 13-40, pi. 1-8 excl.



Hydroponics ... Beurs 12.IX.1956; 11.X.1957.



Industrialisation: The agricultural and forestry bases of industrial development in the Caribbean. Car. econ. review 5, Dec. 1953, 1/2, p. 20-58.



In memoriam Mgr. A. van der Veen Zeppenfeldt. Beurs 5.VII.1957, p. 1, 6, portr.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 63 International cooperation in Surinam, sabts participation in agricultural progress. Car 72, 1958, p. 12-16, 9 figs.



Ir. L. A. Fruytier, oud-gouverneur van Curacao, rechtvaardigt zich.



Bews 29.VI; 7.VII.1954. Po/*s*ran< 9, 23.VI.1954.



Jaarverslag ... Handel en Nijverheid over het jaar 1955. MoatufWod tfa<W Af*/. Cur. jo, 1956, 9 p. 1-5.



Jansen, A. G.: De Pers op Curacao. CAr a, 1957, p. 154-170.



Jongensstad Brakkeput. Beurs 16.VI. 1954, P- 2-3, 10 figs.



Jonker, F. P.: The genus Rhizophora in Suriname. ^4c/a 60/an. nmt/. 5, 1959, P- 58-60.



Jonker-Verhoef, A. M. E. & Jonker, F. P.: Notes on Marantaceae of Suriname. /Icto 60/an. neer/. 4, 1955, p. 172-182.



Jonkers, A.: De financile betrekkingen tussen Nederland en Suriname. c<m. stoi. er. 40, 1955, p. 901-903, 905.



Jonkers, A.: Economische samenwerking tussen Suriname en de Nederlandse Antillen. OW 4<S, 1955, 9 P- 9-"-Jonxis, J. H. P.: Voedingsproblemen op Curacao. CAr j, 1956, p. 275-278.



Joseph, W. G.: Kroniek van Suriname. OW 50, 1957, 5-5*_ I95&-Kaulesar Sukul, J. P.: Van Hindostan tot hindostaanse Surinamer.



S^tcusa /aartoeA J954, p. 115-134.



Keur, John Y.: The possibilities of the development of agriculture on the Dutch Windward Islands. CAr 2, 1958, p. 368-371.



Keur, John & Keur, Dorothy L.: "Man in the tropics", een nieuw studie-programma van de Columbia University. CAr 2, 1956, p. 9_11.



Kiewit, H. de: Een inleidende beschouwing over planologie. CAr j, 1956, p. 54I-546-Kock, N.: De geologie van Aruba. Beurs 18, 20.VI. 1953, p. 2, 5 figs.



Koelers, H. J.: Vogelleven op Cura9ao. ScAaAe/s AM 25, 1958, p. 13-16, fig. See: Aves. (Koninklijk bezoek aan De West). Beurs 18.X 5.XI.1955. De Wes/ 28.X.



I)e Tya" 3.XI. Cur 17, 42-4J. /Irufta sso ATetus j6, 23. Car 9, 1955, p. 58-61. OW 45,9. /4/g. i/a>Kfe/s&/a<2 15.VII, and other papers 15.X-8.XI. 1955-Kool, R.: De toekomstige binnenlandse afzet van de Surinaamse landbouw. SL 3, 1955, p. 48-53.



Kool, R.: Economische samenwerking binnen het Koninkrijk nieuwe stijl. (Economie cooperation within the kingdom of the Netherlands).



W/G 36, 1955, p. 32-45-Kool, R.: Het financile aspect der tropische ontwikkeling. SL 4, 1956, P- 34-39-Kool, R.: Kolonisatie van blanken in het Surinaamse Wageningenproject. (White settlers on the Wageningen project in Surinam). W/G J7, 1956. P- 25-40.



Kool, R.: Ontwikkeling van tropische gebieden. SL 3, 1955, p. 313-321.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


64 BIBLIOGRAFIE Kools, J. F.: De economische facetten van de busexploitatie in Suriname. con. staf. 6er. 40, 1955, p. 889, 891-892.



Koopman, Karl F.: Land bridges and ecology in bat distribution on islands off the northern coast of South America. i>o/uJtcm J2, Dec. 1958, p. 429-439, 2 figs.



Krger, J.: De weg van het Evangelie tot de Hindoes. GemeescAa j, 1953. 4 P- 10-15. P- 25-27-Kruseman, J. P.: Het verkeerswezen. (Communications between the three parts of the Kingdom of the Netherlands). Fo* j, 1955, Sta/uuf-MMmmey p. 49-52.



Kruijer, G. J.: Demografie van de Bovenwindse Eilanden. PF/G 36, 1955. P- 81-84.



Reviewing Tjon Sie Fat: Onderzoek ... Bovenwindse Eilanden, 1954-Kruijer, G. J.: Samenwerking Suriname en Nederlandse Antillen. OfP 49, 1956, p- 3-5. 4 figs-Kuyp, Edwin van der: De historie van het Bureau voor Openbare Gezondheidszorg in Suriname. (History of the public health service).



Va* 2, 1956, p. 109-116.



Kuyp, E. van der: De voeding van de Slaaf en de betekenis daarvan voor zijn nakomelingen. We< mancta/Wad 1958; reprint 20 pp.



Kuyp, Edwin van der : Mosquitoes of the Netherlands Antilles and their hygienic importance. 5<tfres /auna Curafao 5, 1954, P- 37~"4> *_>_ *4-23-Kuyp, E. van der: Yellow fever in Surinam. 7>o/>. gwgr. medictn* 10, 1958, p. 181-194.



Kwartsz, L. C.: Aruba: Wij zullen er heus wel komen. CAr j, 1955, p. 133-139 Lacourt, A. W.: Freshwater Bryozoa (Phylactolaemata) from Curacao, Aruba and Bonaire. S/urfies /una Cwrofao 6, 1955, p. 86-88, pi. 5 excl.



Langeler, J. E. T.: Drachtigheidspercentage en efficientie-getal bij de kunstmatige inseminatie van runderen in Suriname. SL 2, 1954, p. 55-60.



Langeler, J. E. T.: Paralytische rabies. (Paralytic rabies). SL 3, 1955, p. 184-193.



Lanjouw, J.: In memoriam prof. dr. A. A. Pulle. Zijn werk voor het botanisch onderzoek in Suriname en de Nederlandse Antillen. W/G 36, *955. P- 13-17. port. excl.



Lashley, L. A. G. O.: Het Koninkrijk is dood, leve het Koninkrijk. (Developments which have led to the new Statute of the Kingdom of the Netherlands). Ko* /, 1955, Stofuu/numiMr p. 12-16.



Latour O.P., M. D.: Het Sint Elisabeths Gasthuis op Curacao 1855-1955. (St. Elisabeth's Hospital on Curacao). W7G 36, 1955, p. 46-52.



Latour O.P., M. D.: Pater Joannes Stoppel. Zijn invloed op het werk van Prefect Wennekers in Suriname. //< A/tssieawA 33, 1954, P- 39~4.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 65 Leeuwenberg, A. J. M.: The Gesneriaceae of Guiana, .dcto fcu&n. w*/. 7, 1958, p. 291-444, 33 figs.



Leeuwin, W. A.: Suriname. Organisatie van het onderwijs. Kind en taal.



Kind en spel. ScAaAe/s S 2S, 1957, p. 3-6, 11-20, 3 figs.



Leussink, J. A.: Nematodes of the genus Ozolaimus in West Indian iguanas. S<tf /auwa Curafao S, 1958, p. 127-145, fig. 27.



Lichtveld, Leo: Schedelmetingen bij Indianen van Suriname. (Skull measurements in Surinam indians). Kar j, 1954, P- 111-113.



Lichtveld, Lou: Enerlei Creools? (One kind of Creole?). W/G J5, 1954, p. 59-71- P- I78-79-Lichtveld, Lou: (Review of) Voorhoeve: Voorstudies tot een beschrijving van het Sranan Tongo, 1953. fF/G 55, 1954, P- '74-I77-Lichtveld, Lou: "Rorac" en "Rac a Rac". Fo* j, 1954, P- 140-142.



Lichtveld, Lou: The social and economic background of education in Surinam and the Netherlands Antilles. Fo* 7, 1955, S/a<M/Mmm#r p. 35-48.



Lier, R. A. J. van: Cultuur en wetenschap in koninkrijksverband. (Cultural and social ties between the three parts of the Kingdom of the Netherlands). Fo* j, 1955, SWuuttiNwmn' p. 6-11.



Lincklaen Arrins, R. A. L.: De Landbouwvoorlichtingsdienst in Suriname. SL 2, 1954, P- 68-74.



Lincklaen Arrins, R. A. L.: Van Landbouwproefstation tot Departement van Landbouw, Veeteelt en Visserij. SL /, 1953, p. 228-233.



Linscheer, R.: Landbouwcoperaties in Suriname. SL 2, 1954, P- "~ 114.



Logemann, J. H. A.: (Review of) Ellis, Gorsira & Nuyten: De zelfstandigheid der Eilandgebieden, 1955. W7G 36, 1955, p. 72-78.



Maduro, A. J.: De taal Papiamentu en haar oorsprong, ^mtgoe 29, 30. VII.1955.



Marcuzzi, Giorgio : Tenebrionid beetles of Curacao, Aruba, Bonaire, and the Venezuelan Islands. Shufres /auna Curafao 5, 1954, p. 1-36, fig. 1-13, pi. 1-7 excl.



Martinus Arion, Frank : Lucila en Chris Engels exposeerden in Amsterdam en Rotterdam. OW 50, 1957, 4 p. 9-10, 4 figs.



Massink, H. R.: De luchtkaartering in het Tienjarenplan (ultimo 1956). (Aerial mapping and the Ten Year Development Plan). SL 5, 1957, p. 179-187, 5 figs.



Massink, H. R.: Weet U wat het Centraal Bureau Luchtkaartering doet ?



Foor 7Aoar j, 1959, 4 p. 1-2, 2 figs.



Mastenbroek, J. J.: Doel, methodiek en resultaten van de rijstveredeling bij het Landbouwproefstation. SL /, 1953, p. 273-275.



Mead, Giles W.: The western Atlantic jawfishes of the Opisthognathid genus Lonchopisthus. S/tfi5 /auna Surinam* 2, 1959, p. 104-112, fig. 41-42.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


66 BIBLIOGRAFIE Medisch Centrum op Aruba. Beurs 3.VIII.1956.



Meilink-Roelofsz, M. A. P.: A survey of archives in the Netherlands pertaining to the history of the Netherlands Antilles. PP/G J5,1954, P-1-38.



Meulen, J. G. J. van der : Beproeving van soja op de kleigronden van de jonge kustvlakte. (Soybean trials on clay soils in the young coastal plain).



SL 5, 1955, p. 240-267, fig.



Mey, H.: Bestendiging van de welvaart in de Nederlandse Antillen.



CAr 2, 1957, p. 202-214, fig. L. F. Jansen : Welvaartsbasis en welvaart, p. 304-306.



Meyer, W.: De economische betrekkingen tussen Curacao en Venezuela sedert 1815. CAr 1, 1955, p. 232-240; 1956, p. 279-286, 358-365. 511-517,568-573.



Meyer, W.: Koning Willem I en Curacao. CAr j, 1955, p. 115-126. p. 160, 165, 185, 189.



Michels, J.: De Dam en de boslandbevolking. Foor E/Aoar jr, 1958, 2 p. 3, 5- P- 4-5. gs.



Michels, J.: Indianen. Sftcusa /aarooeA J954, p. 84-103.



Michels, J.: Suriname's binnenlands bestuur. (The Surinam Districts).



Ko* 1, 1955, SWutt/numm;)' p. 73-78.



Monte, E.: lets over bouwvergunning en verkaveling. Moan<2o/a<f //atufe/ iVy't). Cwr. jj, 1958/1959. 6/7 p. 4-8.



Moon watch Station. Beurs 19.1.1957.



Moron, Guillermo: Un antecedente historico: Las Islas. / Afacwma/ (Caracas), Aug. 1954. _i-a f/m'ow (Curasao) Z900, 13.VIII.1954, P- 3-Netherlands Leeward Islands mentioned.



Mulder, G. C. A.: Het "ledige" Rijksdeel Suriname. co. s<o*. oer. 40, 1955. P- 883-884.



Na een jaar regeren. Cwr 17, 1955, 4S p. 2-3, 5.



Natuurwetenschappelijke Studiekring waarschuwt: "Plan-Brokopondo is stap in het duister", .d/g. i/and/s6/a<< 16.III.1956, p. 7. 1955: Het eerste autonomie jaar. Beurs 2.1.1956.



Nes, C. L. van & Schagen van Soelen, J. C.: De moderne prospector. sunn Orgaan 27, 1956, p. 35-38.



Nickerie vaart er wel bij. De rijst bracht welvaart in het land. De Tt/d 69, 19.XI.1952, p. 1-2; 70 p. 1-2, map, 7 figs.



Nolte, N. J.: Monumentenbescherming. Beurs 23.V.1952, p. 8.



Noodweer op Curacao en Aruba ... Orkaan "Hazel". Beurs 7_12.X.1954.



Nuyten, F. C. J.: Financile aspecten van de ruimtelijke ordening. CAr j, 1956. P- 547-554-Okhlers, E.: Zo werkt Domeinbeheer ... Beurs 17, 18, 24.VII.1957.



Om onze gemeenschappelijke toekomst. CAr j, 1956, p. 533-540. P- 541-559-








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 67 Onderwijsraad. CAr 2, 1957, P- 289-293.



Ontwikkelingen en perspectieven in de Ned. Antillen. Af./?otf.Cr<. 18-20, 27-28.XI.1957. B5, 7.XII.1957.



Ontwikkelingsplan voor Bonaire door Eilandsraadslid L. G. Gerharts.



Beurs 9.II.1956, p. 3.



Onze onderwijzersopleiding. Cur j6, 1954, J7 p. 3, 6, j p. 2-3, 19 p. 2-3, ao p. 5-6, 2Z p. 5-6. 74 p. 3, 5. i?./f. Ottfertvi/sfr/tui 3, 1954, P- 3*~34-Op bezoek bij luchthavenmeester Boom. Beurs 10.IV.1954, p. 2-3, 8 figs.



Oranjestad library ... moves to new quarters. j4rui>a sjo Atetw j6, 1955, J7 P- 4-5. 7. 9 figs.



O'Reilly, John : Flamingos at home. Rare color pictures taken in Bonaire by K. Mayer. S/>or& TY/usfratai, 7.III.1955, p. 16-20, 46.



Organisatievormen van het culturele leven in Suriname. (Some methods to organize the cultural development). Fo* 2, 1956, p. 49-55. Repliek van het C.C.S., p. 55-57.



Ostendorf, F. W.: Bibliografie der publicaties van prof. dr. Gerold Stahel. W7G 36, 1955, p. 9-12.



Ostendorf, F. W.: De ontwatering van de Cultuurtuinpolder door bemaling. (Drainage of the Cultuurtuin Polder by pumping). SL 5, 1957, p. 130-142, 2 figs.



Ostendorf, F. W.: Gerold Stahel, 29 Juni 1887 13 januari 1955. SL J, 1955. P- 1-7. portr.



Ostendorf, F. W.: Ons klimaat. SL j, 1953, p. 103-105, 291-297; 2, 1954, p. 9-12, 115-121, fig.



Ostendorf, F. W.: Uit de geschiedenis van het Landbouwproefstation.



SL j, 1953, p. 234-242.



Oudschans Dentz, Fred. : De naam van het land Suriname als geslachtsnaam. H^/G j6, 1955, P- 65-71. Aanvullingen ..., 37, 1956, p. 51-52-Oudschans Dentz, Fred.: Een Kapenaar als gouverneur-generaal van Suriname: J. F. de Friderici. (On J. F. de Friderici, governor-general of Surinam, born in the Cape Colony, 1751). Ko* 2, Dec. 1956, p. 165-176.



Oudschans Dentz, Fred.: Een welvaartsplan voor Suriname in 1770 voorgesteld door Gouverneur Jan Nepveu. W/G J5, 1954, P- 9*~94-Oudschans Dentz, Fred. : Grepen uit de geschiedenis van het onderwijs in Suriname in de 17e en 18e eeuw. (Flashes from the educational history of Surinam in the 17th and 18th century). W7G j6, 1956, p. 174-182. ;.._>-Oudschans Dentz, Fred.: Joodse kleurlingen in Suriname. W7G J5, 1954. P- 234-Overheid en "Zeebad". Cur r5, 1956, 25 p. 1-3. ./ ... ; > Ozinga, M. D.: Monumenten en monumentenzorg op Curacao. O./f.W.



Afed. 22, 1958, p. 42-44, 9 figs. Cur j6, 1954, P- 5~7- #*rs '9. 20.III.1954; 10, 13.II.1956.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


68 BIBLIOGRAFIE Pearse, Andrew : Education in the British Caribbean: Social and economic background. Ko* 2, 1956, p. 9-24.



Pengel, A.: De pers in Suriname. O..K'.H''.Meded.2o, 1956, p. 403.



Petten, J. van: Staatkundige en ambtelijke decentralisatie in Suriname. (The need of administrative decentralization in Surinam). Vo* 2, 1956, p. 101-107.



Plasmans, J. A. M.: Het Tienjarenplan voor Suriname. OW 4^, 1955, 9 p. 36-40, 2 figs.



Pos, H.: Christoffel. Vo* 2, 1956, p. 78-80.



Review of this new Netherlands Antillean periodical.



Pos, H.: Mijmeringen naar aanleiding van het proefschrift 'Antilliaans Procesrecht'. Ko* J, 1955, p. 185-192.



Reviewing Monte: /l<Woans ProcewecA*, 1955.



Pos, H.: Suriname als vluchthaven. (Surinam as a receiving country for refugees). Ko* 2, 1956, p. 2-8.



Pos, R. H.: De ontwikkeling der Westindische Rijksdelen onder het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. (The development of Surinam and the Netherlands Antilles under the new Statute). Fa* J, 1955, Sta/MMtoMmmer p. 3-5.



Pos, R. H.: Staatkundige aspecten van de nieuwe rechtsorde in het Koninkrijk. coi. s/a<. 6r. 40, 1955, p. 878-879.



Prado, F. A. del: Ziekten van de tomaat in Suriname. (Diseases of the tomato in Surinam). SL 4, 1956, p. 52-66, figs. (Prinses Beatrix op de Antillen). Ztewrs, ^mtgoe 2-15.II.1958.



Proefboerderij Wayacka. Beters 25.V, 18.X. 1954; 19.IV. 1955; 8, 22, 29.VIII.1956.



Protest tegen de slavenbevrijding, 1852. CAr _. 1955, p. 88-93.



Quintus Bosz, A. J. A.: Het recht van allodiale eigendom en erfelijk bezit in Suriname. (The oldest and commonest form of land tenure in Surinam).



Ko* j, 1955, 5/afuulnMmmr p. 79-84.



Quintus Bosz, A. J. A.: Middenstandslandbouw in de 18de eeuw. SL j, 1953, p. 121-123.



Raat, J. H.: De functie van het Middelbaar Onderwijs in Suriname.



ScAaAfc S 5, 1957, p. 7-10.



Radio Hoyer deed officieel intrede in Curacaose aether. ./Imigoe 11.III-. 1954. P- 2. Kg-Radioraad. CAr a, 1957, P- 293-296.



Reiningh, W. J. C.: De ontwikkeling van de dienst van de veeteelt. SL a, 1954. P- 36-38-Rklyveld, W. L.: Landbouwontwikkeling en landbouwvoorlichting in Suriname in de jaren 1904-1954. SL 6, 1958, p. 84-97.



Relyveld, W. L.: Mechanisatie van de landbouw in Nickerie. SL a, 1954, p. 75-84-








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 69 Renooij, D. C.: Het credietwezen in Suriname sedert de tweede wereldoorlog. con. sto*. ter. 40, 1955, p. 893, 895.



Rens, L. L. E.: Analysis of annals relating to early Jewish settlement in Surinam. Ko* z, 1954, P- 19-38.



Reijers, Marianne W.: Bibliografisch overzicht. Suriname en de Nederlandse Antillen. Tt/VfccAf. JVea\ ^lardf. Gen. 65-75, 1951-1958.



Reyne, A.: Ter herinnering aan prof. dr. Gerold Stahel en zijn werk voor de landbouw en het natuuronderzoek in Suriname. W/G 56, 1955, p. 1-8, port. excl.



Reynvaan, J. & Vos, L. de: Cassaveproducten. SL 2, 1954, P- 202-208.



Riemens, H.: Het Tienjarenplan als sociaal-economisch experiment.



Ecoi. sto/. 6er. 40, 1955, P- 882-883.



Roach, Eric : Ballad of Canga. Translation in Sranan Tongo by Albert Helman. Car. ^arteWy 4, Dec. 1955, p. 165-168.



Roethof, H. J.: Europese integratie en Overzeese Rijksdelen. Srtcwsa /aaroeA 1954, P- n-25.



Romer, C.: Beschouwing over ... Technisch Onderwijs in verband met de situatie van Curacao ... CAr j, 1956, p. 457-461.



Romer, Raul: De studie van het Papiamentu tot nu toe. CAr r, 1956, p. 347-349-Romer, Raul: Kleinburgerlijke studenten, communisten en Urbina.



CAr. j, 1956, p. 355-357-Reviewing Machado: / ^4sa/to a Curasao, 1932.



Romer, Raul: Taalonderzoek op de Nederlandse Antillen. CAr j, 1956, p. 262-264.



R(omondt), E. J. v.: Overdenkingen bij het Koninklijk bezoek. Cr 17, 1955. *r P- 1-2. g-Romondt, E. J. van: Volksgezondheidsproblemen. ScAaAe/s AM iS, 1956, p. 24-31, figs. (Ronde Tafel Conferentie). Beurs 19-21, 25, 26.V.; 1, 3, 4, 9, 12.VI.1954. .kmigoe 4, 5, 20.V; 3.VI. Cur r6, 1954, *_* -Democraat 28.V. Af../?o.Cr/. 26.V. (Kleine R.T.C.). Beurs 13, 16, 23, 27.1.1954. ^witgoe 11-13.I.1954.



Roo de la Faille, A. de : Op weg naar een nieuwe Nederlands Antilliaanse Luchtvaartwetgeving. CAr. 2, 1956, p. 116-117.



Rooy, C. C. de: De ecologische consequenties van het Brokopondoplan.



WeeA&er. BeaVy/scow/ac/ J955, p. 8, 16.



Rooy, C. C. de: De rijstpositie van Suriname. WeeAber. Berfry/sccmtec^ '955. P- 23-24. 29-30, 36-37-Rooy, Ren de: Letterkundig leven op Curacao. (Curacao letters).



Ko# r, 1955, Sto/MM<M>nmer p. 17-24.



Rossum, W. J. J. van: Aspecten van de Handel in het Caribisch Gebied. i/anaW A't/t/. Cr. /j, 1958/1959, 6/7 p. 11-14.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


70 BIBLIOGRAFIE Royen, P. van: The Podostemaceae of the New World III. ^4cto 6o<. neeW. J, 1954, P- 215-263, fig., 5 pi.



Samson, J. A.: De invloed van verschillende factoren op het bederf van citrusvruchten. (Effect of various factors on decay of citrus fruits). SL J, 1955. P- 3O6-3I2-Samson, Ph. A.: Aantekeningen over kunst en vermaak in Suriname vr 1900. (Notes on art and entertainment in Surinam prior to 1900). W/G 35, 1955. P- 154-165-Samson, Ph. A.: Geschiedenis van de Mettray te Lustrijk. (History of an early Protestant orphanage in Surinam). Fo* j, 1955, p. 160-164.



Samson, Ph. A.: lets over de Surinaamsche Scherpschutters Vereeniging.



W7G J7, 1957, P- 219-222.



Samson, Ph. A.: Mr. Leonard Metman in Suriname. W/G 36, 1955, p. 85-88.



Santos, Ergo de los: Slavernij en onvrije arbeid. CArx, 1956, p. 322-333.



_ P- 399-402. (Schroefwormvlieg bestrijding). Bewrs 25.VIII.1953; 18, 27, 30.III.1954.



Schijf, J. B.: Curacao en de haven van Willemstad. ScAaAe/s AM 19,1956, p. 7-13, fig.



Simon BoHvar op Cura9ao. 1812. CAr /, 1956, p. 372-379, 4 figs.



Simons, R. D.: A Tourist's Cameo of Surinam. TAe Bridge (The Netherl.



Insurance Comp. 1845, The Hague) /, Jan. 1959, j p. 29-33, 5 figs.



Simons, R. D.: El Dorado I en II en nog een. (There must have been at least three Eldorado's). Ko*2, Dec. 1956, p. 180-192.



Simons, R. D.: Het partikel sa in het Surinaams. W/G 35,1954, p. 166-170.



Simons, R. D. & Voorhoeve, J.: Ontlening van Nederlandse samenstellingen in het Surinaams. Pf/G 36, 1955, p. 61-64.



Smith, Lyman B.: Bromeliaceae of Suriname. /4c<a &o<. eer/. 5, 1956, P- 9O-93. 3 figs.



Snijders, W. J. J.: De invloed van de bouw van een stuwdam op het zoutgehalte van de Suriname-rivier. (Effect of a barrage in the Suriname River on the salt content downstream). SL 4, 1956, p. 22-26, graph.



Somermeyer, W. H.: Efficiency en Gouvernement. Cur r6, 1954, * 5- 4 p. 1-2.



Spoon, W.: Citroengras-olie of Lemongrass-olie uit Suriname. SL 2, 1954. p. 92-97-Spoon, W.: Onderzoek van Surinaamse cacao in het laboratorium. (Analyses of cacao beans). SL 4, 1956, p. 202-207.



Staargaard, J. A.: On igneous and metamorphic rocks and associated manganese-iron ores of Netherlands St. Martin. Proc. AT. Ned. -4A. We<., 8 55. 1952, p. 37-50, 2 figs., 4 phot, on plate excl.



Notes on the field relations by J. H. Westermann.



Stafleu, F. A.: A monograph of the Vochysiaceae IV. /Icte 6o<. eeW. J, 1954. P- 459-48O, 4 figs.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 71 Statius Muller, Wim : Enkele aantekeningen over de Antilliaanse dansmuziek. CAr j, 1956, p. 500-505.



Statius van Eps, L. W.: De academische vorming: een belangwekkend probleem op de Nederlandse Antillen. CAr r, 1955, p. 8-18.



Statius van Eps, L. W.: De sociaal-hyginische toestand op de Bovenwindse Eilanden. CAr j, 1955, p. 224-231, 4 figs.



Reviewing Tjon Sie Fat: On<2ertt>eA ... o;entwufce /an<2e, 1954.



Statius van Eps, L. W.: Exquemelin, zeerover en literator, 1666-1672.



CAr J, 1956, p. 408-417, 2 figs.



Statius van Eps, L. W.: Philip Herman Hartz f. CAr 2, 1957, p. 100-192. (Statuut). Bewf-s 6.II; 29.IV; i.V; 27.VIII; 4, 14.IX. 1954. De IPesf 5/9. .dmtgoe 29.IV; 1, 3.V. De Tyd 9, 16.VII; 24.VIII. Democraat 3.IX.



Cwr 16, 24, 33. Af..Ro.Cr/. 17.VII; 15.XII. {/fr.Niwfc/. 16, 17.VII; 15, 16.XII. Fo* j, 1955, p. 85-94.



Steen, L. J. van der: De radio-omroep op Curacao. O.K.W. Afeded. 22, 1958, p. 525-526. PTT edry/sftanden 20, 1959, p. 52-55.



Steenderen, F. van: Kroniek der Nederlandse Antillen. OIV 4*, 1955-51, 1958.



Steenderen, F. van : Nieuws en nieuwtjes van overal. CAr 2, 1957, p. 187-189.



Steenmeijer, F.: Het "Cultureel Centrum Aruba". ScAaAe/s AM 20,1956, p. 14-18. "Stichting ter bevordering van de geestelijke volksgezondheid op Aruba" opgericht. Beurs 14.V.1956, p. 2. (Sticusa). Beurs 21.XI.; 10, 13.XII, 1952; 28.1.1953; 17, 18.IX.1954; 14.Ill; 20.VI; 17.VIII, 1956. Cur J5, 1953, 2; j6, 1954, JJ. -dmtgoe 8.IX. 1954. Fry Afe<fer/auf 25.II.1956.



Stock, J. H.: Four new Tanystylum species, and other Pycnogonida from the West Indies. S/wdies /auna Cwrafao 5,1954, P- "5-129, *'g- 24-29.



Struycken, A. A. M.: Het Koningschap. CAr j, 1955, p. 101-106.



Suchtelen, N. J. van: Het bederf van ons Citrusfruit. SL 2, 1954, P- 61-67. (Suchtelen, N. J. van) : Kroniek. SI. J-5, 1953-1957.



Suchtelen, N. J. van: Ziekten van de cacao in Suriname. SL J, 1955, p. 18-19, 11 figs.



Suchtelen, N. J. van: Ziekten van de koffie in Suriname. (Diseases of coffee). SL 5, 1955, p. 297-305, 4 figs.



Sutmller, P.: Demodicosis bij geiten en varkens op Aruba. TyrficAr.



DiergetwesA. 52, 1957, 2 p. 42-47. 8 figs.



Sutmller, P. & Kampelmacher, E. H.: The occurrence of Salmonella among animals in Aruba. y4n<. i/an LeewwewAoeA 25, 1957, p. 207-217.



Symposium over de drie Guyana's [Kon. Inst. Tropen],... Bewr* 16.VI. 1954. > W( 16.VI. 1954. WeeAfter. Berfry/seontac* 7954, p. 92, 107, 111-112.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


72 BIBLIOGRAFIE Talsma, A.: Is kippenteelt mogelijk en lonend in Suriname ? N 5, I95i,4p. 4-12.



Terlingen, Juan: Lengua y literatura espafiolas en las Antillas Neerlandesas. Bo/etfn de F/o/ogta 9 (1956-1957), 1958, Universidad de Chile, p. 235-262.



Tervooren, E. P. M.: De financiering van het Tienjarenplan en de Nederlandse bijstand. (Netherlands financial contribution to the Surinam Ten Year Plan). Po* 7, 1955, S<a/auiammr p. 61-72.



The odd little isle of Aruba. /Irua ZTsso iVeu/s 75, 1957, P- 4~5- From .Reader's Diges/ Jan. 1957.



The steelband 'arrives', .4ru6a sso A/ews 74, 1953, 5 p. 4, 6, 8, 4 figs.



Try Ellis, W. C. de la : De December-rede van Hare Majesteit Koningin Wilhelmina. CAr j, 1955, p. 111-114.



Try Ellis, W. Ch. de la : Losse aantekeningen omtrent de Nederlandse Antillen. CAr 2, 1957, P- 192-197 (Castellanos), 233-239, 276-285, fig. (encomienda, repartimiento), 319-329 (Ojeda, Vespucci, Gigantes).



Try Ellis, W. Ch. de la : Oscar Louis Helfrich. Bmw 6.V.1958, p. 1.



Tuin, P. H. A.: De betekenis van het nieuwe Nutriculture-bedrijf voor de economie van Aruba. Beurs 12.II.1958, p. 2-3, 4 figs.



Turfboer, R. Geestelijke volksgezondheid. CAr j, 1956, p. 389-393. Enqute ... op Aruba, p. 424-426.



Tutein Nolthenius, A.: Getijmolens in Suriname. (Tidal mills in Surinam). H^/G 35, 1955, 12 figs, 8 of which on 4 pis. excl.



Verhoog, J. M.: De bodemgesteldheid van Suriname. SL j, 1953, p. 44-47-Viatte, Auguste: Les Antilles, _Encj/c/o^e'dJe de /'^m^Vt^ue Laltn, />o2t/i^ue, ^conomt^ue, cu//ure//e, Paris 1954, P- 283-308.



Antilles nerlandaises p. 303-304.



Vision de las bellas Antillas Holandesas. Aruba. Curazao. / Mundo (Ibague, Col.) jo, 8.VI.1954, "9 P- 12-13, 5-7, 17, ill.



Viswedstrijden op Bonaire. Beurs 21, 25, 27-29, 31.X.1958.



Vogelsang, A. W.: Lectuurproblemen in de Nederlandse Antillen. i?./C. Ondmvt/sMui JVed. ^n<. 6, 1958, p. 77-83.



Volhand, J.: Het eigen karakter der Hermhutterscholen. GemeicAa/> r, 1953. 4 P- 3-IO.



Volhand, J.: Problemen bij het onderwijs in Suriname. O./f.W. Afecfed. 22, 1958, p. 422.



Volkswoningbouw. Cur j6, 1954, *_?_ 35> -39-Voorde, P. K. J. van der: Het ritsenlandschap in Suriname. (The ridge landscape in Suriname). SZ. J, 1955, p. 194-198, 228-232, 280-282, 330-335. 4 %>_ Voorde, P. K. J. van der: Podzolen in Suriname. (Podzolic soils ni Suriname). SL ^, 1956, p. 45-51.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 73 Voorde, P. K. J. van der & Hooijsma, J.: Bodemgesteldheid en waterhuishouding op een savanneterrein. (Soil and water conditions in a savanna area). SL 4, 1956, p. 103-112, 5 figs.



Voorhoeve, J.: Het missionaire aspect van de bijbelvertaling. Leiiaj yaamerg. Ned. ZJi/e/genooiscAa/), Suriname 23.V.1957, *4 PP-Voorhoeve, J.: Kanttekening bij het artikel van Lichtveld: Enerlei Creools? W/G J5, 1954, p. 178._p. 59-71; p. 178-179.



Voorhoeve, J.: Paul Francois Roos (1751-1805). De Surinaamse plantersletterkunde uit de 18de eeuw. Z)e wtewwe Toa/^irfs 1955, P- 198-203.



Voorhoeve, J.: Structureel onderzoek van het Sranan. (Study of the structure of Sranan). W/G 57, 1957, p. 189-211.



Voort, P. P. C. H. v. d. : Sportvliegen op de Nederlandse Antillen. CAr 2, 1957. P- 297-3O3-Voous, K. H. An undescribed race of Coereba flaveola from Bonaire. 5<u<2ie; /auna Curasao 6, 1955, p. 83-85.



Voous, K. H.: De Nederlandse Antillen. De dierenwereld. ScAaAe/s AM 25, 1958, p. 1-12, 17-36, figs.



Voous, K. H.: Het ornithologisch onderzoek van de Nederlandse Antillen tot 1951. /Irdea 47, 1954, P- 34^-349-Voous, Karel H.: Origin of the avifauna of Aruba, Curacao and Bonaire. ^4cte AT/ Cottgr. /n/. Of., 1955, p. 410-414, 4 figs.



Voous, K. H.: The birds of Aruba, Curacao, and Bonaire. Studies /auna Curasao 7, 1957, p. 1-260, fig. 1, pi. 1-13 excl. (pi. 11-13 col.).



Voous, K. H.: The birds of St. Martin, Saba, and St. Eustatius. Studies /auna Curasao 6, 1955, p. 1_82, fig. 1, pi. 1-4 excl. (pi. 4 col.).



Vos, L. de: Bacovenjam. SZ. /, 1953, p. 287-290, graph.



Vos, L. de: De opslag van padi in Suriname. (Storage of rough rice in Suriname). SZ. 4, 1956, p. 133-139, 180-192, 208-225; 5. *957. P- '43-^54. 19 figs.



Vos, L. de : Een snelle droogmethode voor kopra. (A quick drying-method for coprah). SZ. 4, 1956, p. 119-122, graph.



Vries, E. de : Dr. Engels' plan voor een Universitair Centrum. Beurs 16.I.1956.



Vries, F. P. de: Enige aspecten der ontwikkeling van de Nederlands-Antilliaanse vertegenwoordiging in Nederland. (The development of the Neth. Ant. representation in the Netherlands). W/G 36, 1956, p. 165-173.



Vroon, L. J.: De plannen tot ontwikkeling van de landbouw in Suriname. con. s<o/. 6er. 40, 1955, p. 885, 887-888.



Vijftig jaren landbouwproefstation 1903-1953. SZ. J, 1953, p. 225-275, figs.



Waard, J. de: De economische bepalingen van het Statuut. (The articles concerning the economie relationships within the Kingdom of the Netherlands). Fb* j, 1955, Stotuutnummer p. 53-60.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


74 BIBLIOGRAFIE Waartoe dient al het geld uitgegeven aan propaganda, indien wij het typische karakter van onze binnenstad niet bewaren ? BMrs 2.IX. 1952.



Wagenaar Hummelinck, P.: Bibliografie. (Bibliography). HTG 55, 1954. p. 98-112; 1955, P- 235-242. 36, 1956, p. 208-224. 37. 1956. P- 61-68; 1957, P- 243-248. 3S, 1958, p. 119-127, 182-184. (nrs 20-26) Wagenaar Hummelinck, P.: Bij het overlijden van prof. dr. J. Boeke, mede-oprichter en oud-redacteur van dit tijdschrift. W7G 37, 1956, p. 1-4, portr. excl.



Wagenaar Hummelinck, P.: Caribbean tiger beetles of the genus Megacephala. Stofte* /auna Curafao 6, 1955, p. 89-125, fig. 2-22, pi. 6-9 excl.



Wagenaar Hummelinck, P.: Caribische beelden. I Huisje met wrijfsteen op Aruba. Ill Mourera fluviatilis, een sieraad van de Surinaamse vallen.



V Mensenfiguurtjes als rotstekeningen op Bonaire. (Caribbean pictures. I Hut with grinding stone on Aruba. II The Martello Tower on Barbuda.



Ill Mourera fluviatilis: a floral tribute to the Surinam rapids. IV The Old Dutch Church of St. Croix. V Rock drawings representing playful figures on Bonaire). W/G 36, 1956, p. 125-132, 15 figs, 14 of which on 8 pp. excl.



Wagenaar Hummelinck, P.: Een Carabisch Marien-Biologisch Instituut te Curasao opgericht. VoA6/a<Z Bt'o/ogen 35, July 1955, p. 114-116.



Wagenaar Hummblinck, P.: Het Arubaanse landschap heeft natuurliefhebbers veel te zeggen, ^migoe 12, 13, 16.VIII.1955, fig.



Wagenaar Hummelinck, P.: Rotstekeningen van Curacao, Aruba en Bonaire. Deel II. (Linear rock designs of Curacao, Aruba and Bonaire.



Part II.). PF/G 37, 1957, p. 93-126, 49 figs, 30 of which on 20 plates excl.



Including a reprint of A. L. Pinart, /4erfu sur /'f/e d'^rwia, ses Aa6t/ante, es an/t^utle's, 5*5 />e>og/y/>As, 1890; p. 122-126, planche 1-8. (Wagenaar Hummelinck, P.): The largest cave in the Antilles [Lago Colony Cave], .druia wo News j6, 1955, i p. 4-5, 7, map, 3 phot.



Wagenaar Hummelinck, P.: Twintig jaar Antilliaans Natuuronderzoek. ers 1.IV.1955, p. 17.



Walle, J. van de: Curacao: een inleiding tot de West. Sftcttsa /aar&oeA *95o. P- 120-139. (Walle, J. van de) : Muziek di zumbi op een oude Plantage. Beurs 8.IV. 1950. 3 figs-Walle, Johan van de: Islands in the Sun. TAe Bridge (The Netherl.



Insurance Comp. 1845, The Hague) j. Jan 1959, /, p. 8-14, 5 figs.



Waller, Th. : Uit de historie van de landbouw. De cultuur van bacoven voor export. SL 4, 1956, p. 141-147. (Wapen van Aruba). .4/*on<ftgngsWa<i ^ruba J955 JVo. 27. W/G 37, 1956, P- 51. fig-Wat is en hoe werkt de eilandelijke dienst sociale zaken. Beurs 6.IX.1957, p.6.








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


BIBLIOGRAFIE 75 Welke consequenties heeft stap Venezuela, territoriale wateren tot 12 mijl uit te breiden, voor Aruba? Sews 22.IX.1956, fig.



Welvaartsplan voorde Bovenwinden. Beurs 19.II., 23.II, 10.III.1954.



Werf, P. A. van der : Belevenissen in en rond een schuilhut. Passaat r6, Kerstnummer 1958, x p. 4-9, map, 7 col. phot., excl. col. cover.



Observations on the Cayenne Tern, at its famous breeding place on Curacao.



Werf, P. A. van der & Zaneveld, J. S. & Voous, K. H.: Field observations on the birds of the Islas las Aves in the southern Caribbean Sea.



6, 1958, p. 37-58, fig., 6 phot, on 3 pi. excl.



Wesenberg-Lund, Elise: Lesser Antillean Polychaetes, chiefly from brackish water, with a survey and a bibliography of fresh and brackishwater Polychaetes. S/udtes /anna Curasao 5, 1958, p. 1-41, fig. 1-15.



Westen, K. P. van: De oorlogsjaren 1940-1945. Suriname deed mee. (Various aspects of war-time activities. Surinam actively participated in the war). Ko* j, 1955, p. 165-178.



Westermann, J. H.: De geologische geschiedenis der drie bovenwindse eilanden St. Martin, Saba en St. Eustatius. (The geological history of St. Martin, Saba and St. Eustatius). W7G 37, 1957, P- 127-168, 11 figs., 16 phot, on 10 pis. excl.



Westermann, J. H.: De ontwikkeling van landbouw en mijnbouw op de Nederlandse Antillen. coh. sta/. 6er. 40, 1955, p. 923, 925, 927.



Westermann, J. H.: Natuur en landschap. 5cAaAe/s AM j#, 1956, p. 3-9, 3 figs-Westermann, J. H.: Notities over de natuurbescherming in Suriname en de Nederlandse Antillen. Mederf. ATe<ier/. Commissie intern. A/atawrftescA. T5> (9 PP-). 2 pis. excl.



Wezeman, A.: De Hindoe-vrouw in de zending. GemeenscAa/ j, (1953), 4 p. 15-25. p. 25-27.



Wilhelmy, Herbert: Curacao, Aruba, Maracaibo eine lwirtschaftliche Symbiose. j46A. ^4Aa<i. i?am/orscAung Larcdes^/. 2#, Hans Mortensen zu seinem 60. Geburtstag, 1954, p. 275-302, excl. map & 4 phot, on 3 pis.



Wilhblmy, Herbert: Die klimamorphologische und pflanzengeographische Entwicklung des Trockengebietes am Nordrand Siidamerikas seit dem Pleistozan. Die rde J954, p. 244-273, 3 figs., 8 phot, on 4 pis. excl.



Winkel, Nelly: Het probleem der tweetaligheid. CAr j, 1956, p. 506-508.



Winkel, Nelly : Het taalprobleem in het Antilliaanse onderwijs. CAr 7, 1955, p. 68-78. .^migw 1.XII.1953.



Winkel, Nelly: Over het kind en de school. CAr j, 1956, p. 440-446. (Wit-gele kruis I2| jaar). /Imigoe 6, 20.III; 20, 28.IV.1954. Bewrs 3.IV, p. 2, 3, 6, 17 figs.



Wit, H. de : Kroniek van Suriname. OW 47,1954 5- '957, 4-








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl





Bibliographie


76 BIBLIOGRAFIE Wit, Th. de & Gilst, W. J. van: Schadelijke waterslakken in rijstvelden. (Noxious water snails in rice fields). SZ. 3, 1955, p. 348-353.



Wolf, J. de: Doel en werkwijze van de Nederlandsche Heidemaatschappij en van haar dochterorganisatie in Suriname. (Aims and methods of the "Nederlandsche Heidemaatschappij" and of her daughter organisation in Surinam). SZ. 5, 1957, p. 155-161.



Wolff, Robert J.: Population description. Proposal for a fact-finding program providing for a social psychological description of the population of Surinam. Fo* J, 1954, P- 49~55-Wosuna). Many papers 20.X.1954; PFeeA&m'cA* 1954, p. 204.



Yrausquin, J. E.: Het nieuwe waterdistillatie project op Aruba. CAr 2, 1956, P- 57-61-Zaak Croes voor het Hof. Beurs 20.III.1958.



Zaneveld, J. S.: Enige algemeen voorkomende zeevissen in de Nederlandse Antillen. (Some well-known marine fishes of the Netherlands Antilles). H^ZG 37, 1956, p. 5-17, 2 col. plates excl.



Zaneveld, J. S.: Het Carafbisch Marien-Biologisch Instituut te Curacao.



Bewrs 20.X.1955. 15.IX.r956; 13.VI.1958. N.i?o.Cr/. 9.II.1957. 7urto* News 36, Dec. 1958, p. 284-285, ill.



Zaneveld, J. S.: Het Carabisch Marien-Biologisch Instituut te Curacao FaAWad Bio/ogrw j, Dec. 1956, J2 p. 6-16, 4 figs.



Zaneveld, J. S.: Het leven der zee rond Curacao. A/o/ww en TecAnteA 26, 1958, p. 197-201, 233-237, 11 figs., cover fig. excl.



Zaneveld, J. S.: Het leven der zee rond Curacao. Beurs 12.X.1957.



Zaneveld, J. S.: Het onderzoek der zee en de ontwikkeling der marienbiologische stations. CAr 2, 1956, p. 12-18, 2 figs.



Zaneveld, J. S.: Micro-atollen aan de kusten van de Nederlands Benedenwindse Eilanden in de kleine Antillen en hun ontstaan. CAr j, 1956, p. 265-274, 7 figs. p. 387.



Zaneveld, J. S.: (Vissen van de Nederlandse Antillen). Beurs 8, 22.II; 8, 22.III; 5.IV; 3, 24.V; 14.VI; 9, 31.VIII.1957; 9.I.1958; ill.



Zonneveld, J. I. S.: Luchtfoto-geografie in de West. 33ste Fa<:airiecursus geogr. Kon. Inst. Tropen 1954, p. 3-14, 2 figs.



Zonneveld, J. I. S.: Reizen in Suriname's binnenland. ScAaAe/s 55, 1955, p. 16-24. P- 3-15-Zonneveld, J. I. S.: Suriname's geologische geschiedenis. De kust. De kustvlakte. Bergen en heuvels. ScAaAe/s S 25, 1956, p. 3-23, 7 figs.



Zuylen, H. F. van: De Rekenkamer van Suriname. (The Board of the Auditor General). Ko* j, 1954, P- 114-122-








Nederlands West-Indische Gids

Samson, A.


nl

Hummelinck Wagenaar, P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


l^^T P. WAGENAAR HUMMELINCK STUDIES ON THE PHYSICAL ANTHROPOLOGY OF THE NETHERLANDS ANTILLES: I INDIAANSE SKELETVONDSTEN OP ARUBA EN CURACAO Van tijd tot tijd worden wij, door min of meer toevallige skeletvondsten, er aan herinnerd, dat de fysische antropologie van de Antillen nog slechts door zeer weinigen tot onderwerp van studie is gemaakt. De laatste tijd is het verlangen naar meer kennis van de prae-colombiaanse bewoners van de Nederlandse Antillen echter op opvallende wijze toegenomen. Dit is vooral duidelijk geworden door de oprichting van een Sectie van de "Natuurwetenschappelijke Werkgroep Nederlandse Antillen", welke zich ten doel stelt het archeologisch onderzoek daadwerkelijk te bevorderen. Gehoopt wordt dat in de toekomst, mede daardoor, belangrijke vondsten op dit gebied z kunnen worden behandeld, dat zij zo mogelijk ter plaatse door deskundigen kunnen worden bestudeerd, alvorens door andere belangstellenden te worden bekeken.



Willen wij echter komen tot een gedegen kennis van de vroegere bewoners van deze eilanden, dan zullen wij moeten overgaan tot het systematisch ontgraven van een aantal met zorg uitgezochte terreinen onder leiding van personen die de vondsten volledig tot hun recht laten komen. Men kan iets maar n keer opgraven, en de omstandigheden waarin een voorwerp wordt gevonden, zijn vaak van beslissende betekenis.



De eerste en tot dusver enige staiie welke aan skeletvondsten op de Nederlandse Antillen is gewijd, is een artikel over 'ScAieZ non Cwrapao <2 /4ra', dat door G. A. Koeze, cand. med., in 1904 werd gepubliceerd. Hierin vindt men een korte beschrijving van vijf, door Pastoor A. J. van Koolwijk verzamelde schedels n van Curacao en vier van Aruba welke, volgens de bewerker, wetenschappelijk van slechts zeer geringe waarde zijn. Bij een na-onderzoek, van de best-bewaarde twee 77








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


78 P. WAGENAAR HUMMELINCK exemplaren moest inderdaad worden vastgesteld, dat de conserveringstoestand van dit materiaal dusdanig is, dat er geen gegevens van enig belang uit kunnen worden verkregen.



De onderhavige toeerfe storfie over '/niiaanse sAefeft/on^sten o/> ^4ria en Cwrafao' geeft naast een historisch overzicht verslag van de opgravingen van A. D. Ringma, welke in 1950 hebben geleid tot het vinden van een achttal skeletten vijf op Curacao en drie op Aruba welke door J. Tacoma, arts, assistent aan de Afd.



Physische Anthropologie (Hoofd dr. J. Huizinga) van het Anatomisch Laboratorium te Utrecht, nader werden onderzocht.



Alleen de Arubaanse schedels bleken goed genoeg bewaard te zijn gebleven om te kunnen dienen als materiaal voor een meer vakkundige s^m^ic over '/n^'an s^e/e/a/ rewards /row -welke op dit artikel volgt. Nog vele vondsten zullen op een nauwkeurige wijze moeten worden bestudeerd, alvorens men in staat is op fysisch-antropologisch gebied iets van algemeen belang over de prae-colombiaanse bewoners van de Nederlandse Antillen te zeggen.



Bij het antropologisch onderzoek van skeletmateriaal uit de Antillen moet men de mogelijkheid voor ogen houden, dat dit resten kunnen zijn van niet alleen de oorspronkelijke indiaanse (= mongolode) bevolking, maar ook van negers of blanken. Op grond van bepaalde schedelkenmerken kan men echter met grote waarschijnlijkheid komen tot een rasonderscheid.



Zo is bijvoorbeeld het verloop van de naden van de schedel bij negers en indianen tamelijk eenvoudig; de naad slingert zich lang niet zo grillig als bij blanken. Beziet men een indianen (= mongolode) schedel van de onderkant, dan valt het op dat vr- en zijvlak van het jukbeen een bijna rechte hoek met elkaar maken; bij blanken is dit horizontale aspect van de jukboog meer 'gestroomlijnd'; negers zijn wat dit kenmerk betreft intermediair. De voorkant van de jukboog bij mongolen staat verder naar voren dan bij blanken en negers; de mongolen hebben hierdoor een 'platter' gezicht. Een ander typisch mongools kenmerk is het niet-ingedrukt zijn van het nasion (de grens tussen het voorhoofdsbeen en de neusbeentjes). De oogkas van een mongool is hoger dan die van een neger, en maakt daardoor een rondere indruk. De tandboog is bij de neger smaller dan bij de mongool. In de negerkaak is er ruim plaats voor alle gebitselementen; een derde ware kies, welke wegens plaatsgebrek niet kan doorbreken, komt bij negers practisch niet voor. Een typisch kenmerk van de meeste negerschedels is verder nog een sterke prognathie (het naar voren staan van tanden en kaak).



Is de rasdiagnose eenmaal gemaakt, dan kan men zich gaan afvragen tot welke onderafdeling de mensen behoorden waar-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAANSE SKELETVONDSTEN OP ARUBA EN CURASAO 79 van de betreffende schedels afkomstig zijn. Men gaat dan kenmerken vergelijken die zo min mogelijk door de omgeving worden benvloed. Bij het vergelijken van de schedels onderling moet men rekening houden met kunstmatige vervorming, en met veranderingen welke zich in de loop van de tijd binnen een bepaald gebied voordoen (migraties) en die welke zich binnen een bepaalde groep afspelen.



Het kan dus van belang zijn het skeletmateriaal te dateren.



Kan dit niet met behulp van nevenvondsten gebeuren, dan staan ons tegenwoordig ook andere methoden ten dienste, waarvan de i*C- methode wel het meest aangewezen lijkt om bij het Antilliaanse onderzoek te gebruiken.



Met deze C-veertien methode kan de absolute ouderdom van archeologische vondsten worden onderzocht door het bepalen van de hoeveelheid radio-actieve koolstof in de te dateren substantie. Tijdens het leven is de hoeveelheid radio-actief koolstof in alle weefsels gelijk aan die van de omgeving. Na de dood wordt geen radio-actief koolstof meer uit de omgeving opgenomen; de hoeveelheid in de weefselresten neemt daarentegen op een zeer regelmatige, van de omstandigheden onafhankelijke wijze af, met een halfwaardetijd van 5570 jaar. De hoeveelheid radio-actief koolstof in een dood object wordt daardoor tot een maatstaf voor de tijdsduur dat dit object dood is. Het meetbereik wordt bepaald door de gevoeligheid van de apparatuur en gaat thans reeds tot ongeveer 50.000 jaar. Deze bepaling is uiteraard niet gebonden aan beenderresten, maar kan ook worden uitgevoerd aan plantenresten (zoals b.v. houtskool). Zij is echter kostbaar en eist de opoffering van een vrij grote hoeveelheid materiaal; daarbij moet men bedenken dat reeds een kleine bijmenging van recente koolstofhoudende substanties (b.v. doordat de beenderen in watten zijn verpakt geweest, of zijn gelakt, geverfd of met gelatine behandeld) de uitkomst waardeloos kan maken.



De Opgravingen van Pastoor A. J. van Koolwijk In de tijd dat Pastoor van Koolwijk de drie Benedenwindse Eilanden archeologisch verkende in de jaren 1870 tot 1886 was er natuurlijk vl meer dan thans op dit gebied te vinden. In zijn eerste artikel over 'Z)e /rft'anen-Caraen, oors/>ronAe%'Ae ewoMers va Craftfo' zegt hij dat "De groote Indiaansche kampen, waarvan de sporen nog overal op dat eiland aanwezig zijn, bewijzen dat er op zeer vele plaatsen Indianen gevestigd waren" (1881, p. 58). Hij geeft hierin ook een beschrijving van zijn eerste schedelvondst in een oud kamp op de plantage Knip [aan de kust, benoorden Plaja Abao], welke hij naar het Museum in Leiden stuurde (Cat. serie nr 1403, no. 982).








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


80 P. WAGENAAR HUMMELINCK "Toen ik op zekeren dag na een zware regenbui een dier oude woonplaatsen der Indianen bezocht, ontwaarde ik in een ravijn op ruim een halven meter diepte boven den beganen grond een schedel, die er vrij gaaf uitzag. Ik begon aanstonds de aarde in den omtrek te verwijderen. Toen bemerkte ik dat de schedel zichtbaar was geworden door het verbrokkelen van een schuins geplaatsten schotel, waarvan ik nog eenige stukken aan beide zijden terugvond. Terwijl ik de aarde steeds meer weg nam, kwamen nog fragmenten van twee andere schotels te voorschijn, die met den eersten een dak over den schedel vormden ... Het bovenste gedeelte van het door die drie schotels gevormde dak was bijna met den beganen grond gelijk. Na de aarde van boven weggenomen te hebben, bevond ik dat de schedel perpendiculair in de groeve stond, met de hersenpan naar boven. Rondom den schedel (die spoedig geheel in kleine stukjes verviel) ontdekte ik andere beenderen, bijna gansch vergaan; ik herkende slechts een stuk van een opperarmbeen.



Onder den schedel bevond zich in horizontale ligging een vierde schotel, die met zijne breede randen het dak der drie schuins gestelde schotels ondersteunde, waaronder de schedel en de andere beenderen waren geplaatst geweest" (1881, p. 63).



Op 20 november 1880 kwam van Koolwij k voor het eerst op Aruba. "Al zeer spoedig zag ik in, dat Aruba, meer dan Curacao en Bonaire uit een oudheidkundig opzicht verdiende onderzocht te worden" schrijft hij in zijn mededeling over 'De Zwdtanen Ctfracn van Ac/ 7an</ ^4r6a' (1882, p. 222). "Bij gelegenheid van de invoering van de cochenilleteelt... zijn verschillende urnen, schedels en menschenbeenderen bevattende, in de indiaansche kampen te Santa Cruz en Savonet opgegraven" (1882, p. 224). Dit kamp van Santa Cruz lag "ten zuid-oosten van den Hooiberg.. en ten noorden en zuid-westen van de tegenwoordige R.K. kerk van Santa Cruz" (1882, p. 223). De omstandigheden waarbij een van deze schedels werd gevonden, worden ons medegedeeld in een reeds in 1891 door dr. C. Leemans samengesteld manuscript, dat eerst, na zijn dood, in 1904 werd gepubliceerd. "In Februar 1883 bemerkte ein Arbeiter der mit dem Pflanzen von Aloen beschaftigt war, als er kaum seine "Sjappi", eine Art Axt, in den Boden geschlagen hatte, dass er auf etwas Hartes stiess, was er mit dem zweiten Schlage zerbrach. Sobald Herr H. J. de Vries, R.K. Priester in Oranjestad, dies vernahm begab er sich mit seinem Amtsbruder, Herrn J. van Koolwij k zur Stelle, und wurde in deren Gegenwart constatirt dass der Arbeiter ein grosses Gefass zerbrochen hatte, das umgekehrt auf einem ebenso grossen und gleichfrmigen zweiten Gefasse stand, und ein menschliches Skelett berdeckte, das in dem unteren Gafasse in hockender Stellung, mit dem Angesicht gen Norden gewendet, begraben war. Mit grosser Vorsicht wurden beide Gefasse und deren Inhalt ausgegraben, das unterste unverletzt, das oberste in eine Menge Stcke zerbrochen, alles zusammen, mit den theils vermoderten Knochen des Gerippes, in der Wonung des Herrn de Vries untergebracht, in Verwahrung genommen, nachher sorgfaltig eingepackt und durch Vermittelung des Herrn van Kool-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAANSE SKELET VONDSTEN OP ARUBA EN CURASAO 8l wijk dem Reichsmuseum der Alterthmer zu Leiden als Geschenk geschickt". "Die Graft, in welcher die Gefasse standen, hatte eine Tiefe von fast 1.57 M.; die zwei Gefasse maassen 1,41* M. sodass sie sich nur 15 bis 16 c.M. unter der Oberflache des Bodens befanden ..." "Diese Entdeckung veranlasste weitere Untersuchungen und Nachgrabungen, die unter Aufsicht der Herren de Vries und van Koolwijk bewerkstelligt wurden ..." (p. 15). Zij vonden nog "grssere Urnen ungefShr derselben Form und alle zur Todtenbestattung bestimmt" (p. 16), en daaronder een drietal met een schedel en andere skeletresten als inhoud.



Drie van de vier Arubaanse schedels welke door van Koolwijk naar Leiden werden gezonden, waren afkomstig uit het 'kamp van Santa Cruz', waartoe ook behoorde het z.g. Urnenveld, ten zuiden van de Seroe Noka, waar in latere jaren door prof. J. P. B. de Josselin de Jong (1923) en prof. J. M. Cruxent (1953) opgravingen zijn verricht, en dat thans ook in toeristenkringen enige bekendheid geniet. Het is een terrein dat thans niet alleen sterk is afgespoeld, maar ook door het afgraven van zand reeds ernstig is gehavend, waarbij de arbeiders reeds menige mooie vondst hebben gedaan (bijv. in 1953 en 1958).



De vierde schedel had een geheel andere herkomst; deze heette afkomstig te zijn van de laatste der oorspronkelijke bewoners van het eiland, die omstreeks 1840 was gestorven. "Der letzte, ein gewisser Nicolaas Pyclas oder Pyklaas, der vor ungefahr 50 Jahren gestorben, wurde fr einen alten Indianer des echten Stammes gehalten, der die Sprache der ursprnglichen Bewohner Arubas verstand und auch deren Lebensweise und Gebrauche noch befolgte; ernahrte sich von Schnecken und Krautern und wohnte einsam in einer Htte. Von Gottesdienst wollte er nichts wissen, und zuletzt wurde er nicht weit von seiner Htte todt gefunden. Eine ziemlich alte Frau erzahlte dass sie als junges Madchen von 14 Jahren der Beerdigung des Leichnames beigewohnt hatte; man hatte den Leichnam ber einem Baumzweige hangend gefunden, den Zweig abgesagt, und den Todten auf demselben Platze begraben ... Da wurde von Herm de Vries, dem kath. Priester zu Oranjestad, der sich mit Nachforschungen in Bezug auf Pyklaas beschaftigte, der Schadel gefunden, nur mit Erde und Steinen bedeckt, und nicht eigenlich begraben, da der Boden zu steinig und hart war. Der Schadel wrde durch Vermittlung des Herrn van Koolwijk an das Reichsmuseum der Alterthmer zum Geschenke bersandt" (Leemans, 1904, p. 13).



Een beschrijving van de vijf, door van Koolwijk verzamelde schedels is samen met een inleidend artikel van Schmeltz 'for Samw/wngen aws iVi<&r/. Wes/mtfteM ni Swnam', en in aansluiting aan Leeman's verhandeling over '^/teriwmer ww Cwrafao, .<4ma' door G. A. Koeze, cand. med., gepubliceerd








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar. P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


82 P. WAGENAAR HUMMELINCK in de 'Bijdragen tot de Anthropologie, Ethnographie en Archaeologie van Nederl. Westindi', als 'Feestgave namens de Nederlandsche Regeering aan het XIV Intern. Amerikanisten Congres te Stuttgart aangeboden'. De omstandigheden waaronder deze schedels werden gevonden, zijn uit de aard der zaak niet anders dan zoals hierboven aangehaald uit de gepubliceerde geschriften van van Koolwijk en Leemans. Enkele aanvullingen zijn te vinden in de verhandeling over '77te ^raeco/wmiian anrf ear/y ^>os<co/miian afcortginaZ />o/>/a/j'on o/ ^4rwa, Curasao, and .Bonaire van de Josselin de Jong (1918, p. 54, 57-58), die de moeite heeft genomen de originele brieven van van Koolwijk, uit het archief van het Rijksmuseum van Volkenkunde, te bestuderen.



Enkele vindplaatsgegevens vinden wij ook terug in twee latere studies van dezelfde onderzoeker (1920, 1923), waarin aan urnbegravingsmethoden veel aandacht is gewijd.



Wij weten reeds dat de conserveringstoestand van de vijf naar Leiden gezonden schedels zeer veel te wensen overliet, en wij kunnen er ons dan ook nauwelijks over verwonderen als Koeze in zijn artikel over ScAtfe/ vo Cwrafao nd i4rw&a (1904, p. 21) schrijft: "Natrlich ist es ganz unmglich aus einer so kleinen Reihe von Schadeln, die dabei noch stark defect sind, anthropologische Resultate betreffs der frheren Indianerbevlkerung von Aruba und Curacao zu ziehen". Het lijkt hem echter duidelijk dat deze indianen "einen kleinen, sehr gracil gebauten Schadel hatten, den sie sehr oft knstlich deformierten", terwijl "fr die normalen ... die Mesocephalie der Typus gewesen zu sein scheint".



De eerste schedel (Serie '1403, No. 982 Curacao, Westpunt') is die welke op een schotel liggend werd gevonden, terwijl er drie andere schotels als een dakje omheen gebouwd waren (een z.g. secundaire begraving 1. Een beschrijving van de vondstomstandigheden vindt men ook in een brief van van Koolwijk, gedateerd 20 mei 1879, welke, in het Engels vertaald, door de Josselin de Jong (1918, p. 57-58) is gepubliceerd.



Het was een "Sehr stark verwitterder, ganz zerstckelter Schadel, der fr die Untersuchung nur sehr geringen Wert hat. Mittelst Gyps ist er wieder in seine urspriingliche Form gebracht, aber begreiflicher Weise sind die Maasse und die anthropologischen Charaktere jetzt nicht genau anzugeben. Vom Gesicht ist gar nichts erhalten, vom Schadeldach nur einzelne Stcke" (Koeze, p. 19).



De reconstructie is kennelijk gemaakt door iemand met een geringe anatomische kennis en stellig geen 'ursprngliche Form'. Toch heeft Koeze Men kan van een secundaire begraving spreken, als het skelet (of delen ervan) na disarticulatie wordt bijgezet.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar. P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAANSE SKELETVONDSTEN OP ARUBA EN CURASAO 83 de meetpasser ter hand genomen en komt met de volgende maten: "Grsste Lange 290? Grsste Breite 154? Langen brei tenindex 77.0". De waarde voor de grootste lengte is waarschijnlijk een drukfout voor 200; dit klopt met de gegeven index, en een nieuwe meting gaf 202 mm. Gezien de grote onbetrouwbaarheid van de reconstructie kunnen de door Koeze voor deze schedel gegeven maten beter uit de literatuur verdwijnen. Van het geslacht van deze schedelresten is weinig te zeggen. Het in de tabel van Koeze (p. 22) aangegeven <J teken moet waarschijnlijk worden verwisseld met het '$ ?' uit de volgende kolom.



De tweede schedel welke Koeze beschrijft ('No. 316a Aruba, Wald von Savonet') is die van Pyclas. "Dieser Schadel ist der bei weitem am besten erhaltene. Es fehlt der grsste/Teil des Gesichtes" (p. 19-20). Koeze geeft een vrij uitvoerige beschrijving met een-en-dertig maten. Tacoma vond: grootste lengte 171, grootste breedte 134, basion-bregma hoogte 135, schedelindex 78,4 en 'mean height' index 88,5. De schedel is dus mesocraan en hoog, en past wat dit betreft dus wel in het kader van het Canashito-materiaal, dat in het artikel van Tacoma wordt beschreven. De schedel is met zekerheid niet gedeformeerd. De leeftijd kan op omstreeks 50 jaar worden geschat.



De drie overige schedels welke door Koeze van Aruba worden vermeld moeten, te oordelen naar de beschrijving, in een zeer slechts conservatietoestand zijn geweest; deze maten werden dan ook niet gecontroleerd. Twee ('634 Aruba, altes Indianer Lager Vera Cruz' en 633, met dezelfde aanduiding, waarmede wel Santa Cruz bedoeld zal zijn) "befanden sich in einer Urne" (p. 19). Zouden zij beide in n urn zijn aangetroffen, dan was hier sprake van een secundaire begraving; in het andere geval zou het een primaire begraving kunnen zijn geweest.



De laatste schedel, no. 320a, was afkomstig uit het primaire urngraf te Santa Cruz, dat "am 2" Februar 1883 durch einen Knaben ... mit seinem Sjappi (Spaten) beim Umgraben des Bodens ... war entdeckt". (Koeze, p. 19). Deze wijze van begraving was, volgens de Josselin de Jong (1918), nog tot in het begin van de 19e eeuw in zwang. Het lijk werd in hurkhouding in een urn geplaatst, het hoofd stak eruit en werd met een tweede urn afgedekt.



Twee van de laatste drie schedels (634 en 320a) waren gedeformeerd, waarschijnlijk in voor-achterwaartse richting. breedte Schedehndex = x 100. lengte Basion-bregma = afstand bregma (punt waar beide wandbeenderen en het voorhoofdsbeen elkaar raken) tot basion (voorrand achterhoofdsgat). basion-bregma Mean height = ,-r_^ __r _- x 100. V (lengte + breedte) Mesocraan is een schedel welke tussen 'lang' (dolichocraan) en 'rond' (brachyeraan) in staat; zij heeft een schedelindex tussen 75 en 80. Over dolicho- resp. brachycephaal wordt gesproken als men de index van het hoofd bedoelt, dus gemeten aan levende personen.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar. P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


84 P. WAGENAAR HUMMELINCK De Opgravingen van A. D. Ringma Na Pastoor van Koolwijk is Ringma toentertijd werkzaam in de verkeerstoren op het vliegveld van Hato de eerste geweest die door het verzamelen van skeletresten bewust getracht heeft onze kennis van de voorhistorische bewoners van Curacao en Aruba te vergroten. Op het eerste eiland vond hij, in januari 1950, oude graven bij de abri, waarin hij een half jaar tevoren de relifs van Hato had ontdekt. Op Aruba groef hij met veel succes aan de voet van de Seroe Canashito, in november van hetzelfde jaar.



Hoewel de eerste vondsten de meeste indruk maakten mede doordat leden van de "Natuurwetenschappelijke Werkgroep" aan het opgravingswerk deelnamen waren de resultaten bij de Seroe Canashito wetenschappelijk van meer belang, omdat alleen van deze vindplaats de schedels z goed bewaard bleken te zijn, dat er betrouwbare metingen mogelijk waren.



De vindplaats-aantekeningen welke men bij de thans volgende bespreking van deze vondsten aantreft, zijn letterlijk overgenomen uit een losbladig schrift waarin Ringma zijn archeologische waarnemingen neerschreef. Ook de schetsen welke de houding van de skeletten op een zo treffende wijze in beeld brengen, zijn afkomstig uit dit schrift dat aan schrijver ter hand werd gesteld vrdat Ringma als piloot vertrok naar Nieuw Guinea, waar hij 16 november 1957 bij een vliegtuigongeluk het leven liet.



Nadat Ringma op verscheidene plaatsen aan de voet van de steile rand van het kalksteenterras van Hato, op Curacao, rotstekeningen had ontdekt, en op enkele plaatsen schelphopen en potscherven welke wezen op een meer dan terloopse aanwezigheid van de voormalige indiaanse bewoners van het eiland, kon hij de verleiding niet weerstaan om bij enkele abris welke voor dit doel niet ongeschikt waren, de spade in de grond te steken, als proef voor een eventueel later op te zetten wetenschappelijk onderzoek. Hij vond al spoedig de resten van vijf personen, die niet in urnen waren begraven. De conserveringstoestand der skeletten die #afo-J, 2, 3, 4 en 5 werden genoemd was zeer slecht. Met veel zorg werd echter nog van allerlei geborgen, terwijl van de begraafhouding nauwkeurige schetsen werden gemaakt Hato-i werd op 6 jan. 1950 ontdekt, bij de plaats waar Ringma enkele maanden tevoren, behalve enkele tekeningen, ook in verweerde druipsteen gehouwen figuren had gevonden. "De bodem ter plaatse bestond uit mulle, zwarte aarde, waarin vuurresten, bestaande uit houtskoolfragmenten en as. 50 a 60 cm diep begon een laag lichtbruin zand met veel grote stenen. Op deze laag rustte het








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar. P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAANSE SKELETVONDSTEN OP ARUBA EN CURACAO 85 skelet. Bij het graven werden ook veel schelpfragmenten en slakkenhuisjes (Cerion uva) gevonden. De laatsten ... stonden waarschijnlijk niet in verband met het graf. In de nabijheid, in hetzelfde abri, werden nog talrijke scherven, van aardewerk gevonden, alsmede schelpen, beenfragmenten, etc. ... Het skelet zelve was zeer broos, vooral de schedel, waarvan slechts het schedeldak, een jukbeen, een wandbeen, een bovenkaak fragment, 3 kiezen en een tand werden gevonden. Borstkas en bovenste ledematen waren gaaf en vrijwel compleet, op de hand- en vingerbeentjes na.



Bekken en onderste [ledematen] bros, doch vrij compleet (op voeten na)". "Het skelet (zie schets en foto's) lag in de langsrichting van het abri ...



Het hoofd opzij, met het gezicht naar de daglichtzijde, overigens op de rug, armen gevouwen op de borst, knien licht gebogen".



Fig. 1. De begraafhoudingen van drie indiaanse bewoners van Curacao.



J/ato-j, een kind van 9-14 jaar; //-J, waarschijnlijk een man, ouder dan 40 jaar; H-5, een kind van omstreeks 5 jaar. Tekeningen van A. D. Ringma.



Fig. 1. Burial attitudes of three former Amerindian inhabitants of Curac.ao.//-J, a child, 9-14 years old; //-J, probably a male, over 40 years old; Z/-5, a child, about 5 years old. Field sketches by A. D. Ringma. "Verder vertoont de positie der beenderen nog enige merkwaardigheden: 1. Op de plaats, ... nabij de linker elleboog waren een aantal beentjes, die klaarblijkelijk van een voet waren. 2. De kuitbenen lagen in de aangegeven plaats nabij de dijbenen.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar. P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


86 P. WAGENAAR HUMMELINCK 3. [Elders] . lagen verschillende been fragmenten. Enkele hiervan behoren mogelijk tot de voeten. Herkenbaar waren een onderkaakfragment en een deel van een rechter bovenarm. In verband hiermee wordt er aan herinnerd dat het bovenarmbeen van het skelet reeds compleet was (hoeweide onderkaak zoek was). Deze beenfragmenten zijn op foto... zichtbaar aan de rand van het graf. Verder zij opgemerkt dat op de foto's het rechter opperarmbeen omgekeerd voorkomt. Dit is waarschijnlijk een vergissing ... bij het uitgraven en terugleggen hiervan gemaakt. Hetzelfde geldt voor de los liggende rugwervel. De lengte der lineaal in de foto's is 15 engelse duimen. De lengte van het skelet in de oorspr. positie is 1,23 meter van de top der schedel tot de onderkant der scheenbenen (geen voeten).



De beentjes op het bord ... [op fig. 6-7 zichtbaar] zijn bij de linker elleboog gevonden voetfragmenten, en de handbeentjes, tussen de borstkas uitgevist".



Bij het onderzoek van deze skeletresten van //ato-j werden de volgende opmerkingen gemaakt: 1. Het skelet is vrijwel compleet. Van de schedel is echter alleen de schedelkap aanwezig. 2. Aangezien de groeischijven van de pijpbeenderen nog niet verbeend zijn, kan de bovengrens van de leeftijd op 14 jaar worden gesteld. De bij het skelet gevonden gebitselementen maken een nadere leeftijdsbepaling mogelijk: uit de onderkaak een eerste kies (Mi) waarvan bekend is dat hij doorbreekt in het 6e levensjaar, en twee voorkiezen (Pi en P2), die dit doen in het 9e jaar; uit de bovenkaak een eerste snijtand (I') doorbrekend in het 7e jaar. Dit geeft dus 9 jaar als benedengrens van de leeftijd. 3. Het achtervlak van de enige aanwezige snijtand vertoont een verdikking van beide zijranden, waardoor het geheel een schoffelvormig aanzien krijgt. Deze 'shovel-shaped incisors' (zie ook het gebit van CanasAiVo-r, blz. 103) komen tamelijk veel voor bij mongolen, tot welke groep de indianen behoren. 4. Ringma wijst er in zijn beschrijving op dat de skeletdelen afkomstig kunnen zijn van meer dan n individu. Het is echter mogelijk dat de botten welke bij de linker elleboog gevonden werden, de uiteinden van opperarmbeen, spaakbeen en ellepijp zijn, die nog niet met de rest van de genoemde pijpbeenderen zijn vergroeid. Overigens werden bij het als f/a/o-z verpakte materiaal inderdaad meer voetbotjes gevonden dan van n individu afkomstig kunnen zijn. De in overmaat aanwezige beentjes waren van een volwassen persoon. 5. De lange pijpbeenderen behoren alle tot n skelet; een extra bovenarm werd niet bij het verpakte materiaal gevonden. 6. De gegevens, verkregen uit metingen van de schedelkap zijn ongeschikt voor vergelijkend onderzoek, in verband met het feit dat dit fragment post-mortaal is vervormd.



Als vergelijkingsmateriaal zou de schedel bovendien, in verband met de leeftijd, niet veel waarde hebben. /_a/0-2 "was het individu waarvan vele fragmenten werden gevonden in hetzelfde abri als no 1, echter verspreid over een oppervlak van enige tientallen m*".



Z/-2 was in het onderzochte materiaal vertegenwoordigd door een twintigtal kleine schedelfragmenten en beensplinters.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAAN SE SKELETVONDSTEN OP ARUBA EN CURASAO 87 o-j werd op 24 mei 1950 opgegraven, "in een klein, zandig abri... enige meters naast dat waar ... het skelet Hato no 1 werd aangetroffen ... Skelet no 3 was in nog vl slechtere toestand ... De enige onbeschadigde eenheden waren wat hand- en voet beentjes en n wervel. Door de door en door verpulverde toestand van het skelet bleek het noodzakelijk, de brokken aarde en beenresten voorzichtig te verwijderen en thuis behoedzaam te ontleden. Hierdoor bleek het niet mogelijk foto's van het geval te maken ... De buitengewoon slechte toestand in aanmerking genomen, werd van de schedel vrij veel geborgen; alles echter in fragmenten". "De bodem was lichte aarde en zand, blijkbaar dezelfde laag die bij Hato no 1 op 50 cm werd aangetroffen, doch hier aan de oppervlakte voorkwam.



Dit komt waarschijnlijk omdat dit abri praktisch geen beschutting bood ... waardoor zich geen bovenlaag vormde". "Het skelet lag in opgevouwen houding, de knien voor de borst, de handen onder de kin. Verder op de linkerzijde en het hoofd naar het Oosten, zodat het met het gezicht naar de rots lag. De lengte van de top der schedel tot zitvlak was ongeveer 75 cm. Verder lag het hoofd ongeveer 20 cm hoger dan het bekken (hoofd 30 cm en bekken 50 cm onder het oppervlak". "Van het lichaam bleek niets te redden, van de schedel werden aanvankelijk hogere verwachtingen gekoesterd, totdat bleek dat de steen die het skelet tot hoofdkussen diende, de onderzijde der schedel geheel verbrijzeld had en er ingedrongen was. Toch werden diverse flinke fragmenten geborgen, waarvan waarschijnlijk nog wel een en ander in elkaar gezet kan worden". "In tegenstelling tot Hato 1, werden geen onregelmatigheden in de positie der skeletdelen vastgesteld". "Uit vergelijking van no 3 en no 1 kan worden opgemerkt: 1. De onderste ledematen zijn van praktisch dezelfde afmetingen ... 2. ... de armen ... zwaarder van bouw ... 3. Ook de ribfragmenten van no 3 hadden een grotere doorsnede dan die van no. 1. Lichaamslengte ... zal waarschijnlijk niet groot zijn (1.50 a 1.60 m?)".



Tacoma kon uit de verzamelde schedelfragmenten een horizontale omtrek reconstrueren. Hij vond aldus een lengte van 174, en een breedte van 134 mm, waaruit een schedelindex van 77 kan worden berekend. Dit betekent dat de schedel mesocraan is, en dus wat deze horizontale schedelvorm betreft evenals de Canashito-schedels, zou passen in de door Imbelloni als 'Amazonid' beschreven groep (zie blz. 91).



Het betreft hier de resten van een tamelijk oud individu; de naden om het bregma waren verbeend, hetgeen wijst op een benedengrens van de leeftijd van 40 tot 50 jaar.



Van //ato-^ werden slechts "een dijbeen en fragmenten van scheenbeen en kuitbeen gevonden ..." op ongeveer 60 cm afstand van het hoofd van //-j.



Het tot //-4 behorende materiaal bestaat uit enige fragmenten van pijpbeenderen, enkele kleine schedelfragmenten, en enkele ribfragmenten. Het dijbeenfragment toont aan zijn achterzijde een robuuste crista femoris (lijst aan de achterzijde van het bovenbeen waar een groep beenspieren is aangehecht), wat doet vermoeden dat dit het skelet van een man zou zijn. //a/o-5 werd op 15 juni 1950 opgegraven "in een abri, enige meters ten








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


88 P. WAGENAAR HUMMELINCK W." van //-j. "Het skelet, dat in los zand op een zeer droge plaats was begraven, verkeerde in uitstekende conditie. Des te jammer-der dat de schedel niet aanwezig was. Daar wl de onderkaak, en zelfs een snijtand ... werden gevonden, bestaat er totaal geen twijfel, of het graf was geschonden.



Het skelet lag in opgevouwen houding, praktisch precies als no. 3. Het lag in een zanderige hoek van het overigens steenachtige en harde abri, op een diepte van 40 cm ... Het bleek spoedig een kind te zijn, waarvan de leeftijd (naar het gebit in de onderkaak) vastgesteld werd op 6 jaar. De lichaamslengte in opgevouwen postuur moet ongeveer 50 cm geweest zijn.



Opgemerkt zij, dat bij het skelet tevens nog enkele beenderen werden aangetroffen, die zeker niet menselijk zijn. Enkele scherven en schelpen werden ook gevonden. Ondanks minutieus afzoeken der omgeving werd geen enkel schedel fragment gevonden".



Het als //-5 verpakte materiaal is het bijna complete skelet van een kind; de schedel ontbreekt echter, alleen de onderkaak is nog aanwezig (fig. 8-10). Een apart verpakte tand (vermoedelijk de snijtand waarover wordt gesproken) bleek de snijtand (Ii) van een geit te zijn.



Ringma schatte de leeftijd op ongeveer 6 jaar; de eerste ware kies is echter nog niet doorgebroken, zodat het kind wel iets jonger zal zijn geweest.



Een korte vacantie, in hetzelfde jaar als waarin hij zijn opgravingen bij Hato deed, besteedde Ringma aan een archeologische verkenning van Aruba, waarbij hij aan de Grot van Fontein en aan de abri's van de Seroe Canashito zijn bijzondere aandacht gaf.



Aan de voet van laatstgenoemde kalksteenheuvel niet ver van het Urnen veld bij Santa Cruz vond hij, onder omstandigheden welke met die van Hato overeenkwamen, een drietal skeletten, welke CattasAi<o-.r, 2 en 3 werden genoemd. Hieronder volgen alleen de veldaantekeningen van de verzamelaar; voor de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek van C-J, 2 en 3 moge naar het artikel van Tacoma worden verwezen. "Beginnende op 7 November 1950 werden enige proef gravingen gedaan ... aan de N. en O. zijde van de Seroe Canashito zijn verschillende grote afgestorte rotsblokken. Bij een 3 tal hiervan heb ik reeds enige tijd geleden sporen van indiaanse bewoners gevonden, zoals schelpen, potscherven en zelfs fragmenten van tekeningen ... Bovengenoemde proefgravingen hadden plaats bij ... een zeer groot rotsblok, dat naar de N.O. zijde overhelt, en een matig beschut abri vormt. Het terrein er vr is vlak, zacht, zandig en zeer geschikt voor bebouwing. Op korte afstand beginnen reeds de masveldjes. In het abri is de bodem mul, vuil zand, dat op 5 a 10 cm diepte vast wordt. De bodem is er, en in de omgeving doorspekt met schelpen en potscherf]es". "In de achterhoek van het abri [zie fig. 2 en het artikel van Tacoma] werden enige menselijke overblijfselen gevonden. Bij nader onderzoek kwam no 1 te voorschijn ... een samengedrukte schedel ... enkele fragmenten der borstkas en bovenste ledematen ... Na zorgvuldig uitpre-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAANSE SKELET VONDSTEN OPARUBAEN CURASAO Fig. 2. De plaats, onder beschutting van een groot rotsblok aan de voet van de Seroe Canashito, waar vijf skeletten van indiaanse bewoners van Aruba werden gevonden. Tekeningen van A. D. Ringma.



Fig. 2. The site, protected by a huge limestone boulder, at the foot of the Seroe Canashito, which yielded five skeletons of former Amerindian inhabitants of Aruba. Field sketches by A. D. Ringma. pareren, bleek de schedel voor een groot deel, speciaal het aangezichtsgedeelte vrij compleet te zijn". "De volgende dag ... kwam skelet no. 2 bloot. Ook dit verkeerde in zeer slechte staat, maar niettemin kon weer zeer veel schedelmateriaal gered worden. Ook kon hier de ligging van het skelet worden vastgesteld. Op-








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


P. WAGENAAR HUMMELINCK Fig. 3. De begraafhoudingen van de skeletten op Canashito. een vrouw van omstreeks 30 jaar; C-2 en C-5 waarschijnlijk mannen van 30-40 jaar. De afstand van C-5 tot de andere skeletten is niet op schaal getekend. Tekeningen van A. D. Ringma.



Fig. 3. The burial attitudes of the skeletons of Canashito, Aruba. (The distance between C-5 and the other skeletons is not according to scale.) C-J, female of about 30 years old; C-2 and C-5, probably males, 30-40 years old. Field sketches by A. D. Ringma.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


INDIAANSE SKELETVONDSTEN OPARUBA EN CURASAO O.I vallend was, dat het hier een zeer groot persoon betrof, waarvan ik de lichaamslengte schatte op 180 cm; in tegenstelling met a//e andere gevonden skeletten, zowel op Curacao als op Aruba, die niet veel dan 150 cm kunnen zijn geweest. Bovendien bleek het een zr oud persoon te zijn. Het gebit was afgrijselijk afgesleten tot op de wortels. De schedel was ook dikker dan normaal en nog andere verschijnselen doen mij, leek, vermoeden dat het hier een ander ras betreft. Van het skelet kon, in tegenstelling tot de schedel, weinig geborgen worden". "Zowel no. 1 als no. 2 lagen 20 a 30 cm onder het oppervlak". "Op 13 Nov. werd no. 3 gevonden. Dit skelet was totaal verpulverd, en er was niets van te redden. Van de schedel konden hier slechts enige fragmenten en gebitselementen geborgen worden. Het scheen hier een klein persoon te betreffen. De ligging van het skelet kon echter vrij nauwkeurig vastgesteld worden (zie bijaande schets). Diepte 20 cm". "Dezelfde dag werd no. 4 gevonden. Ook die verkeerde in zeer slechte conditie, waarschijnlijk vooral omdat ze zeer dicht aan de oppervlakte lag.



Van de schedel werden slechts enkele fragmenten en de onderkaak gevonden. Deze onderkaak vertoont een merkwaardige vergroeiing. Aan n zijde bestaat ze slechts uit een dunne, kiesloze boog, zonder gewrichtsknobbel". "Van het skelet kon wederom wl ongeveer de houding bepaald worden (zie schets). Diepte 5 cm". "Op 17 November werd no 5 gevonden. Ook hier was de schedel samengedrukt, doch kon grotendeels nog bevredigend gerestaureerd worden.



Het skelet zelve was zeer bros, en er werden geen pogingen gedaan om het te redden. De begraafhouding ... wijkt enigszins af van de anderen, mede door een ondergronds rotsblok, dat waarschijnlijk de zonderlinge houding der benen noodzakelijk maakte". "Er zij op gewezen dat deze opgravingen geenszins volledig waren. Persoonlijk ben ik er van overtuigd dat er nog heel wat meer voor de dag zal komen bij een grondig onderzoek".



De fysische antropologie heeft zich bij een vergelijkende studie van skeletmateriaal al dan niet terecht bijna uitsluitend van schedelkenmerken bediend. Het Hato-materiaal is daarom minder geschikt als vergelijkingsobject dan het Canashito-materiaal.



De enige Curacaose schedel welke, gezien zijn conservatietoestand voor nadere bestudering in aanmerking zou komen, is die van skelet //-/; deze is echter postmortaal gedeformeerd en bovendien is het de schedel van een kind. De nauwkeurige beschrijvingen van de begraafhouding blijven echter hun waarde behouden.



Alle waarnemingen getuigen van Ringma's grote liefde voor Curacao en de kennis van zijn vroegere bewoners, en van zijn behoefte om de dingen welke hij waarnam ook nauwkeurig weer te geven. Moge zijn werk toekomstige onderzoekers tot een voorbeeld zijn.








Nederlands West-Indische Gids

Hummelinck, Wagenaar, P


nl

Hummelinck, Wagenaar P.



Studies on the physical anthropology of the Netherlands Antilles: I


P. WAGENAAR HUMMELINCK LITERATUUR REFERENCES 1881 Koolwijk, A. J. van : De Indianen-Caraben, oorspronkelijke bewoners van Curasao. Ty'dscAr. i4att!rt;AsA. Gewoosc/ia/> 5, p. 57-68. 1882 Koolwijk, A. J. van: De Indianen Caraben van het eiland Aruba (West-Indi). TyrfscAr. /4ardr. Gen. 6, p. 222-229, tab. excl. 1904 Schmeltz, J. D. E.: ber Sammlungen aus Niederl. Westindien und Surinam. In: Beitrage zur Anthropologie, Ethnographie und Archaeologie Niederl. Westindiens. MtWei/ungen ATtedeW. ifctcAsmMseum /> K<5/Aer*ww^e, KerZ/en//. Serie 2, mo. 9, p. 1-7, tab. 5 (map) excl. 1904 Leemans, C.: Altertmer von Curasao, Bonaire und Aruba. In: Beitr. Anthr. Ethn. Arch. Niederl. Westindiens. Af*. Afie<2W. /fetcAsmui, K/AerA. Ker//. (2) 9, p. 7-17, 17 figs., tab. 6-8 excl. 1904 Koeze, G. A.: Schadel von Curacao und Aruba. In: Beitr. Anthr.



Ethn. Arch. Niederl. Westindiens. Mi. Meder/. i?c/tsmus. Kd/AerA.



Ver//. (2) 9, p. 18-22. 1918 Josselin de Jong, J. P. B. de: The praecolumbian and early postcolumbian aboriginal population of Aruba, Curacao and Bonaire, intern. .<4rcAii/ H<AnograAte 24, p. 51-114, tab. 15-30 excl. 1920 Josselin de Jong, J. P. B. de: De beteekenis van het archaeologisch onderzoek op Aruba, Curacao en Bonaire. W._. Giis j, vol. 2, P- 317-334-1923 Josselin de Jong, J. P. B. de: The praecolumbian ... population of Aruba, Curacao, and Bonaire, /tern. .^rcAif <A. 25, p. 1-26. 1953 Bartels, E.: De begrafenis-urnen van Seroe Noka. Beurs- en iVientsencAten j<S. __. J953, ip.,4 figs. 1953 Wagenaar Hummelinck, P.: Rotstekeningen van Curacao, Aruba en Bonaire. W./. Gs J4, p. 173-209, 36 figs., 10 of which on 6 plates excl. Uitg. Natuurwet. Werkgroep Ned. Antillen 2. 1956 Zeer oude urn met beenderen bij Savaneta opgegraven. Beurs- en Meuu/s&encA<e j. F7. 7956, 1 p. 1959 More evidence unearthed on Aruba's early Indians. y4ru6a Esso News 20, 14.III. 1959, 6 p. 4, 4 figs. 1959 Tacoma, J.: Indian skeletal remains from Aruba. W.7. Gtds 39, p. 95-112, fig. 15-29, 8 of which on 4 plates excl. Uitg. Natuurwet.



Werkgroep Ned. Antillen 9. 92





University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs