• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Front Matter
 Frontispiece
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00040
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1956
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00040
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Front Cover
    Half Title
        Half Title 1
        Half Title 2
    Title Page
        Title Page 1
        Title Page 2
    Table of Contents
        Table of Contents 1
        Table of Contents 2
        Table of Contents 3
    Front Matter
        Front Matter
    Frontispiece
        Frontispiece
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 64a
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 94a
        Page 94b
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 98a
        Page 98b
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 128a
        Page 128b
        Page 129
        Page 130
        Page 130a
        Page 130b
        Page 130c
        Page 130d
        Page 131
        Page 132
        Page 132a
        Page 132b
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
    Back Cover
        Page 225
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

MR Johanna L. G. Felhoen Kraal, Mr B. de Gaay Fortman, W. R. Menkman, Dr P. Wagenaar Hummelinck, Dr J. H. Westermann


nl





Voorkaft






























/ "i .". ,

W',,, : '1 ,









DE WEST-INDISCHE GIDS
























































































N.V. VAN DR GARDEN & CO'S DRUKKERIJ, ZALTBOMMEL













De


West-lndische Gids
ONDER REDACTIE VAN
Mr JOHANNA L. G. FELHOEN KRAAL
Mr B. DE GAAY FORTMAN, W. R. MENKMAN
Dr P. WAGENAAR HUMMELINCK
en Dr J. H. WESTERMANN



ZES EN DERTIGSTE JAARGANG


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1955 1956








































Copyright 1956 by Matinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
A l rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS
























INHOUD VAN DE ZES EN DERTIGSTE JAARGANG
BlZ.
AHLBRINCK C.ss.R., W., in: REDACTIE, Claudius Henricus
de Goeje . . . . . . . . .. 89-90
DEBIEN, GABRIEL & FELHOEN KRAAL, JOHANNA, Escla-
ves et plantations de Surinam vus par Malouet, 1777 53-60
DONICIE C.ss.R., A., De partikels sa en (de) go in de
creolentaal van Suriname .... . . ... . 183-191
FELHOEN KRAAL, JOHANNA, zie: DEBIEN.
GAAY FORTMAN, B. DE, Besprekingen . 79-81, 84, 204-206
GOSLINGA, CORNELIS CH., Kerk, Kroon en Cariben (Igle-
sia, Corona y Caribes). . . . . . . 147-161
HAAN, J. H. DE, Ecologisch onderzoek ten behoeve van
het Brokopondoplan in Suriname (Ecological research
for the Brokopondo (Surinam river dam) plan); I afb. 18-31
HOFF, B. J., Lijst van geschriften van prof. C. H. de
Goeje ..................... 91-94
KOOL, R., Economische samenwerking binnen het
Koninkrijk nieuwe stijl (Economic cooperation within
the kingdom of the Netherlands) . . ... 32-45
KRUIJER, G. J., Demografie van de Bovenwindse Eilan-
den .. .. . . .. . . . .. . 81-84
LANJOUW, J., In memorial prof. dr. A. A. Pulle. Zijn
werk voor het botanisch onderzoek in Suriname en de
Nederlandse Antillen; portret buiten de tekst . 13-17
LATOUR O.P., tf. D., Het Sint Elisabeths Gasthuis op
Curacao 1855-1955 (St. Elisabeth's Hospital on
Curacao, 1855-1955) . . . . . . 46-52
LOGEMANN, J. H. A., Besprekingen . . . ... 72-79
MENKMAN, W. R., Besprekingen . 192-197, 200-201, 203-204
















VI INHOUD VAN DE ZES EN DERTIGSTE JAARGANG

Biz.
OSTENDORF, F. W., Bibliografie der publicaties van
prof. dr Gerold Stahel . . . . . .... .9-12
OUDSCHANS DENTZ, FRED., De naam van het land Suri-
name als geslachtsnaam. De levensgeschiedenis van
een Surinaamse planter uit de 18de eeuw . ... .65-71
- Grepen uit de geschiedenis van het onderwijs in
Suriname in de 17e en 18e eeuw (Flashes from the
educational history of Surinam in the 17th and 18th
century) ......... ........... 174-182
PEARSE, ANDREW, Etnography and the lay scholar in
the Caribbean . .. . . .. .. . 133-146
REDACTIE, Claudius Henricus de Goeje 4 Mei 1879-8
Juni 1955; portret buiten de tekst .. . . .. 89-90
REYNE, A., Ter herinnering aan prof. dr Gerold Stahel
en zijn werk voor de landbouw en het natuuronder-
zoek in Suriname; portret buiten de tekst ..... .. -8
SAMSON, PH. A., Mr Leonard Metman in Suriname. 85--88
SIMONS, R. D., in: DONICIE, De partikels sa en (de) go 188-189
SIMoNs, R. D. & VOORHOEVE, J., Ontlening van Neder-
landsa samncnstcllngcin ill lct Sulillaadlls . .. .. -4
TAYLOR, DOUGLAS, Names on Dominica ...... 121-124
THOMPSON, ROBERT WALLACE, The mushroom and the
parasol. A West Indian riddle . . ... ... 162-164
VENSTRA, A. J., De inpolderingen in het Nederlandse
IJsselmeer en meer in het bijzonder: de kolonisatie
van de Noordoostpolder (The reclamations in the
Dutch Ysselmeer and, more in particular, the coloni-
zation of the Northeast-polder); 7 afb. waarvan 5
buiten de tekst .... ............ 95-120
VOORHOEVE, J.: Besprekingen . . . . .. 197-199
-, zie: SIMONS.
- in: DoNICIE, De partikels sa en (de) go .... .189-191
VRIES, F. P. DE, Enige aspecten der ontwikkeling van
de Nederlands-Antilliaanse vertegenwoordiging in
Nederland (Some aspects of the development of the
Netherlands-Antillian representation in the Nether-
lands) ..... ... ............ 165-173


















INHOUD VAN DE ZES EN DERTIGSTE JAARGANG


WAGENAAR HUMMELINCK, P., Caribische beelden. Bl:.
I Huisje met wrijfsteen op Aruba. II De ,,Martello
Tower" op Barbuda. III Mourera fluviatilis, een sie-
raad van de Surinaamse vallen. IV De ,,Old Dutch
Church" van St. Croix. V Mensenfiguurtjes als rots-
tekening op Bonaire (Caribbean Pictures I-V); 16
afb. waarvan 14 buiten de tekst . . . .. 125-132
- Besprekingen . . . . .... 202-203, 206-207
- Bibliografie. . . . . . . . 208-224
- Bouwsteentjes ... . . . . 173

BESPREKINGEN
BLATZ, JOH., Het Killinger Kabaal in Suriname, 1955 (M.) .203-204
BUISKoor., J. A. E., De staatsinstellingen ran Suriname, 1954
(G.F.) .... .. .............. . 79-81
Christoffel. Algemeen sociaal-cultureel manndblad voor de Ne-
derlandse Anillen, 1955 (W.H.) . . . . . .. .206-207
DoRLODorT A. DE, L'Aide beige aux insurgents amiricains,
Ann. FddMr. Archtol. Hist. Belg. 1951: Les journaux des
Antilles & l'6poque de la Guerre de l'Ind6pendence ameri-
caine. ibid. 1953 (M.) . . .... . . . 200-201
ELLIS, J. W. & GORSIRA, M. P. & N'YTEN. F. C. J., De zelf-
standigheidder Eilandgebieden, 1954 (Lo.) . . . .. 72-79
EMMANUF-, I. S., New light on early American Jewry, Am.
Jewish Arch., 1955 (M.) . . . . . . ... 195-197
HAKKENBERG VAN GAASBEEK, H. C. M., Caraibisch steekspel,
1955 (W .H.). ..... . . . . . . 202-203
HELLINGA, W. Gs., Language problems in Surinam, 1955 (Vo.) 197-199
HOYER, W. M., Almanaque de Curaoao z955 (G.F.) . .. 84
MEIJER, J., Pioneers of Pauroma, 1954 (M.) . . . 192-195
MONTE, E.. Antilliaans procesrecht, 1955 (G.F.) .... . 204-206
TJON SIE FAT, H. C., Onderzoek naar de sociaal-hygienische
toestand op de Bovenwindse Eilanden, 1954 (K. in: Demo-
grafie) .......... ..... ... .. 81-84
SCHULZ, J. P., Vergelijkend literatuuronderzoek intake de eco-
logische consequenties van het ,,Combinatie-plan Suriname
Rivier", 1954 (Ha. in: Ecologisch onderzoek) . ... 18-31
WESTERMANN, J.-H., Een korte beschouwing over het Broko-
pondo-plan Suriname, 1956 (W.H.) . . .. .... 207
BIBLIOGRAFIE
Separate publicaties (W.H.) . . ... .. . . 208-224
BOUWSTEENTJES
Caraibisch Venster (W.H.) . . . ...... . . 173



















BIands 1-68: Jull 19g6
BIdL 89-224: MW 1956













































De uitgave van De West-Indische Gids wordt mede mogelijk gemaakt
door cen financiele bijdrage van de STICHTING CULTURELE SAMENWER-
KING i.l., Amsterdam, en van o.m. de volgendedonateurs: N.v. ASSURANTIE
MAATSCHAPPIJ DE NEDERLANDEN VAN 1845, 's-Gravengage, N.v. BILLI-
TON MAATSCHAPPIJ, 's-Gravenhage, N.v. CURAIAOSCHE HANDEL MAAT-
SCHAPPIJ, Amsterdam, KONINKLTJLE LUCHTVAAKT MAATSCHAPPIJ N.V.,
's-Gravenhage, MADURO & CURIEL'S BANK N.V., Curagao, NEDERLAND-
SCHE HANDEL MAATSCHAPPIJ N.V., Amsterdam, N.v. OVERZEESE GAS- EN
ELECTRICITEITSMAATSCHAPPIJ. Rotterdam, DE SURINAAMSCHE BANK
N.v., Paramaribo.




































^CtaAJ






















TER HERINNERING AAN PROF. DR GEROLD STAHEL
EN ZIJN WERK VOOR DE LANDBOUW EN HET
NATUURONDERZOEK IN SURINAME

DOOR

A. REYNE

GEROLD STAHEL is op 29 Juni 1887 te Gossau (kanton Ziirich)
in Zwitserland geboren, en in 1911 te Bazel gepromoveerd1).
Van Mei 1914 tot September 1948 (behoudens een korte onder-
breking in 1921) is hij werkzaam geweest aan het Landbouw-
proefstation in Suriname, aanvankelijk als plantkundige, sedert
January 1919 als directeur. In September 1948 kreeg hij als zo-
danig eervol ontslag ,,onder dankzegging voor de gedurende zeer
langen tijd aan den lande bewezen gewichtige diensten". Stahel
bleef nog tot October 1950 in Suriname om zijn werk ten bate
van de cacaocultuur voort te zetten. Daarna is hij met zijn vrouw
teruggekeerd naar Zwitserland, waar zij zich te Quinten aan de
Walensee vestigden. In de jaren 1918-1924, toen ik aan boven-
genoemd proefstation verbonden was, heeft Stahel mij reeds
foto's van de Walensee getoond, waar hij na zijn pensionnering
zou gaan wonen. Toen het in November 1950 eindelijk over was
gekomen, heeft hij helaas slechts kort van zijn rust mogen ge-
nieten. Reeds in Januari 1953 is hij ziek geworden, en verhuisde
hij naar Bern om zich daar te laten behandelen. Te Bern werd
hij in het ziekenhuis opgenomen wegens een leverkwaal, vermoe-
delijk het gevolg van oude malaria. Later werd hij door zijn
vrouw this verpleegd, waar hij 13 Januari 1955 is overleden.
Stahel heeft zeer veel bijgedragen tot het natuurwetenschap-
pelijk en landbouwkundig onderzoek in Suriname. Hij was een
buitengewoon begaafd.en veelzijdig onderzoeker, met een zeld-
zame energie en werkkracht. Nu deze rusteloze werker is heen-

') Zijn dissertatie handelt over ,,Stickstoffbindung durch Pilze bei gleich-
zeitiger Ernahrung mit gebundenem Stickstoff" en is verschenen in
Jahrb. f. wiss. Botanik, Bd, 49, 1911. Zijn promoter was Prof. Dr Alfr.
Fischer. De hierbij afgebeelde foto van Prof. STAHEL werd in 1944 opge-
nomen achter zijn huis in de Cultuurtuin te Paramaribo.


West-Indische Gids XXXVI
West-lndische Gids XXXIVI
















A. REYNE


gegaan, is het zeker gepast om een overzicht te geven van het
vele en belangrijke werk, dat hij in en voor Suriname gedaan
heeft.
Toen Stahel in Mei 1914 in Suriname aankwam, werd hij al
dadelijk voor een belangrijk problem geplaatst, nl. dat van de
oorzaak der krullotenziekte, waardoor de cacaoproductie in
Suriname van 1895-1905 met 60% was gedaald. In 1901, toen de
toestand kritiek werd, zond de Nederlandse Regering Prof. Dr
F. A. F. C. Went, die vroeger directeur-plantkundige van een
proefstation op Java was geweest, naar Suriname. Went heeft
na zijn reis vier rapporten gepubliceerd over de landbouw in
Suriname en op de Nederlandse Antillen. In het eerste rapport
werd o.a de stichting van een proefstation te Paramaribo aan-
bevolen, waaraan in 1903 gevolg werd gegeven. Het vierde rap-
port handelde over ,,De ziekteverschijnselen van de cacaoplant".
Went was de eerste, die levende krulloten ter plaatse bestudeerde.
Hij vond tussen de cellen een schimmel, die in reincultuur
echter niet wilde fructificeren. Infectie met het mycelium der
reincultures had geen resultaat. Went hield deze schimmel voor
de oorzaak der ziekte, maar stelde tevens vast, dat het bewijs
daarvoor nog door infectieproeven geleverd most worden.
Dr C. J. J. van Hall, de eerste Directeur van Landbouw in
Suriname, en de landbouwassistent Drost, onderzochten de krul-
lotenziekte uitvoerig, en legden de resultaten vast in Bulletin 16
van genoemd Departement. De geisoleerde schimmel fructifi-
ceerde in hun reincultures wl6, en werd beschreven als Colleto-
trichum luxificum n. sp. maar het bewijs door middel van infec-
tieproeven, dat deze schimmel inderdaad de oorzaak der krul-
lotenziekte was, werd niet geleverd. Wel werd vastgesteld, dat
soortgelijke vruchtlichamen op afstervende krulloten en ver-
steende cacaovruchten voorkomen. In 1913 publiceerde J. B. Rorer
een artikel, waarin vastgesteld werd, dat genoemde Colletotrichum
in Trinidad een gewone saprophyt is op plantenresten, vooral
op vruchten, hoewel de krullotenziekte daar niet voorkwam.
Rorer reisde naar Suriname om de zaak nader te bestuderen,
maar vond bij het Landbouwdepartement geen gehoor (Dr van Hall
was inmiddels vertrokken naar Oost-Indie), zodat hij zijn
onderzoek op de plantage St Barbara verrichtte, daartoe
uitgenodigd door de eigenaar. Rorer isoleerde steeds dezelfde
schimmel uit krulloten, en hield deze voor de oorzaak der ziekte,
maar het gelukte hem niet om de schimmel tot fructificatie
te brengen. Infecties met het mycelium hadden geen resultaat.















TER HERINNERING AAN PROF. DR GEROLD STAHEL


Daar dit mycelium steeds zg. ,,clamp connections" vertoonde,
besloot hij, dat het een Basidiomyceet most zijn.
Nadat Stahel in Mei 1914 zijn dienst bij het Landbouwproef-
station aanvaard had, heeft hij onmiddellijk zijn aandacht op dit
problem gevestigd. Op dode krulloten werden een drietal padde-
stoeltjes gevonden, o.a. een Marasmius-soort. Deze Marasmiuts,
later door Stahel beschreven als M. perniciosus, werd het eerst in
studied genomen. Met de sporen daarvan konden krulloten kunst-
matig verwekt worden, ook in het geisoleerde Bosnegerdorp
Gansee, dat steeds vrij van de ziekte was gebleven. De resultaten
werden in 1915 gepubliceerd in Bull. 331). In 1919 werden verdere
onderzoekingen over de biologie der krullotenziekte en haar be-
strijding bekend gemaakt in Bull. 39. De bestrijding bestond in het
geregeld wegsnijden der krulloten door een vaste ploeg arbeiders.
Aanvankelijk werden de krulloten uit de velden gedragen en ver-
brand. Later bleek, dat dit niet nodig was, en zeker niet lonend.
In 1923 onderzocht Stabel krulloten uit Ecuador, in 1928 uit
Trinidad, en in 1935 uit Brazilii, toen de ziekte ook in deze lan-
den in de cacaoplantages was binnengedrongen. Men verzocht
hem naar Ecuador en Trinidad te komen voor een nader onder-
zoek; alleen aan het laatste verzoek heeft hij gevolg gegeven.
In 1917 had Stahel zijn belangrijke studied over de Zuid-
amerikaanse Hevea-bladziekte voltooid, en gepubliceerd in Bull.
34. Hevea brasiliensis werd in 1896 in Suriname ingevoerd. Begin
1912 waren er ca. 250.000 bomen van 1-4 jaar aanwezig, als
tussenplanting in bacovenvelden, waarin vaak ook koffie en cacao
stond. De wilde Hevea guianensis, die in de bossen van Suriname
vrij algemeen voorkomt, wordt vaak aangetast door een schim-
mel, Melanopsammopsis Ulei, die P. Hennigs reeds in 1904 van
wilde Hevea aan de Boven-Amazone als Dothidella Ulei beschreven
heeft. Bij wilde Hevea veroorzaakt deze bladziekte slechts
weinig schade, maar in gesloten aanplant werkt de ziekte rui-
neus, zoals later gebleken is. Toen de Hevea-cultuur in Suriname
reeds was afgeschreven, was de Hevea-plantage van de ,,Com-
pagnie des Mines d'Or" aan de Lawa (Boven-Marowijne) nog
gezond. In het voqrjaar van 1918 begon de bladziekte ook daar rul-
neus op te treden; dit was blijkbaar een gevolg van infectie door
wilde Hevea in de aangrenzende bossen. Binnen een half jaar
stierf 1/ der ca. 40.000 Hevea-bomen, waarna de plantage werd
1) Bull. en Meded. heeft in dit artikel steeds betrekking op de bulletins
en mededelingen van het Departement van Landbouw (resp. Landbouw-
proefstation) in Suriname.
















A. REYNE


afgeschreven. Na deze laatste Hevea-ramp schreef Stahel in
het landbouwtijdschrift West Indie (Jrg. IV, 1919, blz. 64):,,De
Zuidamerikaanse Hevea-bladziekte maakt de pararubber-cul-
tuur in Zuid Amerika onmogelijk". Dat deze conclusie just was,
is later duidelijk gebleken bij de grote Hevea-plantages, die Ford
in het Amazone-gebied liet aanleggen om rubber te leveren voor
zijn autofabrieken. Alleen in Oost-Azie, ver van het vaderland
der Hevea, is de Hevea-cultuur tot bloei gekomen.
In 1920 verscheen Stahel's eerste studied over de zeefvaten-
ziekte (phloeem-necrose) der Liberia-koffie in Suriname (Bull.
40). Deze ziekte was reeds lang in Suriname bekend, maar haar
oorzaak niet opgehelderd. In 1917 ontdekte Stahel, dat de zeef-
vaten der zieke bomen gestorven waren, plat gedrukt en met gom
gevuld. In 1930 heeft hij (samen met Biinzli) het onderzoek over
deze ziekte voortgezet. Toen bleek hem, dat de vergomde zeef-
vaten cerst in het eindstadium der ziekte voorkomen, en dat in
cen vroeger stadium de jonge, nog levende zeefvaten door her-
haalde dealing in 3-8 kleinere gesplitst worden. Bij verder onderzoek
vond Stahel ten slotte, dat de zieke zeefvaten aanvankelijk
gevuld zijn met Flagellaten, die hij als Phytomonas leptovasorum
beschreef (Phytopathol. Zeitschr. IV, p. 65-82, 539-544, VI,
p. 335-357; 1931-1933). In Stahel's laatste publicatie over
de zeefvatenziekte (Netherl. Journ. of Agric. Science, vol. 2,
1954, p. 260-264), die een samenvatting geeft van zijn vroegere
publicaties over dit onderwerp, wordt de betrokken Flagellaat
Leptomonas davidi genoemd. Door schrijver dezes werden in 1924
een drietal schildluizen gevonden, die in het phloeem der koffie-
wortels zuigen. Vermoed werd, dat deze wortelluizen, die soms
zeer talrijk voorkomen, de ziekte overbrengen. Infectieproeven
met Rhizoecus coffee Laing, de meest algemene soort, gelukten
echter niet, hoewel Stahel in het lichaam talrijke Flagellaten
vond. Later heeft Stahel de wants Lincus spathuliger Breddin
(fam. Pentatomidae) voor de overdrager der zeefvatenziekte ge-
houden (Meded. 7 van Jan. 1934; J. G. Leach ,,Insect transmis-
sion of plant diseases", 1940, pp. 392-394). Voor over mij bekend
is, heeft hij het definitive bewijs daarvoor niet kunnen leveren,
en zijn de infectieproeven evenals die met de wortelluizen nega-
tief uitgevallen. Stahel schreef mij eens (3.V.1951), dat de zeef-
vatenziekte het moeilijkste onderzoek was, dat hij ooit verricht
had. Hij verwachtte, dat zijn opvolgers de resultaten van zijn
onderzoek zouden bevestigen en de wijze van overdracht door
genoemde wants nader uitwerken.
















TER HERINNERING AAN PROF. DR GEROLD STAHEL 5

Stahel's onderzoek over de Sclerotiumziekte der Liberia-koffie
in Suriname verscheen in 1921 (Bull. 42). In 1937 publiceerde
hij uitvoerige onderzoekingen over twee bladziekten van de
banaan (Bull. 53: Tropical Agriculture XIV). Verder verschenen
van zijn hand artikelen over de krulloten van Eugenia latifolia
Aublet (1933), over een bladvlekkenziekte van Citrus (1940), en
over de schimmeltuinen der bladsnijdermieren (Atta cephalotus
en A. sexdens L.) in 1938, 1941 en 1943.
Ook aan schadelijke insecten wijdde Stahel zo nu en dan zijn
aandacht. In 1917 verscheen een korte mededeling over een
schorskevertje (Xyleborus perforans) in Liberia-koffie, in 1925
volgden twee mededelingen over een Stephanoderes sp., die eerst
voor de beruchte koffiebessenboeboek (S. hampei Ferr.) werd
aangezien, maar later een onschuldige soort bleek te zijn, waar-
op de biologie reeds wees. Verder publiceerde hij in de jaren 1939-
1941, in samenwerking met D. C. Geijskes, uitvoerige onderzoe-
kingen over de reeds genoemde bladsnijdermieren (nestbouw,
schimmeltuinen, bestrijding). In 1938 had hij reeds een uitvoerig
verslag uitgebracht over de schimmeltuinen van Alta cephalotes
aan het Botanisch Congres te Rio de Janeiro (Anais Primeira
Reuni.o Sul-Americana de Botanica, I, p. 199-213).
Naast zijn onderzoekingen over plantenziekten heeft Stahel
ook ander belangrijk werk verricht voor de Surinaamse landbouw,
in het bijzonder voor de selectie van cacao. Hij hield daarover
reeds op 28 Juni 1916 voor de Surinaamse Landbouwvereeni-
ging een lezing, welke leidde tot de oprichting van het Surinaam-
sche Selectiefonds op 2 Augustus d.a.v. In 1919 verscheen zijn
eerste verslag over het voor de selectie van koffie en cacao ver-
richte werk (Bull. 36), en in 1925 zijn handleiding voor het ocu-
leren van cacao (Bull. 49). Helaas is de cacao-cultuur in Surina-
me vrijwel te gronde gegaan na de felle droogte van 1925-1926.
Er scheen een noodlot op de grote cultures in Suriname te rusten,
dat na de bacoven en de Hevea ook de cacao trof. De bevolkings-
cultuur van cacao aan de Goudkust in Afrika had zo langzamer-
hand op de wereldmarkt een overheersende positive ingenomen,
waartegen de plantagecacao moeilijk kon concurreren. Toen de
cultuur aan de Goudkust door ziekte sterk achteruit begon te
gaan, en er na de oorlog van 1939-'45 een wereldtekort aan
cacao ontstond, is men in de andere cacao-landen weer belang gaan
stellen in de cacao als plantagecultuur, omdat de prijs door het
tekort zeer sterk was gestegen. Op 1 Mei 1947 hield Stahel een
lezing over de herleving der cacao-cultuur. In hetzelfde jaar
















A. REYNE


heeft hij in Meded. 10 en 11 een uitvoerig r6sume gegeven over
de positive dezer cultuur. In Juni 1948 verscheen zijn publicatie
over de bladstekken-methode voor het vermenigvuldigen van
cacao (Bull. 61), een door hem gevonden method om zo snel
mogelijk het uit Trinidad ontvangen superieure cacao-materiaal (5
hoog producerende clonen) te vermeerderen. Toen hij in Sep-
tember 1948, na 34 jaar aan het proefstation in Suriname gewerkt
te hebben, met pension going, bleef hij nog tot October 1950
werkzaam voor deze cacao-kwekerij.
Ook voor de sinaasappel- en de rijstcultuur heeft Stahel veel
werk verricht; kleinere onderzoekingen hadden betrekking op
koffiebereiding, oliepalm, perubalsem, vlechtstroo (Carludovica),
soya enz. Verder publiceerde hij in 1942een belangrijkwerk over de
nuttige planten van Suriname (Bull.57), waarvan in 1944 een
tweede vermeerderde druk verscheen. Ook schreef hij in 1944 een
brochure over ,,Surinam timbers" (2de druk 1947). De jaarversla-
gen 1914-1950 van het Departement van Landbouw (resp. Land-
bouwproefstation) in Suriname geven een uitvoerig overzicht over
het vele werk, dat Stahel voor de Surinaamse landbouw heeft
verricht. Als directeur van het Landbouwproefstation was hij ook
belast met de Meteorologische Dienst in Suriname, waaraan hij
veel aandacht besteedde.
Stahel heeft verder belangrijk werk gedaan voor bet onder-
zoek der flora van Suriname. Tezamen met de houtvester J. W.
Gonggrijp heeft hij zeer veel herbarium-materiaal verzameld,
dat aan het Botanisch Museum te Utrecht bewerkt is, of bewerkt
wordt (vergl. degrote ,,Flora of Surinam" van Prof. Dr A. A. Pulle
en medewerkers, die sedert 1931 verschijnt). Stahel heeft ook
belangrijk bijgedragen tot de kennis der Surinaamse flora door
zijn eigen publicaties. Behalve de reeds genoemde werken over
plantenziekten, de nuttige planten en de houtsoorten van Suri-
name, publiceerde hij in 1918 een uitvoerige verhandeling over
de bloeiwijze, en in 1928 over de bloembiologie van cacao; verder
enige kleinere botanische artikels.
Stahel voelde zich zeer aangetrokken tot de binnenlanden
van Suriname, en vertoefde daar vaak. Met J. W. Gonggrijp on-
dernam hij een tocht naar de Hendriktop (zie W.I. Gids 1923),
en in 1926 was hij leider van de Expeditie naar het Wilhelmina-
gebergte (vergl. Bulletin 82-87 van de Maatschappij ter bevor-
dering van het natuurkundig onderzoek der Nederlandsche
kolonien). In 1920 reisde hij met schrijvernaar een wild cacao-bos
in het Coppename-gebied, waarbij bleek, dat deze wilde cacao
















TER HERINNERING AAN PROF. DR GEROLD STAHEL


de bakermat van de krullotenziekte der cacaoplantages was (Ind.
Mercuur 1920). In 1923, toen er sprake was van hervatting der
bacoven-cultuur, going Stahel in opdracht van de Gouverneur naar
Centraal-Amerika, waarbij hij ook Brits Guyana, Trinidad, Vene-
zuela en Curaqao bezocht. Behalve aan bananen, wijdde hij op deze
reis ook zij n aandacht aan Citrus, cacao, en andere onderwerpen (zie
Bull. 45). Bij alle grotere reizen van natuuronderzoekers in het
binnenland was Stahel steeds van de partij. Hij heeft ook een
artikel geschreven over de bovenlandse Indianen (1942) en over
het Bosneger-vraagstuk (1944); verder tezamen met Geijskes
gepubliceerd over verkenningsvluchten boven Suriname's bin-
nenlanden (1940), en met H. J. Miiller over de vruchtbaarheid van
de ground in die binnenlanden (1933; Bull. 52).
In het Koninklijk Instituut voor de Tropen te Amsterdam
bevinden zich vele foto's van het Surinaamse binnenland, die
door Stahel opgenomen zijn, verder veel ander material, dat
van hem afkomstig is. Hij is 66n van de grootste bevorderaars
van het natuurwetenschappelijk onderzoek van Suriname ge-
weest. Destijds heeft hij ook gedacht aan een gasten-laborato-
rium in Suriname voor buitenlandse onderzoekers, zoals er een
te Buitenzorg was gesticht (vergl. W.I. Gids 1920).
Schrijver dezes heeft het voorrecht gehad met Stahel aan het
proefstation te Paramaribo te werken in de jaren, waarin hij zijn
belangrijke onderzoekingen over de krullotenziekte der cacao, de
Hevea-bladziekte, en de zeefvatenziekte der Liberia-koffie ver-
richtte. Stahel was een zeer nauwgezet onderzoeker. Geen moeite
was hem te veel, wanneer deze voor zijn werk nodig was. Zo
nam hij eens 48 uur achtereen elk uur de sporenproductie van de
krulloten-paddestoel op, en verscheen hij op het proefstation met
een wekker, die elk uur ratelde. Voor zijn onderzoek over de
Hevea-bladziekte had hij gegevens nodig over de dauwvorming op
de bladen, waarvoor hij enige nachten doorbracht in de kruinen
van Hevea-bomen in de Cultuurtuin. Zijn ijver, enthousiasme,
en ook zijn optimism, scheen geen grenzen te kennen. Wanneer
hij een bepaald doel voor ogen had, was hij moeilijk daarvan af
te brengen. Toen de planters er op wezen, dat het geen zin meer
had om het onde;zoek over de Hevea-bladziekte voort te zetten,
omdat de Hevea-cultuur in Suriname reeds was afgeschreven,
zette hij door, en antwoordde: ,,anders komt niets daaruit". Er
kwam ook iets uit, zoals de uitstekende verhandeling van Bull. 34
aantoont. Het is begrijpelijk, dat Stahel's onverzettelijk karak-
ter, waardoor hij bij zijn onderzoek zo veel bereikte, meermalen
















8 TER HERINNERING AAN PROF. DR GEROLD STAHEL

aanleiding gaf tot onenigheid met anderen, hoewel hij overigens
een goedhartige natuur bezat. ,,Chacun a les d&fauts de ses ver-
tus". Dit gold ook voor hem, maar zijn fouten werden zeer ver
in de schaduw gesteld door zijn deugden.
Stahel's werk heeft buiten Suriname al spoedig de aandacht
getrokken. Toen hem een betrekking in Oost-Indie werd aan-
geboden met een belangrijk hoger salaries, pasten de Surinaamse
planters het tekort bij. In Maart 1921 werd Stahel benoemd tot
hoogleraar in de phytopathologie en mycologie aan de Landbouw-
hogeschool te Wageningen. Op 1 Juli 1921 hield hij zijn inaugu-
rale rede over: ,,De infectieproef in de phytopathologie", maar
op de laatste dag van dat jaar was hij al weer teruggekeerd in
Suriname. Hij had in Wageningen alleen een collegezaal en een ge-
heel leeg laboratorium tot zijn beschikking en diende onmiddellijk
een begroting in voor drie kassen a f 20.000, maar dit voorstel
werd afgewezen, omdat het viel in een period van bezuiniging.
Stahel was niet bereid om wonder deze omstandigheden te beginnen,
en hij vroeg ontslag aan zonder ooit een college gegeven te
hebben. Toen hij voor zijn vertrek bij de Minister kwam, en nog
eens zijn bezwaren te berde bracht, zei deze tegen hem: ,,maar U
had toch kunnen beginnen met college te geven", waarop Stahel
(wiens Nederlands toen nog niet volmaakt was) had geantwoord:
,,Maar, Excellenz, er is daar geen glasje in dat hele labor". Stahel
was niet politiek aangelegd, hij hield niet van schipperen of halve
maatregelen, en dus keerde hij dadelijk naar Suriname terug.
In 1924 werd Stahel benoemd tot correspondent van de
Koninklij ke Nederlandse Akademie van Wetenschappen,en in 1926
(na zijn expeditie naar het Wilhelmina-gebergte) tot ridder in de
Nederlandse Leeuw. Voor zover ik weet, zijn hem na het profes-
soraat te Wageningen geen andere betrekkingen meer aangeboden
gedurende de 29 jaren, die hij nog in Suriname doorbracht. Ik heb
wel eens de indruk gekregen, dat zijn werk daar later niet meer
voldoende gewaardeerd werd. Stahel schreef mij eens, dat het
wonder Gouverneur Rutgers prettig dienen was. Deze Gouverneur,
die zijn loopbaan zelf als phytopatholoog begon, later directeur
van het proefstation der A.V.R.O.S. te Medan was, en Directeur
van Landbouw te Buitenzorg, heeft zeker Stahel's verdiensten
better kunnen beoordelen dan 66n van zijn voorgangers.
Onder de proefstation-werkers in Oost- en West-Indie was
Stahel een van de meest uitblinkende onderzoekers; zijn veel-
zijdige arbeid, vastgelegd in tal van uitstekende publicaties, zal
nog lang nawerken, en niet spoedig vergeten worden.




















BIBLIOGRAFIE DER PUBLICATIES VAN
PROF. DR GEROLD STAHEL
(Samengesteld door Dr F. W. OSTENDORF, Directeur van het Landbouw-
procfstation te Paramaribo, 15-2-1955)

1911 Stickstoffbindung durch Pilze bei gleichzeitiger Erniihrung mit
gebundenem Stickstoff. Jahrb. wiss. Bot. 49, pag. 579-618. (Inaugu-
ral-Dissertation).
1915 Marasmius perniciosus nov. spec., de veroorzaker van de krulloten-
ziekte van de cacao in Suriname. Marasmius perniciosus nov. spec.
The cause of the krulloten-disease of cocoa in Surinam. Marasmius
perniciosus nov. spec., Der Erreger der Kriilloten-krankheit des
Kakaos in Surinam. Bull. Dept. Landb. Sur. 33, pp. 27 + platen.
1915 De Hevea-bladziekte van Zuid-Amerika. Med. Dept. Landb. Sur.
1 en 6.
1916 Over de bestrijding der Zuid-Amerikaanse Heveabladziekte. De Ind.
Mercuur 39, pag. 986-987, 1149-1150.
1916 Selectie en Oculatie van Cacao. Paramaribo, pp. 17. (Lezing, gehouden
voor de Surinaamsche Illndbouwvereeniging op 28 Juni 1916).
1917 Wat de Surinaamse planters voor de selectic van koffie en cacao
kunnen doen. Med. Dept, Landb. Sur. 11.
1917 De Zuid-Amerikaansche Heveabladziekte, veroorzaakt door Mela-
nopsammopsis Ulei nov. gen. Bull. Dept. Landb. Sur. 34, pp. 111 +-
platen.
1917 lets over palmstroo. (Raphia, Mauritia, Carludovica). West-Indii 2,
pag. 54-57.
1917 Proeven met impregneren van hoedenvlechtstroo. West-lndi& 2, pag.
81-82.
1917 Over een schorskevertje. (Xyleborus perforans Woll.) in de Liberia-
koffie. Med. Dept. Landb. Sur. 8.
1917 De zeefvatenziekte (phloemnecrose) van de Liberiakoffie in Suri-
name. Med. Dept. Landb. Sur. 12.
1918 De Sclerotium-ziekte van de Liberiakoffie in Suriname. Med. Dept.
Landb. Sur. 13.
1918 De krullotenziekte in 1918. West-Indid 3, pag. 162-167.
1918 Wilde cacao-soorten in Suriname. West-Indid 3, pag. 167-171.
1918 Ober die Inflorescenzen von Theobroma cacao Linn. und Theobroma
bicolor Humb. und ihre Umformung unter dem Einfluss des Kriil-
lotenschimmels (Marasmius perniciosus Stahel). Ann. Jard. Bot.
Buitenzorg 30, pag. 95-114.
1919 De Zuid-Amerikaansche Heveabladziekte op de rubberplantage der
,,Lawa Caoutchouc Compagnie". West-Indte 4, pag. 63-64. (In Eng.
vertaling gepubl, in India Rubber World 1919).
1919 Wilde cacao-soorten in Suriname. West-lndid 4. pag. 65-66.
1919 Eerste verslag over de werkzaamheden ten behoeve van de selective
van koffie en cacao. Bull. Dept. Landb. Sur. 36, pp. 23.
1919 Bijdrage tot de kennis der krullotenziekte. Bull. Dept. Landb. Sur.
39, pp. 34 + platen.
1920 De zeefvatenziekte (phloiemnecrose) van de Liberiakoffic in Suri-
name. Bull. Dept. Landb. Sur. 40, pp. 26 + tabl.


-9-



















BIBLIOGRAFIE DER PUBLICATIES


1920 (Met A. REYNE) Een vreemdelingen-laboratorium voor biologisch
onderzoek in Suriname. West-Indische Gids, deel 3, p. 65-76.
1920 Een wild cacaobosch aan de Mamaboen-kreek (Boven-Coppename).
De Ind. Mercuur 43, pag. 681-682.
1921 Enkele practische wenken voor het oculeeren van cacao. Med. Dept.
Landb. Sur. 17.
1921 De Sclerotium-ziekte van de Liberiakoffie in Suriname, veroorzaakt
door Sclerotium coffeicolum nov. spec. Bull. Dept. Landb. Sur. 42.
pp. 34 + platen.
1921 De infectieproef in de phytopathologie. (Inaugurale rede, Wageningen,
1 Juli, 1921), pp. 20.
1924 Verslag van een dienstreis naar Centraal-Amerika (1 Febr.-2 April
1923). Bull. Dept. L.N.H. Sur. 45, pp. 73 + platen.
1924 De Perubalsem-boomen in den Cultuurtuin te Paramaribo. De Ind.
Mercuur 47, pag. 689.
1925 Het veredelen der sinaasappels in Suriname. De Ind. Mercuur 48,
pag. 15-16.
1925 Proeven met een nieuwe tapmethode voor Perubalsem-boomen. De
Ind. Mercuur 48, pag. 679-680.
1925 De Koffiebessenboeboek in Suriname. Med. Dept. L.N.H. Sur. 18.
1925 Een onschadelijke bessenboeboek (Stephanoderes spec.) van de Li-
beriakoffie in Suriname. Med. Dept. L.N.H. Sur. 19.
1925 Handleiding voor het oculeeren van cacao. Bull. Dept. L.N.H. Sur.
49, pp. 17 + platen.
1925 Het verschepen van sinaasappels uit Suriname. Bull. Dept. L.N.H.
Sur. 50, pp. 24.
1926 De expeditie naar het Wilhelminagebergte. Bull. Mij. Bevord.
Natuurk. Onders. Ned. Kol. 82-87.
1928 De Rubbercultuur en de Zuid-Amerikaansche Heveabladziekte in
Suriname. De Ind. Mercuur 51, pag. 623.
1928 Beitrige zur Kenntnis der Bliitenbiologie von Kakao (Theobroma
cacao L.). Verh. Kon. Ahadetnie v. Wetenschappen, Amsterdam, afd.
Natuurk., 2e sectie 25, no. 6, pp. 21.
1929 Sinaasappelcultuur in Suriname. De Ind. Mercuur 52, pag. 716.
1929 De werkelijke waarde van Suriname als cultuurland. De Ind. Mer-
cuur 52, pag. 779-780.
1930 Bevolkings-koffiecultuur in Suriname. De Ind. Mercuur 53, pag.
149-150.
1930 De krullotenziekte op Trinidad. De Ind. Mercwur 53, pag. 564-565.
1930 Over de jacht in Suriname. De Ind. Mercuur 53, pag. 708-709.
1930 (Met H. BONZLI). Nieuwe onderzoekingen over de zeefvatenziekte
(phloeemnecrose) van de koffie in Suriname. De Ind. Mercuur 53,
pag. 919-921.
1931 De cultuurproeven op Zanderij I. De Ind. Mercuur 54, pag. 141-142.
1931 De krullotenziekte op Trinidad. De Ind. Mercuur 54, pag. 467.
1932 (Met J. A. BANGE). De verschepingen van sinaasappelen naar Neder-
land in 1932. Med. Dept. Landb. proefst. Sur. 5, pp. 13.
1932 Zur Kenntnis der Siebrdhrenkrankheit (Phlo6mnekrose) des Kaf-
feebaumes in Surinam. Phytop. Zeitschr. 4, pag. 65-82; II ibid. pag.
539-544.
1932 Rexora rijst. De West van 29 Nov. 1932.


















VAN PROF. DR GEROLD STAHEL 11

1933 Zur Kenntnisder Siebrohrenkrankheit (Phloemnekrose) des Kaffee-
baumes in Surinam III. Phytop. Zeitschr. 6, pag. 335-357.
1933 The witchbrooms of Eugenia latifolia Aubl. in Surinam caused by
Pseudomonas hypertrophicans nov. spec. Phytop, Zeitschr. 6, pag.
441-452.
1933 Het gedrag van enkele in Suriname gekweekte rijstsoorten bij het
pellen. De Ind. Mercuur 56, pag. 33-35.
1933 De rijstcultuur in Suriname. De Ind. Mercuur 56. pag. 741, 757en 773.
1933 De cultuurwaarde van Suriname. West-Ind. Gids 15, pag. 158-162.
1933 (Met H. J. MOLLER). Gegevens over de vruchtbaarheid der Surinaam-
sche Binnenlanden. Bull. Dept. Landb. Proefst. Sur. 52. pp. 27
+ tabl.
1934 Influence de la teneur en eau du grain sur le decorticage du paddy
et le pourcentage de brisures I Rit el Riziculture 7, pag. 163-175.
1934 Verderebijdragentotde kennisvan het gedrag bij het pellenvanenkele
in Suriname gekweekte rijstsoorten. De Ind. Mercuur 57, pag. 107-1 10.
1934 De tegenwoordige stand van het onderzoek naar den overdrager der
zeefvatenziekte van de koffie. Med. Dept. Landb. Proe/st. Sur. 7, pp. 9.
1934 The Banana Leaf Disease in Surinam. Trop. Agr. XI, pag. 138-142.
1935 De krullotenziekte in Brazilii. De Ind. Mercuur 58, pag. 71.
1935 Bijdragen tot de kennis van het ontstaan van ..Suncracks" bij rijst.
De Ind. Mercuur 58. pag. 87-89.
1935 Gegevens over de productive der sinaasappelboomen in Suriname. De
Ind. Mercuur 58, pag. 493-494.
1935 De sawarie-noot, Caryocar nuciferum L., en enkele andere in Suri-
name in het wild groeiende noten. De Ind. Mercuur 58, pag. 689-691.
1935 Breakage of rice in milling in relation to the condition of the
paddy. Trop. Agr. 12, pag. 255-261.
1935 Influence de la teneur en eau du grain sur le d6corticage du paddy
et le pourcentage de brisures II. Riz et Riziculture 8, pag. 101-115.
1935 La formation des ,,Suncracks" du riz. Riz et Riziculture 9, pag. 1-16.
1936 De rijstproeven in 1935. Korte Med. Landb. Proefst. Sur. I, pp. 3.
1936 Breuk in rijst. De Ind. Mercuur 59, pag. 129-133.
1937 De Cercospora-bladziekte der bacoven. Bull. Dept. Landb. protest.
Sur. 53, pp. 27.
1937 The Banana Leaf Speckle in Surinam caused by Chloridium musae
nov. spec. and another related Banana Disease. Trop. Agr. 14. pag.
42-45.
1937 Banana Leaf spot. (Cercospora musae). Trop. Agr. 14, pag. 59-60.
1937 Notes on Cercospora Leaf Spot of Bananas (Cercospora musae).
Trop. Agr. 14, pag. 257-264.
1937 Onderzoekingen over gestoomde rijst (Meded. vanwege het Landb.
proefst. te Paramaribo). De West van 17 Dec. 1937.
1938 De productive der oliepalmen op Zanderij I. (Meded. vanwege het
Landb. proefst. te Paramaribo). De West van 7 Jan. 1938.
1938 Etudes sur le Riz 6tuv6. Rit et Riiculture 12, pag. 119-164.
1938 Sobre o fungo cultivado pela formiga Atla cephalotes (iiber den Pilz
der Garten von Atta cephalotes). Anais Primeira Reunido Sul-Ameri-
cana de Botanica (Rio de Janeiro) I, pag. 199-213.
1939 (Met D. C. GEIJSKES). Cber den Bau der Nester von Atta cephalotes
L. und Atta sexdens L. Revista de Entomologia. X, pag. 27-78.


















12 PUBLICATIES VAN PROF. DR GEROLD STAHEL

1940 (Met D.C. Geijskes). Observations about temperature and moisture
in Atta-nests, Revista de Entomologia, X, pag. 766-775.
1940 (Met D. C. GEIJSKES). De parasolmieren en hunne bestrijding. Bull.
Dept. Landb. proefst. Sur. 56, pp. 28.
1940 Corticium areolatum, the cause of areolate leaf spot of Citrus. Phyto-
pathology 30, pag. 119-130.
1940 (Met D. C. GEIJSKES). Drie verkenningsvluchten boven Suriname's
binnenlanden met het K.L.M.-vliegtuig ,,de Snip". Tijdschr. Kon.
Ned. Aardr. Gen. 57, pag. 441-456.
1940 (Met I). C. GEIJSKES). De zand- en schelpritsen. De Surinamer van
20 Dec. 1940.
1941 (Met D. C. GEIJSKES). Weitere Untersuchungen iiber Nestbau und
Gartenpilz von Atta cephalotes L. und Atta sexdens L. Revista de
Entomologia 12, pag. 243-258.
1941 The effect of carbon bisulfide on the germination power of paddy.
Trop. Agr. 18, p;g. 200-203.
1941 Ecn feest bij de Trio Indianen. De Surinamer van 20 Oct. 1941.
1942 De nuttige planten van Suriname. Bull. Dept. Landb. pr.st. Sur. 57
(De tweede druk verscheen in 1944 als Bull. 59, pp. 239),
1942 Verslag van drie reizen naar de bovenlandse Indianen, door Lode-
wijk Schmidt, bewerkt door Gerold Stahel. Bull. Dept. Landb.
proelst. Sur. 58, pp. 63 + platen.
1943 The fungus gardens of the leafcutting ants. Journ. New York
Botanical Garden, Vol. 44, pp. 245-253.
1944 Het Boschnegervraagstuk en het Coronie-plan. Med. Dept. Landb.
proefst. Sur. 9, pp. 28.
1944 Surinam limbers, Paramaribo, pp. 39 (2e druk 1947).
1944 The jungle tree of dangling seeds. Journ. New York Bot. Garden 45,
pag. 265-268.
1944 Notes on the Arowak Indian names of plants in Surinam, Journ, New
York Bot. Garden 45, pag. 268-279.
1945 The natural resources of Surinam, in: Plants, Plant Science in
Latin America (Ed. F. Verdoorn, Waltham Mass.), pag. 107-108.
1946 Foods from fermented soy beans as prepared in the Netherlands
Indies. Journ. New York Bot. Garden 47, pag. 261-267, 285-296.
(Med. Dept. Landb. proefst. Sur. 12, 1947, pp. 20, Taohoe en Temp6)
1947 A new method of rooting cuttings of Hevea and other trees. Trop.
Agr. 24, pag. 4-6.
1947 Cacao. Med. Dept. Landb. proefst. Sur. 10, pp. 32.
1947 Aantekeningen over cacao. Med. Dept. Landb. proefst. Sur. 11, pp. 19.
1947 De herleving der acaco-cultuur. Paramaribo, pp. 12.
1948 De bladstekken-methode voor het vermenigvuldigen van cacao,
Bull. Dept. Landb. proefst. Sur. 61, pp. 15 + platen.
1949 Die vegetative Vermehrung des Kakaos durch Stecklinge, Rev.
Intern. Chocolaterie 4, pag. 192-193.
1949 Notes on the root-system of Immortelle (Erythrina glauca), Trop.
Agr. 26, pag. 61-62.
1949 De kapoeweri-methode voor het aanleggen van nieuwe cacaotuinen.
Landbouw (Par.) 1, pag. 123-125.
1954 Die SiebrBhrenkrankheit (Phlomnekrose, Flagellatose) des Kaffee-
baumes. Neth. Journ. Agr. Sci. 2, pag. 260-264,
























IN MEMORIAL PROF. DR. A. A. PULLED


ZIJN WERK VOOR HET BOTANISCH ONDERZOEK IN SURINAME EN DE
NEDERLANDSE ANTILLEN

DOOR

J. LANJO'W

Op 28 Februari 1955 overleed te Utrecht op 77-jarige leeftijd
Prof. Ir. August Adriaan Pulle. Prof. Pulle werd geboren te
Arnhem op 10 Januari 1878. Hij studeerde tc Utrecht en werd
reeds spoedig na zijn candidaatsexamen assistant bij de jonge
hoogleraar Prof. Dr F. A. F. C. Went en sindsdicn is hij onaf-
gebroken verbonden geweest aan de Rijksuniversiteit te Utrecht.
In 1906 promoveerde hij op een proefschrift getiteld ,An enu-
meration of the vascular plants known from Surinam'. In het-
zelfde jaar werd hij lector in de plantensystematiek en planten-
geografie en dit lectoraat werd in 1914 omgezet in een gewoon
hoogleraarschap. Bij het bereiken van de 70-jarige leeftijd in
1948 verkreeg hij zijn emeritaat.
Prof. Pulle heeft zeer veel bijgedragen tot de ontwikkeling van
de plantensystematiek en -geografie, niet alleen aan zijn cigen
Universiteit maar in heel Nederland. Op ground van zijn werk-
zaamheid, zijn vele eigen publicaties en die van zijn leerlingen
genoot hij een grote international bekendheid. Vooral heeft hij
zijn aandacht gewijd aan de vermeerdering van de plantensyste-
matische en -geografische kennis van de tropen, meer in het
bijzonder van Guiana. Het is dan ook vooral om die reden dat
een herdenking van Professor Pulle in dit tijdschrift op zijn plaats
is.
Daartoe aangezocht door zijn leermeester Went werd Pulle in
1902 in staat gesteld als botanicus deel te nemen aan de Sara-
macca-expeditie, die wonder leading stond van de Luitenant ter
zee Van Stockum. Kort voor zijn vertrek naar Suriname had
Pulle zijn doctoraalexamen afgelegd. Zoals hij later vaak zelf


- 13 -















J. LANJOUW


vertelde, was deze eerste kennismaking met de tropen voor hem
een openbaring en deze eerste reis is van beslissende betekenis
geweest voor Pulle's verdere werk en voor de ontwikkeling van
het later wonder zijn leading gekomen instituut van de Utrechtse
Universiteit. Het sprak vanzelf dat Pulle de door hem verzamelde
planten uit Suriname ook zelf going bewerken. Op aanraden van
Prof. Went koos hij als dissertatieonderwerp het bewerken van
de Surinaamse plantencollecties en het samenstellen van een lijst
van alle uit Suriname bekende planten. Het Utrechtse herbarium
bood daartoe een geschikte basis daar hier een belangrijk deel
van de oudere, in de vorige eeuw gemaakte collecties aanwezig
was. Deze waren aan het herbarium toegevoegd dank zij de
vroegere hoogleraar Miquel, die zelf ook een aantal verhande-
lingen over de Surinaamse plantenwereld publiceerde. Het be-
]angrijkste wat in Utrecht ontbrak was de collective van Wull-
schlaegel (Brussel), de collective Kegel (Goettingen) en de collective
Splitgerber (Leiden) zomede de collective Hostmann waarvan
slechts een klein deel in het Utrechtse herbarium aanwezig is en
die in Kew het meest volledig is te vinden. Ook van deze buiten-
landse collecties heeft Pulle indertijd het grootste deel kunnen
bewerken door lenen en door bezoeken aan de herbaria te Kew,
Goettingen en Berlijn. In 1906 verscheen zijn bovengenoemde
dissertatie. Behalve dat dit werk een enumeratie geeft van de
Surinaamse planten, bevat het ook een korte plantengeografische
analyse en een vegetatiebeschrijving voornamelijk op eigen
waarnemeningen van Pulle berustende. Dit werk, met grote
zorgvuldigheid uitgevoerd, is van grondleggende betekenis
geweest voor het botanisch onderzoek van Suriname en men
mag gerust zeggen voor het botanisch onderzoek van geheel
Guiana. Na Pulle's reis in 1902 kwam vrij veel nieuw material
(verzameld op de achtereenvolgende expedities in Suriname) in
Utrecht binnen. Daarbij kwam ook nog het material verzameld
door de toenmalige dienst van het Boschwezen. In de aanvang
stond Pulle altijd geheel alleen voor het bewerken van deze
verzamelingen. Verschillende publicaties bevattende beschrij-
vingen van nieuwe soorten en critische opmerkingen zagen achter-
eenvolgens het licht terwijl hij in 1912 een zakflora van Suriname,
bevattende tabellen waarmee men de Surinaamse planten tot op
het genus kan determineren, publiceerde. Deze zakflora is in het
gebruik een voortreffeijk boek gebleken en men kan niet anders
dan de grootste bewondering hebben voor de wijze waarop hij
deze tabellen heeft samengesteld. Natuurlijk is thans het boekje















IN MEMORIAL PROF. DR A. A. PULLE


verouderd, vele genera zijn sindsdien nieuw voor Suriname ont-
dekt en ook de systematische inzichten omtrent verschillende
families en genera hebben zich gewijzigd, maar voor een eerste
orientatie omtrent een plant die we niet kennen, zullen we toch
nog altijd naar Pulle's zakflora grijpen. Het is jammer dat hij zijn
voornemen om na zijn pensionnering een nieuwe editie van deze
zakflora te gaan maken, niet ten uitvoer heeft kunnen brengen.
Intussen was er in de jaren tussen 1910 en 1920 een grotere
verzamelactiviteit ontstaan en wel vooral door toedoen van de
heren Prof. Dr G. Stahel, de toenmalige directeur van het Land-
bouwproefstation te Paramaribo en J. W. Gonggrijp, de hout-
vester en het hoofd van de dienst van het Boschwezen. Vooral
uit de op zo voortreffelijke wijze door Gonggrijp ingerichte
boomreservaten, met gemerkte bomen, is een stroom van zeer
waardevol material naar Utrecht gebracht. Dit was voor Pulle
aanleiding om een grootser plan tot uitvoering te brengen, na-
melijk de uitgave van een complete, in de Engelse taal gestelde
Flora van Suriname. Teneinde de laatste hand te leggen aan het
voorbereidende werk achtte hij het nodig nogmaals Suriname
persoonlijk te bezoeken en deze reis vond plaats in de zomer van
1920. Een belangrijk deel van Noord-Suriname werd op deze
reis, samen met Stahel en Gonggrijp, bezocht en wederom werd
een belangrijke collective aangelegd. Weer in Nederland terug-
keerd, kon Pulle zich intensief gaan toeleggen op de uitwerking
van zijn genoemd plan. Door zijn hoogleraarschap was hij in
staat leerlingen voor dit werk aan te trekken en bovendien ver-
zekerde hij zich voor de bewerking van verschillende families de
medewerking van buitenlandse specialisten. Toch zou het nog
geruime tijd duren voordat met de publicatie een aanvang kon
worden gemaakt. Het was een voorrecht voor schrijver dezes
dat hij wat dat aangaat in de gelegenheid werd gesteld de spits
af te bijten, in die zin, dat zijn dissertatie over de Euphorbiaceae
van Suriname, in 1931 verschenen, tevens de eerste aflevering
van de Flora van Suriname was. Sindsdien verschenen de af-
leveringen van de Flora regelmatig, grotendeels werk van Pulle's
leerlingen bevattende, voor een deel dissertaties maar ook be-
langrijke bijdragen tan buitenlandse specialisten. Het werk is
opgezet in acht delen en men kan zeggen dat ongeveer 75 A 80%
nu verschenen is. Reeds spoedig genoot deze uitgave in het bui-
tenland belangstelling en had alom een gunstige beoordeling.
Men kan deze zonder overdrijving de meest moderne Zuidame-
rikaanse flora noemen. Altijd heeft Pulle er de nadruk op gelegd















J. LANJOUW


dat het werk critisch most zijn, dat de literatuurcitaten en de
nomenclatuur goed verzorgd dienden te worden en dat het werk
bruikbaar most zijn voor verschillende doeleinden. In het al-
gemeen kan men zeggen dat hij hierin uitstekend is geslaagd,
al zal voor de niet-deskundige in sommige gevallen het werk
wel eens te moeilijk blijken. Dit is voor een basaal werk als dit
ook niet anders te verwachten.
Aanvankelijk heeft Pulle dit werk altijd moeten doen met de
zeer bescheiden middelen die hem aan de Universiteit ten dienste
stonden. Extra assistentie of geldmiddelen stonden hem nooit ter
beschikking. Het was jammer dat men niet tijdig heeft ingezien
dat Pulle daarvoor extra hulp behoefde, want dan had men hem
in een vroeger stadium in de gelegenheid kunnen stellen veel meer
te dozen. Aan de andere kant moet toch ook gezegd worden dat op
den duur de erkenning niet is uitgebleven en het was voor Pulle
cen zeer grote voldoening dat in de laatste jaren van zijn leven
deze erkenning vooral van de zijde van Suriname zelf is gekomen.
Hij verheugde er zich intense in dat nu het werk, wat betreft
Suriname, met zoveel meer kracht nog ter hand kon worden
genomen. Toen vlak na de beeindiging van de oorlog Dr P.
Wagenaar Hummelinck en schrijver dezes bij hem kwamen om
met hem te bespreken hoe het natuurwetenschappelijk onder-
zoek van Suriname en de Nederlandse Antillen nog meer zou
kunnen worden bevorderd, was hij direct bereid tot alle mede-
werking. Dank zij hem kon nog in de zomer van 1945 de Natuur-
wetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse
Antillen tot stand komen. Hij was er de eerste voorzitter van,
en dat de Studiekring zich heeft kunnen ontwikkelen en het
initiatief heeft kunnen nemen voor de eerste grote natuur-
wetenschappelijke expeditie naar Suriname in 1948-1949, is
grotendeels aan Pulle te danken. Trouwens, in meer organisaties
betreffende de natuurwetenschappelijke bestudering van Surina-
me en de Nederlandse Antillen heeft hij een active en stimule-
rende rol gespeeld. Van de Nederlandse Maatschappij tot het
bevorderen van het Natuurwetenschappelijk onderzoek in Oost
en West-Indie (de Treub-maatschappij) was hij jarenlang advise-
rend lid en sinds 1937, tot enkele weken voor zijn dood, secretaries.
Genoemd dient ook te worden het Van Eeden-fonds, opgericht
ter bevordering van het botanisch onderzoek van Suriname,
waarvan hij vele jaren bestuurslid is geweest en waaraan hij
altijd zijn uiterst deskundige voorlichting heeft gegeven. Door zijn
functies in deze instellingen heeft hij wonder meer bevorderd, dat















IN MEMORIAL PROF. DR A. A. PULLED


jongere mensen naar Suriname of de Antillen konden gaan ter
completering van hun studied; hij is altijd een voorstander geweest
van het uitzenden van zijn leerlingen naar buitenlandse institute
om zich daar verder te ontwikkelen.
Hoezeer men hem in het buitenland waardeerde wegens zijn
werk over Suriname, bleek wel uit het feit dat men hem benoemde
tot erepresident van het eerste Zuidamerikaanse Botanische
Congress in Rio de Janeiro in 1938. Ook aan het congress in 1948
gehouden te Tucuman nam Pulle actief deel en op de terugweg
had hij de gelegenheid voor de laatste maal een kort bezoek aan
Suriname te brengen. Hoewel hij zelf nooit op en over de Neder-
landse Antillen gewerkt heeft, heeft hij aan het Utrechtse in-
stituut ook de bestudering van de flora van de Antillen bevorderd.
Aan de kortgeleden verschenen boeken van Frater Arnoldo heeft
hij nog zijn medewerking verleend door de tekst critisch door te
zien. Pulle zelf is er niet meer, maar het door hem groot gemaakte
instituut zal altijd een belangrijk centrum blijven voor de bestu-
dering van de plantengroei van Noordelijk Zuidamerika.
Zijn naam zal in Nederland en Suriname in dankbare herin-
nering blijven.


West-Indische Gids XXXVI

























ECOLOGISCH ONDERZOEK TEN BEHOEVE VAN
HET BROKOPONDOPLAN IN SURINAME

DOOR

Ir J. H. DE HAAN

I De kenmerken van een combinatieplan
In het ,,Combinatieplan voor de Surinamerivier", het zgn. Bro-
kopondoplan, lanceerde Dr Ir W. J. VAN BLOMMESTEIN in 1950
een moderne idee voor landelijke ontwikkeling in Suriname.
Deze idee, de ,,multipurpose river basin development", heeft
de integrale ontwikkeling van de natuurlijke rijkdommen in een
landstreek ten grondslag, waarbij de factor water de dominerende
plaats inneemt. In overeenstemming met deze gedachte is het
stroomgebied de meest geeigende regional eenheid waarbinnen
zulk een ontwikkeling zich kan voltrekken.
Het stromende water van een river kan een meervoudige be-
tekenis hebben. Het kan worden afgeleid voor bevloeiing, het kan
dienen als weg voor de navigatie, het kan de drijvende kracht
voor industriein leveren en hierdoor nieuwe welvaartsbronnen
ontsluiten; het opent mogelijkheden voor de visserij en schept een
gezonde gelegenheid voor sport en recreatie. Aan de andere kant
kan het water een bezwaar en zelfs een gevaar zijn voor de om-
liggende landstreek; het afstromende water kan hellinggronden
eroderen of aangrenzende vlakke terreinen periodiek of blijvend
inunderen; stagnerend water kan een bron zijn voor malaria en
andere infectieziekten en overmatige afvoeren kunnen leiden tot
plotselinge en desastreuze overstromingen.
Alle maatregelen dienen er dus op gericht te zijn de beweging
van dit water te beheersen. Dit uit zich in de reservering en het
beheer der bossen in de bovenstroomgebieden, de zorgen welke
de landbouwende bevolking aan de bewerking van haar akkers
besteedt (bodemconservering), de waterbouwkundige maatrege-
len die het land beschermen (bedijking) of van wateroverlast ont-


- 18 -



















































































OVERZICHTSKAART


LftPDA

rivlircn

- gpweg


F















IR J. H. DE HAAN, ECOLOGISCH ONDERZOEK


doen (drainering), dan wel de afstroming in de rivierbedding re-
guleren (stuwdammen).
Een multipurpose-project van grote allure werd het eerst om-
streeks 1930 op overtuigende wijze door de Tennessee Valley Au-
thority, de zgn. TVA, tot uitvoering gebracht. Van dit Ameri-
kaanse voorbeeld is de Damodar Valley Corporation in India het
tropische pendant, terwijl na de Tweede Wereldoorlog even-
eens door VAN BLOMMESTEIN een soortgelijk project in het
Tjitaroemgebied op Java werd ontworpen. Ook hier gaat het om
een combinatie van belangen, welke door 66n of een series maat-
regelen worden gediend.

2 Het Combinatieplan in Suriname
Het Combinatieplan voor de Surinamerivier, zoals het in grote
omtrekken door VAN BLOMMESTEIN werd aangegeven, opent het
vooruitzicht op een ontwikkeling, waarin de multipurpose-ge-
dachte zijn uitdrukking vindt.
Voor het schaars bewoonde Suriname echter, is een multipur-
pose-project naar de voorbeelden zoals die hierboven worden ge-
noemd, thans zeker nog prematuur. Naast de opwekking van
electrische energie voor de aluminium-industrie alsmede voor
goedkope electrische voorziening van Paramaribo en omgeving
en plaatselijke industrieen (bijv. hout- en vruchtenverwerking),
kunnen door de vorming van het stuwmeer en de vereffening der
waterdebieten, ongetwijfeld bepaalde voordelen worden ver-
wacht, zoals de beperking van inundatie van benedenstroomse
oeverlanden, verplaatsing van de verziltingsgrens in beneden-
stroomse richting en betere bevaarbaarheid van de river.
Doch bepaald zwaarwegende belangen, zoals bescherming tegen
overstromingscalamiteiten, uitgebreide bevloeiing van de kust-
vlakte en distribute van electrische energie op ruime schaal zijn
6f niet aanwezig 6f thans nog niet aan de orde.
Men heeft zich bij de eerste uitwerking van het stuwmeerpro-
ject dan ook niet late leiden door toekomstverwachtingen waar-
van men niet weet 6f en in welke mate deze verwezenlijkt kunnen
worden, doch men heeft zich beperkt tot een zakelijk en recht-
streeks sprekend belang, nl. de verhoging van 's Lands inkomsten,
welke uit de electrische central en een aluminiumfabriek kunnen
worden verkregen. Uit deze inkomsten kan een voortgaande ont-
wikkeling van landbouw, bosbouw, verkeer, industries en social
verzorging worden bekostigd. Indien deze inkomsten aanzienlijk
zijn, is het Brokopondoproject inderdaad belangrijk. Het project
















TEN BEHOEVE VAN HET BROKOPONDOPLAN IN SURNAME 21

vindt echter niet zijn motivering in de verwezenlijking van de
multipurpose-gedachte; de benaming ,,combinatieplan" is dan
ook voorlopig althans niet op zijn plaats.

3 Hel vooronderzoek
Met het vooronderzoek naar de mogelijkheid van stuwdam-
bouw bij Brokopondo werd begin 1951 een aanvang gemaakt; het
werd sindsdien intensief voortgezet.
Het doel van dit vooronderzoek is gericht op het verzamelen
van gegevens op topografisch, geologisch, hydrologisch en grond-
mechanisch gebied. Na afsluiting van dit onderzoek in zijn voile
omvang, kan verwacht worden, dat gefundeerde conclusies ten
aanzien van de technische en financiele mogelijkheden van dit
Plan kunnen worden geformuleerd.
Naast dit vooronderzoek ten behoeve van de eigenlijke dam-
bouw blijkt uit een just verschenen studied, dat eveneens aan-
dacht wordt besteed aan de ecologische consequenties, welke uit
de aanwezigheid van het toekomstige stuwmeer voor de land-
streek en de omwonende bevolking kunnen voortvloeien.
Het initiatief tot dit onderzoek is van de ,,Natuurwetenschap-
pelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen"
uitgegaan. Door Dr D. C. GEYSKES en Dr J. H. WESTERMANN van
deze Studiekring werd de aandacht van de Surinaamse Landsre-
gering gevestigd op de natuurwetenschappelijke, sociologische en
hygienische consequenties van het Brokopondoplan. Door de
Landsregering werd daarop een ,,Studieraad Brokopondoplan" in
het leven geroepen, welke de Regering van advies zal dienen in-
zake de vraagstukken, welke samenhangen met dit Plan. Door
Studieraad en Studiekring werd besloten tot de uitvoering van
een vergelijkende literatuurstudie omirent de ecologische consequen-
ties van het Brokopondoplan, waarmede met financiele steun
van het Planbureau de bioloog Drs J. P. SCHULZ werd belast.
Deze thans gereed gekomen studied *) telt 124 bladzijden off-
set druks en bevat 219 bronvermeldingen. In een negental hoofd-
stukken worden de invloeden besproken, welke zich tengevoge
van de vorming van het stuwmeer doen gelden.
Behandeld worden:
a) de invloed van de te inunderen vegetatie;

*) J. P. Schulz: Vergelijkend literatuuronderzoek intake de ecolo-
gische consequenties van het "Combinatie-plan Suriname Rivier". Uitg.
Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse
Antillen, Utrecht. October 1954.
















IR J. H. DE HAAN, ECOLOGISCH ONDERZOEK


b) de te verwachten plantengroei in het meer;
c) de visserijproblemen;
d) de hygienische problemen.
Dit literatuuronderzoek oriinteert zich dus op de ervaringen,
welke elders en in het bijzonder in de tropische wereld, bij de vor-
ming van stuwmeren zijn opgedaan.
Direct opvallend bij het lezen van deze verhandeling is de bij-
zonder grote waarde, die men in het buitenland aan de studied van
ecologische en hygienische factoren bij de vorming van stuwme-
ren toekent. Als voorbeeld kan het Volta River Project aan de
Goudkust worden genoemd, waarvan de omstandigheden min of
meer vergelijkbaar zouden zijn met die van de Surinamerivier.

4 De te inunderen vegetatie
De streek van het toekomstige stuwmeer bij Brokopondo, een
oppervlakte beslaande van rond 1300 kms, is thans geheel met
bos bedekt.
De meeste bomen zullen na de inundatie sterven, maar waar-
schijnlijk zal nog vele jaren rekening gehouden moeten worden
met de resten van de oorspronkelijke vegetatie, die ondanks de
hoge temperatuur betrekkelijk langzaam zullen verteren en de
verlanding in belangrijke mate kunnen versnellen met alle bezwa-
ren voor navigatie, visserij en energieopwekking. Daar komt bij,
dat de geinundeerde bomen nog lange tijd drijvend material
zullen leveren, hetwelk als broedplaats voor muskieten een
directed bedreiging voor de volksgezondheid zal vormen en dat de
stuwdamafvoeren kan verstoppen. Deze bezwaren spreken ster-
ker, omdat het meer gedeeltelijk ondiep zal zijn en een zeer lange
ingesneden kustlijn zal vertonen.
In de U.S.A. is het, voornamelijk in verband met de malariabe-
strijding, gebruikelijk om een groot deel van de vegetatie in het
basin vooraf te kappen en te verbranden. Bij Brokopondo zal men
er door gebrek aan arbeidskrachten wel niet in kunnen slagen om
130.000 ha bos in een beperkte tijd op te ruimen, hoezeer dit, naar
het Amerikaanse voorbeeld, gewenst zou zijn. Voor de afzet van
het gekapte hout zal men zich moeten beperken tot de meest
waardevolle houtsoorten op de gemakkelijkst bereikbare plaat-
sen. Voor grote massa's hout, welke in korte tijd beschikbaar zou-
den komen, zal uiteraard geen afzet gevonden kunnen worden.
Overwogen kan worden in het bos banen open te kappen, welke
als toekomstige vaargeulen dienst kunnen doen.
















TEN BEHOEVE VAN HET BROKOPONDOPLAN IN SURINAME 23

5 De hydrologische problemen
Zodra het stuwmeer zal zijn gevormd en de oorspronkelijke bos-
begroeiing zal zijn gedood, zullen zich in en langs het meer nieuwe
vegetaties vestigen. De uitbreiding dezer vegetaties zal door de
geringe diepte van het meer, het vlakke oeverprofiel en de lange
ingesneden oeverlijn worden bevorderd. De Eichhornia-vegetatie
(de zgn. ,,waterhyacinth") in de Rawah Pening op Java toont
aan, hoe snel de uitbreiding dezer plantengemeenschappen in zijn
werk kan gaan.
Behalve dat deze vegetaties de navigatie op het meer zullen be-
lemmeren en zoals we nader zullen zien de visstand kunnen
benadelen, hebben deze plantenmassa's eveneens invloed op de
evapo-transpiratie, d.w.z. de waterverliezen, van het meer.
In de huidige toestand zou de evapo-transpiratie van het
stroomgebied van de Surinamerivier boven Brokopondo 1450 mm
bedragen, terwiji de vrije wateroppervlakte 1130 mm door ver-
damping aan water verliest. De aanwezigheid van het reservoir
zou dus een afvoerwinst betekenen in vergelijking met de toe-
stand v66r de vorming van het stuwmeer. Het beeld verandert
echter indien, door de begroeiing van het meer, de evapo-transpi-
ratie aanzienlijk zou toenemen. SCHULZ noemt verdampingsver-
liezen van een met waterplanten bedekte oppervlakte, welke 136
tot 275% bedragen van die van het onbegroeide meer. Indien men
de verhouding van de oppervlakte van het stuwmeer tot die van
het total stroomgebied in rekening brengt, zou men uit de ver-
dampingscijfers de waterverliezen v66r en na de vorming van het
stuwmeer kunnen afleiden.
De evaporatie van een stroomgebied is zoals SCHULZ terecht
opmerkt afhankelijk van de regenval. De conclusie is echter
wel snel getrokken, dat een verhoogde regenval in de droge maan-
den September/October de jaarevaporatie zou verhogen. Afge-
zien van de relatief zeer geringe regenval in deze grote droge tijd
en eveneens de geringe verschillen welke tussen de genoemde
maanden in de verschillende jaren worden waargenomen, blijkt
deze afhankelijkheid niet uit de cijfers; integendeel.
Verwezen moge worden naar de zo just verschenen hydrologi-
sche nota no. 8 van de Hydroloog van het Planbureau, Ir S. H.
RINGMA.
In deze nota wordt het opmerkelijk verschijnsel gesignaleerd,
dat enerzijds in de vlaktestroomgebieden de jaarlijkse verdam-
ping met de toenemende regenval afneemt, terwiji anderzijds in
















IR J. H. DE HAAN, ECOLOGISCH ONDERZOEK


het heuvelachtige bovenstroomsgebied (in overeenstemming met
de waarnemingen in het bergachtige Java) het omgekeerde het
geval is. De oorzaak wordt hier gezocht in het wegvallen van de
kleine droge tijd (1953), waardoor de zwampige terreinen met hun
hoge watercapaciteit geen gelegenheid hadden zich van hun wa-
tersurplus te ontiasten. In het heuvelland is de waterlozing viot-
ter, zodat het afvoer- en verdampingsbeeld better het regenbeeld
kan volgen.
Deze verklaring lijkt aannemelijk, maar men weet hydrolo-
gisch nog z6 weinig van de omstandigheden zoals die in de Suri-
naamse rivieren bestaan, dat verrassingen hier zeer wel mogelijk
zijn. Hydrologische conclusies zijn bijzonder onzeker omdat ver-
scheidene factoren op rivierafvoeren van invloed zijn. Per slot
dient ons inzicht uit de waarneming voort te komen; het is daar-
om nodig zich op een zo groot mogelijk aantal waarnemingen in
doorlopende reeksen te beroepen.
Het is een gelukkige omstandigheid, dat de waarnemingen en
berekeningen tot heden er op wijzen, dat ook in regenarme jaren
voldoende water aanwezig zal zijn om een continue energiepro-
ductie, boven een minimumgrens, te verzekeren. Een series waar-
nemingen in een werkelijk extreem droog jaar (voorspelling:
1955 ?) zou tot dit gevoel van zekerheid kunnen bijdragen.
De gemiddelde afvoer van vaste stoffen in de Surinamerivier is
bijzonder gering. RINGMA noemt een cijfer van 7000 m3 per jaar,
hetgeen bij een reservoir-inhoud van enige miljarden m3 een te
verwaarlozen hoeveelheid is. Deze uitkomst is in verhouding met
Java en andere gebieden in Z.O. Azie bijzonder laag, zodanig dat
ook in dit opzicht moet worden aangenomen, dat het regime van
de Surinaamse rivieren aanzienlijk van dat van tropische rivieren
elders afwijkt.
Naast de betekenis van de Surinamerivier voor de energiepro-
ductie bij Brokopondo lijkt het van belang het hydrologische pro-
bleem naar zijn ruimere betekenis voor de agrarische ontwikke-
ling van de Surinaamse kustvlakten te bezien. Immers, deze kust-
vlakten bieden voor de ontwikkeling van de landbouw de beste en
meest voor de hand liggende mogelijkheden.
In de huidige nog weinig ontgonnen staat, waarin het land ver-
keert, valt bij de ontginning en de landbouw de nadruk in de aller-
eerste plaats op de waterlozing en staat het vraagstuk van het
watergebruik nog op de achtergrond. Wanneer het regime der be-
nedenrivieren in belangrijke mate beinvloed wordt door de toe-
stand, waarin land en begroeiing thans verkeren, dan kan ver-
















TEN BEHOEVE VAN HET BROKOPONDOPLAN IN SURINAME 25

wacht worden, dat de verhoudingen zich aanzienlijk zullen wijzi-
gen, indien de moerassen en zwampen, zowel van de Jonge als van
de Oude Kustvlakte, in cultuur zullen zijn gebracht. Enerzijds
functionneren deze moerassen als reservoirs en kunnen dus regu-
lerend werken ten aanzien van de debieten in de benedenstroomse
rivieren, anderzijds vertonen deze begroeide zwampen waar-
schijnlijk een bijzonder grote evapo-transpiratie, zodat hierdoor
grote hoeveelheden water voor nuttig gebruik verloren gaan. Het
verschil in hydrologisch effect tussen enerzijds goed gedraineerd
cultuurland en anderzijds moerasland met stagnerende afvoer,
kan uiteraard zeer aanzienlijk zijn. Dit spreekt in het bijzonder
voor waterlopen met een relatief weinig omvangrijk bovenstroom-
gebied zoals de Saramacca en de Nickerierivier.
Daarbij kan concentrate van de afvoer beddingveranderingen
der rivieren ten gevolge hebben, terwijl tenslotte en dit is de be-
langrijke practische zijde van het vraagstuk rekening zal moe-
ten worden gehouden met de waterhoeveelheden die voor be-
vloeiing en anderszins ter beschikking zullen kunnen worden ge-
steld.
Het laat zich aanzien, dat deze vraagstukken voor de niet
eens zo verre toekomst der agrarische ontwikkeling van Suri-
name van reele betekenis zullen zijn. Het is daarom zaak dat men
tijdig een op deze hydrologische problemen gericht onderzoek be-
gint, vooral omdat de huidige waarnemingen reeds wijzen op een
zich veranderend karakter van het regime der Surinaamse rivieren.
Min of meer hetzelfde geldt voor de afvoer van vaste stoffen,
welke afkomstig zijn van de bovenstroomse rivier- en landerosie,
een erosie, welke volgens de tot heden verrichte waarnemingen
wel uitermate gering moet zijn. Of deze zeer geringe erosie een ge-
volg is van een doorlatende en tevens stabiele bodemstructuur,
dan wel aan een dichte begroeiing of aan andere bijzonder gunsti-
ge omstandigheden moet worden toegeschreven, moet hier in het
midden blijven. In ieder geval is de geringe slibafvoer geruststel-
lend. Aan de andere kant vraagt men zich echter af wat de gevol-
gen kunnen zijn, indien thans beboste bovenstroomgebieden in
landbouwgebruik worden genomen. Deze tijd zal belangrijk ver-
der weg liggen dan het in cultuur brengen der benedenstroomse
moeraslanden, waarvan hierboven sprake was. Het vraagstuk is
in verband met de schaarse bosbevolking thans dus niet dringend.
Toch zal men waakzaam moeten zijn en moeten voorkomen dat
de natuurlijke begroeiing wordt aangetast op plaatsen waar het
handhaven van een bosopstand noodzakelijk is.
















26 IR J. H. DE HAAN, ECOLOGISCH ONDERZOEK

6 De plantengroei in het meer en de visstand
E6n der hoofdstukken van het rapport van SCHULZ behandelt
de bestrijding van de plantengroei op en in het meer. SCHULZ be-
spreekt de afzonderlijke methoden welke voor uitroeiing van ver-
schillende vegetatievormen worden gebruikt en gaat voor al deze
gevallen uitvoerig in op de ervaringen met mechanische bestrij-
dingsmethoden, contact-herbiciden, selectieve herbiciden en bio-
logische bestrijdingsmethoden. Hij haalt een uitspraak aan van
de Amerikaanse deskundige Wm. T. PENFOUND: ,,Your major
problem might be floating aquatics in Surinam ... Eternal
vigilance is the price for open water in tropical America".
Grote massa's vooral drijvende, waterplanten kunnen de vis-
stand benadelen, aangezien door de anaerobe verrotting van dit
plantenmateriaal het zuurstofgehalte sterk daalt.
Verder kan een stuwdam een physische barriere zijn voor mi-
grerende vissen. Ook in de Surinamerivier kunnen trekvissen
voorkomen. Een inventarisatie van de visstand moet echter nog
plaats vinden, terwijl zonder vooronderzoek over de consequen-
ties van de stuwdam voor trekvissen onmogelijk voorspellingen
zijn te doen.
Tengevolge van de dam zullen benedenstrooms veranderingen
in de physische en chemische eigenschappen van het water op-
treden, welke wederom van invloed zullen zijn op de visstand.
Door de debietsveranderingen zullen eveneens veranderingen in
de rivierbeddingen optreden, inundaties benedenstrooms zullen
zich wijzigen, paaigronden kunnen verloren gaan, enz.
Het is opvallend, dat het voor de motivering van een multipur-
pose-project algemeen gebruikte argument der verbetering van
de visstand, hier naar het voorbeeld van kunstmatige stuw-
meren elders in de tropen in twijfel wordt getrokken. Zelfs
wordt eerder een benadeling van de visstand als gevolg van het
Brokopondoplan gevreesd.
Vanwege de veronderstelde visrijkdom van de Surinaamse ri-
vieren lijkt het problem voor dit land niet direct dringend te
zijn. Door de constructie van de Brokopondodam wordt echter
een biologisch evenwicht verstoord, dat bij de verdere ontwikke-
ling van Suriname nadelige consequenties kan hebben. Met de in
dit opzicht troosteloze toestand elders in de tropen voor ogen en
de grote betekenis die algemeen aan dit onderwerp, in verband
met de eiwitvoeding, wordt gehecht, zal men zeker goed doen aan
de studied van de visstand alle aandacht te besteden.

















TEN BEHOEVE VAN HET BROKOPONDOPLAN IN SURINAME 27

7 De hygiinische aspecten
De laatste hoofdstukken van de studied van SCHULZ handelen
over de invloeden van ecologische en andere biologische verande-
ringen op ziekteverwekkers; tevens worden de maatregelen be-
sproken welke ter bestrijding en voorkoming van voor de volks-
gezondheid schadelijke gevolgen van deze ecologische veranderin-
gen kunnen worden toegepast.
Over het voorkomen van malaria in het Surinaamse binnen-
land is door de publicaties van N. H. SWELLENGREBEL en E. VAN
DER KUYP reeds veel bekend. Ongetwijfeld zal een stuwmeer pro-
blemen op het gebied van malaria-bestrijding met zich brengen.
In aanmerking genomen, dat een gedeelte van het meer vrij snel
begroeid zal raken, dat oude bosresten boven de watervlakte zul-
len uitsteken en dat het meer een lange en ondiepe over zal heb-
ben, is het te verwachten, dat de muskiet een gunstige broedge-
legenheid zal vinden. Er zal dus rekening gehouden moeten wor-
den met de kans op muskietenexplosies.
Van de malaria-overbrengers is de Anopheles darlingi de be-
langrijkste en mogelijk de enige malariavector in het Brokopondo-
gebied. Behalve malariavector is A. darlingi tevens een potentiele
overbrenger van filariasis. Voor de overbrengers van gele koorts
en dengue betekent de vorming van het stuwmeer geen recht-
streekse verhoging van de potentiele productiecapaciteit. Moge-
lijk is dit wel het geval voor de slakken Planorbis olivaceus en
P. guadelupensis, welke als tussengastheren voor de verwekkers
van schistosomiasis fungeren.
Het problem der malaria-bestrijding wordt door SCHULZ uit-
voerig in al zijn facetten belicht, waarbij steeds teruggegrepen
wordt op ervaringen, welke elders zijn opgedaan. De maatregelen
kunnen gericht zijn tegen de muskiet, hetzij larve of insect, zij
kunnen gericht zijn op het vermijden van contact tussen mens en
muskiet en zij kunnen gericht zijn tegen de parasiet.
Malaria komt wonder de Bosnegers in het binnenland endemisch
voor; bestrijdingsmaatregelen zullen in de eerste plaats genomen
moeten worden ten behoeve van de aan te voeren niet immune
werkkrachten.
In het rapport is een overzicht gegeven van de malariabestrij-
dingsmaatregelen, die men in andere landen nam v66r, tijdens en
na de afdamming van stromend water. In de U.S.A., waar men
dank zij uitvoerige onderzoekingen gedurende de laatste decennia
de situatie nu geheel in de hand heeft, geeft men de voorketur aan
















IR J. H. DE HAAN, ECOLOGISCH ONDERZOEK


tegen-het-larven-stadium-gerichte maatregelen, die vernietiging
of vermindering van de broedgelegenheid beogen. Essentieel is
daar een goede voorbereiding van het te inunderen gebied; daar-
bij geldt als belangrijkste maatregel de opruiming van tenminste
een deel van de vegetatie. Andere permanent bestrijdingsmetho-
den in de U.S.A. zijn draineren, ophogen en droogmaken van on-
diepe delen van het meer. Verder hangt het success van de maat-
regelen tegen de vegetatie en de muskieten in hoge mate af van
het stuwprogramma en van het periodieke onderhoud van de
oevers.
Of dergelijke permanent en periodieke, tegen het larvensta-
dium gerichte maatregelen in Suriname practisch uitvoerbaar
zouden zijn, kan thans nog niet beoordeeld worden. Een bestrij-
dingsprogramma kan immers pas worden opgesteld, nadat er een
entomologische en botanische inventarisatie is gemaakt, een
interpretatie van de topografische, klimatologische en hydrologi-
sche omstandigheden mogelijk is en sociaal-economische omstan-
digheden in de beschouwing kunnen worden betrokken. Dan pas
kan men weten:
1 Met welke potentiele malariavectoren naast A. darlingi en met
welk effectief vliegbereik van de muskieten rekening gehouden
moet worden;
2 Waar de ,,problem areas" komen te liggen;
3 Welk verband er tussen de verschillende typen waterplanten
en de muskietenproductie bestaat;
4 Welke seizoensperiodiciteit er in de muskietenproductie zal
zijn;
5 Of een gunstige regeling van het peil mogelijk is;
6 Waar de menselijke woonplaatsen komen te liggen.

8 Conclusies en naschrift
Uit de zeer doorwrochte literatuurstudie der ecologische conse-
quenties van het Brokopondoplan, waarvoor Drs SCHULZ alle lof
toekomt, kan men een aantal voor het Surinameproject belang-
rijke conclusies trekken.
In de eerste plaats wordt in deze studied gewezen op de beteke-
nis en de complicate van het ecologisch en medisch-hygienisch
facet van een stuwmeerproject; een facet dat voor de beoordeling
van het werk evenzeer essentieel kan zijn als de topografische,
geologische, grondmechanische en hydrologische omstandigheden
en voorwaarden.
In de tweede plaats wordt in de studied van SCHULZ betoogd,

















TEN BEHOEVE VAN HET BROKOPONDOPLAN IN SURNAME 29

dat voor de kennis van deze ecologische consequenties en invloe-
den, special en zorgvuldige onderzoekingen nodig zijn. Uit het-
geen over buitenlands onderzoekwerk op dit terrein nit de litera-
tuur wordt vermeld, blijkt wel hoe hoog men elders de waarde van
dit werk aanslaat.
In de derde plaats moet het van het allergrootste belang wor-
den geacht, dat aan deze onderzoekingen in een vroeg stadium
van de plannen aandacht wordt geschonken, zodat de nodige
maatregelen tijdig in de uitvoering van het project kunnen wor-
den ingepast.
Dit spreekt te meer indien het Brokopondoplan zich in de toe-
komst naar de bedoelingen der eerste ontwerpers van de
huidige beperkte opzet tot een werkelijk combinatieplan zou ont-
wikkelen.
Doch ook zonder multipurpose-projecten zijn bij de voort-
schrijdende agrarische ontwikkeling ingrijpende wijzigingen in de
natuurlijke gesteldheid van Suriname te verwachten, welke be-
langrijke consequenties kunnen hebben voor het toekomstige
land- en watergebruik en voor de samenleving in haar geheel. In
ieder stroomgebied toch, zal men zijn land- en waterpolitiek heb-
ben te bepalen, in het bijzonder de verhouding tussen waterleve-
ring en -gebruik, de onderlinge beinvloeding der gebieden, de con-
trdle op de afvoer en de gevolgen, welke uit de getroffen maatre-
gelen kunnen voortvloeien. Een uitgebreid, veelzijdig en vroeg-
tijdig onderzoek is hiervoor bepaald een vereiste.


SUMMARY

ECOLOGICAL RESEARCH FOR THE BROKOPONDO
(SURINAM RIVER DAM) PLAN

The so-called Brokopondo Plan for Surinam, a multi-purpose river basin
development project, was first proposed by Dr W. J VAN BLOMMESTEIN
in 1950.
The prototype of such large-scale multi-purpose projects was that of the
Tennessee Valley Authority, which was followed in tropical areas by e.g.
the Damodar Valley Corporation in India. A project similar to the Indian
one was drafted by Van Blommestein after World War Two for the
Tjitarum area in Java.
The integrated development of a river basin area is dependent on the
solution of the inter-related problems of irrigation, navigation, water
power (for industry), fisheries, and health and recreation on the one hand.
and of erosion, flooding, and mosquito breeding on the other. Any measure
projected should therefore be directed towards mastering the movement



















IR J. H. DE HAAN, ECOLOGISCH ONDERZOEK


of the water in the basin through the use of dikes and dams, and of soil
conservation and drainage methods.
The Brokopondo project contains many possibilities for Surinam's
development; only a part of them can for the moment be materialized,
however. Interest is at present concentrated on the creation of a hydro-
electric power plant and an aluminum factory. From the increased
government revenues expected from those sources further development
could be financed.
A preliminary study of the possibility of constructing a dam was begun
in 1951. Concentrated on topographical, geological, and hydrological data,
this study when completed is expected to provide a basis for well-founded
conclusions as to the feasibility of the plan.
At the same time another study, that of the possible ecological conse-
quences of the proposed dam, has also been initiated. The Foundation for
Scientific Research in Surinam and the Netherlands Antilles, together
with the Rrokopondo Advisory Board set up by the Surinam Government,
sponsored a comparative analysis of literature on tropical and sub-tropical
river basin development projects.
The publication resulting from this study, by J. P. ScHULZ, contains an
analysis of the following aspects: (a) the influence of the vegetation to be
inundated, (b) the new vegetation expected in the lake to be formed,
(c) fish fauna problems, and (d) health problems.
(a) The area which would be inundated as a result of the projected
Brokopondo dam is completely covered by forest. The method of clearing
the wood beforehand, used in the U.S.A., does not seem applicable owing
to lack of manpower. All the disadvantageous effects dying and floating
trees can have on navigation, fisheries, power production, and malaria
control must therefore be taken into account. There is also the problem of
commercializing the bulk of those trees which it will be possible to cut
before inundation.
(b) New vegetation will grow in the lake, and may not only impede
navigation but also cause an enormous loss of water through evapo-
transpiration. Such evapo-transpiration might greatly surpass evaporation
figures calculated for a clean lake. There can be no certainty on the point
at this time, for hydrology is still in its infancy in Surinam, and a long
series of detailed observations is needed. A related problem is that of
what the influence on agriculture in the low lands may be if the waterflow
downstream is drastically altered.
(c) Dense floating vegetation in the lake might have an unfavourable
influence on fish fauna there. Moreover, a dam may prove a barrier for
fish migration, and possible physical and chemical modifications of the
water may result in the extermination of some varieties of fish.
(d) The proposed lake reservoir may have the effect of worsening
hygienic conditions in the area. A good deal of data on malaria in Surinam
is available in SWELLENGREBEL'S and VAN DER KuYP's publications,
while the consequences of dam construction on health conditions have
been thoroughly studied elsewhere. What success mosquito control pro-
grams of the sort carried out in the U.S.A. might have in Surinam cannot
yet be said. A thorough investigation of all factors entomological, bota-
nical, climatological, topographical, and social and economic must first
be undertaken if such questions are to be answered as potential problem



















TEN BEHOEVE VAN HET BROKOPONDOPLAN IN SURINAME 31

areas, the connection between various water plants and mosquitoes, the
seasonal periodicity of mosquitoes, the possibilities for control of the
water level, and the best location of housing.
Schulz's survey is of great importance for Surinam's Brokopondo
project in that it stresses: (1) the possible influence of ecological and
health factors on the technical and economic problems which are under
examination, (2) the need for widespread and careful investigation of those
factors, and (3) the necessity of giving full consideration to them, also at
this early stage, in the study of the whole project.

























ECONOMISCHE SAMENWERKING
BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL

DOOR

R. KOOL, ec. drs

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt in alle
landen van West-Europa gesproken over de wenselijkheid van
international economische samenwerking. Voor Nederland wordt
hierbij in het bijzonder gedacht aan de Benelux, het samengaan
van de drie economische partners Nederland, Belgie en Luxem-
burg. In dit artikel wil ik nu iets mededelen over de mogelijk-
heden tot economische samenwerking in Rijksverband en wel
tussen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen.
Zoals U weet berust het huidige maatschappelijke bestel van
een land op arbeidsverdeling. Bijna elk productieproces wordt
immers gesplitst in een aantal stadia, die elk door in die bepaalde
deelbewerking gespecialiseerde mensen verricht worden. De
mensen worden derhalve in het economische leven door het
streven naar arbeidsverdeling beinvloed. Zij leven bovendien
zowel als enkeling als in groepsverband. Laten wij nu economische
samenwerking omschrijven als het doelbewust scheppen van re-
laties, van betrekkingen tussen mensen. International samen-
werking in het economisch leven krijgt ook deze omschrijving,
international gezien kunnen deze economische betrekkingen
tussen mensen echter met name de volgende vier vormen aan-
nemen:
a) Uitwisseling van goederen, bijv. machines en van diensten,
bijv. transport.
b) Transfer d.w.z. overmaking van het ene land naar het andere
van kapitalen.
c) Migratie van arbeidskrachten, hetzij emigratie of immigratie.
d) Uitwisseling van kennis en ervaring op technisch-economisch
gebied.


-32 -
















ECON. SAMENWERKING BINNEN HET KONINKRIJK


Laten wij eerst aandacht besteden aan de mogelijkheid van
samenwerking, gelegen in de uitwisseling van goederen en dien-
sten. Het belangrijke argument voor een dergelijke uitwisseling
is de toeneming van de productiviteit per inwoner en van de
total productive. Op deze wijze kan immers elk land datgene
maken waarvoor het het beste geschikt is. Nederland wisselt bij-
voorbeeld met Frankrijk goederen uit in de vorm van Hollandse
kaas en Franse wijn. Dit is dus ook arbeidsverdeling, zij het inter-
nationale arbeidsverdeling die aldus in de productive tot uiting
komt, zodat, ongeacht de bestaande verschillen in efficiency
tussen twee landen, het bereikte resultaat na de onderlinge ruil
beide partners tot voordeel strekt. Indien wij dit nu toepassen op
de samenwerking in Rijksverband dan zal bijvoorbeeld de
Surinaamse producent er goed aan doen zich bij voortduring af te
vragen of voor een bepaald onderdeel van zijn productieproces
niet op voordelige wijze een beroep op de Antilliaanse of Neder-
landse market kan worden gedaan. Het kan bijvoorbeeld ten aan-
zien van de verpakking van citrus-vruchten verantwoord zijn de
levering van kratten aan een Nederlandse firma op te dragen,
omdat dit nu eenmaal ongeacht de transportkosten voordeliger
is. Wellicht is een Antilliaans schoenfabrikant in staat een onder-
deel van de fabricage op zich te nemen op een voor de Surinaamse
producent winstgevende basis.
De huidige goederenstroom van Nederland naar Suriname om-
vat veel verduurzaamde levensmiddelen en bewerkte producten.
Bij een toekomstige ontwikkeling van Suriname, zoals deze
door het Planbureau Suriname blijkens het door haar opgestelde
Tienjarenplan gedacht wordt, zullen wellicht goederen in minder
bewerkte vorm vanuit Nederland kunnen worden verzonden. I)e
finale bewerking zal dan in het kader van de gedachte industriali-
satie van Paramaribo daar plaats kunnen vinden.
De uitwisseling van producten hangt natuurlijk ten nauwste
samen met de betreffende afzetmarkt. Beschouwt men Suriname
als afzetgebied voor Nederland, dan valt allereerst op dat de
Surinaamse market geisoleerd ligt ten opzichte van het grote
achterland Latijns-Amerika, zodat toerisme en transitoverkeer
relatief onbelangrijk zullen zijn. Niettemin mag men de toekomst-
mogelijkheden voor Nederland hier groter achten dan op de
Nederlandse Antillen. Een planmatig benutten van de natuurlijke
welvaartsbronnen van Suriname, zoals dit in het Tienjarenplan
gedacht wordt, zal niet alleen het national inkomen per hoofd
der bevolking en dus de koopkracht in het algemeen verhogen.
West-Indische Gids XXXVI
















R. KOOL, ECONOMISCHE SAMENWERKING


Het zal eveneens door grotere en better gespreide export de beta-
lingsbalanspositie verbeteren en derhalve de koopkrachtige vraag
naar buitenlandse producten belangrijk vergroten. Voor diverse
artikelen zoals cosmetica, landbouwwerktuigen, rijwielen en verf
zijn stijgende kansen voor Nederlandse exporteurs aanwezig. Wat
de textiel aangaat kan men verwachten dat de import zich al-
thans voorlopig nog voor een belangrijk deel op Azie zal blijven
richten. Over het algemeen kan men de Surinaamse market meer
een prijzenmarkt dan een kwaliteitsmarkt noemen.
Op de mogelijkheden van afzet van Surinaamse producten in
Nederland zal nu meer gedetailleerd worden ingegaan. Het
success van deze afzet zal immers bepalend zijn voor het welslagen
van het Surinaamse Tienjarenplan: een plan dat in de tweede en
goedgekeurde versie een belangrijke surplusproductie aankondigt,
welke bij gebrek aan binnenlandse afzetruimte geexporteerd
moet worden. Het blijkt nu dat deze export vrijwel uitsluitend
landbouwproducten betreft. Dit is een consequentie van het feit,
dat de structuur van Suriname agrarisch is en als zodanig over-
eenkomt met de structuur van het minder-ontwikkeld land in
het algemeen. Zowel wat de samenstelling van de invoer als van
de uitvoer betreft, onderscheidt zich het minder-ontwikkeld land
van West-Europa en Noord-Amerika. De invoer van een minder-
onwikkelwd 13ad Va imirfis diiiuuirzame vex'rruiksgoederen
zoals textiel, en kapitaalsgoederen zoals machines. Dit zijn goede-
ren, die alle per eenheid product een in international eenheden
gemeten betrekkelijk grote waarde hebben. De uitvoer van het
minder-ontwikkeld land omvat grondstoffen zoals mineralen en
tropische landbouw- en bosbouwproducten. Deze laatstgenoemde
categorie6n hebben per eenheid product een in international
eenheden gemeten betrekkelijk geringe geldswaarde. Het minder
ontwikkeld land verkeert derhalve ten aanzien van West-Europa
en Amerika in een dubbel onaangename positive. De invoer, die
noodzakelijk is om in leven te blijven, moet duur betaald worden,
de uitvoer, die plaats moet vinden om de benodigde deviezen
voor de invoer te verkrijgen, heeft althans in vele perioden rela-
tief weinig opgebracht. Een tijd van crisis en depressie is voor het
minder-ontwikkeld land dan ook nog erger dan voor de meer-
ontwikkelde partners. Denkt U maar aan de crisis van de jaren
dertig in Indonesia, aan de arbeidskrachten die in grote getale
weer op het onderhoud in de besloten dessagemeenschap terug-
vielen, aan de tinrestricties, aan de koffievalorisaties en andere
crisismaatregelen. Nu zijn er echter symptomen, die wijzen op
















BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL


een betere toekomst voor die landen, die een tropisch-agrarische
export hebben. Recent economische onderzoekingen hebben
namelijk aangetoond, dat de prijsvorming op de wereldmarkt
voor agrarische producten (rijst, tarwe, mais, koffie, cacao, soja)
zich in de toekomst ten opzichte van de prijsvorming van
industriele producten enigszins gunstiger zal verhouden. U be-
grijpt dat deze prognose voor de minder-bedeelde gebieden op
deze wereld van groot belang is. Als de uitvoer van tropische pro-
ducten relatief meer op zal brengen, zal het arme land minder
arm worden, het zal over meer deviezen kunnen beschikken en
derhalve meer kapitaalsgoederen in het buitenland kunnen kopen.
Met andere woorden de betalingsbalans van het betreffende
gebied zal gunstiger worden, de financiele afhankelijkheid ten
opzichte van het buitenland zal verminderen. Een belangrijke
oorzaak van deze toekomstverwachting is de snelheid waarmee
de wereldbevolking toeneemt. De agrarische wereldproductie
per hoofd der bevolking zal zich waarschijnlijk slechts met moeite
kunnen handhaven.
Het is U bekend, dat door het Planbureau Suriname een Tien-
jarenplan voor Suriname is ontworpen, dat bij volledige uitvoe-
ring de financiele zelfstandigheid van dit land veilig kan stellen.
Dit Tienjarenplan beoogt wonder meer een vergroting en uitbrei-
ding van de agrarische en industriele productive niet alleen om het
binnenlands verbruik te verhogen, maar ook om door export de
positive van de betalingsbalans, die sinds jaren een deficit ver-
toont, te verbeteren. Bij de planvorming was men zich echter
terdege bewust van het feit, dat een bepaald advies inzake ge-
wassenkeuze of productierichting belangrijke consequenties kan
hebben. U weet, hoe in de jaren dertig mede door advies van de
overhead de uiteindelijk zo lucratief gebleken koffiecultuur gro-
tendeels werd vernietigd en de uiteindelijk verlies-opleverende
citruscultuur werd uitgebreid. Om herhaling te voorkomen werd
dan ook een marktonderzoek voor de voornaamste door Suriname
in de toekomst te produceren en te exporteren producten nood-
zakelijk geacht. Als zodanig kunnen genoemd worden rijst, koffie,
cacao, oliepalm, banapen, citrus, ijzererts, bauxiet, hout. Wat de
rijst betreft bleken de marktvooruitzichten voor goede kwaliteit
niet ongunstig. U weet, dat in Noord-West Suriname, vooral door
Hindoestaanse landbouwers rijst wordt geteeld. Hier is echter
ook het Wageningen-project dat overigens buiten het Tienjaren-
plan staat. De productive van Wageningen, die in 1955 3000-4000
ton consumptierijst kan omvatten, is uitsluitend bestemd voor















R. KOOL, ECONOMISCHE SAMENWERKING


export. Voor 1960 als een eerste polder met geconsolideerde
ground in exploitatie zal zijn, hoopt men hoeveelheden van 15.000
ton consumptierijst per jaar voor export ter beschikking te hebben.
De marktanalyse voor rijst bracht nu aan het licht, dat waar-
schijnlijk de productive van Azie, het gebied dat voor rijstproduc-
tie en -consumptie van overwegend belang is, aan de stijgende
behoefte aan rijst in verband met de snel toenemende bevolking
van India, China, Indonesii enz. met moeite zal kunnen voldoen.
Waarschijnlijk zal op de West-Europese market voor goede kwali-
teit geen extreme concurrentie van Aziatische rijst worden onder-
vonden. Daar het Wageningen-project door onderhandse leve-
ringen op de Nederlandse kapitaalmarkt gefinancierd wordt,
wordt bij de export van de rijst uiteraard aan export naar Neder-
land, respectievelijk de Benelux gedacht. Het blijft in de toekomst
voor de bedrijfszekerheid van het project van groot belang, indien
door medewerking van de Nederlandse Regering de afzet bij
voorbaat veilig kan worden gesteld. Dit naar analogie van de
afzetgaranties, die de suikerproducenten van bet Britse Gemene-
best van de Britse Regering hebben gekregen en waardoor de
economische stabiliteit van het suikerexporterend gebied in be-
langrijke mate verhoogd bleek te worden.
Ook oliepalm bleek een redelijke toekomst te hebben. De oliJn-
en vettenpositie van de wereld is nog minder gunstig. De huidige
prijzen zullen zich dan ook waarschijnlijk nog geruime tijd hand-
haven. Bovendien is de raffinagetechniek ten opzichte van oliin
en vetten in de laatste decennia zeer belangrijk vooruitgegaan.
De verschillende vetten zijn tegenwoordig volledig ,,interchange-
able", dat wil zeggen volledig onderling vervangbaar. En dus
mogen wij in alle nuchterheid wensen, dat behalve vele duizenden
tonnen Surinaamse rijst ook Surinaamse oliepalm in kleinere
hoeveelheden binnen enkele jaren door Nederland kan worden
afgenomen. Dit zelfde geldt, in eveneens kleine hoeveelheden,
voor koffie, cacao en cocos. Wat de toekomst voor citrusfruit
betreft, deze is gezien de grote aanplant in allerlei delen van de
wereld niet zo gunstig. Niettemin zal Suriname door productie-
verhoging per boom en door selectie en betere verpakking in de
toekomst redelijke hoeveelheden vruchten aan de Nederlandse
consument kunnen leveren. De onbekendheid met de Surinaamse
sinaasappel speelt immers in het lage verbruik ook een rol. Door
reclame, vooral op fruittentoonstellingen, zijn reeds bemoedigen-
de resultaten geboekt.
Dit alles betrof de Surinaamse export naar Nederland van

















BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL


landbouwproducten; er is echter nog meer. Zoals U weet beoogt
het Tienjarenplan o.a. door inventarisatie, ontsluiting, voorlich-
ting en research het Surinaamse bos, dat vele millioenen hectaren
omvat, tot een begin van ontwikkeling te brengen. De Neder-
landse papierindustrie heeft hiervoor uiteraard grote belangstel-
ling. De veronderstelling is gewettigd, dat, voor de productive van
bepaalde papiersoorten, hout in voldoende mate in het Surinaam-
se bos aanwezig is. Zo worden in Nederland proven genomen
met de verwerking van een assortment van bijna geheel wille-
keurig gekozen houtsoorten waarbij bleek, dat dit assortment
waarschijnlijk technisch bruikbaar is voor de vervaardiging van
grauw pakpapier.
Wat de Surinaamse bodem voor belangrijke materialen in zich
bergt, zal eerst better bekend zijn, als de in het Tienjarenplan aan-
bevolen intensivering van het geologisch onderzoek en de ver-
vaardiging van een geologische kaart inderdaad ter hand zullen
zijn genomen.
Door deskundigen wordt Suriname een potentiMel mijnbouw-
land genoemd; reeds zijn vindplaatsen bekend van o.a. goud,
platina, diamant, cobalt, nikkel en koper. Een geologische vondst
komt echter betrekkelijk zelden voor economische exploitatie in
aanmerking. Het in de ground in grote hoeveelheden aangetroffen
ijzererts is voorlopig van te laag gehalte om naar Nederland ver-
scheept te kunnen worden.
Goud wordt reeds bij hoeveelheden van enige tientallen kilo's
jaarlijks aan Nederland verkocht. De zo belangrijke grondstof
voor aluminiumfabricage bauxiet gaat heden nog in hoeveel-
heden van millioenen tonnen naar de Verenigde Staten. Maar
denkt U eens aan bet Brokopondo-project, het plan om uit water-
kracht electrische energie op te wekken om met behulp van deze
energie bauxiet in aluminium om te zetten. Dit project verkeert
nog in het financieringsstadium, maar als het zou slagen, zouden
tienduizenden tonnen aluminium beschikbaar komen.
De mogelijkheid van goederenruil tussen de Nederlandse An-
tillen en Suriname mag echter niet vergeten worden.
De Nederlandse Antillen hebben een grotere invoer per in-
woner dan Suriname. De Antilliaanse market is veel meer dan de
Surinaamse een belangrijke doorvoermarkt; bovendien is het
toeristenverkeer van belang, met name voor Curacao. Deze
eilanden brengen echter weinig voedingsmiddelen voort en leve-
ring van agrarische producten, zoals rijst en citrus, door Suriname
heeft wellicht toekomstkansen. Voor rijst leert de ervaring met
















R. KOOL, ECONOMISCHE SAMENWERKING


het Wageningen-project, dat men de mogelijkheid van afzet naar
Midden-Amerika via CuraSao zeker niet uit het oog mag verlie-
zen. Bovendien moet vergroting van de houtimport mogelijk zijn,
terwijl suiker, rum, koffie, zemelen en speelgoed eveneens een
gedeelte van de market zullen kunnen veroveren. Terwijl de Suri-
naamse export naar de Antillen derhalve nog overwegend uit
agrarische producten zal bestaan, is andersom afzet van meer
industriele aard mogelijk. Dit geldt vooral voor electrische artike-
len, manufacture, zijde en kunstzijde, zonder op de import van
diesel- en smeerolie uit Curacao acht te willen slaan. Bovendien
kan de toekomst hier afzetkansen voor keukenzout, fosfaat en
dergelijke opleveren.
Afzetproblemen zijn voor een belangrijk gedeelte prijsproble-
men en in verband hiermede is het uiteraard gewenst de bekend-
heid van de verschillende producenten met de prijsvorming op de
afzetmarkten van respectievelijk Nederland, Suriname en de
Nederlandse Antillen zo groot mogelijk te maken. Naast de ver-
schillende overheidsinstellingen hebben hier de Kamers van Koop-
handel met name van Amsterdam, Willemstad en Paramaribo
een taak, maar ook verenigingen van producenten en handelaren
zullen hier belangrijk werk kunnen doen. Persoonlijke relatives
met eventuele afnemers zijn zeer zeker gewenst; voorzover finan-
cidle bezwaren gelden, zal door samenwerking uitzending van
betrouwbare vertegenwoordigers mogelijk blijken. De benodigde
gelden ook ten behoeve van propaganda en reclame kunnen, in
navolging van Indonesische producenten, verkregen worden bij
afvoer en uitvoer van het product. Ter illustrate zij vermeld dat
een Indonesisch-Nederlandse installing als het ,,Centraal Koffie
Fonds" de koffie belast met een bijdrage van 25 cent per 100 kg
voor research en propaganda. Zo zal bijvoorbeeld de Surinaamse
citrusproducent, door per krat sinaasappelen een bedrag van 10
of 20 centen af te staan, een fonds kunnen vormen voor reclame-
doeleinden in Nederland.

Van groot belang voor voldoende samenwerking moet, behou-
dens de vermelde productie- en afzetbevordering, het stelsel van
handelspolitieke maatregelen genoemd worden. Hieronder wor-
den verstaan de invoerrechten, uitvoerrechten, vergunningen,
premies en contingenteringen. Met hoge invoerrechten kan men
bijvoorbeeld een industries tijdelijk winstgevend maken. Door het
invoeren van een zogenaamd ,,gesloten periode, waarin geen
andere dan Surinaamse sinaasappelen in Nederland konden















BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL


worden ingevoerd, werd de afzet van genoemde vruchten enige
jaren geleden bevorderd.
De Surinaamse market ontvangt bescherming doordat de in-
voer van bepaalde goederen, zoals lucifers, macaroni, ruw hout
en vuurwerk, maar tot een gelimiteerde hoeveelheid is toege-
staan. In het algemeen kan men nu stellen, dat handelspolitieke
maatregelen de vrije uitwisseling van goederen en diensten in de
weg staan en derhalve een belemmering vormen voor een econo-
mische samenwerking ook in Rijksverband. Niettemin moet men
bedenken, dat bijvoorbeeld de economische zwakte van het nog
jonge Suriname dergelijke bescherming wel degelijk verantwoord
kan maken. Samenwerking, zeker samenwerking in Rijksverband,
zal van de sterkste partner de meeste offers vragen. In het onder-
havige geval betreft dit Nederland, dat niet alleen aandacht aan
de Surinaamse en Antilliaanse market zal moeten besteden, maar
ook beschermende maatregelen, die bijvoorbeeld door de Suri-
naamse overhead zullen worden genomen, zal moeten billijken,
terwijl het anderzijds de binnenlandse market voor goede produc-
ten uit de West zo receptief mogelijk zal moeten maken. Slechts
op deze wijze zal samenwerking tot profit van elke partner ver-
werkelijkt kunnen worden.

Tot nu toe sprak ik U over een belangrijke mogelijkheid tot
economische samenwerking tussen Nederland, Suriname en de
Nederlandse Antillen, te weten de uitwisseling van goederen en
diensten. Ik noemde U echter ook nog andere mogelijkheden, nl.
kapitaalstransfer, migratie hetzij emigratie hetzij immigratie, en
uitwisseling van kennis en ervaring.
Allereerst iets over de mogelijkheden van kapitaalstransfer
tussen Nederland en de Overzeese Rijksdelen. In de onderlinge
verhouding zal bij kapitaalstransfer uiteraard op de eerste plaats
aandacht besteed moeten worden aan de economisch meest
zwakke partner, in dit geval Suriname. De samenwerking op dit
terrein zal dan ook gericht moeten zijn op een verhoging van de
kapitaalsimport in dit land.
In het algemeen kan men zeggen, dat een land een dergelijke
import kan bevorderen door het scheppen van een vertrouwen-
wekkend financial klimaat. De basis voor dit vertrouwen moet
met name in een stabiele en competent regeringsvorm met een
democratisch karakter liggen. Dit kan door het optreden van een
extreem nationalism, dat onnodige nationalisatie van buiten-
landse ondernemingen tot gevolg heeft, verhinderd worden.















R. KOOL, ECONOMISCHE SAMENWERKING


Bovendien is voor het aantrekken van vreemd credit steeds
eigen active deelname vereist. De Latijns-Amerikaanse en zeer
zeker ook Surinaamse gewoonte om gelden hoofdzakelijk in on-
roerend goed te investeren kan in deze een ernstige belemmering
vormen. Ook het verschijnsel om een lening zo snel mogelijk te
willen aflossen, ondanks de dikwijls hoge rentekosten, vormt
soms een bezwaar. Waarbij nog buiten beschouwing worden ge-
laten de technische en economische capaciteiten, die strikt nodig
zijn om het verleende credit productief te maken en de werkelijke
wil van elke credietnemer, hetzij overheidsinstelling, hetzij parti-
culiere ondernemer, om daadwerkelijk en wonder afweging van
kosten en prijzen, het credit te gebruiken voor de economische
ontwikkeling.
De credietgever heeft bij dit alles de dure plicht zich zo te ge-
dragen, dat zijn middelen inderdaad welkom zijn. In het bijzon-
der bij de moeilijkheden op het gebied van aflossingen en rente-
transfer moet hij redelijke beperkingen, die hem worden opgelegd,
kunnen aanvaarden. Nu de financiering van het Surinaamse Tien-
jarenplan verzekerd is, kunnen de Surinaamse overhead en de
plantagedirecties elkaar wellicht ontmoeten. Rehabilitatie van de
plantagelandbouw blijft immers zeer gewenst in economisch op-
zicht.

In de afgelopen jaren is van enig kapitaalverkeer, met uitzon-
dering van in de bauxietwinning geinvesteerde gelden, bijna geen
sprake geweest. Wel is er kapitaal in Suriname ingevoerd, maar
dan in de vorm van overheidsgeld, dat uit Nederland werd over-
gemaakt, of wel om begrotingstekorten te dekken, of wel als
steun van de Nederlandse overhead.
Als zodanig kan het Welvaartsfonds worden aangemerkt, dat
sinds 1947 gedurende vijf achtereenvolgende jaren 8 million
Nederlandse guldens per jaar aan Suriname heeft geschonken
voor de sociaal-economische ontwikkeling van het land. Ook
moet vermeld worden de investering in de agrarische sector, zoals
deze momenteel door de Stichting voor Ontwikkeling van de
Machinale Landbouw geschiedt en die tot op heden ruim 40
million Nederlandse guldens heeft bedragen. Hierbij komen nog
bepaalde civiele en militaire uitgaven. In feite werd dan ook door
de Nederlandse overhead hetzij rechtstreeks, hetzij in de vorm
van een zich garantstellen sinds 1947 rond 100 million gulden in
Suriname besteed.
De invoer van werkelijk risicodragend particulier kapitaal uit
















BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL


Nederland kan men in de afgelopen decennia echter verwaarlozen.
Een begin van economische opbouw zal in de toekomst zeer zeker
een vraag naar risicodragend kapitaal doen ontstaan en, gezien
het tekortschieten der binnenlandse besparingen, zal deze vraag
gedeeltelijk door kapitaalinvoer moeten worden gedekt. Op basis
van de idee van loyale economische samenwerking tussen de
Rijksdelen en op basis van de opvatting, dat de economisch
sterkere delen het economisch zwakkere deel moeten helpen, zal
een kapitaalimport vanuit Nederland, en zeer zeker ook vanuit
de Nederlandse Antillen, verantwoord zijn.
Wat Nederland aangaat, moet de tot nu toe plaats gevonden
verstrekking van overheidscredieten als het ware een brug vor-
men, die de entree van particulier kapitaal vergemakkelijkt. Par-
ticuliere beleggers op de Nederlandse Antillen kunnen hunner-
zijds door participate in Surinaams-Nederlandse ondernemingen
een steentje bijdragen. Niet alleen hebben sommige bestaande
investeringen in Suriname een flinke credietinjectie nodig, waar-
door nieuwe markten en nieuwe mogelijkheden bereikbaar wor-
den, ook wachten enkele nieuwe objecten. Als zodanig kunnen,
ondanks het overwegend "public investment" karakter van het
Tienjarenplan verschillende met dit plan samenhangende projec-
ten worden genoemd. Niet op de laatste plaats betreft dit het
Brokopondo-project, dat indien het inderdaad zal worden ver-
werkelijkt de bouw van een stuwdam, van een electrische central
en van een aluminiumfabriek met zich mede zal brengen en dien-
tengevolge ruime mogelijkheden voor particulieren zal bieden. De
credietbehoefte gevoegd bij het risico-element van het Brokopon-
do-project is overigens van zodanige omvang dat hier slechts
effective belangstelling uit de Verenigde Staten mogelijk lijkt.

Als derde mogelijkheid van economische samenwerking noemde
ik U de migratie van arbeidskrachten. Het verschijnsel van een
aanzienlijke werkloosheid in Paramaribo en het feit, dat vele Su-
rinaamse arbeiders op de eilanden Curacao en Aruba werk hebben
gezocht, geeft reeds te kennen dat niet-Surinamers geen al te
grote verwachtingen inzake immigratie zullen moeten koesteren.
Zo zal de uitvoering van het Tienjarenplan wat de arbeidsmarkt
betreft geen immigratie van buitenlanders nodig maken. Wel zal
de hulp van enige tientallen buitenlandse deskundigen vereist
worden; hierbij meent de Surinaamse regering echter allereerst
een beroep te moeten doen op de in het buitenland aanwezige
Surinamers.

















R. KOOL, ECONOMISCHE SAMENWERKING


Ook wat het Wageningen-project betreft zal men zich, gezien
de doelstellingen, beperken tot een immigratie van enige tien-
tallen Hollandse boeren. Immigratie naar een minder ontwikkeld
land, zoals Suriname, is met name voor mensen die uit een meer
ontwikkeld land komen moeilijk. Indien men bedenkt, welke
moeilijkheden de toch op laag welvaartspeil levende Aziatische
immigranten in Suriname hebben ondervonden, dan zal men de
moeilijkheden, die bijv. Nederlanders en Indische Nederlanders
bij emigratie naar Suriname zullen ondervinden, nooit kunnen
overschatten. Een emigratie van enige honderden Nederlanders
naar Suriname in de vorige eeuw werd in ieder geval een volledige
mislukking, ook al omdat alle fouten, zoals verkeerde selectie,
verkeerde vestigingsplaats en kapitaalgebrek, die men maar
enigszins kon maken, werden gemaakt. Niettemin worden mo-
menteel de mogelijkheden voor een tiental Indische Nederlanders,
die als klein-landbouwer wellicht een bestaan kunnen verwerven
op de Plantage Slootwijk, grondig onderzocht.

Als middel tot economische samenwerking kan de immigratie
van arbeidskrachten binnen Rijksverband dan ook slechts van
secundair belang worden geacht. Dit geldt echter niet voor het
vierde en laatste middel namelijk de uitwisseling van kennis en
ervaring. Van de drie Rijksdelen heeft ook hier Suriname als
zwakste partner de meeste steun nodig.
Als een van de tekortkomingen kan in dit verband het ont-
breken van co6rdinatie van het natuurwetenschappelijk en soci-
aal-economisch onderzoek worden genoemd. Behoudens de
bauxietmaatschappijen en het Wageningen-project telt het land
geen grote ondernemingen, die zelfstandig en op eigen kosten re-
search bedrijven. Dit is volledig overheids-taak en als zodanig
zijn dan ook bijv. een Geologisch Mijnbouwkundige Dienst, een
Landbouwproefstation en een Dienst voor 's Lands Bosbeheer
als zelfstandige organisaties werkzaam. Ditzelfde geldt in mindere
mate voor de Nederlandse Antillen.
In Nederland wordt op dit terrein belangrijk werk verricht
door de organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek T.N.O. Voor deze problemen zou wat Suriname en
de Nederlandse Antillen betreft een dergelijke installing, zij het
zo beknopt mogelijk, grote waarde kunnen hebben. Wellicht zal
in de toekomst een overkoepelend en co6rdinerend orgaan ten
behoeve van de technisch-economische research in alle Rijks-

















BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL


delen ingesteld kunnen worden *). Bij het verlenen van technische
hulp en bijstand aan Suriname mag men echter niet vergeten dat
er in het bijzonder op agrarisch gebied sinds de Tweede Wereld-
oorlog reeds het een en ander gepresteerd is. Op landbouwkundig
gebied werd aldaar een dosis kennis en ervaring verzameld, die
Suriname bijvoorbeeld bij de rehabilitate van de Bovenwindse
eilanden niet een ontvangende maar een gevende partner kan
maken.

Een kwartet van mogelijkheden betreffende economische sa-
menwerking tussen de verschilende delen van het Koninkrijk
werd aan U voorgelegd. Het waren uitwisseling van goederen en
diensten, overmaking van kapitalen, immigratie van arbeids-
krachten en uitwisseling van gegevens betreffende speurwerk en
ervaring. Laten wij hopen, dat deze mogelijkheden inderdaad in
het belang van ons Koninkrijk benut zullen worden.

Paramaribo, Juni 1955.


SUMMARY

ECONOMIC COOPERATION WITHIN THE
KINGDOM OF THE NETHERLANDS

The social structure of a modern country is based on division of labour,
In this context economic cooperation might be described as the conscious
creation of relations between people. Internationally such relations can
take on four forms: (a) exchange of goods and services; (b) transfer of
capital; (c) migration of labour; (d) exchange of technical and economic
"know-how".
The chief argument for the exchange of goods and services is that of
increased productivity; such an exchange, also a method of dividing
labour, should work to the advantage of each of the partners involved,
regardless of differences in the level of production efficiency. In this
connection the Surinamese producer should constantly consider whether
it would not be advantageous for him to appeal to the market in the
Antilles and the Netherlands. At the same time, with the development of
Surinam as envisioned tn the Ten Year Plan many foodstuffs and other
products now shipped from the Netherlands to Surinam in processed form
can no doubt in the future be shipped in a partially processed state.

*) Noot van de redactie.
De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Suriname-Nederlandsc
Antillen WOSUNA beoogt o.m. co6rdinatie van onderzoekingen in en voor
de overzeese Rijksdelen.


















R. KOOL, ECONOMISCHE SAMENWERKING


The exchange of goods is of course closely related to the possible
markets. As a market for the Netherlands, Surinam offers more possibili-
ties than the Antilles, for planned development of Surinam's natural
resources will lead not only to a higher per capital national income and thus
to increased purchasing power, but also to an improved balance-of-
payments position and thus to a growing demand for foreign products.
The success of Surinam's Ten Year Plan depends largely on the success
of Surinam in finding a market for its products in the Netherlands. Those
products, as might be expected from an under-developed country, are
chiefly agricultural. The under-developed countries are in a doubly
unfortunate position in relation to Western Europe and North America,
and are thus harder hit during periods of depression. There are now signs
pointing toward a better future for countries whose exports consist largely
of tropical agricultural products, however, for largely owing to the
rapidity with which the world's population is increasing the prices for
such products comparative to those for industrial products are expected
to rise.
In connection with the expansion of Surinam's exports projected in the
Ten Year Plan, a study of prospective markets for the country's leading
products has been made. For good quality rice prospects are not unfavour-
able, for Asian rice production is expected to be able to keep pace with
that continent's needs only with difficulty, so that there will be little
competition for the Western European market from that area. For the
success of Surinamese production, action of the Dutch Government
safeguarding the market through guarantees is of great importance.
Considering the shortage of oils and fats in the world today, it seems
assured that palm oil prices will remain at their current level, and that
the Netherlands can provide ample market for Surinamese production.
Smaller quantities of Surinamese coffee, cacao, and coconut can also find
a market in the Netherlands. Citrus fruit prospects are not so favourable,
though with better production, selection, and packing methods a reason-
able market can be expected. Alongside these markets research has shown
that Surinamese forests can provide a woodpulp of a quality suitable for
certain types of paper. Experiments are now being conducted, and the
Dutch paper industry has manifested great interest in the possibilities.
What Surinam's mineral prospects may be can be known only after
intensification of geological research. The large deposits of iron ore now
known are of too low content to warrant export, but several dozen
kilograms of gold are sold to the Netherlands each year. Most of the
bauxite produced now goes to the United States; the Brokopondo
Project, however, envisages Surinamese manufacture of aluminium.
These are also possibilities for the exchange of goods between Surinam
and the Netherlands Antilles, where there is a higher import per person
than in Surinam, but where the market is much more a transit market. As
food production on the Antilles is slight, there are no doubt prospects for
exporting agricultural products such as rice and citrus fruits to the
islands, while rice export to Central America via Curagao is also a possi-
bility. Trade in the other direction might feasibly include more products
of an industrial sort, above all electrical appliances, piece-goods, silk and
rayon, and oil.
Marketing problems are largely problems of price, and it is of prime



















BINNEN HET KONINKRIJK NIEUWE STIJL


importance that producers be well informed on pricing on the Dutch,
Surinamese, and Antillean markets. This is a significant task for govern-
ments, Chambers of Commerce, and organizations of producers and dealers,
alike. For satisfactory cooperation, trade policy measures import and
export regulations, permits, and so forth can also be of great import-
ance. Though protective measures stand in the way of a free exchange of
goods and services, they are, in consideration of Surinam's weak economic
position, quite justifiable. The Netherlands, as the strongest of the three
partners within the Kingdom, must not merely concentrate on the markets
of Surinam and the Antilles, but also lend its approval to protective
measures adopted there and at the same time create in the Netherlands as
receptive a market as possible for products from the two Caribbean
partners.
Primary attention as regards the second possible means of economic
cooperation, that of transfer of capital, must be focused on the weakest
of the Kingdom partners, Surinam. Factors influencing against investment
are the possible emergence of an extreme nationalism, with its corollary of
unnecessary nationalisation; in Surinam the habit of investing money
chiefly in real property and the tendency to repay a loan as quickly as
possible may be delaying factors. In the past there has been almost no
capital invested, except in the bauxite mines. What capital has come into
Surinam has been almost exclusively money transferred, directly or
indirectly, by the Dutch Government this totalling some hundred
million Dutch guilders since 1947. Future economic development requires
the investment of risk-bearing capital, however. Some existing invest-
ments have need of a heavy injection of credit, and a number of new
projects including several falling under the Ten Year Plan, and es-
pecially the Brokopondo Project lie waiting for funds.
A third possibility for economic cooperation is that of migration of
labour. The large-scale unemployment in Paramaribo and the exodus to
Curacao and Aruba of Surinamese in search of work are indications
enough that there is no great possibility for immigration to Surinam,
however. A few dozen non-Surinamese experts will be needed for the Ten
Year Plan, and a few dozen Dutch farmers for the Wageningen Project.
but large-scale migration from the Netherlands to Surinam, like any such
migration from a highly developed to an under-developed country, is
beset by almost insurmountable obstacles. The possibilities for immi-
gration of a dozen Eurasian Dutch who would settle as small farmers on
Slootwijk Plantation is nevertheless now under consideration.
Of more importance for Surinam than immigration of labour as a means
of economic cooperation is the final means suggested, that of the exchange
of "know-how", of knowledge and experience. Here, too, Suriname is of
the three Kingdom partners the one most in need of support. Except for
the bauxite companies and the Wageningen Project, the Government,
with its Bureau of Mines, Agricultural Experiment Station, and Forestry
Service, is the sole promoter of applied scientific and social-economic
research. There is great need in both Surinam and the Antilles for an
organisation similar to the Dutch association for applied scientific
research Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO), and for a
further organisation coodinating all work in such areas within the Kingdom.

























HET SINT ELISABETHS GASTHUIS OP CURACAO
1855-1955

DOOR

Pater M. D. LATOUR O.P.

Op 3 December 1955 zal het honderd jaar geleden zijn dat ,,het
hospital" want dit is de gewone naam geopend werd. Wij,
die leven in een tijd van ruime hygienische voorzieningen, grote
ziekenhuizen en een leger geneesheren, we kunnen ons haast niet
meer indenken, dat men honderd jaar geleden op Curacao op
hygienisch gebied wonder ten hemel schreiende omstandigheden
leefde.
De bekende schrijver M. D. TEENSTRA geeft in het eerste deel
van zijn werk De Nederlandsche West Indische Eilanden, uit-
gegeven te Amsterdam bij C. G. SULPKE in 1836, op blz. 174 en
volgende een beschrijving van de toenmalige situatie, die ons
aardig op de hoogte brengt. Daar TEENSTRA ook in Suriname was
geweest, maakte hij herhaaldelijk vergelijkingen met dat land.
Hoewel er op Curagao geen zwampen (moerassen) zijn, zoals in
Suriname, vindt hij toch Curaaao niet erg gezond. De meest be-
ruchte ziekte was hier wel de gele koorts. Ten gevolge van het
veelvuldig gebruik van meel werden de kinderen veelal geplaagd
door de women en hebben ze akelig dikke buikjes, maar men
vond hier weer niet, zoals in Suriname, de roosbenen. TEENSTRA
noemt deze roos elefantiasis. Of dat just is, daar blijf ik buiten.
Ook vond men hier andere kwaadaardige huidziekten en de jaws.
Dit laatste zal wel de bof (cachete) zijn *).
Ook de boassie (melaatsheid) kwam op Curaaao niet zo veel
voor als in Suriname; zoveel te meer lijders aan geslachtsziekten
van verschillende soort. Epidemieen kwamen veelvuldig voor,
maar TEENSTRA zegt er niet bij van welke ziekten. Uit andere ge-
gevens blijkt dat voornamelijk bedoeld worden de gele koorts en
de pokken. Op het einde van de 18de eeuw woedde de gele koorts


-46 -
















HET SINT ELISABETHS GASTHUIS OP CURACAO


hier enkele malen. In 1803, 1807 en 1818 werd de kolonie weer be-
zocht en tussen 1838 en 1880 kwamen negen gele koorts-epide-
mie6n voor. Het hospital bestond al, de medische voorlichting
was al stukken better en sinds dien kwam de ziekte nog maar spo-
radisch voor. Toch brak er in 1894 weer een epidemic uit, die 60
slachtoffers maakte, en in 1898 vielen er nogmaals 16 wonder deze
gevreesde ziekte.
Pokken-epidemieen kwamen hier voor in 1815, 1827-1828 en
de grote epidemic van 1862, waarbij de Zusters van het hospital
zich zo verdienstelijk gemaakt hebben. Sinds 1848 bestond er al
verplichte inenting voor schoolkinderen, maar hoeveel percent
van de kinderen bezocht toen de school?
In 1803 stierf het grootste deel van het garnizoen dat Curagao
na de vrede van Amiens van de Engelsen had overgenomen, als-
mede de bemanning van de fregatten Medusa, Ceres en Kenau
Hasselaar. De gele koorts had het nl. vooral op de Europeanen
gemunt. Er stierven toen soms 18 h 20 militairen per dag. Ze
werden in hun hangmatten genaaid en zo in zee geworpen. Soms
spoelde de zee deze lijken weer de haven binnen en moesten ze er
opnieuw worden uitgesleept! Ook van een Engels linieschip over-
leed het grootste deel van de bemanning, waarna de Engelsen een
garnizoen van negers naar Curagao zonden, die het klimaat better
konden verdragen, zodat de buitengewone sterfte nu ophield.
Toen deze ziekte in 1818 weer te voorschijn kwam, most het
arme scheepsvolk er weer aan geloven. De bemanning van het
fregat Euridice, de brik Zwaluw en verschillende grote en kleine
koopvaardijschepen stierf uit. De gele koorts had in die dagen op
Curaqao de even kernachtige als verachtelijke naam van rotkoorts.
De oorsprong en het karakter van die ziekte waren toen nog on-
bekend.
TEENSTRA verbaasde zich er wel een beetje over, dat een droog
en zonnig land als Curacao, vrij van moerassen, niet v661 gezonder
was. De helderheid van het zeewater viel hem op, natuurlijk weer
in tegenstelling met het vuile water van elders. Deze keer is het de
smerige, stinkende river van Batavia. TEENSTRA pleit dan ook
voor een nader ondersoek door geneesheren. Hij zelf haalt als be-
wijs van gezondheid van het klimaat van Curacao aan, dat er
wonder de inboorlingen gevonden worden die over de honderd jaar
oud worden en dat in die tijd al de aanwas het sterftecijfer over-
trof.
Men kan uit de gegevens van TEENSTRA opmaken, dat er in die
tijd wel dokters waren op Curagao, maar geen hospital. Toch is
















PATER M. D. LATOUR O.P.


deze conclusie niet helemaal just, want TEENSTRA was wel dege-
lijk op de hoogte van het melaatsen- en krankzinnigengesticht,
door hem betiteld als Lazarus- en dolhuis. De dokters stonden
toen blijkbaar machteloos tegenover epidemieen, waarschijnlijk
just bij gebrek aan hospitalen en goede verpleging. Want ,,ge-
wone" zieken werden natuurlijk niet opgenomen in het Lazarus-
huis op het Rif.
TEENSTRA begreep toen al, dat het klimaat van Curagao hele-
maal niet ongezond behoeft te zijn, als er maar werk werd ge-
maakt van hygiene en ziekenverpleging.
De W.I. Compagnie had in 1764 al vastgesteld, dat deze er be-
lang bij had dat de slaven goed werden gevoed en dat ze vooral in
geval van ziekte alles moesten krijgen wat hen weer better kon
maken. Maar een hospital voor hen bestond er niet en of er van
het voorschrift van de W.I. Compagnie veel terecht is gekomen,
blijkt nergens.
Er bestond wel een zogenaamd Lands-Hospitaal, maar dat was
niet voor slaven. TEENSTRA kende wel in de buurt Carthagena of
Waterloo te Otrobanda (de westelijke helft van Curagao's hoofd-
stad) een militair en civil hospital. Deze wijdse benaming werd
gedragen door een huis (zegge en schrijve ien huis) van de Heer
H. SCHOTBORGH jr, die het voor twee jaren aan het Gouverne-
mtn t had vrhuurd Voor d ziSk a van de marine eii Met gFariizoei
en voor vreemdelingen, die hier toevallig ziek werden. Dit huis
staat er nog steeds en is nu eigendom van het St. Elisabeths Gast-
huis. Het is een tamelijk groot huis, dichtbij het (voormalige)
Rifwater (hiervan is nl. thans een aanzienlijk gedeelte gedempt),
wat voor de aanvoer van patienten per pontje gemakkelijk was
en de ligging vlak bij de zee was fris.
Toen Mgr M. J. NIEWINDT op 31 Maart 1828 een brief richtte
aan de Commissaris-Generaal van de W.I. Koloni&n, waarin hij
voor het eerst de belangen van het volk bepleitte, had hij reeds
aangestuurd op de inrichting van een armbestuur en het samen-
stellen van een armenkas ten behoeve van de R.K. noodlijdenden.
Het Bestuur deed niets, maar Mgr NIEWINDT zette zelf zijn
schouders wonder dit werk en legde de grondslagen voor een Maat-
schappij van Weldadigheid, waaruit later een begrafenisonder-
neming groeide. De laatste en mooiste prestatie van deze Maat-
schappij was de oprichting van het thans jubilerende St. Elisa-
beths Gasthuis. Op 19 December 1838 kon pastoor NIEWINDT de
door de Gouverneur (REINIER FREDERIK baron VAN RAIDERS)
goedgekeurde statuten aan het volk bekend maken. In zijn preek















HET SINT ELISABETHS GASTHUIS OP CURA(AO


zeide de pastoor o.a.: ,,Eindelijk zie ik in zoverre een gedeelte mij-
ner vurige wensen vervuld; eindelijk zie ik een werk tot stand ge-
bracht, hetwelk ik gedurende zes jaar niet opgehouden heb te ver-
langen en tot hetwelk ik u thans zeg, dat ik verscheidene pogingen
heb aangewend, ofschoon zij tot nu toe vruchteloos waren geble-
ven. Want hoe toch zou ik een onverschillig aanschouwer hebben
kunnen blijven van zoveel ellende, welke ik hier gevonden heb,
die zich bij iedere voetstap kenbaar maakt en dagelijks vermeer-
derd wordt, zonder dat er enig hulpmiddel bestaat om in dezelve
te voorzien. Immers, hoe menigmaal hebben wij in de kranken,
die wij volgens onze heilige godsdienst de laatste genademiddelen
toedienden, de slachtoffers hunner uiterste armoede aangetrof-
fen? Hoevele zodanige ongelukkige natuurgenoten hebben wij
niet aangetroffen, die op de harde ground uitgestrekt, zonder voed-
sel, zonder geneesmiddelen met de ziekte worstelden, die voorna-
melijk uit gebrek ontstaan waren en nu geheel hulpeloos het graf
als het enige redmiddel uit hun droevige toestand verbeidden".
Een volledige beschrijving van de geschiedenis van de R.K.
Maatschappij van Weldadigheid zou een boek op zich zelf vormen.
Ouden van dagen wisten omstreeks 1922 nog te vertellen, hoe de
Weleerw. Heer JOHANNES LUDOVICUS VAN ROERMOND (op
Curacao werkzaam van 1844 tot 1863) op edelmoedige wijze zich
het lot van armen en zieken aantrok en dat hij, gesteund door een
weldadige vrouw, PETRONILIA LEVI, in haar huis verscheidene
zieken, vooral vreemde zeelieden, liet verplegen. Door zijn toe-
doen kwam toen ook een vereniging van Curacaoenaars tot stand
met het doel de arme afgestorvenen een meer passende en christe-
lijke begrafenis te geven. Toentertijd immers stond er op de be-
graafplaats aan de Rode Weg 6&n lijkkist tot algemeen gebruik,
met een deksel in de vorm van een schuif. De overleden armen en
vreemdelingen werden doorgaans in die kist naar het kerkhof ge-
dragen, aldaar weer uit de kist genomen en zo begraven. De sla-
ven op de plantages hadden vaak een eervoller begrafenis. Vooral
door bovengenoemde vereniging van de Weleerw. Heer VAN
ROERMOND werd aan deze toestand een gelukkig einde gemaakt.
Haar zegenrijke arbeid voor de behoeftigen werd eind 1855 be-
kroond door de stichting van het St. Elisabeths Gasthuis.
De oorsprong van de tegenwoordige ziekenverpleging op Cura-
vao is dus te zoeken in de R.K. Maatschappij van Weldadigheid,
opgericht voor armenbedeling, waaruit in 1852 voortkwam de
R.K. Begrafenissocieteit ,,De Christelijke Weldadigheid" voor
onvermogenden. Het werk werd in 1854 uitgebreid tot de verple-
West-Indische Gids XXXVI

















PATER M. D. LATOUR O.P.


going van arme, verlaten zieken, de stichting van een ziekenfonds
en de aanstelling van wijkverplegers om dergelijke zieken aan
huis te verzorgen. Wegens onoverkomelijke moeilijkheden aan de
uitvoering van het aldus opgezette plan verbonden, werd beslo-
ten tot het oprichten van een hospilaal.
Ligt er niet icts onlogisch in de gedachtengang van deze social
workers? Waarom eerst de zorg voor de doden en daarna pas
voor de zieken ? Waarom niet omgekeerd ? Deze vraag is inder-
daad wel meer gesteld en ik geloof er een redelijk antwoord op te
kunnen geven. M.i. moet de oplossing gezocht worden ten eerste
in een diepgeworteld wantrouwen van de Afro-Amerikaan in de
Europese geneeskunde en ten tweede in zijn angst voor de geesten
van de overledenen. Om deze redenen had destijds de overgrote
meerderheid van de Curaqaose bevolking niets over voor een zie-
kenfonds, wijkverpleging of een hospital, maar spaarde men kos-
ten noch moeiten voor een decentnt" begrafenis. De Heer N. VAN
MEETEREN schreef hierover in zijn Volkskunde van Curacao
(1947) op biz. 127: ,,Over het algemeen werden ziekten op het
platte land veel lager aangeslagen dan in de stad. Alleen in uiter-
ste nood, en dan meestal op aandringen van een stadsbewoner of
iemand uit een der andere volksgroepen zou de savana- of plan-
tagebewoner overgaan een doktcr te consulteren. Bij hem gold
het steeds, dat doctoren geen benul hadden van inlandse ziekten
en dat men daarom veel liver zijn heil most zoeken bij een of
andere zogenaamde curado (wonderdokter), die zich meestal ook
onledig hield met toverpraktijken en het fabriceren van talis-
mans, die, om de hals gedragen, de kracht hadden alle onheil en
ziekten te voorkomen". Talloze voorbeelden van hun eigenaardi-
ge opvattingen omtrent ziekenverpleging en ingewikkeld begra-
fenisritucel kan men vinden in bijna elk boek over West-Indie of
Afrika. Voor het gemak van de belangstellende lezer noem ik hier
enkele boeken: Voodoo in New Orleans, by ROBERT TALLANT,
1946; The West Indies, Their Social and Religious Conditions, by
E. B. UNDERHILL, London 1862; Haiti, de Parel der Antillen, door
Pater Oi-HEY, 1932; Cannibal Cousins, by JOHN H. CRAIGE, New
York 1934; Haiti, Highroad to Adventure, by HUGH B. CAVE, 1952;
Strange Altars, by MARCUS BACH, New York 1952; dit laatste
werk is geschreven met een volkomen gemis aan critische geest,
maar het verzamelde feitenmateriaal is interessant; en dan Black
Power, by RICHARD WRIGHT, de beroemde Amerikaanse neger-
auteur, 1954, special blz. 329-331.
De oprichtingskosten voor het hospital werden gevonden in
















HET SINT ELISABETHS GASTHUIS OP CURACAO


een algemene inzameling en maandelijkse bijdragen. Men begon
bescheiden in een huis op de ,,berg" van Otrobanda, dat op 3
December 1855 geopend werd. Drie Zusters Franciskanessen van
de Congregatie van Breda, daarvoor overgekomen uit Nederland
op 22 October van dat jaar, belastten zich met de verpleging. In
1858 werd deze inrichting reeds overgebracht naar een uitge-
strekt terrein in de zelfde stadshelft Otrobanda, maar gelegen aan
het Rifwater. Die ground heette Cashdca (casaque, cassock) en
grensde aan de ground genaamd Carthagena, waar het Gouverne-
ment vroeger dat huurhuis had ingericht als vreemdelingenhospi-
taal. Vele jaren later zou de directie van het St. Elisabeths Gast-
huis de ground Carthagena opkopen, daar zij deze nodig had voor
haar uitbreidingsplannen.
De oprichter en eerste Directeur van het Gasthuis was de Z. E.
Heer F. C. KIECKENS, die van 1855 tot aan zijn dood in 1893 met
de leading daarvan belast bleef. Door zijn energie en onvermoeid
ijveren en vooral door geheel zijn persoonlijk vermogen, dat zeer
aanzienlijk was, daarvoor beschikbaar te stellen, heeft hij bereikt
dat het St. Elisabeths Gasthuis in de loop van de jaren zich gesta-
dig kon uitbreiden.
We hebben hierboven al even melding gemaakt van het Laza-
rus- en dolhuis, dat tegen het einde van de 18de eeuw stond op
het Rif. De plaats was ongeveer ter hoogte waar tegenwoordig het
grote zwembad ligt. In dit huis werden van Gouvernementswege
enkele krankzinnigen en melaatsen verpleegd. Eigenlijk is het
niet just om dit woord te gebruiken, want het grote bezwaar te-
gen dit huis was just, dat ze helemAAl niet verpleegd werden. Ze
werden er opgesloten en bewaakt. Dat was alles. De taak van de
oppasser bestond slechts in het uitdelen van voedsel en kleding
aan de patienten. De gevaarlijkste zieken lagen als wilde dieren
aan een getting. Bij een onverwacht bezoek van Gouverneur VAN
LANSBERGE in 1856 aan deze inrichting vond de landvoogd de
toestand aldaar zo schandelijk, dat hij het bestuur ervan ontsloeg
en ook dit huis wonder het bestuur en de leading van de Gasthuis-
zusters stelde. In 1870 werd de verpleging van de geesteszieken
en de melaatsen gescheiden en de eersten ondergebracht in een af-
zonderlijke Gouvernementsinrichting, gelegen op een terrein,
Monte Cristo genaamd, wonder leading van de zelfde Zusters Fran-
ciskanessen, terwijl de lepralijders voorlopig in het huis op het Rif
gevestigd bleven. Bij de grote orkaan van 23 September 1877
werd dit huis geheel vernield; de verpleegden werden gered, maar
drie Zusters kwamen om het leven. In 1880 werd het nu nog be-


















HET SINT ELISABETHS GASTHUIS OP CURACAO


staande melaatsenhuis op Zaquild betrokken. Ondanks de voort-
durend toenemende bevolking, neemt het aantal melaatsen ge-
stadig af. De dokters hopen binnen afzienbare tijd deze ziekte op
de Nederlandse Antillen geheel uit te roeien.
Vol dankbaarheid en bewondering voor het werk van de Zus-
ters vergeten wij geenszins, dat er aan een hospital ook dokters
verbonden zijn en dat de naam en de betekenis van een hospital
voor een groot gedeelte van hun kennis en toewijding afhangen.
Ons hospital heeft in dit opzicht niet te klagen gehad. Onze be-
kwame en trouwe dokters hebben er veel toe bijgedragen om het
St. Elisabeths Gasthuis een goede naam te bezorgen in heel West-
Indie. Moge het jubilerende Gasthuis nog heel veel jaren zijn
mooie taak blijven vervullen tot troost en redding van ontelbaar
velen op onze Nederlandse Antillen.


SUMMARY

ST ELISABETH'S HOSPITAL ON CURACAO, 1855-1955

On 3 December, 1955 it will have been a century ago that "the hospital",
as it is usually called on Curacao, was opened. The appalling hygienic
conditions prevailing then were described by M. D. Teenstra in his book
on the Dutch West Indian islands (1836t. where he makes mention of
yellow fever, worms, yaws, leprosy, and venereal diseases. Epidemics
(of yellow fever and small pox, it appears from other sources) were recur-
rent. In his time there were doctors, and a lazarett and madhouse", but
no general hospital open to all. In 1838 Monseigneur NIEWINDT created
the Catholic Charitable Society, and soon after the Reverend Father
VAN ROERMOND founded a burial society. (Why first care for the dead,
and only afterwards for the ill ? The reason may lie in the Afro-American's
deep-rooted distrust of European medicine and his fear of the spirits of the
dead: c/. the books listed, p. 50).
Concern for the poor and the ill led in 1855 to the foundation of St.
Elisabeth's Hospital. The hospital, run by Franciscan Sisters, had as its
first director F. C. KIECKENS (1855-1893), who devoted all his energies,
and his large personal fortune as well, to its expansion. The lazarett and
madhouse" came under the supervision of the Sisters in 1856 in 1870
the mental patients were transferred to a new government institution,
Monte Cristo, but remained under the care of the Sisters; the lepers were
shifted to the present leper house, Zaquit6, in 1880.




*) Noot van de Redactie.
Onder yaws verstaat men in Brits West-Indie framboesia.


























ESCLAVES ET PLANTATIONS DE SURINAM
VUS PAR MALOUET, 1777

COMMUNIQUt PAR

GABRIEL DEBIEN 1) et JOHANNA FELHOEN KRAAL

Dans un des manuscrits de la Bibliotheque de Nantes, dans le Ms.
no. 249, on trouve la copie d'une lettre adress6e de Cayenne le 28
d&cembre 1788 A un correspondent qui habite le Cap-Francais a
Saint-Domingue. Cette copie de lettre qui est pr6sentee ci-
dessous se trouve A la suite d'un Mdmoire sur le traitement et
I'employ des nigres dans les colonies, fail Paris en 7783 par M. de
Malouet, intendant de la Marine 4 Toulon. La copies est incomplete
de quelques expressions et parties de phrases laiss6es en blanc.
Quelques fautes aussi trahissent la main et les yeux d'un stranger
qui n'a pu lire certain mots ni d6velopper toutes les abr6viations.
1) Noot van de redactie.
GABRIEL DEBIEN (Cairo) houdt zich special bezig met historische
studien betreffende de Franse period in St. Domingue (Haiti). Van zijn
hand zijn de volgende publicaties in de Centrale Boekerij van het Kon.
Instituut voor de Tropen aanwezig:
Une plantation de Saint-Domingue: la sucrerie Galbaud du Fort
(1690-1802). Notes d'histoire colonial i, Le Caire, 1941.
Les travaux d'histoire sur Saint Domingue de 1938 k 1946; essai de
mise au point. Notes d'histoire colonial i5, 1947.
Un roman colonial de Victor Hugo: Bug Jargal; ses sources et ses
intentions historiques. Notes d'histoire colonial 22, 1952.
Les femmes des premiers colons des Antilles (1635-1680). Notes
d'histoire colonial 24, 1952.
Les colons de Saint-Domingue et la revolution: essai sur le Club Massiac
(Aoat z789-Aoat 1792). La soci6t6 colonial aux xvue et xvime siecles,
Paris, 1953.
Esprit colon et esprit d'autonomie & Saint-Domingue au xvime sicle.
Notes d'histoire colonial 25, 1954.
Aux debuts d'une grande plantation B Saint-Domingue (1685-1714).
Notes d'histoire colonial 28, 1954.
Colons, marchands et engages A Nantes au xvlle siecle (avec le Dr. L.
MERLE). Notes d'histoire colonial 29, 1954.
Les travaux d'histoire sur Saint-Domingue; chronique bibliographi-
que (1950-1952). Notes d'histoire colonial 31, 1953.


- 53 -

















54 GABRIEL DEBIEN ET JOHANNA FELHOEN KRAAL

Le nom du destinataire n'est pas donned. Ce n'est certainement
pas STANISLAS FOACHE, tres important ntgociant du Havre et
propriftaire de plusieurs plantations a Saint-Domingue, mais
peut-dtre FRANCOIS LEGRAS, ancien procureur general au Conseil
du Cap, propridtaire de sucreries & Port-Margot et A Fort-Dauphin
qui 6tait l'ami de MALOUET et de FOACHE 1). On ne voit pas non
plus le nom de celui qui envoie la lettre, mais les sujets abordes
nous reportent exactement aux questions qui font l'objet des
rapports de MALOUET sur Surinam et sur la Guyane franfaise et
qui ont 6t6 publi6s dans la Collection des meioires et correspondan-
ces officielles sur administration des colonies et notamment sur la
Guyane franpaise et hollandaise et dans les Memoires de Malouet 2).
La lettre est de MALOUET.
Seule la date laisse perplexe. II est impossible que la lettre soit
du 28 d6cembre 1788. MALOUET avait quitt6 Cayenne le ler sep-
tembre 1778 et avait d6barque Cherbourg le 11 ou le 12 no-
vembre 3). Dans le texte il est dit tres explicitement que la lettre
a 6t6 6crite peu aprAs le retour de Surinam. Or c'est vers le 23
septembre 1777 que MALOUET est revenue A Cayenne. La lettre
doit 6tre du mois d'octobre 1777. Rien d'impossible qu'elle soit du
28 d6cembre 1777.
Si elle porte la date du 28 d6cembre 1788 c'est par une 6tour-
derie de plume du copiste ou par une transposition volontaire et


1) Archives Nationales Colonies E. '274; et MALOUET, Mimoires,
2me edition, 1, 35.
PIERRE-VICTOR MALOUET (1740-1814), entr6 dans I'administration de
la marine trts jeune, inspecteur des embarquements pour les colonies A
Rochefort puis & Bordeaux (1764-1765), ordonnateur et commissaire &
Saint-Domingue pendant cinq ans. Puis charge par Sartines d'aller
examiner les plans fantastiques du baron de BESSNER qui pr6tendait am6-
liorer la colonies de la Guyane, il visit Surinam en 1777.
Intendant du port de Toulon, d6put6 du tiers de Riom aux Etats
G6nCraux en 1789, fut un des fondateurs du club dit des Impartiaux, et
un des conseillers 6cout6s de Louis xvi. S'enfuit en Angleterre en aoft
1792. Rentr6 en 1801, commissaire g6n6ral de la marine & Anvers en
1803, maItre des requ6tes en 1808, conseiller d'Etat en 1810, mort
ministry de la marine de la premiere Restauration.
II a laiss6 de nombreux ouvrages, don't un Mimoire sur I'administra-
tion de la Marine (1790, in 8) et d'importants Mldmoires et correspondan-
ces officielles sur I'administration des colonies (Paris, 1803, 5 vol. in 8)
qui nous ont beaucoup servi ici & 6tablir que le texte de cette lettre 6tait
de MALOUET.
') Paris, 2me 6d., 1874, 2 vol. in 8.
3) Mdmoires, 2me ed. I, 460 et 462.

















ESCLAVES ET PLANTATIONS DE SURINAM VUS PAR MALOUET 55

tres precisement dirigee. En cette fin de 1788 certain milieux
parisiens sont en pleines discussions sur I'abolition de la traite et de
l'esclavage. La SociWte des Amis des Noirs vient d'3tre fond6e A
Paris. Elle est en rapport avec celle de Londres. MALOUET vient
de publier ou de laisser publier A Neufchatel Ie MAimoire sur
l'esclavage des negres 1) don't il est question dans cette lettre, et son
petit livre a fait beaucoup de bruit. LESCALLIER, ordonnateur des
colonies, qui arrive de la Guyane, va faire imprimer ses Rf/lexions
sur le sort des Noirs dans nos colonies.
Cette lettre est une arme entire les mains de ceux qui veulent
abolir la traite et am6liorer le sort des esclaves. Elle d6montre le
danger permanent qu'est pour la prosp6rit6 et meme pour la vie
colonial la duret6 des planteurs. On a dfi vouloir s'en servir dans
le d6bat, et peut-6tre a-t-on cherch6 A la publier.
Si l'erreur est due A une simple inadvertance, elle reste pleine de
sens pour nous, car elle marque alors probablement la date exacte
du travail du copiste, elle demeure un t6moignage de la curiosity
passionn6e que l'on portait A ces questions.
Cette copie nous conserve done le texte d'une des lettres qui
furent d6truites par MALOUET au lendemain du 10 aouit 1792 2) ou
perdues en 1793 et est un document sur les alentours de la Societ6
des Amis des Noirs A la fin de 1788.

(Bibliotheque de Nantes
Ms. no. 249)
Copie d'une lettre 6crite k Saint-Domingue
de Cayenne, 28 d6cembre 1788.
Je n'ai pu, monsieur, avoir l'honneur de vous r6pondre. Dans le temps
of votre lettre m'est parvenue j'arrivai de Surinam avec la fi6vre et j'ai
Wti deux mois malade ). Madame MALOUET se chargers de vous mar-
quer 4) combien j'6tais sensible A votre souvenir et que je consentais A ce
que vous disposassiez du manuscrit qui 6tait entire vos mains, sans en
garantir n6anmoins 1'exactitude. Je ne doute point que vous n'y ayez


1) Mdmoire sur l'esclavage des nigres dans lequet on discute les motifs
proposes pour leur affranchissement, ceux qui s'y opposent et les moyens
praticables pour amdlioter leur sort. Neufchatel, 1788, in 8, 155 p.
2) Mdmoires, it, 4.
3) MALOUET 6tait arrive A Paramaribo le 10 juillet 1777. II 6tait de
retour de Surinam vers le 23 septembre (Mimoires, I, 168 et 162 note 2).
II avait eu la fievre tout le mois de septembre (id. I, 161).
4) Madame MALOUET, qui 6tait originaire du Cap-Frangais A Saint-
Domingue, aurait-elle 6bt alors au Cap? Elle avait accompagn6 son maria
. Surinam. Elle rentrera avec lui en France.



















56 GABRIEL DEBIEN ET JOHANNA FELHOEN KRAAL

suppl66 et que si vous I'in ...... 1) L'6poque ob cet 6crit ') a e6t pr6sent6
au roi et au conseil en a seul fait le m6rite. II y avait alors une deviation
de principles en plus d'un genre qui aurait pu nous mener loin. Les Eco-
nomistes en eurent connaissances. II fut lu A leur assemble ). On me-
naya d'y r6pondre victorieusement. Cependant la r6ponse ne part point.
On se r6duisit A des notes marginales de la main de M. DE MIRABEAU, 4)
que je garde pr6cieusement. Il me convenait fort alors de rester inconnu,
et lorsque les circonstances chang6rent, le moment de crise 6tant pass, je
ne jugeai pas alors de revenir sur cet objet qui avait eu dans le temps
tout son effet. En 6crivant sur 1'esclavage et sur la n6cessit6 de le main-
tenir dans nos colonies, je n'ai pas dit, A beaucoup prs. tout ce qu'un
sujet pouvait me fournir, ou plut6t j'ai renvoy6 & une autre circonstance
la demonstration des moyens n6cessaires pour concilier en cette parties
l'humanit6 et la politique. Je suis tris persuade, monsieur, que nous
avons des devoirs & remplir envers nos esclaves, don't le plus grand nom-
bre des maltres s'affranchit, et qu'il est de I'int6r6t du gouvernement et
de celui des particuliers d'y veiller avec plus d'exactitude qu'on ne l'a
jamais fait. Si on n'adoucit la condition de l'esclave, si on ne lui inculque
la portion de morale et de religion don't ii est susceptible, si le despotisme
domestique et ses exces ne sont repousses, si on ne met un frein & la
licence ...... qui en r6sulte, nos colonies 6prouveront les memes r6volu-
tions que Surinam. 5) Dans tous les pays, dans tons les temps, les memes
causes ont produit les mimes effects, et il ne faut pas attendre que chaque
propri6taire ou r6gisseur soit retenu par la r6flexion et la conscience de
ses d6sirs. Ne nous dissimulons pas que cette distance d'un homme A un
homme, I'habitude et le pouvoir de faire A chaque instant sa volont6 en
dirfgle les movements, degrade les caracteres, qu'il faut une excellent
education et des prinripe! hiOn btahlis pour rdsticsta A c(tte iipultioiu et

1) Faudrait-il compl6ter en: "imprimez" ?
2) II s'agit apparemment du Mdmoire sur l'esclavage des nigres qui
sera public en 1788, ou du Mimoire sur Ie traitement et I'employ des nggres
dans les colonies, qui paralt en Atre une premiere 6bauche, et don't une
copie se trouve A c6t6 de la copie de cette lettre parmi les manuscrits de la
Bibliotheque de Nantes.
*) De quelle society serait-il ici question ? Nous savons qu'un rapport
de MALOUET sur la Guyane, de 1776, fut examine par CONDILLAC (Collec-
tion des Mimoires, I, 158).
') Nous savons par MALOUET (Mdmoires I, 40) que son Mimoire sur
I'esclavage public en 1788 fut accompagn6 de notes de MIRABEAU. II s'agit
done ici de ce Mdmoire.
') Les marrons, esclaves fugitifs, qui vivaient dans 1'int6rieur du pays
depuis pres d'un sickle 6taient renforc6s continuellement par d'autres
fugitifs. Formant des bandes ils faisaient la guerilla centre les plantations.
L'expddition don't faisait parties Sledman fut organisee par le gouverneur.
Cf. J. G. STEDMAN, Narrative of a Five Years' Expedition against the
Revolted Negroes of Surinam in Guiana. 1772-1777, London, 1796, 2 vol.
in 8, traduit en francais sous le titre de Voyage d Surinam et dans I'in-
tirieur de la Guiane par le capitaine J. G. STEDMAN, traduit de I'Anglais
par P. F. HENRY; suivi du Tableau de la colonies franfaise de Cayenne,
Paris, an vi, 3 vol. in 8.


















ESCLAVES ET PLANTATIONS DE SURINAM VUS PAR MALOUET 57

que le plus grand nombre des hommes n'en est pas capable. Comment
done pourrait-on se passer d'un contrepoids? Je n'en vois point d'autre
que la religion pour les esclaves ...... et I'oeil de I'administration pour
les maitres qui leur en imposent et les arratent dans leurs carts. J'ai
pr&ch6 ces v6rites a Surinam et elles ont et6 senties. J'ai vu les Hollan-
dais regretter pour leurs negres la proscription du culte remain I) et y
tenter la voie des missions. J'ai vu convenir unanimement de la n6cessit6
d'une police severe pour les maltres qui abusent, et on m'a donn6 la
satisfaction pendant mon sejour de bannir de la colonies un blanc qui
avait donn6 un coup de couteau a sa n6gresse. Mon opinion sur cette
matiere se trouvait confirmee dans leur pays meme par des examples
frappants. Dans le grand nombre d'habitants *) que j'ai visits j'en ai
trouv6 plusieurs don't la police est [soit] sup&rieure A la n6tre, oi les
negres sont plus heureux, plus soign6s que parmi nous et jamais dans ces
ateliers on n'en a eu de marrons 3). J'ai passe trois jours chez une mada-
me GODEFROY *) qui a cinq cents negres. La grande punition de ses

') Le culte catholique 6tait officiellement interdit pendant le regime
de la Societeit van Suriname et de facto jusqu'en 1817. Des missionnaires
protestants (de l'tglise morave) travaillaient parmi les Indiens depuis
1735 et parmi les marrons depuis 1765. Leur mission auprts des esclaves
avait commence en 1776.
z) I1 faut lire: habitations.
') C'etait le meilleur indice de la bonne discipline et du bon esprit
d'un atelier.
4) Tout ce qui concern ici l'histoire de Madame GODEFROY et celle
des maltres de BARON se trouve en abr6g6 presque littdralement dans
le Compete rendu (Collection des Mdmoires, tome III, p. 43/44) tandis que la
premiere phrase de cet alin6a indique 6galement ce qui est dit dans la
lettre sur la n6cessit6 d'un culte pour les esclaves: "Quant aux obser-
vations inser6es dans mon m6moire sur la police domestique, sur la
n6cessit6 d'un culte pour les esclaves, on doit bien pr6sumer que les
conferences ant6c6dentes y avoient donn6 lieu. Les membres de la r&-
gence, ainsi que les habitants, m'avoient appris des traits horribles de
cruaut6 presque toujours impunis; j'avois d6jA visit plusieurs habita-
tions, et j'avois vu sur celles qui sont r6gies avec humanity, qu'on n'y
avoit jamais 6prouv6 aucun des d6sordres du marronnage. J'avois vu
chez madame Godefroy cinq cens esclaves ne connoltre d'autre bonheur
que celui de la servir, et son atelier gemissant sur le sort d'un domestique
qu'elle avoit par punition chasse de sa presence. J'avois vu la maitresse
du c616bre Baron, capitaine des marrons ennemis, 6prouvant de la part
de son esclave r6volt6 les marques les plus touchantes de respect et
d'attachement. Ce negre n'en vouloit qu'A son maitre, qui l'avoit trait
avec cruaut6: il est venu dix fois sur sa terre avec le project de tout in-
cendier; mais la mattresse et ses enfans 6toient pour lui une sauvegarde
qu'il respectoit. I1 se jetoit A leurs pieds, embrassoit ses petits maltres, et
s'en retournoit sans faire aucun mal, quand il voyoit que monsieur 6toit
absent. Enfin, depuis que j'habite les colonies, j'ai assez vu, assez r6fl6chi
sur le caractere et la position respective des mattres et des esclaves, pour
Atre convaincu de la n6cessit6 de surveiller les uns et les autres et de les
contenir. Si nous n'avons jamais eu dans nos colonies de guerre a soutenir



















58 GABRIEL DEBIEN ET JOHANNA FELHOEN KRAAL

esclaves est la defense de voir leur maltresse et de se trouver sur son
chemin quand elle passe. I1 n'y en a pas un qui ne pr6fkre cent coups de
fouet a cette excommunication. L'un de ces exiles profit de mon passa-
ge pour obtenir sa grace. Lui et toute sa famille fondaient en larmes.
Cette madame GODEFROY s'est trouv6e plusieurs fois dans le cas d'alar-
mes comme les autres habitants, mais ses negres en imposent tellement
aux marrons ennemis qu'on n'a jamais os6 faire la moindre incursion
chez elle. II y a trente habitants qui sont dans la mume security, respec-
tee m&me des troupes enemies. Le chef de la dernihre bande nomm6
BARON, 1) trait avec cruaut6 par son maitre, avait conqu un tel atta-

contre les esclaves, la douceur de nos moeurs d'une part, et la religion de
l'autre, en sont les seules causes. II est vrai qu'elles tendent incessam-
ment A s'affoiblir, que nous avons aussi quelques examples de fkrocit6
non reprim6e, et que l'autorit6 publique n6glige beaucoup trop la police
domestiquc et le culte religieux; il en r6sulteroit a la longue les memes
malheurs qu'Cprouvent les Hollandais et les Anglais: ceci soit dit en
passant et pour memoire; car je me reprocherois 6ternellement d'avoir
ecrit sur I'emploi et I'esclavage des n6gres, si un seul home pouvoit
me croire fauteur et complice de ses abus".
Voici en quels terms STEDMAN parole de cette dame: "Je dois rendre
t6moignage des vertus sublimes de mesdames Elisabeth Danforth et
Godefroy [dans le texte anglais on lit: Mrs. Elizabeth Danforth now
Mrs. Godefrey] et de quelques autres don't le caractere est sans teaches"
(Voyage d Surinam, I1, 216). Puis apres un recit enthousiaste de la facon
don't Mme Godefroy lui a pr&t6 2000 florins pour racheter la liberty de
I'esclave don't il avait eu un enfant, et de cet enfant. STEDMAN ajoute
(p. 251): "L'humanit6 de cette dame ne se borna pas a ne rendre service
qu'h nous, car ayant appris la situation deplorable des malades au mont
Magdenberg, elle leur envoya en present une barge charge de fruits, de
v6g6taux et de rafralchissements de toutes sortes".
') "Baron avait 6t6 esclave d'un Su6dois nomm6 M. Dahlbergh, qui
l'avait distingu6 en raison de son adresse et de son intelligence. II lui
avait fait aussi apprendre a lire et a 6crire, et le m6tier de macon. L'es-
clave avait accompagn6 son maitre en Hollande, et celui-ci lui avait
promise sa liberty a son retour dans la colonies. Mais il manqua sa parole
et vendit Baron a un juif. Le negre refusa obstin6ment le travail et fut
en consequence fustig6 publiquement au pied d'une potence. II en fut
si outr6, que de ce moment il ne songea plus qu'A se venger de tous les
Europtens sans exception. II s'enfuit dans les bois oh il se mit a la tAte
des rebelles; son nom r6pandit 1'6pouvante, et il jura de ne jamais poser
les armes qu'il n'eft tremp6 ses mains dans le sang de M. Dahlbergh, son
tyran" (Collection des Mimoires, I, p. 11 et 114).
Voir 6galement OUDSCHANs DENTZ Het einde van de legend Dahlberg-
Baron (West Indische Gids x, 1928, p. 165-167), oh est publiee l'attes-
tation de la Cour de Justice, d'aoft 1777, constatant que I'esclave BA-
RON n'avait jamais Wte emmen6 hors de Surinam, qu'il avait 6t6 vendu
"pour mauvais comportement" par M. DAHLBERG a un autre maitre, non
pas juif, mais chr6tien, qui l'avait revendu A un macon de chez qui Baron
s'ktait 6chapp6. Tous les on-dit au sujet des mauvais traitements de la
part de Dahlberg seraient "destitu6s de tout fondement."



















ESCLAVES ET PLANTATIONS DE SURINAM VUS PAR MALOUET 59

chement pour sa maitresse et ses enfants, qu'4tant venu onze fois avec
ses gens, la torche i la main pour incendier I'habitation, lors qu'on lui
disait que Monsieur n'y 6tait pas, qu'il n'y avait que Madame et ses
enfants, il allait se jeter A leurs pieds et les caressait et s'en retournait
sans leur faire aucun mal. Voila done les Hollandais convaincus que
I'inconduite, la duret6 de plusieurs r6gisseurs ou propri6taires et le de-
faut de culte parmi leurs esclaves ont occasionn6 les desertions fr6quen-
tes don't ils ont A se plaindre et les dtpenses ruineuses auxquelles ils sont
aujourd'hui contraints pour la garde de leurs colonies. Parmi nous les
individus nationals [sic] ...... et I'association de nos esclaves au culte
que nous professions, nous ont garanti des m6mes accidents, mais d'une
part les individus d6g6nereront promptement dans les colonies et de
l'autre l'empire et les pratiques de la religion s'y affaiblissent encore plus
sensiblement. C'est done A administration A tendre les resorts qui se
relAchent et c'est aux colons sages et 6claires qu'il appartient d'en sentir
et faire connaltre la n6cessit6! Vous me demandez, monsieur, de vous
faire part des observations utiles que j'aurai pu recueillir. Si je pouvais
vous envoyer mon portefeuille vous en trouveriez quelques unes d'int&-
ressantes pour les colonies en g6n6ral, mais je suis si continuellement
occupy dans l'intervalle de mes voyages et de mes maladies qu'il me
reste fort peu d'instants A donner aux correspondances qui me plairaient
le plus.
J'ai parcouru toute la Guyane frangaise et hollandaise. J'ai vu sur
le meme sol et dans un meme climate les r4sultats n6cessaires de l'ordre, de
l'industrie, de l'ignorance et de la folie.
J'ai vu sur notre territoire une vaste et superbe possession destine
par la nature A un grand commerce et & de riches cultures mais condam-
n6e a la st6rilite par l'imp6ritie de ses habitants et par 1'absurdite plus
criminelle des gens projects. ') Les Hollandais m'ont, au contraire.
pr6sent6 le plus magnifique spectacle que puisse produire le courage et
1'industrie. Une arm6e de 100.000 hommes en bataille et la colonies de
Surinam sont les deux choses que je me felicite le plus d'avoir vues. Je
me suis promen6 dans des jardins plus beaux que ceux des Tuileries, qui
6taient il y a dix ans couverts de dix pieds d'eau '. Notre terre de Saint-
Domingue est en general sup6rieure A la leur et par sa quality et parce
qu'elle n'exige pas la vingtibme parties des travaux n6cessaire A leur
exploitation, mais leurs proc6des de culture sont bien mieux entendus,
mieux ordonn6s que les n6tres. Ce qui m'a paru surtout admirable c'est
l'uniformit4 d'ordre et de m6thode dans la distribution et l'ex6cution
des travaux. Toutes les habitations se ressemblent. Les ateliers ne sont ni
plus ni moins nombreux, les bAtiments sont plus ou moins riches, mais
tous calqu6s sur le m&me plan. Ce n'est point le hasard qui a plac6 I les

1) Allusion A I'aventute du Kourou et aux chim6riques conceptions du
baron de BESSNER relativement aux Indiens.
2) "...... Quatre cents habitations contiguis, travaillees sur le m&me
plan, pr6sentant le meme ensemble d'ordre, de vues et de moyens;
lorsqu'enfin je me suis vu sur une de ces habitations nouvellement sor-
ties de dessous l'eau, parcourant des jardins aussi vastes, aussi bien
dessin6s que les Tuileries; des terrasses aussi bien nivel6es que celles de
Bellevue ......" Collection des Mdmoires, in, 91.


















60 ESCLAVES ET PLANTATIONS DE SURINAM VUS PAR MALOUET

habitants ni leur caprice qui les a dirig6s. Ils sont tous subordonn6s a
l'ex6cution du meme plan qui a et6 dans l'institution de la colonie. Des
ing6nieurs habiles ont trac6 le premier module des travaux de desskche-
ment et chaque particulier a Wt6 oblige de le suivre. La baisse des cafes et
le faste dans les batiments et les jardins ont ruin6 la majeural [sic] parties
des propri6taires, mais la colonie est florissante. Les biens passent jour-
nellement des d6biteurs aux cr6anciers et lorsque la revolution sera
consomme, lorsque les gens ruins auront disparu, on ne s'apercevra
d'aucun changement dans les products. La police y est active et s6evre.
Les principles y sont republicains et les formes monarchiques, ce qui
forme la combinaison de gouvernement la plus efficace.
Je ne vous parole point de Cayenne parce qu'il faudrait vous en trop
parler. Voici le precis tres succint de ce que j'y ai fait. Vous concluerez
de 1i qu'il y a eu de ma part un d6veloppement de vues et de moyens qui
forme un complement de ma mission. Elle m'a plu infiniment. J'y ai
trouv6 pfture a mon activity et j'y ai plus 6crit peut-8tre sur l'admini-
stration de Cayenne que tons les administrateurs qui m'ont precede. )
Cependant je me suis born B constater les faits et h d6montrer quelques
v6rit6s. J'y ai joint la legon et 1'exemple d'un dessechement de terres
basses ex6cut6 par un ingenieur hollandais que j'ai amen6 de Surinam 2)
et tout cela pour produire a la longue un movement d'id6es et de tra-
vaux utiles.

Je ne m'ennuie point come vous voyez de causer avec vous, mais il
faut clore mes paquets. Adieu, monsieur, j'espere avoir le plaisir de vous
voir vers le mois d'avril a mon passage au Cap et vous y renouveler les
assurances des sentiments que je vous ai vou6s et avec lesquels ......














1) Le Postilion de Cayenne, qui ramenait Malouet et les siens en France
fut attaqu6 et pris le 22 octobre 1778 par un corsaire anglais qui le con-
duisit k Weymouth. Malouet obtint un passport pour rentrer en France
mais "les caisses contenant ses collections, ses papers, ses documents,
tout fut pris, rien ne fut rendu" (Mimoires, I, 457). Cependant aux Ar-
chives de la Marine, k Toulon (5 R.I.) il y a un dossier sur la mission de
Malouet a la Guyane, qui paralt avoir 6t6 ramen6 de Cayenne.
') Ce ne peut etre que le chevalier GUISAN que Malouet en effect rame-
na de Surinam et fit nommer directeur des travaux de dess6chement.
Mais Guisan n'6tait pas Hollandais, mais Suisse, cf. CHARLES EYNARD,
Le Chevalier Guisan, sa vie, et ses travaux d la Guyane, Paris, 1844, in 8'.























ONTLENING VAN NEDERLANDSE SAMENSTELLINGEN
IN HET SURINAAMS ')
DOOR
R. D. SIMoNs en J. VOORHOEVE

Omstreeks 1850 begint bet Nederlandse element in de Negerengelse
woordenschat duidelijker naar voren te komen.. In 1800 kwamen or nog
maar zeer weinig Nederlandse leenwoorden in deze taal voor '). Wanneer
men de bijbelvertaling van 1829 (waarin al belangrijk meer woorden van
Nederlandse herkomst voorkomen dan in de vertalingen van C. L.
SCHUMANN uit ca 1780) vergelijkt met de volgende drukken, valt dadelijk
de sterke toeneming van Nederlandse leenwoorden op. Vele Engelse leen-
woorden worden vervangen door Nederlandse: kwarri (quarrel) ) feti,
tegedere (together) ) makandra, etc.
Aan het einde van (lit artikel publiceren wij een verzameling Surinaamse
woorden, die een opvallende gelijkenis vertonen met ecn aequivalente Ne-
derlandse samenstelling. Wij rangschikten dit material in drive groepen:
I woorden, waarvan beide samenstellende delen in het Surinaams zinvol
zijn (d.w.z. ook buiten de samenstelling een eigen betekenis hebben);
zi woorden, waarvan slechts 66n der samenstellende delen zinvol is in het
Surinaams;
iir woorden, waarin men geen zinvol deel kan ontdekken.
Wij spreken hier met opzet niet van Surinaamse samenstellingen. Voor
het Surinaamse taalgevoel vormen de delen van foroisi (voorhuis) 66n ge-
heel. Men kan hen slechts afzonderlijk zien door vergelijking met het Ne-
derlandse equivalent ,,voorhuis". Dat dit in het Nederlands een samen-
stelling is, garandeert natuurlijk niet, dat ook foroisi een samenstelling zal
zijn. Theoretisch is bet mogelijk, dat een dergelijk gecreoliseerd element
-oisi zich via analoog gevormde woorden als kumakoisi (gemakhuis, \VC)
en peprewoisi (peperhuis, puntzak) tot een productief woorddeel ontwik-
kelt met eigen functie of betekenis. Dit is hier echter niet het geval. Wij
kunnen geen nieuwe zinvolle samenstelling vormen met het element -oisi.
Zoiets is wel mogelijk met het element -oso, getuige een zinvolle nieuwvor-
ming als *pleenoso (hangar). ')
') Dit artikel berust op een verzameling van R. D. SIMONS. Een gesprek
over de uit dit material naar voren gekomen problemen voerde tot samen-
werking met J. VOORHOEVE. Dankbaar werd gebruik gemaakt van de op
last van Prof. Dr W. Gs. HELLINGA opgestelde aantekeningen op dit mate-
riaal door Mevr. L. NIJSrEN-H6FTE. Deze aantekeningen bevinden zich
op het Bureau Taalonderzoek Suriname.
Het material zelf wordt aan het einde van dit artikel in systematische
orde gepubliceerd.
*) Zie hierover hoofdstuk IX in L. L. E. RENS: The Historical and
Social Background of Surinam's Negro-English. Amsterdam, 1953.
') Zie voor dit principle J. VOORHOEVE: Voorstudies tot een beschrijving
van het Sranan Tongo, Negerengels van Suriname (A'dam, 1953), pp. 34 v.


- 61 -



















62 R. D. SIMONS EN J. VOORHOEVE

Wij willen in dit artikel slechts de principles aangeven, volgens welke een
material als het hieronder gepubliceerde, dient te worden onderzocht.
Het is dus niet nodig voor elk geval afzonderlijk na te gaan, op de boven-
omschreven wijze, of wij van een samenstelling mogen spreken of niet. In
elk geval zal men in groep ini van het material geen samenstellingen aan-
treffen.
Kan men, bij de woorden uit groep I. spreken van vertaalde ontledingen ?
Een samenstelling als korkutreki (kurketrekker) is ongetwijfeld een ontle-
ning. Het element treki (een aftreksel maken) past zo slecht bij zijn compo-
nent korku (kurk) en staat op zo'n ongewone plaats in de samenstelling,
dat wij ons afvragen of de Surinamer hier nog wel het losse element treki
herkent. Een creolisering uit ,,kurketrekker" ligt hier voor de hand. De
sarnenstelling freemusu (vleermuis) zou letterlijk vertaald moeten worden
met ,,vliegmuts". Het beeld van de ,,vliegende muts" is zo ongewoon, dat
wij liver aan een creolisering uit ,,vleermuis" denken.
Een word als sraktioso (slachthuis) kan een vertaalde ontlening zijn uit
het Nederlands. Iit is echter niet noodzakelijk. Het woord kan ook heel
wel zelfstandig gevormd zijn nit de bestaande elementen srakti (slachten)
en oso (huis). IHet bestaan van een overeenkomstige Nederlandse samen-
stelling ,,slachthuis" kan louter toeval zijn. Het is dus allerminst uitgeslo-
ten, dat wij in groep I veelal te maken hebben met eigen Surinaamse vor-
mingen. Een word als kawfree (koeienvlieg. horzel) heeft geen Nederlands
equivalent en moet dus een zelfstandige vorming zijn. De gespecialiseerde
betekenis van trowoso (bruiloft) doet ook aan een eigen vorming denken.
Naast de waarschijnlijk eigen vorming fetikaka (kemphaan in figuurlijke
betekenis: vechtersbaas) staat de duidelijke ontlening kempanki (kemp-
haan in letterlijke betekenis).
Alle wooden met betekenisloze elementen (groppejn !! n 111) rn}} tt
ontleend zijn. I)e woorden uit groep ii plaatsen ons echter voor een nieuw
problem: is het zinvolle element vertaald of toevallig zinvol gecreoli-
seerd ? Een samenstelling als freemusu toonde ons immers, dat de creolise-
ring als hij toeval zinvolle elementen kon opleveren. Dit is zelfs een zeer
instructief voorbeeld, omdat hier een in het huidige Nederlands betekenis-
loos element ,,vlecr" in zijn gecreoliseerde vorm free door een gelukkig toe-
val de betekenis ,,vliegen" kreeg. Wanneer wij FOCKE 1) mogen geloven,
die namelijk spikrikati (spiegelkat, een vissoort) verklaart als ,,waar-
schijnlijk verbasterd uit spikkelkat" (een bewering, die vooralsnog onbe-
wijsbaar is, al vonden wij deze naam inderdaad bij HARTSINCK), dan zou
de oorspronkelijke Nederlandse benaming ,,spikkelkat" gecreoliseerd zijn
tot spikrikati. De creolisering leverde bij toeval het zinvolle element
spikri (spiegel) op. Terugvertaling in het Nederlands voerde tenslotte tot
de Nederlandse benaming ,,spiegelkat".
Creolisering (en dus niet vertaling) van de Nederlandse samenstelling
,,peperhuis" zou aldus de vorm peprewoisi kunnen hebben opgeleverd,
waarvan het eerste element pepre ten onrechte de indruk wekt door verta-
ling tot stand te zijn gekomen. Is dit eerste element nu vertaald of bij toe-
val zinvol gecreoliseerd ? Een antwoord is hier niet te geven. Dit hoeft ook
niet, want een vorm als bunkopu (goedkoop) leert ons, dat een gedeeltelijke
vertaling mogelijk was.

1) H. C. FocKE: Neger-Engelsch woordenboek (Leiden, 1855), p. 125.



















ONTLENING IN HET SURINAAMS


Terecht vraagt men zich bij de bestudering van cen dergelijke vorm af,
waarom men het tweede element onvertaald liet, terwiji toch een Suri-
naams equivalent van ..koop" voorhanden was. Sterker: waarom heeft
men het element ,,huis" in sommige Nederlandse samenstellingen onver-
taald gelaten, terwijl andere samenstellingen aantonen (zie bijv. paintioso),
dat men dlt element zeer wel als lid van de samenstelling kon herkennen
en dus vertalen.
Op deze vraag is geen algemeen antwoord te geven. Er zijn dried ver-
schillende verklaringen mogelijk: een structurele, cen lexicologische en
een historische verklaring. Wij zullen deze \-erklaringsmogelijkheden
steeds aan de hand van een enkel voorbeeld demonstreren.
I Dr structure verklaring
Men moet de bekendheid met de Nederlandse taalstructuur in Suriname
niet overschatten, vooral niet in vroeger tijden en dan bij de spraakinaken-
de gemeente. Het zou mogelijk kunnen zijn, dat de oorspronkelijke Neder-
landse samenstelling niet in zijn structuur werd doorzien. Hierdoor kon
men de afzonderlijke delen van de samenstelling niet onderscheiden. Het
word khrketrekker is op een voor Suriname vreemde wijze samengesteld.
Men kent in Suriname geen van werkwoorden afgeleide nomina. die niet
op personen slaan. Daarom bracht men het word trekkerer" niet licht in
verband met het verbum ,,trekken". En al had men dit verband gelegd,
dan nog had hlt voorkumen n ceen zgn. verbum als tweede lid \an tie
samenstllling de Surinamer in verwarring moeten brengen. Hij had iets
verwacht als ,,trekkurk" (*harikorku).
2 De lexicologische verklaring
De Surinaamse woorden zijn dikwijls raar ten dele equivalent met de
Nederlandse. Het Surinaamse woord kan in een ander begripsveld liggen.
Zo heeft oso de betekenis van ,,woonruimte, zowel voor means als dier".
Men spreekt van oso bij een menselijk woonhuis, maar ook bij een wespen-
nest of de schaal van een schildpad. Het element ,,huis" in de Nederlandse
samenstelling ,,peperhuis" kon daarom moeilijk in verband gebracht wor-
den met het Surinaamse woord oso. De Surinamers ontdekten dus het ele-
ment ,,huis" niet als afzonderlijk betekenisdragend deel van de samenstel-
ling en vertaalden het niet. De creolisering kumahoisi schijnt niet op de-
zelfde wijze verklaard te kunnen worden. Allereerst denkt men bij het
apart staande ,,huisje" op het erf eerder aan een woonhuis, bovendien vin-
den wij bij FOCKE 1) het woord pikinoso (gemakhuis, secrett. Dit zal echter
de vertaling geweest zijn van het Nederlandse ,,huisje", waarin het ele-
ment ,,huis" veel gemakkelijker te herkennen was dan in ,,gemakhuis".
En dan ziet men bovendien, dat het element oso in deze samenstelling zo
zwak stond, dat zij kon verbasteren tot pikjonso (FOCKE geeft deze uit-
spraak tussen haken).
3 De historische verklaring
Een woord als kempacnki (kemphaan) zou misschien ook lexicologisch
verklaard kunnen worden. In dat geval zou de betekenis van kaka (haan)
zo gebonden zijn aan e6n vogelsoort, dat overdracht op een andere soort
niet goed mogelijk was. Het zou echter ook kunnen zijn, dat ten tijde van
de ontlening het Nederlandse woord ,,haan" onvoldoende bekend was in
Suriname en daarom niet in verband werd gebracht met het Surinaamse

') H. C. FOCKE: Neger-Engelsch woordenboek (Leiden, 1855), p. 47.



















ONTLENING IN HET SURINAAMS


woord kaka. Wij mogen er niet zonder meer van uitgaan, dat Nederlandse
woorden als,,haan", ..brood", ,,koop", ,,zuur", etc. algemeen bekend wa-
ren wonder de Surinamers van vroeger. Een dergelijke verklaring hanteren
wij echter ongaarne. Wij kennen de oudere taalfasen van het Surinaams
praktisch niet en kunnen dus de ouderdom van een dergelijke ontlening
niet vaststellen. Bovendien weten wij niets van de kennis van het Neder-
lands in vroeger tijd.
Uit de woordenboeken van FOCKE en WULLSCHLAGEL kennen wij de nu
verouderde samenstelling smokosipi (rookschip). Men bezat dus vroeger
voor dit begrip een zinvolle samenstelling in het Surinaams. Toch werd in
later tijd het woord stomboto ontleend, waarin het eerste element onver-
taald bleef en betekenisloos. Het ligt voor de hand hier te veronderstellen,
dat men het Nederlandse woord ,,stoom" niet kende en het daarom niet in
verband bracht met het toch in een synonieme samenstelling bekende ele-
ment smoko. Zekerheid is hier echter niet te geven.

Tenslotte delen wij hier dan het verzamelde material mee:
groep 1 ')
1 korkutreki (kurketrekker: kurk, een aftreksel maken)
2 /reemusu (vleermuis: vliegen, muts)
3 pantioso (pandhuis: pand, huis)
4 pakoso (pakhuis: pak, huis)
5 sraktioso (slachthuis: slachten, huis)
6 trowoso (bruiloft: trouwen, huis)
7 brantiwin (brandewijn: brand, sterke drank)
8 brantimaka (doornstruik: brand, doom)
9 fetihaka (vechtersbaas: vechten, haan)
10 smokosipi (stoomboot: rook, schip)
groep II
1 tokofisi (stokvis: fisi = vis, tokotoko modder)
2 bunkopu (goedkoop: bun = goed)
3 brotsukru (broodsuiker, geraffineerde suiker: sukru = suiker)
4 stomboto (stoomboot: boto = boot)
5 sjurkoro (zuurkool: koro = kool)
6 srudeki (zuurdeeg: deki = deeg)
7 pepreweisi (peperhuis, puntzak: pepre = peper)
8 spikrikati (spiegelkat: spikri = spiegel)
9 banabeki (bananenbek, vogelsoort: bana = banaan)
groep III
I fingrutu (vingerhoed)
2 bedaki (biddag)
3 kempanki (kemphaan)
4 foroisi (voorhuis)
5 kumakoisi (gemakhuis, WC)





1) In deze groep zitten enkele woorden (zoals sraktioso), die slechts ver
meld worden in verband met woorden als foroisi.







j,. 17i-' 1 4 ? i4. U0o 0 ',.A4 riLLINGE&N OP HET ARTIKEL OVER "DE NAAM VAN HET

I G.krr LAND 8RINAME AL8 GESLACHTSNAAM" (W.I. Gids 56,1955,p. 65-71)


1. De heer Ph. A. SiASON deelde mij mede dat hot graf
GERRIT JACOBS op de oude Beth Chaim van de Hoogduitse ge-
meente aan de Kwattaweg ligt. Uit de vertaling welke de
leraar-voorbidder I. AGSTERIBBE, op zijn verzoekp in 1940 van
het Hebreeuwse grafschrift maakte, weten wij thane dat JACOBS
in 1674 ward geboren en in 1754 stierf. Dit grafschrift
luidt: Naphtalie moge verzadigd zijn van gunst en vervuld
van Goddelijke zegen. ) Hier ligt begraven een ude man, ver-
zadigd van dagen./ Al zijn dagen going hij in opr chtheid en
serlijkheid. / Zijn jaren waren ruim tachtig. /I Geboren in


de gewesten van Bsjimasjneear in de Mark en Vlek
Weledelgeboren hear Naftali zoon van Isaao, de 1
voogd en Kerkeraadslid van de Heilige Gemeente N1
(woning des Vredes) in Paramaribo, / Verscheiden
op den 24sten dag van de maand Kieslew van het j.
Moge mijn ziel opgenomen worden in de bundel des
levens!

2. Een zekere BEHR WULF SURINAMER, geboren i
Mitau(Rusland), zoon van AHRON ZODIEK SURINAi&RB
GOTLIEB, vestigde zich in Suriname, waar hij in
trad, op 19 Juni 1901, met BLANCHE NASSY, 22 ja
SAMUEL JACOB NASSY en van RACHEL COTINO. Hij no
BERNARD en vestigde zich in Paramaribo. In zijn
wordt hij verver genoemd. Uit dit huwelijk war
Suriname: SELINA, 9 Maart 1902, en AHRON ZODCK,
SELINA huwde met J.A. KOELEWIJN in Heiloo (Neder
kreeg bij beschikking van de kantonrechtur van 1
toestemming zijn voornaam te veranderen in ARNO
Na het overlijden van BEHR WULF BURINUAM
1906, kwamen beide kinderen in huia bij een geho
8. DA COSTT,-NjSSY, wier echtgenoot, ARTHUR J.DA
was bij bet Departement van Openbare 'drken to P
hat overlijden van BLANCHES URINAgiR-NASSY op 28
kwamen de beide wezen wonder de hoede van ha'r z
met wie zij in 1920 naar Batavia togen.
ARNOLD huwde met Th. W.E. VAN BLOMMEBTEI
te Medan, als technisch adviser van de B.P.M.
L.H. SURINAMER is op 26 Aug. 1955 in hot huweli
A.Fr. ENGEL te Aasterdam.- Zo is dan de familit
zowel in Nederland als in Suriname uitgestorven.


Pelgna./ De
tester Kerk-
,vee Sjalom
en begraven
aer 5515 2)./
eauwigen

S1871 te
in van ZIRE
let huwelijk
P, dochter van
Mnde zich aldaar
huwelijksacte
in geboren in
1 Oct. 1904.
Land). AHRON
1 Nov. 1952
3.
op 16 Sept.
rde zuster, mevr.
BSTA, in dienst
aramaribo. Na
pr. 1920,
ager an zuster,

, en woont than
iun enige dochter
t getreden met
naam SURINAMER


3. De hear SAMSON verschafte mij tevens inaage in twee staten
van aandeelhouders in het fideicommni van GERRIT JACOBS. In de
eerste, van 50 Nov. 1898, komen 141 personen vo0r, w.o. 58
buitenlanders. Hot hoogste sandeel is t1/35 t a e 1/2205.
list van participanten in de boedel in 1909 g ft er 217, wear-
onder 66 in hot buitenland. De hoogate partic ant was voor 1/35
1/5aste genoteerd, de laagete voor 1/15720. T n warren er 2
Io Surname zelf, nl. de minderjarige C(LI:;A AKRON ZODDICH,
en 21 personen met de naam SURINAMER Icnhet bu inland.
4, MEYER ZURNAMBR (zie pe 71) o1W ed op Jan. 1956 in
Robertson, 120 minl van Kaapstad.
5. Men leze op p. 65 regel 10 v. 5 Nov.i; p. 66 r.21 v.o,:
UA1 TIRVEL A COR N; P. 67 r. 6: die c.0 1754 is overleden.


Tien jaar ens.


d. Oudchans Deotz.


Deuternonomium 33s25.
Ofwel 8 Dec. 1764.








DE NAAM VAN HET LAND SURINAME ALS
GESLACHTSNAAM
DE LEVENSGESCHIEDENIS VAN EEN SURINAAMSE
PLANTER CIT DE 18de EEUW

DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

Familienamen ontstonden eerst in de middelceuwen en wel bij de adel
sedert de 12de eeuw. Zij warren dezelfde als die der kastelen waar de edelen
verblijf hielden. In de 14de eeuw kwamen ook familienamen bij de burger-
stand in gebruik. Keizer Joseph van Oostenrijk vaardigde in 1787 ecn be-
vel uit hetwelk het volk vcrplichtte familienamen aan te nemen en hij liet
een lijst vervaardigden, waaruit men kon kiezen. Napoleon volgde met een
bevel in 1808, Rusland in 1812 met de verklaring, dat familienamen nood-
zakelijk waren om de verwarring bij conscriptie en in wettelijke documenten
te voorkomen. Er wordt zelfs verhaald, dat de autoriteiten in Galicie op
het listige denkbeeld kwamen om een lijst van namen bekend te make
welke in twee groepen was verdeeld, de ene groep duurder dan de andere,
om op die wijze de inkomsten te stijven. Welgestelden kozen dan name
(en hier hebben wij het oog op de joden) als Goldfaden, Goldblatt, Goldro-
sen, Goldstein, Rothschild, Rosenthal, enz., terwijl minder gegoeden zich
met namen als Eisen en Stahl tevreden stelden.

Pruisen voerde het aannemen van familienamen in 1812 in, Polen in
1821, Posen in 1833. Bij keizerlijk decree van 18 Augustus 1811 werd de
ingezetenen van Holland, die nog geen familienamen droegen (en dat wa-
ren nogvelen), bevolen binnen de tijd van een jaar zulk een naam te kiezen.
Bij decreet van 17 Mei 1813 werd de termijn tot I Januari 1814 verlengd en
bij K.B. van 3 November 1825 (Stbl. 74), houdende bepalingen omtrent
het aannemen van vaste geslachtsnamen werd het bevel, wonder strafbe-
dreiging en met de bepaling van een termijn van zes maanden, nog eens
herhaald. 1)

Zo zien wij talrijke families in Nederland geslachtsnamen I kiezen van
kleuren, vogels, vissen, dieren, bomen, enz. en ook van dorpen (Zuylen.

1) Verwezen wordt naar: De Nederlandsche Geslachtsnamen in oiir.prfong,
geschiedenis en beteehenis door Johan Winkler, 1885 en naar: Persoons-
namen beschouwd naar hun afkomst, beteekenis en in administratief op-
zicht, door J. Boomkamp in Vragen van den Dag, 1916.

65

West-Indischc Gids XXXVI



















FRED. OUDSCHANS DENTZ


Meteren, Eibergen, Bellen, Zand, Vliet, enz.) van steden (Haarlem, Maas-
tricht, Kleef, Emden, enz.), rivieren (Maas, Waal, Rijn), eilanden (Marken,
Urk), landen (Zweden), provincies (Zeeland, Friesland), waarvoor zij het
voorzetsel ,.van" voegden om hun herkomst aan te geven. Een ander ge-
bruik was de naam van de stad of bet land aan te duiden door toevoeging
of door wijziging van de letters .,er" als Groninger, Lekkerkerker. Vlielan-
der (Hein), (de) Hollander, (de) Frankrijker, Asser, Niederlander, enz. 1).

Dat ook Suriname, een deel van het koninkrijk der Nederlanden, waar-
mee het nu bijna vier eeuwen verbonden is, de eer genoten heeft als ge-
slachtsnaam te worden aangenomen was mij niet bekend, totdat ik enkele
jaren geleden in Kaapstad een families met de naam ZURNAMER ontdekte
en met enkele inwoners van die naam kennis maakte. Ik ontdekte een fa-
milie Zurnamer in Stellenbosch en vier families van die naam in Kaapstad,
van wie een hunner (om redenen die hier niet terzake dienen) de naam ver-
kort had tot Zurne.

In Amerika wonen zes families met de naam Surnamer; hun namen en
adressen ontving ik op mijn verzoek van de Consul-Generaal der Neder-
landen te New York en van een families Zurnamer ontving ik de namen en
adressen van twee families in Engeland, die zich Surinamer noemen. Deze
laatste voeren dus de naam op de juiste wijze.

Na kennismaking en bespreking met de Kaapse families Zurnamer bleek
het mij, dat al deze drie groepen afstamden van een planter die in de 18de
eeuw in Suriname had gewoond, wonder de naam Gerrit Jacobs, welke naam
... ook zijn eigen naam niet was. Hij heette in het hebreeuws Naphtaly
Bar Jarel a Cohen volgens zijn op 21 Juni 1754 opgesteld testament
of, volgens een artikel in de Zionist Record van 10 April 1942 Naphtaly
Ben Isaac Hacohen. Ik neem echter aan, dat de naam in het testament de
juiste moet zijn.

Hoe evenwel die naamsverandering te verklaren ? In de zo just aange-
haalde Zionist Record staat een artikel ,,Surinam and a Surname, Roman-
tic Story of a Zager Jew", daarin geplaatst door de toen opgetreden redac-
teur Gershater, echter niet wonder zijn eigen naam, omdat het reeds eerder
verschenen was in de Yiddisch Newspaper ,,Tog" of in The Morning
Journal van New York (de redacteur kon zich dit niet meer precies herin-
neren, schreef hij mij).

Hierin wordt o.a. het volgende verteld. Meer dan 200 jaar geleden trok
een jonge man uit het dorp Zager naar Libau, de Baltische haven, op zoek
naar werk en naar avontuur. Hij legde zich toe op de uitvoerhandel. Na
enige tijd vertrok deze jood, die Naphtaly enz. heette, naar Nederland,
waar hij de geslachtsnaam Gerrit Jacobs aannam en van daar emigreerde
hij naar Suriname, waar hij zich te Paramaribo vestigde. Waarom hij just
Suriname uitkoos, wordt niet vermeld, maar kan worden verklaard uit de

') Zie, De Geschiedenis van den Burgerlijken Stand en van eenige fami-
lienamen in Suriname, door Fred. Oudschans Dentz, De West-Indische
Gids, jrg. XXIII (1941) deel 24, blz. 519.



















SURINAME ALS GESLACHTSNAAM


omstandigheden, dat zowel Nederland als zijn kolonien een veilige wijk-
plaats waren voor vele vreemdelingen, inzonderheid joden. Jacobs werd -
zoals uit zijn testament blijkt winkelier en planter, en kwam tot wel-
stand. Hij legde de plantage ,,Nieuw Meerzorg" aan, waarop hij honderden
slaven te werk stelde. Hij werd een invloedrijke person, die ook in 's lands
welvaren belang stelde en die omstreeks 1760 moet zijn overleden. Zes jaar
tevoren, in 1754, liet hij zijn laatste wilsbeschikking opmaken voor de
toenmalige notaris (gezworen Clercq) Johan Abraham Ingelohe. I)it ge-
schiedde des namiddags om 5 uur. Pieter Meyer en Abr. Vanier tekenden
als getuigen.

Dit testament nu werd de aanleiding tot het aannemen van de ge-
slachtsnaam Surinamer en de varieteiten Surnamer en Zurnamer. De gou-
vernements-secretarie te Paramaribo bezit tal van lijvige dossiers over de-
ze aangelegenheid, waarvan ik reeds een halve eeuw geleden, toen ik daar
werkzaam was, kennis droeg, zonder te bevroeden, dat ik eenmaal in Zuid-
Afrika met families in aanraking zou komen die de naam Suriname als fa-
milienaam dragen.

Alvorens enkele bijzonderheden uit dat testament mede te delen, zij ver-
meld, dat de voornaamste bepaling was, dat Gerrit Jacobs voorzieningen
trof voor uitkeringen aan zijn familieleden in Litauen n zijn nageslacht.
Daarvoor werd de plantage ,,Nieuw Meerzorg" bestemd, waarvan werd
vastgelegd, dat zij nimmer mocht worden verkocht, wonder welk voorwend-
sel ook, doch als bron van inkomsten in fidei-commis most worden be-
heerd; in de eerste jaren voor zijn nog levende familieleden in zijn geboor-
teland en later voor zijn nageslacht. Na aftrek der kosten van beheer der
plantage waren de inkomsten derhalve voor vruchtgebruik van zijn bloed-
verwanten ,ende sulx egaelyk Hoofd voor Hoofd met deese bedingh
nogthans, dat de meeste behoeftigste en armste Vrienden dubbelde Portie
sullen hebben en genieten dan diegeene, die gegoed is, off zijn, vermits de
Meeninghe des Testateurs, om de armste der bloedverwanten daarmede
nader te beneficeeren als diegene die gegoed is off zyn".

Zijn broeder Gerson, die in Suriname woonde, maakte een lijst van fami-
lieleden op en vertrok naar Europa. Hij was mede-executeur van de boedel.

Aan de voornoemde bepalingen van het testament is bijna twee eeuwen
de hand gehouden *. Geregeld ontvingen de familieleden van Jacobs, waar
zij ook woonden, uitkeringen. Hun aantal was in den beginne klein, maar
nam in de loop der jaren toe, zodat de uitkeringen vanzelf steeds minder
werden. De familieleden in Litauen die van hun voorvader profiteerden,
werden welgesteld en waren bij de bevolking bekend als de ,,koninklijke
families de,,erfgenamen van Suriname" en de ,,Surinaamse miljoenairs".
Tot 1920 schijnen nog geregeld uitkeringen te hebben plaatsgehad, ook in
andere landen, waar afstammelingen van Jacobs woonden. Verschillende

Noot van de redactie.
Men zie hierover ook Mr B. de Gaay Fortman, De Geschiedenis van
eenige West-Indische erfstellingen over de hand. Rechtsgeleerd Magazijn
Themis 1940, p. 135-157 speciall p. 143-154).



















FRED. OUDSCHANS DENTZ


hunner verlieten Europa en vestigden zich in de Verenigde Staten van
Noord-Amerika en Zuid-Afrika. Tengevolge van de bepalingen van Rus-
land tot bet aannemen van geslachtsnamen in 1812 moesten zij een naam
kiezen en het behoeft geen verwondering te baren, dat zij uit dankbaarheid
aan hun voorvader, die zo voortreffelijk voor zijn nageslacht had gezorgd,
de naam SURINAMER met de varianten Surnamer, Zurnamer hebben geko-
zen, het land waar Gerrit Jacobs tot welvaart was gekomen. Zullen de
tegenwoordige dragers van die geslachtsnaam weinig of niets weten van
het goede land, dat hun voorvader wonder zijn bewoners opnam, voor Suri-
name is de /amilienaam een erenaam geworden tot in length van dagen.

Volgens de Zionist Record werd aan de eerste generate van de erfgena-
men van Gerrit Jacobs niet minder dan 10.000 rebels uitgekeerd en een
der toenmaals levende Surinamers herinnert zich dat zijn grootvader van
de bank in Suriname een bedrag van 3000 roebels per jaar toegezonden
kreeg.

Maar generaties volgden elkaar op en de in Amerika wonende Surina-
mers bleven nog steeds, op meer bescheiden schaal, uitkeringen van de
plantage genieten. Een hunner, Jacob Surnamer in New York. vertelt
volgens de Zionist Record, dat het gezin van zijn ouders uit zeven broers
bestond. Zij hadden het zeer moeilijk. Na zijn vaders dood bezocht hij de
consul der Nederlanden om zijn omstandigheden bloot te leggen. Deze ont-
ving hem zeer vriendelijk en niet lang daarna ontving hij een cheque uit
Paramaribo van 30 roebels. Op de keerzijde daarvan stond aangetekend,
dat het aantal rechthebbenden tot 2300 gestegen was. Deze Jacob Surna-
mer nam aan, dat alles bij elkaar, in de loop der jaren wel een som van
250.000 dollars moet zijn uitgekeerd. Het is mij echter niet gelukt zekerheid
daarvan te verkrijgen.

Iehalve de plantage ,,Nieuw Meerzorg" bezat Gerrit Jacobs nog twee
plantages, en wel ,,Leydenshoop" en ,,Jacobslust", in het negerengels ge-
naamd ,,Jakopoe", naar de eigenaar 1), beide in het district Commewijne
gelegen. ,,Nieuw Meerzorg" gelegen aan de Matappica was 343 ha groot').

Tot ongeveer dertig jaar geleden hebben nog uitkeringen op bescheiden
schaal aan bloedverwanten van Gerrit Jacobs plaats gehad. Er warren te
veel belanghebbenden en de beschikbare fondsen verminderden aanzien-
lijk. Het plantagebedrijf bloeide niet meer zoals voorheen en reeds hadden
trustees in de boedel belangrijke bedragen voorgeschoten, zonder dat zij
kans zagen deze terug te krijgen. En zo gebeurde het dat een der ex-
trustees, dr Alexander Fernandes te Amsterdam de andere trustees aan-
sprak voor een som van / 7.748.-. Het gevolg was dat het Hof van Justi-
tic op 13 Januari 1933 een vonnis wees waarin werd bevolen de plantage in
openbare veiling te verkopen. Deze veiling had 2 Maart 1934 plaats ten


') Zie ook 1)e herkomst en beteekenis van Surinaarnsche plantagenamen,
door Fred. Oudschans Dentz, De West Indische Gids, jrg. XXVI (1944-
45) deel 27, biz. 147/180.
') I hectare is 2,471 akkers.



















SURNAME ALS GESLACHTSNAAM


overstaan van notaris J. A. Drielsma te Paramaribo. Zij bracht / 6.300 op,
dus bijna / 1.500 minder dan de schuld aan dr Fernandes bedroeg. De plan-
tage kwam in handen van de N.\. West-Indische Maatschappij tot exploi-
tatie van cultuurondernemingen en van 1948 af was zij het eigendom van
Anthonie Corneille Rozenberg.

In de maand September van het jaar 1954 kocht het Surinaamse gou-
vernement de plantage aan voor de som van / 50.000, het areaal te be-
stemmen voor de klein-landbouw; een belangrijk hoger bedrag, als men na-
gaat dat zij slechts 20 jaar tevoren voor / 6.300 verkocht werd. Derhalve
een stijging van ongeveer 800% !!

Thans volgen hier de voornaamste bepalingen van het testament. Na te
hebben verklaard een eerlijke joodse begrafenis te willen hebben en de exe-
cuteurs verzocht een goede grafzerk te doen plaatsen op zijn graf, stelde
Jacobs de volgende legaten vast:

I Aan de armen van de Christelijke gereformeerde godtsdienst f. 25 Hol.
2 Aan de Hoogduitse synagogue te Paramaribo f. 100 Hol.
3 Aan dezelfde, indien deze in de boeken wil beschrijven om
alle nachten van Kiepoer of grote verzoendag der joden
voor hem en zijn overleden echtgenote Judith Kerpels te
bidden en het gebed van Escuba aan de synagogue Newe
Sjalom uit te spreken f. 300 Hol.
4 Aan zijn tegenwoordige echtgenote Haija Sadoks jaarlijks
voor haar onderhoud een bedrag van f. 500 Hol.
zolang zij weduwe blijft en te approberen de huwelijks-
voorwaarde buiten en behalve hetgeen hij haar bij quetuba
geschonken heeft en buiten en behalve hetgeen haar uit
hoofde van dit testament toekomt. Ook vermaakte hij haar
het woonhuis te Paramaribo in de Keizerstraat staande
tussen de huizen en erven van de predikant Lambertus
Doesburg en Barend Coenraad, alsmede de 10 huisslaven,
zijn inboedel: kleren, linnen en wol, goud, zilver, juwelen,
meubels en alle winkelgoederen, uitgezonderd de plantage-
materialen, zonder dat zij verplicht is daarvan een inven-
taris te maken. Hij verklaart dat zij de 10 slaven niet zal
mogen verkopen, doch ingeval zulks met toestemming der
executeurs mocht geschieden, die slaven tegen een ge-
schatte waarde door de plantage moeten worden overge-
nomen.

5 Aan zijn broader Gerson Isaac te Paramaribo, buiten en be-
halve de portie welHe hem uit hoofde van het testament
zal toekomen, jaarlijks en levenslang f. 300 Hol.
6 Aan zijn neef, Johanani Carpels, te Paramaribo in eens f. 200 Hol.
7 Aan de zuster van zijn schoonvader, wonende te Silts, in
Bohemen, voor eenmaal f. 300 Hol.
8 Aan Natanl. Levy Parcelyns, te Amsterdam, levenslang f. 300 Hol.
welk bedrag bij diens overlijden zal overgaan op zijn erfge-
namen met recht van institute en substitute.



















FRED. OUDSCHANS DENTZ


9 Het vondeling meisje Fregetje dat te zijnen huize woont,
zolang zij bij zijn echtgenote blijft wonen, zal uit zijn boe-
del worden onderhouden en opgevoed tot haar meerderja-
righeid, huwelijk of andere staat en indien zij met toestem-
ming der executeurs mocht trouwen, zal aan haar uit de
boedel een burgerlijke uitrusting worden gegeven en een
zodanige som als de executeurs zullen nodig oordelen; in-
dien zij evenwel zonder goedkeuring kwam te huwen, zou-
den de executeurs niet verplicht zijn haar iets ten huwelijk
te geven.
10 Aan jonge dochters waarover hij oom of over-oom is zal bij
huwelijk ieder voor eenmaal een som gegeven worden van f. 600 Hol.
11 Aan Moses Jessurun, zoon van Abm. Jessurun over wie hij
peetoom is, een som ineens van f. 300 Hol.
12 Aan Jacob, zoon van Philip Josephs en Judith Wolff over
wie hij peetoom is, een som van f. 300 Hol.
13 Aan zijn stiefzoon Abm. Joseph aan wie hij de negerjongen
Present heeft vermaakt, bespreekt hij jaarlijks een som van f. 300 Hol.
levenslang tot zijn meerderjarigheid, welk bedrag tijdens
zijn minderjarigheid zal worden uitbetaald aan zijn moeder
Haija Sadoks.

Al deze legaten zullen zonder aftrek van kosten worden uitbetaald. Als
executeurs stelde Jacobs aan zijn echtgenote Haija Sadoks, en haar bree-
der Gers. Isaacs alsmede Abm. Pardo. In geval van overlijden, of vertrek
uit Suriname moesten de beide laatstgenoemde een andere jood in hun
plants aanwijzen en indien men wonder de families een zodanige kon vinden,
dan ware zulks nog better.
Over de plantage is hierboven reeds het nodige medegedeeld. Indien ie-
mand van zijn bloedverwanten, vrienden of verwanten het testament zou
betwisten, dan zouden de voordelen van vruchtgebruik overgaan op die
erfgenamen die zich er mede tevreden gesteld hebben. Maar indien de
vruchtgebruikers zich zouden verenigen om de plantage te verkopen, dan
werden zij alien onterfd en zou de erfenis overgaan aan de Hoogduitse
Joodse synagoges van Suriname en Amsterdam, ieder voor de helft, ten
voordele van de armen.
Gerrit Jacobs beval voorts het aantal slaven op zijn plantage te vergro-
ten tot 200 of meer. Hij wenste ook dat van de boedel boek zou worden ge-
houden en in Paramaribo iemand aangesteld om de zaken te administre-
ren. Als zodanig mocht ook een der executeurs optreden, mits men hem
daarvoor een traktement uit de boedel toelegde Hij begeerde dat de golden
in een ijzeren kist zouden worden bewaard, met drie sleutels waarvan een
in het bezit van elke executeur most zijn, die slechts gezamenlijk de kist
mochten openen en sluiten 1).

Over de Surinamers welke de naam Zurnamer dragen en in de Kaappro-

') Van het testament, dat eerst nergens te vinden was, kreeg ik door ge-
lukkige omstandigheden een authentiek afschrift eindelijk in handen,
waarvan ik een afschrift aanbood aan het Alg. Rijksarchief te 's-Graven-
hage, waar het ontbrak bij de Surinaamse testamenten.



















SURINAME ALS GESLACHTSNAAM


vincie van de Unie van Zuid Afrika wonen, kan het volgende medegedeeld
worden.

Zij stamden af van de eerste ZURNAMER Gatze Solomon in 1848 te Kov-
no in Rusland geboren, die zijn vaderland verliet om zich in de Engelse
Cape Colony te vestigen. Hij was gehuwd met Shinke (Jane) en hij trouw-
de, na haar overlijden, met Rachel Collitz. Uit zijn eerste huwelijk had hij
zes kinderen, nl. Rose, Jacob, Samuel, Marcus, Meyer en Kalie.
Onder de naam Zurnamer kwam hij in de Kaap aan. Na hem kwamen in
de Kaap Jacob en Samuel en toen de tweede echtgenote naar Zuid-Afrika
vertrok nam zij met zich de vier andere kinderen: Rose, Marcus, Meyer en
Kalie.
Van al deze personen is alleen Meyer nog in even, die mededeelt tocn hij
in de Kaap aankwam ongeveer 12 jaar te zijn geweest. De juiste datum
van zijn geboorte kan hij zich niet herinneren, maar zijn beide halfzusters
uit het tweede huwelijk, die in de Kaap geboren waren, schatten hem op
ongeveer 75 jaar.
Toen Gatze Solomon in de Kaap kwam was hij ongeveer 47 jaar. Hij
vestigde zich in de plaats Bonnievale, verhuisde later naar de boerderij
,,Langverwacht", district Robertson. Zijn zonen Jacob en Samuel huwden
onderscheidenlijk met Rebecca en Fanny Koonin. Jacobs zoon is de thans
in Kaapstad wonende Harry Zurnamer, die zijn naam in ZUvRN wijzigde.
De zoon van Samuel, die met Rebecca Shagan huwde, had een zoon Jack
(Jacob) en twee dochters.
Gatze Solomon, de eerste ,,Surinamer" van de Kaap vroeg 3 Augustus
1895 aan de toenmalige Gouverneur van de Cape Colony: sir Hercules
George Robinson, naturalisatie aan als Brits onderdaan. Hij had toen on-
geveer zes jaren in de Kaap gewoond. De brief van naturalisatie, welke mij
vertoond is, draagt het nummer 6/482, noCB. 678. Hij wordt daarin ge-
noemd winkelier.
In de Kaap werden hem nog twee kinderen geboren,: Lenie die met
Meyer Blumberg huwde en Fanny die met Barney Rossenstein in het hu-
welijk trad. Beide weduwen wonen nog in Robertson. De zoon Kalie of
Kalmon, die ook niet meer in leven is, huwde eerst met miss Newman en
voor de tweede maal met miss Minnie Meyer. Uit het eerste huwelijk is
slechts een zoon nog in even, Joey de mede-eigenaar van de Riebeeck
Press, die mij de naturalisatie van zijn vader vertoonde. Uit het tweede
huwelijk zijn Leonie en Zalman in leven. De weduwe Zurnamer woont in
Kaapstad.
De boerderij ,,Langverwacht" werd door de zoon Kalmon overgenomen,
waar Joey in 1887 geboren werd. Deze woont thans in de voorstad Seepunt
van Kaapstad. Het aantal mannelijke afstammelingen van de eerste
ZURNAMER in de Kaap is niet groot.
Een broer en zuster van Gatze Solomon immigreerden van Rusland naar
Engeland. Beide hebben het geslacht aldaar voortgezet wonder de just ge-
spelde naam Surinamer.
Naar mij werd medegedeeld door zijn dochter mevrouw Blumberg heeft
Gatze Solomon tot ongeveer 30 jaar geleden nog uitkeringen van de boedel
Gerrit Jacobs uit Suriname ontvangen. Toen het hem evenwel geldelijk
goed going, gaf hij aan zijn broer in Kovno ,,power of attorney" om zijn
aandeel nit de boedel te ontvangen, totdat aile uitkeringen eindigden.


























BESPREKINGEN

De Zelfstandigheid der Eilandgebieden, door J. W. ELLIS,
M. P. GORSIRA en F. C. J. NUYTEN, uitgave van het
eilandgebied Curacao, Willemstad, 1954.

Het verschijnen van deze ,,Bijdrage tot herziening der eilandenregeling
Nederlandse Antillen" mag om meer dan een reden met blijdschap worden
begroet. Hoe korte jaren geleden toch is het, dat voor zulk een zakelijke
en zaakkundige studied noch de stof, noch de schrijversaandrift, noch het
lezerspubliek aanwezig mochten worden geacht. Een boek als dit bewijst,
dat de nieuwe staatsinstellingen bezig zijn het eigen verworven bezit der
Nederlandse Antillen te worden. Hun invoering was, hoezeer de tekenen
des tijds duidelijk schenen, een experiment. Om bet experiment te doen
slagen is allereerst nodig de positive belangstelling en het vertrouwen van
die brede lagen des volks, waarin het algemeen kiesrecht zijn wortels heeft
geplant. Maar even onmisbaar, al dadelijk om dit vertrouwen te funderen
en te behouden, is de zakelijke toewijding van die groep, waaruit de poli-
tieke en ambtelijke functionarissen van het nieuwe bestel moeten voort-
komen. De publicatie van deze studied, wonder auspicien van het bestuurs-
college van Curacao, spruit onmiskenbaar uit zodanige toewijding voort.
Men vergeve het nochtans de recensent, dat hij zich onthoudt van een
oordeel over wat voor de samenstellers van het boek het belangrijkste
moet zijn: hun staatkundige bijdrage tot een betere ordening der eiland-
zelfstandigheid. Hun critische behandeling, gegrond op practische erva-
ring, van de wettelijke taakverdeling tussen land en eilandgebieden en de
practijk der taakoverdrachten beschouw ik als zeer waardevol, maar een
gedetailleerd oordeel moet ik overlaten aan hen, die de samenleving der
Nederlandse Antillen ter dege kennen. Al handelende leert men de proble-
men overzien en waar de schrijvers zelf op uit zijn is niet de rigoureuse ver-
volging van alle formele onwettigheden, in het overdrachtsproces began,
maar het bijeenbrengen van het material voor een definitive regeling.
Daarbij past mij onthouding. Het spijt mij, dat ik daarom ook zwijgen
moet over het bij uitstek holder geschreven ,,byzondere gedeelte" van het
boek, dat handelt over de financiele betrekkingen tussen de eilandgebie-
den en de Nederlandse Antillen als geheel (het land). Ik moet mij beperken
tot enkele juridische kanttekeningen van algemene strekking bij het eer-
ste deel, dat de staatsrechtelijke structuur analyseert.
In een inleidend hoofdstuk worden de grondslagen der eilandzelfstandig-
heid gcvonden in de taakverdeling tussen land en eilandgebieden, met
name in ie limitatieve omschrijving van de landstaak; in de onttrekking
dier afbakening aan het landsgezag en in het aandeel in zelfbestuur, dat de
eilandgebieden nemen in de uitvoering der landstaak (tweede hoofdstuk).
In het derde hoofdstuk wordt de taakverdeling in details nagegaan, in het
vierde hoofdstuk de eilandorganisatie, en het zelfbestuur. In een vijfde


- 72 -


















BESPREKINGEN 73

hoofdstuk wordt beschreven hoe het hoger toezicht zowel de eilandzelf-
standigheid beschermt (of eigenlijk niet beschermt) tegenover het land, als
haar aan control onderwerpt. Twee hoofdstukken over de samenwerking
van eilandgebieden en over het overgangsproces van de bestaande centra-
lisatie naar de beoogde decentralisatie besluiten het eerste deel.

De afscheiding van de taak der eilandgebieden van de tot dusverre alles
omvattende landstaak is door de wet (landsregeling, artikel 118 lid 2) op-
gedragen aan de Kroon bij algemene maatregel van bestuur (eilandenrege-
ling). Die afscheiding mag zich ook uitstrekken tot onderwerpen, die de
landsregeling (toenmaals vanzelfsprekend nog) opdroeg aan de landsver-
ordening. Hier krijgt dus de Kroon de bevoegdheid om de wet te wijzigen.
Deze figuur is niet, zoals blijkens blz, 15 zowel sommige kamerleden als de
auteurs schijnen te menen, een novum. Zij vond reeds in 1903 toepassing
bij de invoering der decentralisatie in Nederlands Indie (zie artikel 125
lid 3 der Indische Staatsregeling). Wanneer nu aldus wettig een onderwerp
is onttrokken aan de bevoegdheid van een hoger regelende macht en ge-
bracht tot de bevoegdheid van het eilandgebied, dan spreekt het vanzelf,
dat een bestaande regeling ter zake haar rang verliest en de rang van
eilandverordening krijgt. Ik kan dan ook niet inzien, dat de overgangsbe-
paling III der eilandenregeling, die dit constateert, iets exorbitants hceft
- zoals de auteurs menen, blz. 15 noot I. Het voorschrift zou zelfs geheel
overbodig zijn, indien het niet tevens bepaalde, dat deze competentie-
overgang niet reeds plaats heeft met de inwerkingtreding der eilanden-
regeling, maar eerst bij de overdracht van de zorg voor het desbetreffend
onderwerp van het land op het eilandgebied.

Van veel meer practisch belang is het volgende punt. Op blz. 15 lees
ik:,,Artikel 44 tweede lid van het statuut ,,verschanst" slechts de regeling
der eilandgebieden in de landsregeling, met dien verstande echter, dat bij
wijziging de omvang der zelfstandigheid der eilandgebieden wel kan wor-
den uitgebreid, doch niet kan worden verkleind". Nu is in artikel 44 van
het statuut omtrent dit laatste niets te lezen en uit hun noot 3 op blz. 15
blijkt dan ook, dat de auteurs zich niet beroepen op het statuut, maar op
zijn toelichting en voorts, dat het niet gaat over wijziging der verschanste
artikelen in de landsregeling maar over wijziging van de eilandenregeling.
Leest men voorts de toelichting, dan staat daar geenszins ,,dat de wijziging
der eilandenregeling slechts (cursivering van mij L) ,,verder" kan gaan
dan de thans bestaande" (aldus noot 3), maar: ,,Door middel van wijziging
dezer regeling (de eilandenregeling L) kan (cursivering van mij L) op
dit punt nog verder worden gegaan".

Aan de regeling van het zelfbestuur wijdt het boek waardevolle be-
schouwingen, met name aan de betekenis van de artikelen 2 lid 2 en 62 der
eilandenregeling. Zij komen mij just voor. Ik ben het eens, dat het zelfbe-
stuur in die artikelen tot een functic van het eilandgebied wordt gemaakt,
waarvan het dus de kosten 1) en aansprakelijkheid draagt en waarvoor

i) Waarom zou dat niet gelden voor ,,zuiver mechanische uitvoering"
(blz. 85)? Wie zal trouwens uitmaken wat dat is? Natuurlijk mag desge-
wenst het hogere lichaam altijd de kosten van het zelfbestuur vergoeden.



















BESPREKINGEN


zijn bestuurscollege aan de eilandraad verantwoording schuldig is. Op biz.
82, 83 wordt erop gewezen, dat in dit stelsel niet past dat het bestuurs-
college optreedt indien de raad zijn zelfbestuursplicht verzaakt. Inderdaad
strookt dit slecht met de zoeven vermelde verantwoordingsplicht van het
college. De opmerking lijkt dus just en als ik mij niet vergis is zij in de
nederlandse literatuur nooit gemaakt.

Treden dus eilandraad en bestuurscollege nimmer op als .,orgaan" van
hoger gemeenschap, met de gezaghebber hoewel primair orgaan van bet
eilandgebied (eilandenregeling, artikel 3) staat bet anders. Hij is m.i.
blijkens de artikelen 67 en 68 dier regeling, tevens in rijkszaken en lands-
zaken ondergeschikte van de gouverneur (c.q. landsregering) en dus in zo-
verre orgaan van die gemeenschappen. Een zelfde dubbelfunctie als de
nederlandse commissaris des Konings formeel nog steeds bekleedt en die
in het nederlands indische staatsrecht meermalen voorkwam. Daarom ben
ik het niet eens met de op blz. 21 met kennelijke instemming geciteerde
uitspraak der staten: ,,indien hij (de gezaghebber) antilliaanse regelingen
uitvoert, blijft hij orgaan van het eiland, hetgeen eveneens het geval is,
indien hij uitvoering aan de rijkswetgeving geeft". Ik weet natuurlijk best
dat in Nederland sedert 1931 de burgemeester als orgaan van gemeentelijk
zelfbestuur in de wet genoemd wordt, maar daar bekleedt hij ook niet
tegelijk een rijksambt en hij valt niet van rechtswege in, wanneer burge-
meester en wethouders in hun zelfbestuursplicht tekortschieten, en hij is
voor zijn zelfbestuurstaak nog altijd niet verantwoordelijk aan de raad.
In de Antillen zou voortdurend geschil dreigen over de vraag, of de gezag-
hebber optrad als rijks-, of landsorgaan zonder, dan wel als eilandsorgaan
met verantwoordelijkheid aan de raad.
In de consequentie van de door mij verdedigde visie ligt de eigen wens
van de auteurs, dat zowel indien de eilandraad als indien het bestuurs-
college zijn zelfbestuursplicht verzaakt, de gezaghebber zal optreden
(blz. 84). Maar ik kan hun aarzelend standpunt, dat zijn taak alsdan ,,niet
een zuiver eilandelijke is", dat hij hier wel als eilandorgaan blijft fungeren,
maar dat zijn verantwoordingsplicht ,,uiteraard opgeheven is", dus niet
delen. En ik acht bet daarom nodig, dat bepaald worde, dat de gezagheb-
ber, een zelfbestuurstaak overnemend, zulks doet op kosten van het
eilandgebied, daar dit anders niet vanzelf spreekt.
Terecht weder wijzen de auteurs in dit verband erop, dat middelen om
het eilandgebied hier tot de nodige financiele voorzieningen te dwingen
ontbreken. Zij herinneren daarom aan de artikelen 247 en 156 gemeente-
wet en hadden daarnaast kunnen noemen artikel 262.
Nu ik toch over zelfbestuur spreek, wil ik de aandacht erop vestigen,
dat artikel 14 lid 1 van het statuut aan de rijksregelingen verbiedt het
stellen van nadere regelen op te dragen of over te laten aan eilandorganen.
Ik stel de vraag of dit geen moeilijkheden geven kan bij de uitvoering van
international overeenkomsten, wanneer die zich steken in onderwerpen,
die tot eilandaangelegenheid zijn verklaard.

Sedert de staatsregeling van 1936 zijn de landraden op de eilanden bui-
ten Curagao en is de keurbevoegdheid hunner raden van politie uit de
landsconstitutie verdwenen. Maar uit krachte van de tweede overgangsbe-
paling zijn die institute blijven voortleven, omdat ze nooit opzettelijk



















BESPREKINGEN


ongedaan zijn gemaakt. Of dit helemaal in de haak was en of de landsver-
ordening in publicatieblad 1943-121 dat dan redden kon. laat ik daar. Of
dit eilandautonomie mocht heten, waar de eilanden geen eigen financing
hadden, evenzeer. Ten slotte ook, of de bij landsverordening vastgestelde
keuren voor het eitand Curacao met eilandkeuren gelijkstaan.
In de landsregeling, zowel als in de eilandenregeling is de hele figuur
over het hoofd gezien. Dit boek komt nu met de belangrijke openbaring.
dat de eilandraden, ook die van Curacao, hier een wetgevingscompvitentie
aan ontleend hebben, waarvoor zij meenden niet behoeven te wachten op
een overdracht door het land (blz. 23). Terecht dringen de auteurs aan op
een wettelijke voorziening, ten einde de rechtsgeldigheid van dit optreden
buiten twijfel te stellen.

Belangrijk is ook het problem, dat de overdrachtslandsverordeningen
geschapen hebben. Zo lang de eilandgebieden niet m6er mogen doen, dan
het land hun overdraagt, werkt just het omgekeerde beginsel dan dat,
hetwelk in de landsregeling is neergelegd: het land slechts door de wet
aangewezen taken; al de rest bij de eilanden. Weliswaar heeft men hierin
zo goed mogelijk voorzien door telkens voor een bepaald onderwerp, in de
zin van een bepaalde sector van het overheidsbedrijf, tegelijk met de over-
dracht van het ambtelijke personele en materiele apparaat en tegelijk met
de bijwerking der wettelijke regelingen ter zake (overdracht van functies
aan eilandautoriteiten) de gehele zorg voor dat onderwerp over te dra-
gen, behoudens wat volgens de eilandenregeling landstaak moet blijven.
Maar het blijft een opsomming van eilandbevoegdheden, bovendien ge-
bonden aan de bestaande inrichting van de overheidsdienst. Het gevolg is,
dat er straks een soort slotakte nodig is om de eilandgebieden de vrijheid
van beweging te geven, die de wet hun waarborgt. De auteurs zeggen om-
trent de daarvoor te kiezen vorm op blz. 25 behartigenswaardige dingen.

Hoewel ik moet toegeven, dat de desbetreffende bepalingen vele vragen
openlaten, ben ik toch niet overtuigd door het betoog op biz. 46-48, dat
de gezaghebber als politieorgaan nimmer ondergeschikt was aan de procu-
reur general. Niet eerst in het regeringsreglement van 1865, maar al in de
reglementen van 1833 was de toenmalige procureur des Konings geplaatst
aan het hoofd zo der rechterlijke als der administrative politie (BORDE-
WIJ K, Ontstaan en ontwikkeling van het staatsrecht van Curacao, biz. 236,
248). Het regeringsreglement van 1848 repte van de procureur niet meer,
maar de organisatie bleef bestaan en werd in 1865 weer een plaats in de
wet waardig gekeurd (artikel 153).
De schrijvers betogen, dat het naast elkaar noemen van de rechterlijke
en de administrative politic een bewijs is, dat er daarbuiten nog andere
politie bestaat. Dat zou dan blijken te zijn de zorg voor de inwendige rust,
orde en veiligheid, in artikel 114 van het regeringsreglement van 1865 aan
de gezaghebbers opgedragen. Die uitleg gaat at dadelijk niet op voor 1833,
toen er geen gezaghebbers voor de afzonderlijke eilanden waren. Boven-
dien wordt algemeen in de rechtsliteratuur bij deze termen slechts aan een
tweedeling gedacht. Zie bijv. VAN DER POT, Handboek van het nederlandse
staatsrecht, 5e druk, blz. 505. Enerzijds het apparaat ter opsporing van
strafbare feiten, anderzijds dat ter bewaring der openbare veiligheid. Te-
recht kon dan ook de minister van DEDEM in 1892 de functie van de pro-



















BESPREKINGEN


cureur general vergelijken met die van de nederlandse procureur gene-
raal bij de hoven, tevens fungerend directeur van politie (BORDEWIJK,
Handelingen over de reglementen op het beleid der regering in de koloniiin
Suriname en Curaqao, blz. 193).
Is er dus op deze ground geen reden om de politiefunctie van de gezag-
hebber niet wonder te brengen bij de administrative politic, evenmin gaat
m.i. de conclusie op, dat de wet niet in artikel 114 hem verantwoordelijk
kon stellen voor rust en orde en in artikel 153 hem ondergeschikt maken
ter zake aan de procureur general. Het argument schiet zijn doel voorbij;
als de gezaghebber ter zake van de politic zijn chef slechts vindt in de wet,
dan ware ook zijn ondergeschiktheid aan de gouverneur hier opgeheven.
Veeleer echter gold voor hem mutatis mutandis wat van de in de wet ge-
wortelde bevoegdheden van de gouverneur in 1865 gezegd werd: ,,dat alle
macht, bij het regeringsreglement hem opgedragen, den gouverneur alleen
gegeven is om er gebruik van te maken overeenkomstig de instructies, die
hij van de Koning ontvangt". (BORDEWIJK, Handelingen, blz. 86).

Met instemming sluit ik mij aan bij de critiek, die op de blz. 78-82 wordt
uitgeoefend op het gebrekkige system, dat in de artikelen 24 en 57 eilan-
denregeling voor de taakverdeling met betrekking tot de ,,eigen aangele-
genheden" tussen raad en college van bestuur is neergelegd. Die critiek had
zelfs nog aanmerkelijk scherper mogen zijn.
Geheel ten onrechte toch schenkt het eerste lid van artikel 24 ook aan de
landsverordening de bevoegdheid om in die taakverdeling in te grijpen.
Dit is in strijd met artikel 121 lid 4 der landsregeling. De toelichting in de
uitgave van VAN HELSDINGEN maakt het nog bonter door dezelfde be-
voegdheid toe te denken aan het landsbesluit houdende algemene maat-
regelen, waarover in artikel 24 niets te vinden is.
Artikel 57 lid 2 der eilandenregeling maakt voorts verschil, voor de ge-
zagsverhouding tussen raad en college van bestuur, al naarmate het door
dit laatste uitgeoefend bestuur is dagelijks bestuur of niet. Dan behoorde,
waar het dus gebruikt wordt ter competentieafbakening, dat begrip dage-
lijks bestuur strikt omlijnd te zijn, maar lid 3 brengt het niet verder dan
een opsomming wonder r meer". Ter zake van dagelijks bestuur is het colle-
ge dan niet, ter zake van ander bestuur wel gehouden de besluiten van de
raad in acht te nemen (artikel 57 lid 2). Men moet wel grote ogen opzetten
als men vervolgens verneemt, dat wonder het dagelijks bestuur een der eer-
ste plaatsen inneemt: het uitvoeren van de besluiten van de raad (artikel
57 lid 3) I
De auteurs stellen voor te bepalen: ,, 1) Het bestuurscollege is belast met
(volgt boven bedoelde opsomming). 2) Het bestuurscollege oefent voorts
de bestuursbevoegdheden van de raad, als bedoeld in artikel 24, uit tenzij
deze ten aanzien van bepaalde aangelegenheden of in bepaalde gevallen
anders heeft beslist". Deze oplossing lijkt mij een gelukkige. Alleen zou ik
aan het tweede lid nog willen zien toegevoegd de woorden ,,of deze regeling
anders bepaalt". Men denke bijv. aan de benoeming door de raad van de
secretaries.

Up blz. 91 e.v. snijden de auteurs het verwarde vraagstuk aan van de
huidige status der eilandenregeling. Zij is wonder de vigeur der interimwet
vastgesteld bij algemene maatregel van bestuur. Behoort zij nog wonder zijn




















BESPREKINGEN


competentie? Het punt is essentieel; de vaststelling door de Kroon was
een hoofdwaarborg voor de eilandzelfstandigheid tegenover het land.
Met de schrijvers ben ik van oordeel, dat artikel 44 lid 2 van het statuut
alleen byzondere waarborgen schept tegen aantasting der artikelen in de
landsregeling, die op de eilandgebieden betrekking hebben en niets zegt
over de daarop rustende eilandenregeling. In het algemeen zal voortaan
de landsregeling mogen worden gewijzigd bij landsverordening, die eclter
moet voldoen aan de verzwaarde eisen, gesteld in artikel 42 lid 2 van het
statuut. De voornaamste is aanvaarding in de staten met e1n nmeerderheid
van twee derden der uitgebrachte stemmen. De byzondere waarborg in
artikel 44 voor de artikelen der landsregeling, die bevatten ,,de regling
van de eilandgebieden" is, dat bovendien vereist is de instemming van de
regering van het koninkrijk.
De eerste vraag, die nu rijst, is deze: welke artikelen zijn dit ? Alleen,
zoals het standpunt der schrijvers is, die van het vijfde hoofdstuk, die
enkele hoofdlijnen trekken van het eilandstatuut ? Of ook artikel 185, be-
palende dat de, conform artikel 118, bij algemene maatregel van bestuur
vast te stellen eilandenregeling voortaan bij landsverordening zal kunnen
worden gewijzigd, mits met een meerderheid van twee derden van het
wettelijk aantal statenleden en wonder nadere goedkenring des Konings?
Mij dunkt, ook dit is een voorschrift over ,,de reeling der eilandgebie-
den" ').
De volgende vraag is, wat de aldus ,,verschanste" artikelen van tie
landsregeling inhouden over de rang van de eilandenregeling. Naar de ge-
bruikelijke regels van uitlegging moet men m.i. concluderen, dat ingevolge
het zo just genoemd artikel 185 der landsregeling de eilandenregeling on-
middellijk na haar vaststelling rang heeft gekregen van landsverordening,
zij het dan met verzwaarde wijzigingsprocedure. De daarin vervatte be-
moeienis van de Kroon met de ,,eigen aangelegenheden" der Nederlandse
Antillen steunt niet rechtstreeks op het statuut. Zij leeft dus voort krach-
tens de overgangsbepaling in artikel 56 van het statuut, jo. artikel 44 lid 2,
wonder de bescherming der rijksregering. Technisch is het zeker niet fraai,
dat een voorschrift, dat velen essentieel achten voor de waarborging der
eilandzelfstandigheid, slechts krachtens overgangsrecht voortbestaat. Als
men wil kan men het echter opvatten als een toepassing van artikel 52 van
het statuut avant la lettre, wat zeker meer met de bedoeling van de ver-
schansing van artikel 185 landsregeling in artikel 44 van het statuut
strookt.
Tot zover is de zaak nog vrij eenvoudig. Gecompliceerd wordt zij door de
opvatting, dat ondanks artikel 185 der landsregeling de eilandenregeling
nog steeds ook door een algemene maatregel van bestuur kon worden ge-
wijzigd. Deze opvatting is verkondigd door VAN HELSDINGEN in zijn bo-
ven vermelde commentaar (blz. 15) en heeft toepassing gevonden in de
algemene maatregel van bestuur van 22 Juni 1951 (publ. blad 91; Stsbl.
242). De figuur, dat een lagere wetgever voor eenmaal in een hoger wetge-
vend product wijzigingen mag aanbrengen, of zulks doen mag wonder nade-
re bekrachtiging van de hogere wetgever is niet onbekend. Maar de goed-
keuring des Konings, die artikel 185 vereist is in de twee gevallen, die zich

1) De verdere inhoud van artikel 185 is m.i. achterhaald door artikel 42
lid 2 van het statuut.



















BESPREKINGEN


tot dusverre voordeden (publ. blad 1953 3 en 4) gegeven bij gewoon
koninklijk besluit, dat dan ook niet is afgekondigd, maar slechts aan de
voet van de afgekondigde landsverordening vermeld.
Neemt men ondanks deze bezwaren aan, dat de landsregeling aan de
eilandenregeling de status van algemene maatregel van bestuur liet, dan is
de vraag, of zij die wonder het statuut heeft behouden. Haar voortdurende
gelding wordt uitgesproken door artikel 56; over haar rang moet artikel 57
licht verspreiden. Zijn tekst echter is duister. ,,Wetten en algemene maat-
regelen van bestuur, die in Suriname of de Nederlandse Antillen gelden,
verkrijgen de staat van rijkswet, onderscheidenlijk algemene maatregel
van rijksbestuur, met dien verstande, dat zij, voor zover zij ingevolge het
statuut bij landsverordening kunnen worden gewijzigd, de staat verkrijgen
van landsverordening". De toelichting is gelukkig duidelijker en met de
tekst wel te verenigen. Met haar neem ik dus aan: ,,Voor over wetten en
algemene maatregelen van bestuur voorzien in een aangelegenheid, welke
voortaan landsaangelegenheid is, verkrijgen zij de status van landsveror-
dening". Welnu, de status der eilandgebieden is landsaangelegenheid; dit
althans staat buiten twijfel. Derhalve heeft de eilandenregeling nu rang
van landsverordening.
Mogelijk is dit niet de bedoeling geweest van artikel 44 lid 2 van het sta-
tuut en heeft men zich voorgesteld, dat ook de koninklijke regelaar be-
hoorde tot de ,,autoriteiten", die door artikel 56 worden ,,gehandhaafd".
Maar daarmede ontsnapt men niet aan de working van artikel 57.
Het punt van de status der eilandenregeling is van belang. Want indien
zij was blijven golden als algemene maatregel van (rijks)bestuur dan kon
tegen haar veronachtzaming door de landswetgeving worden gereageerd
door het vernietigingsrecht des Konings ex artikel 50 van het statuut.
Maar randt een landsverordening slechts een, hoezeer in artikel 185 der
landsregeling verschanste, landsverordening aan, dan mist de Kroon be-
voegdheid om in te grijpen. En dus zal ik mij moeten aansluiten bij de te-
leurstellende conclusie der auteurs, dat de eilandzelfstandigheid onbe-
schermd is komen te liggen. Indien tenminste, zoals zij oordelen, ook het
rechterlijk toetsingsrecht hier ontbreekt.
In de controversy rond dit laatste problem, d.w.z. rond de interpreta-
tie van artikel 39 der landsregeling, sta ik aan de zijde van hen, die daarin
geen toetsingsverbod lezen. Maar de auteurs moesten rekenen met het
feit, dat de antilliaanse rechter daar anders over denkt en derhalve acht ik
een verdediging van mijn standpunt in de bespreking van hun boek te ver
voeren.

Dat ik op een aantal juridische neteligheden dieper ben ingegaan zullen
zij, hoop ik, willen en stellig mogen beschouwen als een hulde aan hun
werk, dat voor geen problem opzij is gegaan en overall iets waardevols
over te zeggen heeft.
LOGEMANN.

NASCHRIFT

Sedert is verschenen de algemene maatregel van rijksbestuur van 29
Maart 1955, staatsblad 136, die overeenkomstig artikel 59 lid 4 van het
statuut de landsregeling voortaan staatsregeling gedoopt in overeen-



















BESPREKINGEN


stemming heeft gebracht met de nieuwe rechtsorde. De rijksregering blijkt
erin bekeerd tot de opvatting, dat de eilandenregeling rang heeft van
landsverordening (staatsregeling, artikel 88). Waarom zij de goedkeuring
des Konings, die op wijziging der eilandenregeling vereist blijft, in over-
eenstemming acht met de nieuwe rechtsorde wordt niet bij artikel 88 toe-
gelicht. Naar analogie met de toelichting op artikel 13 (benoemingsbe-
voegdheden des Konings) mag men aannemen, dat zij hier een toepassing
ziet van artikel 52 van het statuut. In de tekst liet ik blijken, dat ik dit cen
aannemelijke en met de bedoeling strokende oplossing acht.

Dr J. A. E. BUISKOOL, De staatsinstdlingen ran
Suriname, in de hoofdzaken mede vergeleken met die van
Nederland en de Nederlandse Antillen. 's Gravenhage
Martinus Nijhoff 1954.
Te lang heeft dit verleden jaar verschenen boek op aankondiging moeten
wachten. Het is een standaardwerk. Mr BVISKOOL, reeds bekend door zijn
in 1937 verschenen Surinaamsch staatsrecht, is, ook door zijn deelneming
aan het politieke leven na 1945 in Suriname, wel de meest bevoegde ge-
weest om de staatsinstellingen van dit land te beschrijven en te bewerken.
Men kan het betreuren, dat de verschijning van het boek niet een jaar la-
ter heeft plaats gehad, omdat dan de wordingsgeschiedenis en de inhoud
van het Statuut nog hadden kunnen zijn opgenomen. Het laatste woord is
nu aan de Interimregeling. waarvan volgens de schrijver in de praktijk
het stelsel ,,alleszins bruikbaar" is gebleken. Toegegeven moet, dat het
Statuut meer de verhouding tot Nederland raakt, zodat daarvan niet veel
verandering in de inwendige verhoudingen te verwachten is.
Na een grotendeels geschiedkundige Algemene inleiding behandelt de
schrijver zijn stof in de volgende hoofdstukken: grondgebied, personenge-
bied, grondrechten, overheidsmachten, Staten, Besfuur, rechtswezen, finan-
ciin, verorging der voornaamste openbare belangen, een eigen indeling, die,
gelijk blijkt, de gelegenheid biedt, elk onderwerp, dat in een werk als dit
de aandacht vraagt, een plaats te geven.
Een onmisbaar handboek zal dit werk zijn voor allen, die met het
,,staatsleven van Suriname" te maken hebben. Als leerboek, wat de schrij-
ver zich heeft voorgesteld ook te geven, komt bet mij te geleerd en te
breed opgezet voor, dan dat het bijvoorbeeld de leerlingen der Surinaamse
rechtsschool kan dienen, en ook de in Nederland studerenden zullen in den
regel minder diep op deze zaken behoeven in te gaan.
Van de vergelijking met de staatsinstellingen der Nederlandse Antillen
moet men niet een grote verwachting hebben. Inderdaad wordt hier en
daar gezegd, dat een bepaalde Surinaamse regeling in de Nederlandse
Antillen anders is, maar van de politieke ontwikkeling en van de praktijk
van het Antilliaanse staatsrecht is de schrijver blijkbaar onvoldoende op
de hoogte, althans hij vertelt daarvan niet veel. Het is dan ook zijn grondi-
ge kennis van de Surinaamse staatsinstellingen en haar wordingsgeschie-
denis, die zijn boek aantrekkelijk maakt.
Het is jammer, dat de schrijver van tal van belangrijke mededelingen,
die hij doet, de vindplaats niet vermeldt. Juist de kortheid van sommige
dezer mededelingen kan de begeerte naar eigen verder onderzoek doen
opkomen.


















BESPREKINGEN


Bij de bespreking van het grondrecht vrijheid van geloof, godsdienst-
belijdenis en godsdienstoefening, interessant en duidelijk, heb ik gemist
een uiteenzetting van de verhouding tussen staat en kerk op 66n bepaald
punt. De schrijver zegt er lets van: er is een zekere band met de staat,
zelfs een zeggenschap over benoeming en ontslag van voorgangers. Hoe ver
deze gaat bij gesubsidieerde kerken wordt niet gezegd. De zaak was enige
jaren geleden acuut in de Nederlandse Antillen: een kerkeraad wilde een
voorganger weg hebben en het gouvernement vond daarvoor geen reden.
De zaak is, naar ik meen, geregeld op een wijze, die het heengaan van den
predikant inhield, maar ook toen is, voor over ik weet, deze verhouding
niet in het openbaar aan de orde geweest. Het zou gewenst zijn, dat een
kerkhistoricus en kerkrechtsgeleerde deze zaak eens uiteenzette. Wel be-
spreekt dr BUISKOOL hierbij de vraag van de .,erkende" kerkgenootschap-
pen, waaronder men, op het standpunt van een uitlating van minister
FRANSEN VAN DE PUTTE, langen tijd de van landswege gesubsidieerde ker-
ken heeft verstaan. Hier wordt aangetoond, dat dit een onjuiste uitlegging
is geweest. In de Nederlandse Antillen is een twintigtal jaren geleden deze
vraag aan de orde gesteld in verband met het eedsvraagstuk: zowel in
strafrecht als burgerlijk recht mochten getuigen, die niet behoorden tot
een ,,erkend" kerkgenootschap de eed niet afleggen, maar moesten zij vol-
staan met een belofte, nadat hun de strafbepaling over meineed was voor-
gehouden. Een en ander heeft geleid tot wetswijziging (Publicatieblad
1937 no. 98), naar ik meen ook tot een voor Suriname, waar de Aziatische
bevolkingsgroepen zich achtergesteld achtten. BUISKOOL zegt, dat die
subsididring, die dus geenszins het karakter van erkenning had ,,een
middel in de strijd tegen bijgeloof" was. Deze opmerking zag ik nooit eer-
der. Is het een meaning van de schrijver, dan zou men haar gemotiveerd
willen zien; is zij ontleend aan een ander, dan had deze niet onvermeld
mogen blijven.
Bij de (al te) uitvoerige beschouwingen over Ned. art. 1401 B.V. (on-
rechtmatige daad) had als bijzonderheid vermeld kunnen worden wat het
werkje van Ph. A. Samson over hoger beroep in Suriname meedeelt, dat
het Hof van Justitie daar in ruimere uitlegging van deze bepaling de Hoge
raad is voorgegaan.
Op sommige plaatsen krijgt men de indruk, dat de schrijver iets wil af-
reageren. Misschien zit dit ook achter de noot 2 op bladz. 270, die voor den
buitenstaander volkomen onbegrijpelijk en zonder betekenis is. In de be-
spreking van de wenselijkheid van cassatie heeft de schrijver zijn af-
wijzend standpunt wel wat eenzijdig naar voren gebracht. Al is zijn oor-
deel over de Surinaamse balie niet zeer vleiend, toch onderschat hij zijn
tegenstanders op dit punt; ook in de Surinaamse staten is meer dan eens
v66r cassatie gepleit (zie o.a. het Antilliaans juristenblad April 1952). In
de Antillen is naar mijn indruk de wens naar cassatie vrijwel eenstemmig
bij de bevoegde beoordelaars.
Op twee onjuistheden van kleinen omvang zou ik nog willen wijzen.
Op bladzijde 336 wordt niet vermeld, dat bezwaren tegen kiezerslijsten
sinds 1949 bij de kantonrechter komen, en op bladz. 576 niet, dat sinds
1951, evenals in Nederland, wonder het medisch tuchtrecht ook apothekers
valley.
Was er geen aanleiding bij de bespreking van het grondgebied van
Suriname de grondeigendom te behandelen?



















BESPREKINGEN


In de litteratuurlijst wordt De West-lndische Gids niet genoemd. Bij de
bespreking van de grenzen van Suriname wordt wel aangehaald en be-
sproken wat dr H. D. BENJAMINS in 1918 in het Tijdschrift van het Konink-
lijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap over de grenskwesties
schreef. Zou aan mr BUISKOOL zijn ontgaan wat dezelfde schrijver twintig
en meer jaren later in De West-Indische Gids over hetzelfde onderwerp zeer
uitvoerig heeft geschreven ? en zou hij nooit kennis genomen hebben of
ook maar gehoord hebben van wat de oud-gouverneur STAAL daarin
schreef over de herziening van het regeringsreglement (staatsregeling) na
de grondwetsherziening van 1922?
B. DE GAAY FORTMAN.


Demogra/ie van de bovenwindse eilanden

De wetenschap is meermalen op bewonderenswaardige wijze gediend
geweest met mensen als dokter TJON SIE FAT van Sint Maarten, die de
lust en de energie opbracht om, naast zijn drukke praktijk, een groot aan-
tal cijfers bijeen te brengen die betrekking hebben op de nog zo weinig be-
kende bevolking van de Bovenwindse eilanden ').
Maar omdat dergelijke conscinticuze en door liefde tot de bevolking ge-
dreven figure niet dicht zijn gezaaid, is het wat jammer dat de aan dit
werk bestede energie niet op een meer doeltreffende wijze is aangewend.
Indien TJoN SIE FAT zijn onderzoek in nauw overleg met de statistics
van het department van economische en social zaken had opgezet, zou
zonder twijfel een better resultaat zijn bereikt. Dan was vermoedelijk be-
sloten de telkaarten te laten invullen door enqu&teurs, die de Boven-
winders in hun huizen bezoeken, in plaats van de gegevens te ontlenen aan
de verre van volledige bevolkingsadministratie. Duur en tijdrovend was
het houden van een volkstelling met weinig vragen niet geweest; de eilan-
den zijn tezamen niet veel groter dan VIieland of Schiermonnikoog en er
wonen ongeveer evenveel mensen als op Urk (ca 4.000).
Toen ondergetekende in 1951 ten behoeve van welvaartsonderzoek be-
volkingscijfers nodig had, bleek al spoedig dat het onverantwoord was om
de gewenste gegevens aan de bevolkingsregisters te ontlenen. Er most dus
wel een enquate wonder de bevolking worden gehouden, doch daar voor dit
onderdeel slechts weinig tijd beschikbaar was, werd besloten slechts een
steekproeftelling te houden wonder de arbeiders- en boerenbevolking. Dit
was voldoende, daar het in het kader van het welvaartsonderzoek slechts
going om het kennen van de factor arbeid. De aldus gevonden cijfers kunnen
echter zonder veel bezwaar op de gehele bevolking worden betrokken, aan-
gezien bet betrekkelijk kleine deel van de bevolking dat buiten de genoemde
categorieen valt uit een demografisch oogpunt weinig van de arbeiders-
en boerenbevolking verichilt.
Ook door het verschil in teldatum (medio 1951 tegenover ultimo 1952)

1) TJON SIE FAT, H. C., Onderzoek naar de Sociaal-Hygiinische toestand
op de Bovenwindse Eilanden der Nederlandse Antillen. Proefschrift Leiden.
Uitg. ,,Argus", Amsterdam 1954.
Hoewel de titel anders doet verwachten, bestaat deze dissertatie groten-
deels uit een demografisch overzicht.
West-Indische Gids XXXVI


















BESPREKINGEN


zijn onze cijfers niet geheel en al met die van TJON SIE FAT vergelijkbaar,
doch gevoegelijk mag worden aangenomen, dat tussen de beide data geen
ingrijpende veranderingen plaats vonden. Het is overigens niet de bedoe-
ling alle cijfers uit 1951 naast die van TJON SIE FAT te plaatsen. Onderge-
tekende beperkt zich tot enkele voorbeelden, die o.a. een verklaring ver-
schaffen voor enkele onwaarschijnlijkheden in het proefschrift, te weten
de extreem hoge geboortecijfers van Sint Maarten in verband met de merk-
waardig small basis van de bevolkingspyramide van het eiland. Deze
wonderlijke combinatie is in hoofdzaak veroorzaakt doordat het bevol-
kingsregister van Sint Maarten een te laag aantal vreemdelingen opgeeft,
hetgeen uit onderstaande tabel blijkt.
Buitenlanders op St. Maarten in percenten van het total aantal
mannen of vrouwen der betreffende leeftijdscategorie
Tjon Sie Fat Kruijer
Geslacht 31-12-1952 medio 1951
15-60 jr. 3) 14-60 jr. 2)

Mannen 29.9 49 7 ')
Vrouwen 35.1 46 8


1) Van de gehele bevolking. De percentages zijn afgeleid uit de tabellen
67, 68, 70 en 71 van TJON SIE FAT'S dissertatie.
') Van de arbeiders- en boerenbevolking, vrijwel de gehele bevolking
uitmakende. Zie: KRUIJER, G. J., Enquete wonder de arbeiders- en boeren-
bevolking van de Bovenwindse Eilanden, biz. 9, tabel 4. (In: KRUIJER,
G. J., J. S. VEENENBOS en J. H. WESTERMANN, Bovenwindenrapport.
Amsterdam 1953).
*) Aangezien niet de gehele bevolking werd geinquateerd, kan omtrent
de bevolking in zijn geheel slechts een waarschijnlijkheidsuitspraak worden
gedaan: 49 + 7 wil zeggen, dat er een kans van 95% is dat het percentage
voor de gehele bevolking (van 14-60 jaar) ergens tussen de 42 en 56 per-
cent in light.
Terwiji de enquete van 1951 uitwees dat van alle St. Maartense mannen
in de productive leeftijdsgroep omstreeks 49 percent van vreemde natio-
naliteit was, kwam TJoN SIE FAT slechts tot een percentage van 30.
Dit onvoldoende tot zijn recht komen van de bevolkingscategorie der
buitenlanders heeft verregaande consequenties. In de eerste plaats is hier-
door TJON SIE FAT'S total bevolkingscijfer van St. Maarten te laag uitge-
vallen. Volgens de dissertatie bedroeg het aantal inwoners per 31 Dec. 1952
1519 '), terwijl de bevolkingsgrootte medio 1951 op omstreeks 2.000 is ge-
schat.
De hoge geboortecijfers per 1.000 inwoners zijn gedeeltelijk uit het te
laag stellen van het total aantal inwoners te verklaren. Voor St. Maarten
waren de geboortecijfers volgens TJoN SIE FAT in de jaren 1945 tot en met
1949 resp. 46.4. 49.1, 46.6, 41.5 en 50.2 L). Sint Eustatius had over diezelf-
de period veel lagere cijfers, te weten: 27.7, 21.6, 20.1, 31.5 en 34.6.

1) Noot 3 van tabel 1, blz. 15.



















BESPREKINGEN


Voor de wel zeer hoge na-oorlogse geboortecijfers van eerstgenoemd ei-
land geeft TjoN SIE FAT geen enkele verklaring. Ondergetekende meent
dat ze zijn veroorzaakt door:
1. de gewoonte van sommige buitenlandse vrouwen om hun kinderen
op het Nederlands-Antilliaanse eiland ter wereld te brengen, waardoor zij.
als moeder van een Nederlandse onderdaan, aanspraak menen te kunnen
maken op kosteloze geneeskundige behandeling en toelating tot de eilan-
den van belofte: Curaqao en Aruba.
2. de omstandigheid dat de meest vruchtbare leeftijdsklassv (20 tot 40
jaar) wonder de vrouwen van Sint Maarten relatief groter is dan wonder de
vrouwen van St. Eustatius *).
3. het te laag geschatte bevolkingscijfer van St. Maarten 8).

Door de onwaarschijnlijk small basis van TJON SIE FAT'S leeftijds-
pyramide van St. Maarten (blz. 33 van de diss.) rijst onmiddellijk wan-
trouwen jegens de door hem gebruikte brown.
Volgens bet proefschrift (tab. 7 en 8) is 19% van de St. Maartense man-
nen en 13% van de vrouwen negen jaar of jonger, terwijl deze percentages
bij een in 1951 genomen steekproef, die meer dan de helft der bevolking
omvatte, respectievelijk 33 en 26 bleken te zijn. Ondergetekende vond dus
veel meer kinderen van 0-9 jaar dan TJON SIE FAT, nit wiens werk moet
worden geconcludeerd, dat een groot aantal kinderen in de jaren 1948
t/m 1952 van het eiland verdwenen. Want in die jaren kwamen er 306
kinderen ter wereld (tabel 27), van wie er op 31 December 1952 nog slechts
96 over bleken te zijn (tabel 9). Het verdwijnen van deze kinderen is nict
te verklaren uit een zeer groot vertrekoverschot, aangezien tegenover de
niet-omvangrijke emigratie (met de ouders) naar de olie-eilanden-beneden-
de-wind 4) de vestiging van pasgeboren kinderen staat. Het komt namelijk
meermalen voor dat Bovenwindse vrouwen, die in den vreemde werken,
naar St. Maarten komen om te bevallen, waarna zij hun kind bij families op
het geboorte-eiland achterlaten.
Er zijn ongetwijfeld veel meer babies op het eiland dan nit de boeken
van de gezaghebber is op te maken, hetgeen vermoedelijk komt doordat de
kinderen van buitenlandse moeders slechts ten dele in het bevolkingsre-
gister worden opgenomen.
Uit de in deze bespreking geplaatste tabel blijkt, dat door TJoN SIE FAT
vooral het aantal buitenlandse mannen is onderschat. Volgens de tabellen 7
en 8 van zijn dissertatie waren er per ultimo 1952 129 buitenlandse mannen
en 206 buitenlandse vrouwen op St. Maarten, doch volgens de cijfers van
ondergetekende was het aantal mannen en vrouwen van vreemde nationa-

l) Met deze cijfers hield St. Maarten in die jaren vermoedelijk het we-
reldrecord! Volgens PRESTON E. JAMES (Latin America, 1950, blz. 717)
had Puerto Rico in 1947 het hoogste geboortecijfer van geheel Latijns
Amerika, te weten 43.4o)/.
1) Volgens TjON SIE FAT 25 tegen 20 percent en volgens onze cijfers
25 tegen 18 percent.
s) Indien de bevolking per ultimo 1946 niet op 1609 doch op 2000 was
gesteld, was het geboortecijfer 39.5 in plaats van 49.1 geweest I
4) De meeste Bovenwinders emigreren als zij nog geen gezin hebben ge-
vormd.

















BESPREKINGEN


liteit ongeveer gelijk. Het aantal mannen werd dus door TjoN SIE FAT
sterker onderschat dan het aantal vrouwen, waardoor de door hem bere-
kende sexe-verhouding een van de werkelijkheid sterk afwijkend beeld
geeft. Volgens TJON SIE FAT was immers de verhouding mannen : vrou-
wen = 100 : 152, terwijl uit de 1951-enquAte blijkt dat deze verhouding
100 : 117 bedroeg.

TJoN SIE FAT heeft de voorhanden cijfers te veel au s6rieux genomen,
hetgeen o.a. blijkt uit zijn opmerking, dat op St. Eustatius een lichte toe-
name van de bevolking is te constateren in de jaren 1936 en 1950, in welke
jaren de bevolking resp. met 5 en 15 zielen toenam. Uit zulke kleine fluc-
tuaties mogen echter bij cijfers van geringe betrouwbaarheid geen con-
clusies worden getrokken.
TJON SIE FAT is zo zeker van zijn cijfers, dat hij de opstellers van het
Bovenwindenrapport op een fout meent te betrappen wanneer deze bewe-
ren, dat er momenteel (1951) ruim 600 buitenlanders van 14 t/m 59 jaar
op de Bovenwindse eilanden vertoeven. Want zijn ,,eigen onderzoek"
wees uit, dat er slechts 373 buitenlanders van 15 t/m 59 jaar warren!

Hoewel over de 80 tabellen en 32 grafieken die in dit proefschrift van
176 bladzijden voorkomen, nog wel iets te zeggen zou zijn, wordt daarop
niet nader ingegaan. Hoofddoel is de aandacht te vestigen op de in 1951
per enquAte verzamelde gegevens, die naast die van Dr TJON SIE FAT be-
horen te worden geraadpleegd door hen die zich een just beeld willen vor-
men van de demografische verhoudingen der Bovenwindse eilanden in het
begin der jaren vijftig.
G. J. KRUIJER.


Almanaque de CuraFao para el alo de 1955.

Het is getukkig, dat deze almanak, die nog op naam staat van W. M.
Hoyer, wiens portret er in voorkomt, meer dan een kalender bevat, want
deze deugt niet na 28 Februari, daar aan die maand 29 dagen worden
toegekend. Maar er staan meer onnauwkeurigheden in. Mr. Algera wordt
,,ministrode ObrasMaritimas", minister Kernkamp, ministrode Poseciones
de ultramar", minister Bruyn ministryro de Industria y Comercio". Onder
de rechters missen wij mrs. Povel en Schaafsma enz. enz.

























Bouwsteentjes


Mr LEONARD METMAN IN SURNAME

door

PH. A. SAMSON

Het recht in Suriname was v66r 1869 niet gecodificeerd.
De civiele rechtspraak geschiedde op ground van verordeningen, keuren,
reglementen en plakkaten; het strafrecht was voornamelijk gebaseerd op
de Constitutio Criminalis Carolina of Rijksstrafverordening van 1532.
Terwijl na de inlijving bij Frankrijk in Nederland de Code Napol6on
werd ingevoerd, bleef men in gebreke wetboeken voor Suriname en
Curacao in te voeren.
Deze onbevredigende toestand trok de aandacht in Nederland; bij de
behandeling van het Regeringsreglement in 1865 kon het lid van de
Tweede Kamer WINTGENS zonder tegenspraak beweren dat de Surinaam-
se wetgeving allerellendigst, allertreurigst was, een ware poel van on-
gerechtigheid en een verzameling van juridische antiquiteiten en curiosi-
teiten.
Na dit scherp requisitoir besloot de Nederlandse regering om ter uit-
voering van het Regeringsreglement dat voorschreef dat verschillende
onderwerpen zoveel mogelijk in overeenstemming met de in Nederland
bestaande wetten moesten worden geregeld, de zaak ter hand te nemen.
Bij Koninklijk Besluit van 27 September 1852 werd wonder voorzitter-
schap van Mr P. A. VAN STEENBERGEN, lid van de Hooge Raad der
Nederlanden, een Commissie benoemd om,,te onderzoeken en te beoordelen
,,de ontwerpen zamengesteld met het doel, om de nieuwe Nederlandsche
,,wetgeving voor de Nederlandsche West-Indische bezittingen van het
,,Rijk toepasselijk te maken, en om daaromtrent berigt en advies uit te
,,brengen".
In 1859 was de Commissie nog niet met haar onderzoek gereed en op
aandringen van de Staten-Generaal werd het lid der Commissie Mr L.
METMAN, oud lid van de Tweede Kamer en advocaat, benoemd tot Com-
missaris met opdracht de invoering van de wetgeving in Suriname en
Curacao voor te bereiden ').

1) METMAN werd op 2 Mei 1808 te Waalwijk (N. Brabant) geboren, vol-
tooide, na de veldtocht fegen Belgi6 van 1831, waarin hij het Metalen
Kruis verwierf, te hebben meegemaakt, in het jaar 1833 te Utrecht zijn
studied in de rechten en vestigde zich daarna als advocaat te 's Gravenhage.
Van 1850 tot 1853 was hij lid van de Tweede Kamer der Staten-Gene-
raal. Hij was Ridder in de Nederlandsche Leeuw en drager van het ridder-
kruis van de Eikenkroon.
Van zijn vijf kinderen was er bij zijn dood een in Japan, een op Java en
een op zee.


-85 -


















86 BOUWSTEENTJES

Vergezeld van een Secretaris Mr H. M. VAN ANDEL vertrok hij naar
Suriname.
Bij Koninklijk Besluit van 22 Februari 1860 werd zijn instructie vast-
gesteld; bepaald werd o.m. dat eerst Suriname, dan Curagao zou worden
bezocht, dat de Commissaris indien hij dit ter betere uitvoering van zijn
last wenselijk achtte de naburige koloniin kon bezoeken.
Aan Mr METMAN werd als schadevergoeding voor het verlies dat hij
,,door het gemis der voordeelen aan zijne professie van advocaat ver-
,,bonden" een bedrag van / 25.000 toegekend.
Bovendien ontving hij / 2.000 per maand zolang hij de functie van
Commissaris waarnam en / 5.000 voor uitrustingskosten.
Aan de Secretaris werd een maandelijkse toelage van / 400.- en
1 1.000.- voor uitrustingskosten toegekend.
Dadelijk na zijn benoeming schreef Mr METMAN aan Gouverneur VAN
LANSIERGE:
,,Bij de aanvang der betrekking in welke ik van dit oogenblik af de eer
,,heb tot UHoogEdelGestrenge te staan, gevoel ik mij gedrongen U de
,,verzekering te geven van mijn ernstig verlangen om de gewigtige taak,
,,tot welker vervulling ik door 's Konings vertrouwen werd geroepen, naar
,,mijn beste vermogens te vervullen. Daarbij heb ik echter in een hooge
,,mate de hulp, medewerking en voortrekking noodig van UHoogEdelGe-
,,strenge. Ik roep deze met nadruk in, en verklaar daarbij tevens dat het
,,mij eene hoogst aangename zelfvoldoening zal wezen, wanneer ik, nadat
,,mijne ending zal zijn volbragt, van UHoogEdelGestrenge zal mogen
,,vernemen dat Onze gemeenschappelijke arbeid U de stof zal hebben ge-
,,leverd voor een genoegelijke herinnering".
In verband met de komst van Mr METMAN werd bepaald dat hij zou
worden ontvangen op de wijze als bij de aankomst van een Gouverneur ge-
bruikelijk.
Bij resolutie van 13 April 1860 werd aan de gezagvoerder van de
schroefboot Paramaribo, die METMAN van Brits Guyana zou afhalen,
opgedragen om zodra Mr METMAN aan boord zou zijn, de Gouverneursvlag
te hijsen.
Voorts werd bepaald dat zodra de boot in zicht zou zijn van uit het fort
Nieuw Amsterdam drie halve minuutschoten en bij nadering van de boot
in Paramaribo, dertien saluutschoten zouden worden gelost.
Op 26 April 1860 deed Mr METMAN zijn plechtige intocht te Paramaribo;
de adjudant van de Gouverneur begaf zich aan boord om hem namens
Z.E. te verwelkomen en ,,naar het welmeenen van Z.H.E.G. te informe-
ren".
Door de Procureur-Generaal, Administrateur van Financian, Gouverne-
ments-Secretaris en President van het Geregtshof vergezeld, begaf
METMAN zich naar het Gouvernementshuis, waar Gouverneur, leden van
de Koloniale Raad en andere authoriteiten hem welkom heetten.
Bij Gouvernements resolutie van 18 April tevoren was bepaald dat zo
dikwijls Mr METMAN in tenue gekleed, de schildwachten en militaire pos-
ten passeerde, hem de militaire eerbewijzen voor de Gouverneur bepaald,
zouden moeten worden gebracht.
Uit de protocollen van de Gouvernements-Secretarie die schrijver de-
zes mocht raadplegen blijkt niets van de werkzaamheden van Mr METMAN.
Hij ving zijn werkzaamheden aan met besprekingen met verschillende


















BOUWSTEENTJES


authoriteiten, hij bezocht de districten en deed een reis naar Cayenne.
Van deze reis teruggekeerd werd hij ziek, op 5 October 1860 overleed
hij te Paramaribo.
Grote verslagenheid heerste er door zijn dood.
In de Surinaamsche Courant en het Gouvernements Advertentieblad
van Dinsdag 9 October 1860 verscheen een grote necrologie en daarin werd
o.m. gezegd:
,\Wapperden bij zijnen intogt te Paramaribo op den 26n April van de
,,publieke gebouwen en de ter reede liggende schepen de vlaggen ter
,,zijner eere, op den morgen van den 6n dezer getuigden de van diezlfdte
,,plaatsen ter halverstok, nederhangende vanen van de droefheid waar-
,,in Suriname door den dood van den alom geachten en beminden METMAN
..,was gedompeld en van het onberekenbaar verlies, dat de kolonie heeft
,,geleden, door het derven van den man die zoo just berekend was om
,,hare belangen in het Moederland op gronden van eigen ervaring en zelf-
,,onderzoek krachtdadig voor te staan.
,,Diep betreurd door alien, vooral degenen die hem eenigszins van nabij
..hebben leeren kennen, wilde ook ieder aan zijn stoffelijk overschot de
,,treurige laatste eer bewijzen".

De begrafenis had de volgende middag plaats.
De plechtigheid wordt in voormeld blad als volgt beschreven:

,.Te vijf uur des namiddags nam wonder het lossen van minuutschoten
,,uit het grof geschut van het fort Zeelandia de begrafenis-plegtigheid
,,een aanvang.
,,Een detachement van zes peletons Schutterij en Garnizoen deed het
,,salvo en marcheerde de lijkkoets vooruit, voorafgegaan door de corpsen
,,muzikanten der Schutterij en van het Garnizoen.
,,De met vergulden ornamenten versierde kist, waarop des overledenen
,,statiehoed, degen en ordeteekenen gehecht waren, werd door twaalf
,,Onderofficieren van de Schutterij en het Garnizoen in de lijkkoets ge-
,,plaatst. De slippen van het lijkkleed werden gedragen door de HH.
,,A. KENNEDY, Lid van den Kolonialen Raad, Mr B. DONKER CURTIUS,
,,Lid van het Geregtshof, J. NORMANDIE S' JACOB, Kolonel bij 't Bataillon
,,Jagers en plaatselijken Kommandant, en C. VAN DEN ENDE, Majoor
,,Kommandant der Schutterij.
,,De lijkkoets werd gevolgd door:
,,De HH. Mr M. H. VAN ANDEL en H. W. D. DONKER CURTIUs, de ge-
,,neesheren J. A. MULLER Jz. en J. J. JUDA.
,,Z.E. de Gouverneur (uithoofde van zijne jongste ongesteldheid) ver-
,,tegenwoordigd door den beer Mr J. W. GEFKEN, Procureur-Generaal, be-
,,nevens twee adjudanten.
,,Den Kolonialen Raad,
,,Het Geregtshof,
,,Het College van kleine zaken,
,,Den Inspecteur van Nijverheid enz.,
,,De Consuls en Vice Consuls der vreemde mogendheden,
,,De officieren van de Schutterij,
,,Die der Zeemagt,
,,Die van 't Garnizoen,


















BOUWSTEENTJES


,,De Hoofdambtenaren,
,,De Kerkbesturen der onderscheidene gemeenten,
,,De Commissie van Geneeskundig toevoorzigt,
,,De Commissie van Onderwijs,
,,De Besturen van onderscheidene openbare Inrigtingen,
,,Het corps Practizijns,
,,De lagere Ambtenaren,
,,De vrienden van den Overledenen,
,,De Verdere ingezetenen.
,,De trein werd besloten door het overige gedeelte van de Schutterij en
,,het Garnizoen.
,,Onafzienbaar was de share die den lijkstoet vormde, en buitengewoon
,,groot de menigte zoo vrijen als slaven, die ter weerzijden van den trein de
,,uitvaart volgde van den man wiens dood aller harten diep getroffen
,,heeft.
,,Aan het kerkhof De Nieuwe Oranje Tuin genaderd, werd de kist op de
,,lijkbaar gebragt en door de onderofficieren naar de laatste rustplaats ge-
,,leid.
,,Na het doen van het tweede salvo, sprak de WelEerw. Heer C. VAN
,,SCHAIK bij het graf eene rede uit, die in ons volgend nommer zal worden
,,opgenomen 1).
,,Na het houden dier rede werd het dierbaar overschot in den school
,,der aarde nedergelegd, achtervolgd door de verzuchtingen van alien, die
,,rondom het graf geschaard waren en waarvan menigeen een stillen traan
,,den waardigen overledene toewijdde.
,,Zijne assche ruste in Vrede, en zijne nagedachtenis blijve niet slechts
,,in de herinnering maar in de harten van Suriname's burgers steeds eene
..waardige plaats bekleedent"

METMAN die van 1857 tot 1859 Voorzittend Meester van de Haagse Loge
L'Union Hoyale was, was op 21 Mei 1860 op feestelijke wijze door de
Loge Concordia in Paramaribo ontvangen, aan hem werd het erelidmaat-
schap van de Loge aangeboden.
Na zijn dood werd een indrukwekkende rouwloge gehouden.
De arbeid van METMAN betreffende de voorbereiding van de wetgeving
in Suriname werd door de commissie die hem in Suriname had ter zijde ge-
staan, voortgezet I).






1) Deze rede is opgenomen in de Surinaamsche Courant en het G.A.B.
van 11 October 1860.
Ds C. VAN SCHAIK (van 1852 tot 1861) predikant bij de Hervormde Ge-
meente in Suriname, sprak als vriend van de overledene en Voorzittend
Meester van de Loge Concordia. Zijn tekst was Psalm 103, verzen 15 en 16.
i) Lees hierover Mr B. DE GAAY FORTMAN: Het B.W. in Suriname en
Curacao, in: Gedenkboek Burgerlijk Wetboek 1838-1938, wonder redactie
van PAUL SCHOLTEN en E. M. MEYERS. Zwolle 1938.
























CLAUDIUS HENRICUS DE GOEJE


4 Mei 1879--8 Juni 1955

Toen in het nummer van Juni 1949 (W. I. Gids 30, p. 182-183),
ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag, DE GOEJE'S le-
vensloop werd geschetst, wenste de redactie haar toenmalige
medewerker nog vele jaren toe van vruchtbare wetenschappelijke
arbeid. Er zijn er hem amper zes toegemeten geworden.
Wanneer wij thans zijn nagedachtenis eren, dan weten wij dat
ook over zee het bericht van zijn overlijden herinneringen opge-
wekt heeft aan zijn prestaties als onderzoeker en publicist.
Onze redactie ontving nl. een schrijven van Pater W. AHL-
BRINCK C.ss.R. uit Suriname dat men hieronder grotendeels
vindt afgedrukt waarin deze DE GOEJE huldigt als arbeider op
het terrein waarop de Pater zelf eveneens zijn sporen heeft ver-
diend. Hij immers ter gelegenheid van het Koninklijk bezoek
aan De West onderscheiden met de Zilveren Anjer van het Prins
Bernhard Fonds is een woudloper en Indianen-kenner zoals
DE GOEJE was.
AHLBRINCK brengt in zijn brief hulde aan DE GOEJE als een
eerlijk en oprecht mens, als onvermoeibaar vorser, ook op taal-
kundig gebied en roemt vooral het grote doorzettingsvermo-
gen van de overledene, niet in de laatste plaats betoond bij diens
inspannende tochten in Suriname's binnenland.
Noemt Pater AHLBRINCK Prof. DE GOEJE een voorbeeld voor
anderen, dan sluit onze redactie zich bij dit oordeel van harte aan.

REDACTIE

Mijn grote acting voor Prof. DE GOEJE heeft mij er doen inlopen. Toen
onlangs de Redactie van de West-Indische Gids mij vroeg een artikel te
schrijven over de afgestorvene antwoordde ik grif: ,,Natuurlijkl Niets
liever dan dat"! Maar nu ik die belofte moet inlossen merk ik dat ik, om
ook maar een enigszins dragelijk artikel te schrijven ten volle te kort
schiet.

89 -
West-Indische Gids XXXVI




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs