• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00038
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1953
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00038
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Page i
    Half Title
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
    Main
        Page 1
        Page 2
    Main
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 60a
        Page 60b
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 176a
        Page 176b
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 184a
        Page 184b
        Page 184c
        Page 184d
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 252a
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
    Back Cover
        Page 272
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Mr. Johanna L.G. Felhoen Kraal, Mr. B. de Gaay Fortman, W.R. Menkman, Dr. P Wagenaar Hummelink, Dr. J.H. Westerman</


nl





Voorkaft





































DE WEST-INDISCHE GIDS












De


West=Indische Gids
WONDER REDACTIE VAN
Mr JOHANNA L. G. FELHOEN KRAAL
Mr B. DE GAAY FORTMAN, W. R. MENKMAN
Dr P. WAGENAAR HUMMELINCK
EN Dr J. H. WESTERMANN


VIER EN DERTIGSTE JAARGANG


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1953


*4i '7L ,hVGLt:tl












































Copyright r953 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS























INHOUD VAN DE VIER EN DERTIGSTE JAARGANG
Blz.
ABBENHUIS, fr. M. F., De requesten van Pater Stoppel
en Prefect Wennekers in 1817 en 1819 (The petitions
of Father St6ppel and Prefect Wennekers in 1816 and
1817) . . . . . . . . . . 38-50
AMSHOFF, G. J. H., Besprekingen . . . .. 220-221
DEBROT, N., Politieke aspecten in het Caraibische ge-
bied (Political aspects in the Caribbean) . . .160-172
DIJK, W. VAN, Reinhart Frans van Lansberge, Gouver-
neur van Suriname 1859-1867 (Reinhart Frans van
Lansberge, Governor of Suriname 1859-1867) .. 13-22
EINAAR, J. F. E., Afschaffing van de slavernij in Bra-
zilia (Abolition in Brazil) . . . . . . 56-58
FELHOEN KRAAL, JOHANNA, Besprekingen 211-213, 256-258
FLORSCHUTZ, P. A., Besprekingen . . . .. 220-221
GAAY FORTMAN, B. DE, Nicolaas van Meeteren, 20 Febr.
1881-11 Apr. 1953 . . . . . . . .210
GETROUW, C. F. G., De stemming van de bevolking v66r,
tijdens en na de Emancipatie van de slaven in Surina-
me (The general feeling of the population before,
during and after the Emancipation of the Slaves in
Suriname). .................. 3-12
JONKERS, A., Hoofdtrekken van de ontwikkeling van
Suriname en de Nederlandse Antillen (Main features
of the Development of Surinam and the Netherlands
Antilles) . . . . . . . . .. 113-159
KRUIJER, G. J., Kerk en religie op de Bovenwindse Ei-
landen der Nederlandse Antillen (Church and Religion
in the Netherlands Antilles Islands of St. Martin, St.
Eustatius and Saba) . . . . . .... 238-251















VI INHOUD VAN DE VIER EN DERTIGSTE JAARGANG

Blz.
KRUIJER, G. J. Saint Martin and Saint Eustatius Negroes
as compared with those of Saint Thomas. A study of
personality and culture . . . . .... 225-237
LINDE, J. M. VAN DER, I)e emancipatie der negerslaven
in Suriname en de zendingsarbeid der Moravische
Broeders (The Emancipation of the Negro-slaves in
Surinam and the Mission of the Moravian Brethern) 23-37
MENKMAN, W. R., Slavernij Slavenhandel Emanci-
patie. (Slavery Slave Trade Abolition) . . 103-112
-- BESPREKINGEN . . ... 215-216, 218, 223-224
REDACTIE ................... 112
- Bouwsteentjes . . . . .. . 1-2, 59-60
SAMSON, Pu. A., De status van piekie-njan (The Status
of Piekie-njan) . . . . . .. 51-55
Voous, K. H., Enkele bekende vogels van de Nederland-
se Antillen (Some well-known Birds of the Nether-
lands Antilles); geklcurde plaat buiten de tekst . 252-255
WAGENAAR HUMMEIINCK, P., Rotstekeningen van Cu-
racao, Aruba en Bonaire (Linear Rock Designs of Cu-
ra;ao, Aruba and Bonaire); 36 afb. waarvan 10 bui-
ten de tekst............ ...... 173-209
- Besprekingen . . . ... 213-215, 217, 221-222
- Bibliografie. . . . . . ..... 259-270
WINTER, JOHANNA MARIA VAN, De openbare meaning in
Nederland over de afschaffing der slavernij (The
general feeling of the Netherlands People concerning
the Abolition of Slavery in Suriname and Curagao) . 61-90
-- Lijst van bronnen betreffende de afschaffing van
de slavernij in Nederlands West-Indie (List of Sources
concerning the Abolition of Slavery in the Nether-
lands West Indies). . . . . . . 91-102
IESPREKINGEN
HAKKER. IPIET, Naar ,,de West", 1952 (W.H.) .. . 213-215
BOXER. C. R., Salvador de Sd and the struggle for Brazil and
Angola 1602-1686. 1952 (F.K.) . .. ..... .. 256-258
KRADA, 0. P., p. Kerkgeschiedenis der Bovenwindse Eilan-
den, 1952 (M .) ........ ........... 223-224

















INHOUD VAN DE VIER EN DERTIGSTE JAARGANG


Blz,
Biz.
l)D K, \W. .AN & GETROUW, C. F. G., De ontwuikkeling van de
Surinaamse geschiedenis, 1951 (M.) . .. . . 215-216
Employee and Community Interests of LA GO, 1952 (M.) 224
HELMAN, ALBERT, Mijn aap lacht, 1953 (F.K.) ... 256
LEMEE. A., Flore de la Guyane franfaise, 1952 (Am.) .... 220-221
LINDEMAN, J. C., The vegetation of the coastal region of Suri-
name, 1953 (FL) . . . . . . . 218-220
'MEETEREN, N. VAN, De oude vestingwerken, forten en batte-
rijen van Curacao, 1951 (M.). .. . . .. . 218
RENS, L. L. E., The historical and social background of Suri-
nam's Negro-English, 1953 (F.K.) . . ... .. .211-213
Suriname, 1951 (M.) . . . . .... ...... .222
WALTERUS, fr. M., Nos Tera I, De Nederlandse Antillen,
1952; 1953 (W .H.) . . . . . . . . 217
WESTERMANN, J. H., Conservation in the Caribbean, 1952
(W.H.) ....... ..... ...... 221-222

BIBLIOGRAFIE
Separate publications (W.H.) . .. ..... .259-270

BOUWVSTEENTJES
Brief van Manumissie, afbeelding (Red.) .tegenover 61
1 Julij 1863. Gouv. Adv. Blad (Red.) . . . ... .1-2
Proclamatie. Aan de Slavenbevolking in de Kolonie Suri-
name! 3 Oct. 1862. Sur. Crt. Portret REINHART FRANS
CORNELIS VAN LANSBERGE (Red.) . tegenover 60 59
Proclamatie. Aan de vrygemaakte bevolking op Curagao en
onderhoorigheden. 1 July 1863. Publ. Blad. Portret Jo-
HANNIS DIDERICUS CROL (Red.) . tegenover 60 60
Surinaamse Historische Kring (Red.) . . . . 2






De uitgave van De West-Indische Gids wordt mede mogelijk gemaakt
door een financiele bijdrage van de STICHTING CULTURELE SAMENWER-
KING, Amsterdam, en van de volgende donateurs: N.v. ASSURANTIE
MAATSCHAPPIJ DE NEDERLANDEN van 1845, 's-Gravenhage, N.v. BILLI-
TON MAATSCHAPPIJ, *s-Gravenhage, N.v. CURA;AOSCHE HANDEL MAAT-
SCHAPPIJ, Amsterdam, KONINKLIJKE LUCHTVAART MAATSCHAPPIJ N.V.,
's-Gravenhage, MADURO & CURIEL'S BANK N.Y., Curagao, NEDERLAND-
SCHE HANDEL MAATSCHAPPIJ N.V., Amsterdam, N.v. OVERZEESE GAS- EN
ELECTRICITEITMAATSCHAPPIJ, Rotterdam, DE SURINAAMSCHE BANK N.V.,
Amsterdam.






















1 JULIJ 1863


De dag der hervorming is aangebroken, het uur der vrijmaking ge-
slagen, een nieuw tijdperk verschenen, een nieuw leven aangevangen.
- Tot den Almagtige werden binnen de tempelwanden dankbare ge-
beden opgezonden voor die zegepraal van het Christendom op den
gruwel der slavernij.
Hulde zij toegebragt aan Nederland, dat het de smet heeft uit-
gewischt, hetwelk op zijne grootheid kleefde; hulde aan den Koning,
die den wensch der native, om de schuld van het voorgeslacht uit te
delgen, heeft vervuld; hulde aan de Staatsligchamen, die de pogingen
der Regering hebben ondersteund, waardoor aan duizende natuur-
genooten de regten van den mensch zijn teruggegeven en hun die zelf-
standigheid is gewaarborgd, waarop zij aanspraak mogten maken en
waardoor zij in staat zijn gesteld, op den weg van vooruitgang en
beschaving, aan de zijde hunner medeburgers, met vertrouwen, den
voet te zetten. Verheugen wij ons in hunne blijdschap en betoonen
wij ons bereidwillig om hunne schreden op de nieuwe baan, met innige
belangstelling te leiden.
Aan het tegenwoordige oogenblik is eene reeks van jaren gehecht;
van onze gezindheden, van onze maatregelen in dit huidig uur hangt
het toekomstig lot des Vaderlands af. 'T is waar dat er veel ontbreekt,
wat wenschelijk ware om waarborg te verschaffen voor scene geruster
intrede van het nieuw maatschappelijk leven; doch, is het ons oog-
merk om naar het goede te streven, ons ernstige wil om het land onzer
inwoning voor hevige schokken te bewaren en in bloei te doen toe-
nemen; dan verheffen wij ons boven alle moeijelijkheden en bezwaren,
betoonen eerbied aan de wet, en wekken, door eigen voorbeeld, anderen
op, om, door handhaving van rust en orde, door arbeidzaamheid en
vlijt, den ground te leggen voor eene gelukkige toekomst. Reeds
ontdekken wij een opgewekten ondernemingsgeest, een toeleg op land-
bouwkundige nijverheid, een uitbreiding van handelsbeweging, een
streven naar ontwikkeling, die het beste doen hopen, het gunstigste
doen verwachten.
Welgemoed dan den dag van heden begroet, den dag, op welken
de menschheid, in hare waarde wordt erkend. Met liefde en belang-
stelling de juichende verlosten uit de slavernij met deze weldaad geluk
gewenscht en hen aangespoord om, door goed gedrag, onderwerping
aan de wet en arbeidzaamheid, zich haar waardig te betoonen. -
Met moed en standvastigheid het nieuwe tijdperk in de geschiedenis
van het Vaderland ingegaan, met ijver ons toegelegd op de betrachting
onzer burgerpligten, met vereende krachten zamengewerkt tot welzijn
van het algemeen, en met welwillendheid ons toegerust om de nieuwe
leden onzer vrije maatschappij op te leiden tot den weg van deugd
en pligt
Zoo zal de groote gebeurtenis zegenrijk voor de bevolking, heilzaam
werken op den bloei en de welvaart van hel dierbare Suriname!




-1-st-Indishe Gid XXXV
West-Indische Gids XXXIV 1





















AAN DE GERMANCIPEERDEN.


Gij zijt heden vrij. Uw vroeger stand is afgelegd, en gij ziet U in
onze maatschappij ingelijfd, met al de regten, welke aan ons zijn toe-
gekend, behoudens de verpligtingen, welke aan uwe vrijmaking zijn
verbonden. Wij alien wenschen U geluk met deze standverwisseling.
Wij nemen deel in uwe vreugde en zijn blijde den dag te beleven op
welken gij als zelfstandig wezen, in ons midden kunt verkeeren.
Wees gij ook regt dankbaar voor die groote weldaad. Vergeet nimmer
wat uwe vorige meesters en meesteressen voor U zijn geweest; hoeeel
zorg zij voor U en uwe kinderen, die dit nog niet wel beseffen, hebben
gedragen, en hoc veel liefde gij, zelfs ddir, waar menigeen ze verbeurd
had, van hen hebt ondervonden.
Bewijst hun nu, op uwe beurt, eene hartelijke wederliefde en draagt
hun de acting toe, welke zij verdienen. Betoont U jegens het Be-
stuur des lands als gehoorzame onderdanen; onderwerpt U aan de wet:
vervult de verpligtingen wonder welke het den Koning behaagd heeft,
I( van de slavernij te verlossen; weest gehecht aan de plaats, waar
gij II than bevindt; arbeidt met lust en ijver; gebruikt uw verdiend
loon met wijsheid; laat het uw trots zijn, den naam van brave burgers
U waardig te make, en uw juichtoon altoos zijn:

LEVE DE KONING!

Uit: Gouvernements Advertentie
Blad 2 Julij 1863, p. 2.









De Surinaamse Historische Kring welke op 7 Juli 1951 te Para-
maribo werd opgericht stelt zich ten doel: a het aankweken van
meer historisch besef, vooral bij de jeugd; b het wekken van meer
belangstelling voor het vormen en in stand houden van archieven;
c het bevorderen van monumentenzorg. Bestuur: W. VAN DIJK, leraar
geschiedenis M.O. (voorz.); PH. A. SAMSON, Seer. Kamer v. Kooph.
en Fabr. (seer.); C. GETROUW, hoofdonderwijzer; frater M. F. ABBEN-
Huis, onderwijzer; J. P. KAULESAR SUKUL lit. drs., Districts-Commis-
saris.


-2-
























DE STEMMING VAN DE BEVOLKING VOOR, TIJDENS
EN NA DE EMANCIPATIE VAN DE SLAVEN IN
SURNAME

DOOR

C. F. G. GETROUW

In de tijd v66r de Emancipatie op 1 Juli 1863 bestond
de bevolking van de kolonic uit vrijen en slaven. Tot de vrijcn
behoorden, als voornaamste hoewel niet grootste groep, de
blanken, die de grote landbouw en de handel in handen hadden,
of die als gouvernementsambtenaren of militairen een functie
bekleedden. Groter was de groep van de vrije Negers en kleur-
lingen, maar gering hun invloed. Ook de Indianen warren vrij,
maar zij namen geen deel aan het leven naar buiten van de
kolonie, en aan hun stemming gaven zij op generlei wijze uiting.
De Bosnegers waren eveneens vrij; zij waren de nakomelingen
van de weggelopen slaven, met wie het Bestuur verdragen ge-
sloten had en voor wie bij een nieuw verdrag in 1856 vele be-
perkingen in bewegingsvrijheid werden opgeheven (G.B. 1856-8).
De Marrons waren niet vrij; door Bestuur en overige bevolking
werden zij als weglopers en opstandelingen beschouwd; zij waren
de onruststokers, met wie men niet op goede voet kon staan.
Van deze bevolkingsgroepen zullen wij in enkele trekken de
stemming weergeven in verband met de gebeurtenis van de
Emancipatie. De stemmingen hebben zich geuit in verkondigde
meningen en in handelingen, die de openbaring waren van het-
geen men dacht en voelde.

Sterker dan ooit was door de Emancipatie in Demerara, in
1834, en in Cayenne, in 1848, het verlangen naar vrijheid in
de harten van de Surinaamse slaven opgevlamd. Daarom namen
zij de vrijheid, die men hun niet schonk, waar zij maar konden.
Uit de districten Coronie en Nickerie, die het dichst bij de Engelse
grens liggen, namen velen de vlucht naar Berbice per corjaal


-3-















C. F. G. GETROUW


(ZEEGELAAR, p. 14-15). Ondanks militaire bewaking wist een
slaaf, een zekere Filip, met een schoener van zijn meester er
van door te gaan met vele lotgenoten uit Coronie (Id., p. 17-18).
Ongeveer gelijktijdig met deze ontwaakte geest bij de slaven
kwam ook een liberal ontwaking, een better inzicht, bij vele
ontwikkelde Nederlanders, hetgeen zich openbaarde zowel bij
de Regering als in de Staten-Generaal. Het gevolg hiervan was
een stemming van zachtheid, die geleid heeft tot de invoering
van een ,,mild slavenreglement" in 1851, dat als nog te strong
in 1856 door een milder vervangen werd (G.B. R856-10). Dit
reglement beperkte de macht van de eigenaren over hun slaven,
het gaf betere voorschriften omtrent huisvesting, voeding, kle-
ding, verpleging en straffen. Een mannelijke slaaf mocht niet
meer dan vijftien, een slavin niet meer dan tien zweepslagen
krijgen. Ook de control van de landdrosten was een zegen: nu
pas begonnen de slaven een gevoel te krijgen, dat men hen voor
mensen aanzag. Maar als Gouverneur SCHIMPF beweerde, dat in
Suriname de slavernij nog maar in naam bestond, was dat zeker
niet in overeenstemming met de werkelijkheid. Gelukkig, dat de
handhaving van het reglement niet in 's Gouverneurs handen
gesteld was, maar in die van de alleszins redelijke en compe-
tente Procureur-Generaal Mr J. W. GEFKEN. Spoedig zagen de
slavenmeesters, dat het niet een dode letter was. De P.G. had
de werkelijke bedoeling om overtreders er van de voorgeschreven
straffen op te leggen. Ook de slaven hadden het recht met hun
klachten bij Mr GEFKEN aan te lopen; hij luisterde naar ze en
onderzocht allies. En deze gewezen secretaries van de Maatschappij
tot afschaffing van de slavernij heeft velen voor het gerecht
gebracht. ,,Het ongelukkig lot gekerkerd te worden is verder
het deel geweest van vele planters in de tijd van Proc.-Gen.
Gefken" (ZEEGELAAR, p. 27). Wij kunnen ons voorstellen met
welk een triomf de slaven zulk een vernedering van een planter
vierden! Aan zijn gezag was een zware slag toegebracht; na
zijn straf most hij op een andere plantage te werk gesteld
worden. Maar ook hier bleef na korte tijd de reden van zijn
verplaatsing aan geen enkele slaaf onbekend.
Zelfs in 1863 werden slaveneigenaren voor het gerecht ge-
bracht wegens het toedienen van meer dan het aantal voor-
geschreven zweepslagen. MARIANNA WOLFF werd door het Col-
lege van Kleine Zaken tot zes dagen gevangenisstraf veroordeeld,
omdat zij de slavin LEENTJE, die n.b. niet aan haar toebehoorde,
met een stok had geslagen (K. V. 1863). Uit de Koloniale Verslagen















DE STEMMING VAN DE BEVOLKING IN SURINAME 5

blijkt de strenge toepassing van het Slavenreglement tegenover na-
latige directeuren en meesters. Zij kregen aanschrijving om de sla-
venwoningen te verbeteren, of om better voeding te geven, of om
het hospital te repareren, of om de rusttijden van de slaven
in acht te nemen. Werd hieraan geen gevolg gegeven, dan volgde
straf. In zijn verslag van het jaar 1862 schrijft de P.G.: ,,In
het afgelopen jaar had ik mij, met het oog op de toen op handen
zijnde emancipatie, tot een strenge handhaving der voorschriften
van het reglement der slaven op de plantages en gronden ver-
plicht geacht. Vandaar dan ook de veele [49 stuks!] aanschrij-
vingen door mij uitgezonden. Ten aanzien van de negerwoningen
en ziekenhuizen was ik echter verplicht eenigszins toegevend te
zijn, naardien het bezwaarlijk van eigenaren of administrateurs
te vergen was zich buitengewoone uitgaven te getroosten, in de
onzekerheid waarin velen verkeerden of de plantages na de vrij-
verklaring der slaven zouden worden aangehouden" (K. V. 1862).
In hetzelfde verslag zegt Mr GEFKEN, dat hij toch verplicht
was ,,een zeer nalatige bevelhebber eener plantage te bekeuren
wegens nalatigheden in onderhoud van de slavenwoningen".
Omdat de slaven wisten, wat hun toekwam, traden ze zeer
driest op, maar ook dit was geen reden om niet te voorzien
in hetgeen voorgeschreven was. Hierover zegt Mr GEFKEN:,,Wat
betreft de verstrekking van kleeding-behoeften en wollendekens
ben ik met meerdere gestrengheid te werk gegaan en wel hoofd-
zakelijk met het doel om alle misnoegdheid wonder de Negers
zooveel moogelijk te voorkomen".

Het ware verkeerd te menen, dat de gunstige stemming van
het Gouvernement tegenover de slaven tot gevolg had, dat de
rechten van de meesters niet meer werden erkend en beschermd.
Niets zou minder waar wezen. Zelfs tot kort voor de Emanci-
patie kregen de slaven nog hun verdiende straffen, maar nu
niet zozeer zweepslagen als wel onthouding van hun bittertje,
opsluiting met of zonder boeien, dwangarbeid. In 1861 werd
straf opgelegd aan 171 slaven en 87 slavinnen, terwiji op het
Piket van Politie aan 174 slaven in total 1098 slagen werden
toegediend (K.V. x86r). In hetzelfde verslag lezen we, dat de
slaaf ADOLF vier dagen opsluiting kreeg zonder boeien, omdat
hij de vrije person JOHANNA CLASINA BOECK met het woord
,,beest" had uitgescholden. AMBA en JOSEFINA kregen resp. zes
maanden en 66n maand gevangenisstraf, omdat zij zich tegen-
over de politie hadden verzet (K.V. i86i). Het Gouvernement















C. F. G. GETROUW


beschermde dus de negerslaven, maar liet de meesters niet onbe-
schermd; het erkende hun rechten. Maar het waren de meesters,
voor wie de grens van het recht te eng was; zij warren altijd
gewoon geweest met onbegrensde rechteloosheid over hun slaven
te heersen, dat zij zich zeer moeilijk konden aanpassen aan de
ruimte, die hun nu door de wet toegemeten werd.

Hoe dichter de Emancipatie naderde hoe driester de slaven
werden. Het Koloniaal Verslag van 1862 spreekt van ,,verre-
gaande ongeregeldheden te Bergendal", maar ,,gcpaste maat-
regelen en machtsvertoning herstelden de order Ook de cij-
fers 333 slaven en 136 slavinnen, die gestraft warden, wijzen
op erge verstoring van de order. Op het Piket van Politic warden
in 1862 echter slechts aan 42 personen in total maar 590 zweep-
slagen toegediend.
Intussen was in Nederland de wet tot afschaffing van de slavernij
aangenomen; bet stond vast dat op 1 Juli van bet volgende
jaar alle slaven hun vrijheid zouden krijgen. Echter was de
slechte stemming onder de slaven niet verbeterd door de afkon-
diging van deze wet bij besluit van 3 October 1862. Opdat alle
slaven dit besluit zouden verstaan, had Gouverneur VAN LANS-
BERGE het in het Negerengels laten vertalen. In deze procla-
matie richtte de Gouverneur zich tot de slaven; hij wenste ze
geluk met de aanstaande, spoedige bevrijding en gaf ze een aan-
sporing tot goed gedrag en werkzaamheid. Van de uitwerking
van de proclamatie zegt het Kol. Verslag: van 1862 ,,De Eman-
cipatiewet werd door de slavenbevolking over het algemeen met
kalmte en niet met uitbundige vreugde vernomen". Ook na deze
proclamatie bleven slaven nog weglopen. Toen volgde de Alge-
mene Amnestie van 20 October 1862. Als gevolg hiervan keerden
vele weglopers terug. In het Verslag staat geschreven:,,De maat-
regel der amnestie bleek tenvolle aan de bedoeling te beant-
woorden". De hoofdman BRoos echter en zijn bende volhardden
in hun wantrouwen tegen het Gouvernement en gaven hun
vijandige houding niet op. Pas na de Emancipatie zou hij de
tussenkomst van de Evangelische Broeder Gemeente inroepen
tot verzoening met het Bestuur. De meeste teruggekeerden
kregen geen straf, alleen in 12 gevallen werd rechtsvervolging
ingesteld. Maar ook deze goede gezindheid aan de kant van de
Overheid was niet bij machte de diep ingewortelde kanker van
wantrouwen tegen de blanken uit te roeien. Immers tot nog
kort v66r de vrijverklaring, nl. in de eerste helft van 1863, ont-















DE STEMMING VAN DE BEVOLKING IN SURINAME


brak het bij de slaven niet aan ongehoorzaamheid, verzet en
verregaande brutaliteit tegenover de meesters, zoals blijkt uit
de getallen van 277 slaven en 93 slavinnen, die in dat half jaar
straf van opsluiting en dwangarbeid moesten ondergaan (K.V.
1863).

Over de reactie van de slaveneigenaren op de afkondiging
van de emancipatiewet lezen we bij ZEEGELAAR (p. 37):,,.....
de tijding, die het gelaat van de slaven met een heldere, zicht-
bare glans verlichtte, tevens dat van vele slaveneigenaren met
een sombere, doffe schijn bedekte en laatstbedoelden grote be-
zorgdheid in plaats van vreugde veroorzaakte". Dat de wet een
schadeloosstelling van 300 gld. per slaaf beloofde, was maar een
schrale troost. Nog slechter werd de stemming bij deze heren,
toen zij zagen met welke grote nauwkeurigheid de verificatie
van de slaven plaats vond; de bewijzen dat de slaven hun
werkelijk toebehoorden moesten geleverd worden; de slaven
moesten aanwezig zijn (G.B. 1863-6).
Het slechtst er aan toe waren de eigenaren van plantage Rac
a Rac, waar alle slaven op een nacht in 1862 gevlucht waren
om zich bij BROos aan te sluiten, nadat zij eerst een groot
afscheidsfeest met banja-dans gehouden hadden, waarvan de
bedoeling natuurlijk niet begrepen was door directeur en
opzichters (ZEEGELAAR, p. 34; K.V. 1862). Het feit van de veri-
ficatie bracht echter aan de slaven de overtuiging, dat het ernst
was met de vrijverklaring; alle twijfel scheen uitgesloten. ,,Op
de plantages hoort men sedert de verificatie der slaven niet
meer van onlusten" (Z., p. 61).

De Emancipatiedag van I Juli 1863 moet een enige dag zijn
geweest, een dag, waarvan wij nu ons slechts een flauwe voor-
stelling kunnen vormen. Hij wordt door de zendeling P. M.
LEGENE (p. 60) vergeleken met de bevrijdingsdag van Neder-
land. ,,Wie in Nederland 5 Mei 1945 heeft meegemaakt kan de
blijdschap beseffen. Hij kan ook begrijpen, dat deze vrijgeworden
mensen, zo spoedig dit hun mogelijk was, de plantages verlieten
om elders een stuk brood te verdienen, waar zij niet voortdurend
werden herinnera aan die vreselijke tijd van vernedering, entering
en mishandeling".
Het was een Woensdag, een mooie dag met heldere zonne-
schijn. De Gouverneur had bepaald, dat een algemene dank- en
bidstond zou gehouden worden in alle kerken (G.B. 1863-18).















C. F. G. GETROUW


Daarom waren reeds daags te voren de kerken prachtig ver-
sierd door de toekomstige vrijen zelf. De godsdienstleraren hadden
de mensen voorbereid op een gepaste viering van de vrijheids-
dag; zij moesten hun vrijheid aannemen op een christelijke en
niet op een heidense manier.
Toen dan ook volgens de voorschriften (G.B. 1863-19) de een-
en-twintig kanonschoten om zes uur 's morgens aan 33.000
mensen de Emancipatie aankondigden, was het over een land
van vrije, opgewekte, dankbare burgers dat de schoten galmden.
Maar hoe uitgelaten de feestelingen ook warren, ze gaven op
gepaste wijze uiting aan hun vreugde. De militaire patrouilles,
welke men uit voorzorg had uitgezonden, hadden niets te doen.
Is het niet een grote eer voor onze voorouders, dat alle schrijvers
de viering van de Emancipatie als een voorbeeld van orde ver-
melden? Met voldoening mogen tot vandaag de zendelingen en
de missionarissen neerzien op dit bereikte resultaat, dat uit-
sluitend aan hun arbeid moet worden toegeschreven (THOMSON,
p. 141). Mocht het Rapport van de Staatscommissie in 1855
(p. 271) schrijven: ,,Tot dusverre valt er omtrent de uitwerking
van het Godsdienstig Onderwijs helaas nog niet veel gunstigs
te zeggen", ni openbaarde zich voor alien het tastbare resul-
taat van dit onderwijs.

Een paar dagen lang heeft men feest gevierd, maar ook hier-
aan most een einde komen. Plotseling betrokken de gezichten.
Het zou geen tijd worden van zalig niets doen; ook door de
vrijen most er gewerkt worden. Niet weinigen vroegen daarom,
of het dan werkelijk vrijheid was, nu zij gedwongen waren een
arbeidscontract te sluiten, dat hen verplichtte minstens vier
dagen van de week te werken? En dat zij hiermede reeds op
6 Juli moesten beginnen. Op de eerste dag van October most
ieder aan het werk zijn (G.B. 1863-20). Het sluiten van de werk-
contracten veroorzaakte veel moeilijkheden. Men zag de mensen
heen en weer trekken van de ene plantage naar de andere, omdat
hier hun dit niet beviel en daar weer iets anders hun tegenstond.
Met het geld dat zij ontvangen hadden, waren ze niet zuinig;
ze kochten veel in de winkels van de Portugese en Chinese immi-
granten, die intussen in de handel waren gegaan en kleine win-
kels hadden opgericht (ZEEGELAAR, p. 66).
De spreekwoordelijke luiheid van de Neger is overdreven. In
die dagen hebben velen weliswaar getoond afschuw te hebben
van de plantage-arbeid, maar dit was niet in de eerste plaats
















DE STEMMING VAN DE BEVOLKING IN SURINAME


uit luiheid, doch uit een diep gewortelde haat tegen de plantage,
met al haar herinneringen aan mishandeling, vernedering en
onvrijheid.
Echter boden de getroffen Bestuurs-maatregelen niet veel kans
voor een leven van niets doen. Immers, op 16 Juni 1863 was
een besluit uitgevaardigd tegen landloperij en bedelarij (G.B.
1863-16); en kort daarop werden ook lediggang en zwerverij ver-
boden (Id. -17). Dat deze besluiten niet tot gevolg hadden, dat
de verboden euvelen als bij toverslag verdwenen, is alleszins te
begrijpen; maar zij die zich er aan schuldig maakten, werden
gestraft, hetgeen op anderen cen goede uitwerking had.
Zeer wijs moeten wij de handelwijze van het Bestuur noemen,
om zich niet alleen van deze negative middelen te bedienen,
maar ook positief te werk te gaan, o.a. door aan contractanten
die goed hadden opgepast, ontheffing van het Staatstoezicht te
verlenen. Toch tekent Gouverneur VAN IDSINGA hierbij aan, dat
hij van dit recht slechts zeer spaarzaam gebruik maakt, omdat
de ontslagenen de meaning zijn toegedaan, dat zij ook van elke
geregelde arbeid worden vrijgesteld (K.V. 1868).

Dat het voor de beheerders van plantages zeer moeilijk was
zich in de nieuwe situatie te schikken, daarover behoeven wij
ons niet te verbazen.
Nog lang na de Emancipatie vinden we uitlatingen van grote ont-
stemming bij de vroegere slavenmeesters. Zo bv. in het dagblad De
Kolonist van 1867. Het nummer van 13 Juni bevat de volgende ont-
boezeming: ,Suriname is niet alleen in kwijnende staat, maar door
de onvoorbereide vrijverklaring is het een geheel uit elkaar gerukte
maatschappij geworden, welke alleen door veel kennis en voorzichtig-
heid, echter gepaard met flinke handelingen, weder hersteld kan
worden". Mocht in dit summer de vrijverklaring een onvoorbereide
daad genoemd worden, dat van 16 Juni noemt de Emancipatiewet
,,een prachtig kunstgewrocht". De schrijver van dit ingezonden artikel
klaagt, dat de geemancipeerden meer rechten hebben dan de vrij-
geborenen. Hij brengt verschillende grieven tegen de gecontracteerden
naar voren en spreekt de overtuiging uit, dat alleen openbaring van
grieven ,,de eenige anker van hoop is", dat er verbetering komt.
Nog scherper drukte de schrijver van een ingezonden artikel zich
uit op 23 Juni, naar aanleiding van de gevallen, dat vrijverklaarden
geweigerd hadden'contracten voor het volgende jaar te tekenen, als
niet voldaan werd aan hun eis om bepaalde gezagvoerders te verwij-
deren. Na onderzoek werd aan deze eis voldaan (hetgeen voor ons een
bewijs is, dat hij niet ongegrond was!). Maar de verstoorde stemming
van de inzender lucht zich aldus: ,,Over enige jaren zullen de nieuwe
gezagvoerders aan hetzelfde lot bloot staan naar de wil van de Dames















C. F. G. GETROUW


en Heren. De Philantropen hebben voldaan aan de zin van hun zwarte
Broeders en Zusters. Waar zal deze toegevendheid en valse philan-
tropie toe leiden?".

Toch was de slechte stemming van de gezagvoerders te begrij-
pen en te verklaren. Zij hadden te kampen niet alleen met hun
veranderde, beperkte positive, maar ook met geldgebrek; ze waren
overgeleverd aan de kooplieden, die voorschotten gaven op de
plantageproducten, maar die de meeste voordelen naar zich toe-
trokken. Gebrek aan wissels voor betalingen in het buitenland
maakte de kooplieden op hun beurt kregel; het betalen met
muntspecien had bijna alle geld uit het land doen wegvloeien
(K.V. 1865). Een lichtstraal van hoop gaf de in 1865 opgerichte
Surinaamsche Bank, welke geld voorschoot tegen 8, 9, 10, zelfs
I1 procent (K.V. 1865-'70). Een tweede lichtstraal kwam van
de Nederlandsche Handelmaatschappij, die in 1867 als plantage-
bezitster optrad. Maar nadat in korte tijd zeven ton van de
Surinaamsche Bank over de plantages weggevloeid was, most
de credietverlening beperkt worden.
Geen wonder, dat vele van de ontstemde heren met blijd-
schap zagen, dat VAN LANSBERGE op 2 Aug. 1867 naar Neder-
land vertrok. Men hoopte dat ,,de onheilen" die hij over dit
land gebracht had met hem meegingen. Maar de vrijverklaarden
zagen dit vertrek met betraande ogen aan. Die van de stad
boden hem als geschenk een zilveren theeblad.

Ondanks alle moeilijkheden en critiek bleef er toch ruimte
over voor genot en afleiding. Een voorbeeld halen we uit het
Koloniaal Nieuwsblad van 1865, waarin advertenties voorkomen
van het Circus Luande, dat niet minder dan vijftien voorstel-
lingen gegeven heeft, tegen toegangsprijzen van 3 gld. voor een
logeplaats, 2 gld. voor balcon en 1,50 voor parterre. Moeten wij
zulks zien als een vluchten uit de werkelijkheid om de zorgen
te vergeten in een andere blijde, onwerkelijke wereld?
We zien in de jaren na de Emancipatie bij de plantage-eige-
naren een sombere stemming als gevolg van financi4le moeilijk-
heden zonder hoop op uitkomst, van gebrek aan werkkrachten
en van de afdaling van hun hoge positive.
Bij de contractanten wonder staatstoezicht was er weinig zin
tot geregelde arbeid bij de duidelijke bedoeling het op de plan-
tage vol te houden tot het einde van het Staatstoezicht, om dan
voor goed de echte vrijheid tegemoet te gaan op een grondje,
of op een erf te Paramaribo.

















DE STEMMING VAN DE BEVOLKING IN SURINAME


We zien een Gouvernement, dat pogingen doet om door immi-
gratie de plantages te redden en dat door onderwijsde bevolking
wil opvoeden tot echte burgers. Maar worsteling met niet-
sluitende begrotingen maakte dit Gouvernement ondergeschikt
aan Moederlandse inzichten.
Nergens was de stemming opgewekt. Eerst het jaar 1873 zou
opluchting brengen: voor het Gouvernement door de hoop op
rijke goudvondsten na de ontdekking van J. ROSENBERG (K.V.
1868); voor de planters door de Brits-Indische immigratie, voor
de vrijverklaarden door het einde van het Staatstoezicht.




BRONNEN
waarnaar wordt verwezen

De Kolonist 13, i6 en 23 Juni x867.
Gouvernements Blad 1856, 1857, 1863.
Koloniaal Nieuwsblad 1865.
Koloniaal Verslag x861, 1862, 1863, 1865, 1868.
LEGENE: Suriname land mijner dromen, 1948; 4e druk 1952.
Rapport van de Staatscommissie 1. 1855.
STAAL: in Gedenkboek Zending Ev. Br. Gem. '735-1935, 1937.
THOMSON: Overzicht der geschiedenis van Suriname, 1902; 2e druk 1903.
WEISS: Ons Suriname, 1911.
ZEEGELAAR: Suriname en de opheffing van de slavernij, 1871.




SUMMARY

THE GENERAL FEELING OF THE POPULATION BEFORE, DURING
AND AFTER THE EMANCIPATION OF THE SLAVES IN SURINAME

When in 1834 slavery was abolished in British Guiana, it caused
great discontent among our slaves. Not a few fled to the sister-colony,
thus obtaining freedom. The same discontent prevailed after the eman-
cipation in Cayenne in 1848. About that time people in the Nether-
lands got a better insight into slavery, which led to the proclamation
of more lenient slive-regulations in 1851 and 1856.
The attorney-general GEFKEN rigorously applied these regulations
to the slave-owners; trespassers were fined and imprisoned. Seeing
this the slaves became rebellious, but then they, too, were punished
as prescribed, this time not so much by whippings as by detention
and hard labour. On the 3rd of October 1862 the law abolishing slavery,
coming into force on the first of July 1863, was published; it brought


















12 DE STEMMING VAN DE BEVOLKING IN SURINAME

no apparent change in the general sentiment of the slaves. But after
the proclamation of a general amnesty for all run-away slaves, many
of them returned.
At 6 o'clock on the first of July 1863 twenty one gunshots were
fired announcing to 33,000 people that freedom was theirs at last.
The people's joy was expressed in an appropriate way; thanksgiving
services were held in all churches and a deputation went to thank
Governor VAN LANSBERGE, who was visibly moved when a wreath
was hung round him. Celebration went on during the following days;
processions were held, there was singing and dancing, but nowhere
incidents of wantonness occurred. The orderly course of this great
event is generally ascribed to the preaching of the missionaries of the
Moravian Brethren and to the Roman Catholic Mission.
Great displeasure among the emancipated slaves was caused by the
stipulation that they would be obliged to work for wages under State-
supervision on a plantation of their own choosing for ten years Some
of them, who behaved well, were exempted before the ten years had
elapsed. The plantation-owners were dissatisfied with their changed
condition, the low efficiency of the indentured labour and lack of suf-
ficient funds; they, therefore, bitterly commented upon the emanci-
pation.
The traders were discontented owing to lack of bills for foreign
payments. A solution was brought about by the Surinam Bank of
1865.
The government made serious attempts to solve the labour problem
by importing immigrants from India and supplying schools for the
emancipated in order to educate them to industrious and dutiful citizens.























REINHART FRANS VAN LANSBERGE
GOUVERNEUR VAN SURINAME 1859-1867

DOOR

W. VAN DIJK
Ongetwijfeld is de Nederlandse regering gelukkig geweest in haar
keus, toen zij in 1859 VAN LANSHERGE benocmde tot gouverneur van
Suriname.
Een van de mocilijkste opgaven, waarvoor een regering zich ge-
plaatst ziet, is de benoeming van ambtenaren op hoge posten. Tot
de hoogste regeringsfuncties in het Koninkrijk der Nederlanden behoort
zeer zeker de post van gouverneur. Dit hoge ambt stelt aan de
drager ervan zeer hoge eisen. Immers, deze gezagsdrager heeft ener-
zijds sterk rekening te houden met de politieke koers van het moeder-
land, anderzijds met die van het land waarover hij regeert. Hij moct
een scherp inzicht hebben in de verhoudingen van het Koninkrijk.
Hij moet kennis hebben van land en volk, waarover hij het bestuur
voert. Vooral ook kennis van de international politieke constellatie.
Hij moet this zijn in de geestelijke stromingen en problemen van
zijn tijd. En bovenal in Suriname beschikken over de nodige mensen-
kennis en tact. Hij zal zich op deze hoge post vaak eenzaam voelen ....

REINHART FRANS CORNELIS VAN LANSBERGE 1) werd geboren
op 6 Maart 1804 te Olst, in Overijssel. Hij stamde uit een diplo-
matengeslacht: zijn vader en grootvader waren beiden gezant
geweest. Ook zijn moeder kwam uit een bekende ambtenaren-
familie; zij was uit het geslacht van een broer van VAN OLDEN-
BARNEVELD, de bekende landsadvocaat. Zij was een beschaafde,
intelligence vrouw en wist haar zoon een goede opvoeding te
geven. Deze groeide op tot een correct persoonlijkheid met een
grote liefde voor de natuur.
Op 3 Februari 1822 werd hij benoemd tot surnumerair bij de
Registratie en reeds een jaar later, dus op 18-jarigeleeftijd, ver-
trok hij naar Curagao als buitengewoon ambtenaar.
Wij moeten VAN LANSBERGE nu verder zien tegen de bontge-

1) Als jong ambtenaar zette hij zijn handtekening als R. F. VAN
LANSBERGE. Volgens mededeling van zijn achterkleinzoon. J. W. G.
VAN LANSBERGE, staat echter in zijn geboorteacte: REINHART FRANS
CORNELIS. Vandaar dat verschillende schrijvers omdat hijzelf Cor-
nelis nimmer gebruikte het over REINHART FRANS hebben, en dan
ook soms geschreven Reinhard. Zie over het geslacht VAN LANS-
BERGE: Nederl. Patriciaat I950, met aanvulling in 1951. (Red.)


- 13 -
















W. VAN DIJK


kleurde achtergrond van de Spaanse kolonien, waarin de grote
leider SIMON BOLIVAR zijn actie voerde voor national zelfstan-
digheid. Een wereld vol romantisch heroisme en avontuur.
In deze wereld kon het gebeuren dat de consul-generaal, Ridder
DE STUERS, Nederlands consul-generaal te Bogoti in een duel werd
gedood en de 24-jarigevAN LANSBERGE zijn taak over most nemen.
Kort daarna werd de jonge VAN LANSBERGE tot consul-gene-
raal benoemd. Hij wist op deze post in bijzondere mate het ver-
trouwen van BOLIVAR te winnen 1).
De Nederlandse regering besteedde in die tijd grote aandacht
aan Midden- en Zuid-Amerika; er was een wereldmarkt te ver-
overen. Vooral hoopte men Curacao tot een centrum van handel
op deze gebieden te maken.
In Colombia vond VAN LANSBERGE ook zijn vrouw: VICTORIA
MARIA RODRIGUEZ Y ESCOBAR, dochter van een kolonel. Uit deze
gelukkige verbintenis werden negen kinderen geboren.
In 1842 werd VAN LANSBERGE overgeplaatst naar Caracas. Gene-
raal PAEZ had de aparte staat Venezuela gesticht en voor de betrek-
kingen met Curacao was een vertegenwoordiger nodig, die goed
op de hoogte was met de verhoudingen in deze Spaanse gebieden.
Van de 44 jaren door VAN LANSBERGE doorgebracht in de tropen
is hij 11 jaar als gouverneur werkzaam geweest. In 1855 ontving
hij een schrijven van de minister van Kolonien PAHUD, waarin hem
werd gezegd dat hij tot gouverneur van Curacao benoemd was.
Het ligt niet in de bedoeling in dit artikel uitvoerig te
spreken over zijn arbeid op Curacao. VAN LANSBERGE wist daar
in bijzondere mate de acting en sympathie van de bevolking
te winnen. Op vruchtbare wijze werkte hij samen met de nobele
figuur Mgr. NIEWINDT voor de verbetering van het onderwijs.
Ook aan het rechtswezen werd grote aandacht besteed. Toen be-
kend werd dat VAN LANSBERGE tot gouverneur van Suriname
benoemd zou worden, richtte men zich in verzoekschriften tot de
regering om dit besluit te voorkomen.
Niettemin meende minister ROCHUSSEN hem wUl te moeten
benoemen; in een schrijven gedateerd 28 April 1859 werd VAN
LANSBERGE hiervan op de hoogte gesteld 2).

1) Men leze hierover: Pater BRADA O. P.: Gouverneur Van Lansberge,
Willemstad (Cur.), 1951, en Simon Bolivar en wij, 1952. Van zijn
moeilijk en verantwoordelijk werk krijgt men een goede indruk nit het
proefschrift van K. H. CORPORAAL: De internationaalrechterlijke betrek-
kingen tusschen Nederland en Vene uela, l8r6-ir9o, Leiden, 1920.
') J. B. WOLBERS: Geschiedenis van Suriname. Amsterdam, 1861.

















REINHART FRANS VAN LANSBERGE


Hij immers was niet alleen this in de vraagstukken en ver-
houdingen van West-Indie; op 55-jarige leeftijd was hij tevens
gerijpt tot een evenwichtige persoonlijkheid. Voor de zware taak,
die hem in Suriname wachtte, was dit stellig een eerste vereiste.
De Nederlandse regering had in 1855 besloten tot emancipatie
van de slaven, op een wijze bij de wet te regelen. De vraag was
echter op welke wijze dit zou moeten geschieden 1).
In zijn persoonlijk leven was hem intussen veel vrcugde, maar ook
een behoorlijke dosis verdriet ten deel gevallen. Dit rijpt de menselijke
persoonlijkheid. Twee van zijn dochters en een zoon waren zeer jong
gestorven. De oudste zoon, JOHAN WILHELM, later gouverneur-generaal
van Oost-Indie, going naar Holland voor studied. De tweede zoon, HENRY,
een begaafde jongen 2), had zich in Venezuela in een revolutionnaire
beweging gestort en was daarbij gesneuveld. CHARLOTTE huwde een
vooraanstaand Curagaoenaar, HELLMUND. Een andere dochter, EMILIA
trouwde met Baron VAN HERDOT TOT EVERSBERK, do later gouver-
neur van Curagao en van Suriname. JAN word commandant van het garni-
zoen op Curavao. De jongste dochter. SOFIA, huwde met kapitcin ter
zee VOORDUiN, bekend door zijn West-Indische tekeningen. Inder-
daad een rijk gezinsleven, vol lief en leed ......
De koloniale stoomboot ,,Paramaribo" bracht gouverneur
VAN LANSBERGE naar Suriname, waar hij op 3 Augustus 1859
arriveerde. Hij nam het behind over van gouverneur C. P.
SCHIMPF op Donderdag I11 Augustus, waarna hij opcnbaar
gehoor verleende aan civiele en militaire autoriteiten.
Een commissie bestaande uit de heren LEWENSTEIN, opper-
rabbijn der beide Joodse gemeenten, NORMANDIE JACOB, kolonel
der troepen en dr LANDRt, een geneesheer, bracht hem op 28
February 1860 verschillende kostbare geschenken namens de
bewoners van Curacao, waaronder een massief zilveren cande-
labre en een special vervaardigd koffie- en theeservies.
De negentiende eeuw is niet zozeer een tijdperk van veel
wapengekletter; het is de tijd van geestelijke expansie, de tijd
waarin een zware strijd gevoerd werd tussen conservatism en
liberalism. VAN LANSBERGE was een uitgesproken liberal.
Vandaar dat hij voor de functie van gouverneur in een period
dat de slaven de vrijheid zou worden gegeven zeer geschikt was.
Zijn positive zou uiterst moeilijk zijn, want de emancipatie bete-
kende in de West-Indische gebieden een complete revolutie.
1) B. DE GAAY FORTMAN: Suriname op de drempel van de afschaffing
der slavernij. W. I. Gids jrg. 12, 1931, p. 401.
2) Schreef en verluchtte op omstreeks 20-jarige leeftijd een boekje:
Venezuela pintoresca. Zijn gebeente werd overgebracht naar Curacao.


















W. VAN DIJK


Het gehele economische stelsel was gebaseerd op grootlandbouw. In
de plantages waren grote kapitalen geinvesteerd. De landbouwproduc-
ten worden met grate winst op de Europese market verkocht. Maar
deze winst zou twijfelachtig worden als men in plaats van de goed-
kope werkkrachten: de slaven, vrije arbeiders zou moeten betalen.
Geen wonder dat de plantage-eigenaren zich tegen de vrijverklaring
van de slaven met alle middelen verzetten. Sedert 1773 echter waren
de meeste plantages in handen van de Amsterdamse kooplieden. Deze
hadden grote invlocd op de Nederlandse regering 1).
De strijd voor de Emancipatie, zoals de vrijverklaring van de slaven
in Suriname genoemd wordt, is cen zeer zware strijd geworden met
ecn geestelijk, cen economisch en anderzijds een sterk politick karakter.
Deze strijd congrueert met die der abolitionisten in Engeland en
in de Vcrenigde Staten. In Engeland dateerde die strijd al van 1760.
Ook daar hadden de grote kooplieden, de machthebbers, aanvankelijk
slechts minachting voor hen die de slavenhandel bestreden. Dit ver-
anderde echter toen staatslieden van format hun krachten gaven voor
deze active, toen ook de kerken deze beweging steunden, toen het duidelijk
werd dat het geweten van de natie zich tegen de mensonterende slavernij
begon te verzetten. Zo bereikte WILLIAM PITT dat het Engelse Par-
lement op 1 Januari 1808 alle invoer van slaven in de kolonien ver-
bood. Ook voor Suriname en Curaqao, toen in Engelse handen, gold
dit verbod. KONING WILLEM I handhaafde dit verbod; zij het ook
wonder Britse druk.
Een polemiek van brede omvang werd tussen de partijen over en
weer gevoerd. Merkwaardig hoe men in Engeland, in de Ver. Staten
en in Noderland dezelfde motieven naar voren ziet brengen. Dat slechts
heel langzaam de meaning post vatte dat slavernij mensonterend was,
waarbij immers mensen als instrumenten misbruikt werden. Zoals reeds
ARISTOTELES zeide: ,,Een slaaf is een levend stuk gereedschap". De
planters, ook al behandelden zij hun slaven niet altijd even wreed-
aardig zij waren immers een stuk van hun kapitaal beschouwden
toch hun slaven niet anders dan als stukken vee. ,,That such a system"
sprak WILBERFORCE, de grote Engelse abolitionist ,,should so long
have been suffered to exist in any part of the British Empire will
appear to our posterity almost incredible" 2). En inderdaad, wij mensen
van de twintigste eeuw hebben de grootste moeite ons te realiseren
hoe weldenkende, ja zeer beschaafde mensen uit de vorige eeuw, ja
zelfs de kerkgenootschappen de slavernij goedkeurden en verdedigden.
De strijd der meningen heeft dan ook in Nederland een zeer harts-
tochtelijk karakter gekregen. De Nederlandsche Maatschappij ter be-
vordering van de Afschaffing der Slavernij ijverde sedert 1842 onaf-
gebroken voor het heil van de slaven, maar deze stichting heeft in
mindere mate dan in Engeland beslag op het volk weten te leggen.
Het Nederlandse volk werd zoveel mogelijk onkundig gelaten over de
toestanden in de kolonien.

1) RUDOLF VAN LIER: Samenleving in een grensgebied. Den Haag,
1949 (p. 40).
9) REGINALD COUPLAND: The British Anti-Slavery Movement. Oxford,
1933.















REINHART FRANS VAN LANSBERGE


Op 16 November 1855 nam de Tweede Kamer het besluit:
,,dat de slavernij op een nader te bepalen tijdstip zou worden
afgeschaft op de wijze bij de wet te bepalen".
Dit besluit heeft nu just de toestand in Suriname zo wrang
gemaakt. Het bericht werd bekend en de slavenharten, hunkerend
naar de begeerde vrijheid, klopten seller, maar .... jaar in jaar
uit verstreek. Een staatscommissie bereidde de desbetreffende
wetsontwerpen voor, het ene ontwerp na het andere werd echter
verworpen. Wel waren intussen de slavenreglementen verzacht,
in 1851 en opnieuw in 1856, maar de toepassing ervan liet veel te
wensen over.
Toen de Nederlandse regering in 1856 ambtenaren uitzond, de
z.g. landdrosten, die op de naleving van de reglementen zouden
hebben te letten, liet de gouverneur SCHIMPF hen maandenlang
wachten, stelde hen aan in andere functies .... kortom dit besluit
van de regering werd door de hoogste gezagsdrager gesaboteerd.
Geen wonder dat op deze manier een geladen atmosfeer ont-
stond, en in deze situatie belandde nu gouverneur VAN LANSBER-
GE. Hem wachtte drie6rlei taak: a) de voorbereiding van de
Emancipatie; b) de uitvoering van de Emancipatie; c) de invoe-
ring van een nieuw regeringsreglement.
De bekende geschiedschrijver J. B. WOLBERS, wiens standaard-
werk De geschiedenis van Suriname in 1861 verscheen, zegt over
VAN LANSBERGE het volgende:
,,Bij de komst van den nieuwen gouverneur vleiden zich velen,
dat hij de zoo noodzakelijke hervormingen in Suriname met kracht
zou bevorderen; zich het lot der slaven met ijver aantrekken;
zijn ooren sluiten voor de inblazingen der reactionnaire partij en
werkelijk een Landvoogd zijn, waarop Suriname trots kon wezen".
,,Van Lansberge schijnt die in hem gestelde verwachtingen niet
te beschamen en terwijl hij waardigheid en minzaamheid in
zich vereenigt, dragen zijne handelingen blijk, dat hij het goede
voor Suriname wenscht en ook het lot der slaven wil verbeteren.
Thans zijn sedert twee jaren verloopen en, ofschoon wij de goede
bedoelingen van Van Lansberge gaarne willen erkennen en hem
de eer geven van werkelijk in vele opzigten te toonen, dat hij
het heil der aan zijne zorgen toevertrouwde kolonie wil beharti-
gen, gelooven wij'echter, dat men van het bestuur van Van
Lansberge niet al te veel verwachten moet; want gebreken van
den ouderdom beletten hem meermalen met die geestkracht te
handelen, welke voor een Gouverneur van Suriname zoo onont-
beerlijk is; hij moet te veel aan anderen overlaten, en dat hiervan
door sommigen misbruik wordt gemaakt, is, indien men met den
Wcst-Indische Gids XXXIV 2















W. VAN DIJK


toestand eenigermate in Suriname bekend is, niet teverwonderen".
Het is nodig om in dit artikel VAN LANSBERGE, die door de Suri-
naamse bevolking ,,Vader Van Lansberge" genoemd werd, te reha-
biliteren. WOLBERS heeft in zijn grote ijver voor de Emancipatie
te snel een oordeel geveld over de nieuwe gouverneur.
In zulke jaren van afwachting, van een voor de slavenbevol-
king bijna onverdraaglijke spanning, most wel uiterst voorzich-
tig geregeerd worden. Maar ondanks het kalme beleid kwam het
tot ongeregeldheden. Het Koloniaal Verslag van 1859 kon nog
vermelden, dat de rust wonder de slavenbevolking niet gestoord
was geworden, in 1861 zowel als in 1862 most op verschillende
plantages door militaire macht de orde hersteld worden. ,,De
verregaande ongeregeldheden waren aanvankelijk zeer veront-
rustend, maar het gelukte de gouverneur door gepaste maatre-
gelen en machtsvertoon de onlusten geheel te onderdrukken" 1).
Intussen zou men de meaning kunnen opvatten dat de slaven
toch meer handelbaar werden: in 1860 werden nog 101 slaven
officieel gestraft met 1712 slagen, in 1864 waren dit 74 slaven
met 1098 slagen en in 1862 nog slechts 42 slaven bediend met
590 slagen .... In werkelijkheid echter going de Procureur-
Generaal mr GEFKEN, zelf een warm vriend van de slaven, over
tot andere strafmaatregelen, zoals in een normal maatschappij
worden toegepast: de opsluiting:
De ongeregeldheden vonden hun climax tegen het einde van
het jaar 1862, toen de gehele "enmacht van de plantage ,,Rac
a Rac" na afloop van eer.fees. ntvluchtte. Een militaire
expeditie uitgerust door k-apitein E RGHE tegen het marron-
opperhoofd BROOS aan de Surn tek, bij wie zich de vluchte-
lingen gevoegd hadden, werd rmel. eweervuur ontvangen, zodat
er enkele slachtoffers vielen. De gouverneur begaf zich persoon-
lijk ter plaatse en gelastte de expeditie te staken. Het had geen
zin meer; reeds was een algemene amnestie afgekondigd voor de
gevluchte slaven ingaande 20 October 1862.
Ook had de Nederlandse regering eindelijk het voor West-
Indii zo grote besluit am over te gaan tot de afschaffing der
slavernij genomen. De wet zou 1 Juli 1863 van kracht worden.
Uit voorzorg werd de militaire macht in Suriname versterkt.
Deze legermacht was ruim 800 man groot. De versterking bestond
uit 200 man; zij werd gezonden met de schepen: ,,Cornelis Dirks",
,,Stavoren", ,,Delfzijl" en ,,Dommel".
1) J. F. ZEEGELAAR: Suriname en de opheffing der slavernij in 1863.
Amsterdam, 1871. Zie ook: Koloniale Verslagen 1859-1867.















REINHART FRANS VAN LANSBERGE


De Emancipatie-dag I Juli 1863 is buitengewoon rustig
verlopen. Om zes uur in de morgen maakten 21 kanonschoten
bekend dat de dag der vrijheid was aangebroken, dat wat de
meeste mensen bijna niet meer konden geloven t6ch werkelijkheid
was geworden. Ruim 33000 slaven werden die dag vrije mensen!
Op werkelijk waardige wijze werd de dag gevierd. In witte
gewaden stroomden de vrijverklaarden door de versierde straten
naar de diverse kerkdiensten. Na deze plechtige dankdiensten
las de gouverneur persoonlijk als vertegenwoordiger van de
Koning de officiile proclamatie voor. Een diepe ontroering maakte
zich van de menigte meester toen zij deze koninklijke woorden
hoorde, woorden die het duidelijk zeiden dat de zon der vrijheid
ook voor hen was opgegaan. VAN LANSBERGE sprak de menigte
vervolgens op bewogen wijze toe, ,,gelijk een vader zijne kinderen
zou aanspreken; hij gaf hun de raad om in de nieuwe toestand,
waarin zij gebracht waren blijk te geven van werkzaamheid,
ordelijk gedrag, gehoorzaamheid aan de wetten. De feestelingen,
die de Landvoogd omringden, waren voorzien van palmtakken,
bestrooiden hem met bloemen en zongen daarbij gepaste liede-
ren" 1).
Het eerste deel van zijn taak had VAN LANSBERGE volbracht:
de voorbereiding van de Emancipatie. Dat deze Emancipatie
een diepe indruk heeft gemaakt blijkt wel uit het feit, dat de
Creoolse bevolkingsgroep van Suriname nog jaarlijks de le Juli
als een feestdag beschouwt. r'ma
Ook aan de bosbewoners-' 4- ide l glijke tijding gebracht,
al moesten vaak zendelingi;. ~ifs tusselpersonen optreden. Met
het beruchte opperhoofd BRo( 'werd door bemiddeling van de
Herrnhutter zendeling DREXAIt een overeenkomst gesloten.
Kort daarna keerden de gevluchte slaven van ,,Rac A Rac" als
vrije mensen terug.

Volgens de wet trad thans een overgansmaatregel in working:
de tijd van het Staatstoezicht. Gedurende tien jaren zouden de
vrijverklaarden werkzaam blijven als arbeiders op de plantages.
Daartoe moesten zij contracten sluiten voor de tijd van tien jaar
met hun vroegere meesters. Het kostte VAN LANSBERGE grote
moeite om dit aarf de grotendeels nog onontwikkelde bevolking
duidelijk te maken. Het land werd verdeeld in districten en
de districtscommissarissen traden overall bemiddelend op. Onder

1) ZEEGELAAR, 1871 (p. 66).















W. VAN DIJK


leading van de gouverneur werd tijdens het Staatstoezicht jaar-
lijks tweemaal per jaar een onderzoek ingesteld of de werkover-
eenkomsten werden nageleefd. Het onderzoek in 1864 was be-
vredigend. De geneeskundige verpleging liet echter veel te wensen
over, terwijl de behoefte aan onderwijs zich steeds sterker deed
gevoclen 1).
De gunstige stemming wonder de vrijverklaarden was vooral te
danken aan het werk van de Herrnhutter- en R.K. zendelingen.
Zij gaven ook allerwege onderwijs. In de Emancipatie-verslagen,
die VAN LANSBERGE de Nederlandse regering jaarlijks deed toe-
komen kan men lezen hoe dit mooie werk door hem zeer gewaar-
deerd werd.
Door toedoen van de gouverneur is in 1865 ook de Surinaam-
sche Bank gesticht. De bankbiljetten-circulatie klom in 2 maan-
den tot / 89.000. Hiernaast kwam / 173.000 aan specie in omloop.
De planters kregen als schadevergoeding voor elke slaaf / 300
uitgekeerd in klinkende munt. In total werd / 9.864.300 uitbe-
taald. Sommige planters zagen de toekomst somber in; zij ver-
kochten hun plantage en scheepten zich in naar Nederland. Hun
geld werd in tonnen verpakt naar de Waterkant gereden ....

Gouverneur VAN LANSBERGE heeft nog een gewichtig voorstel
gedaan aan de Nederlandse regering: de installing van de Kolo-
niale Staten. Sedert jaren was gewerkt aan een nieuw regerings-
reglement voor de West-Indische kolonien. Toen de Emancipatie
in zicht kwam had men het ontwerp aangehouden. In 1865
diende de minister van Kolonien nit het 2e ministerie Thorbecke,
I. D. FRANSEN VAN DE PUTTE, het desbetreffend voorstel in;
het behelsde een aparte regeling voor Curavao en Suriname.
Suriname kreeg een vertegenwoordiging: de Koloniale Staten.
Dit lokte wel critiek uit in de Tweede Kamer, maar het ontwerp
werd met 42-16 stemmen aangenomen. Dat deze installing, waar-
mede de eerste stap gedaan werd in de richting van zelfbestuur,
tot stand kwam, is stellig het werk van VAN LANSBERGE. Hij
wilde als een goed liberal de sluimerende krachten van de ont-
wikkelde Surinaamse burgerij gebruiken bij het nieuwe bestuur,
en met nadruk betoogde hij dat hij Suriname rijp achtte voor een
dergelijke maatregel.
De eerste zitting van de Koloniale Staten werd op 8 Mei

1) Jon. H. E. FERRIER: De Surinaamse samenleving als sociaal-
paedagogische opgave. Groningen, 1950 (p. 13).















REINHART FRANS VAN LANSBERGE


1866 door de gouverneur op plechtige wijzegeopend. De 13 leden,
waarvan er 9 bij censuskiesrecht gekozen waren, hadden het
recht van amendment, interpellatie, petitie en eveneens het
budgetrecht. Wanneer men bedenkt, dat de begroting voortaan
in Suriname kon worden vastgesteld mits geen rijkssubsidie
nodig was in tegenstelling tot de begroting van Oost-Indii
die steeds in Den Haag werd behandeld, dan is dit toch wel een
zeer liberal besluit geweest.
Vele voorstanders van de Emancipatie hadden door een tijdige
immigratie het tekort aan werkkrachten voor de landbouw
willen opvangen; ook VAN LANSBERGE drong hierop aan. Hier-
mede heeft de regering te lang gewacht; de regering was voor-
stander van particuliere immigratie, niet van staatsimmigratie.
Het was een typisch liberal standpunt, zo min mogelijk in-
menging van staatswege. Dat dit foutief geweest is, is later op
noodlottige wijze gebleken. In 1866 ontstond een fel debate over
deze kwestie in de Tweede Kamer, waarbij minister FRANSEN
VAN DE PUTTE ten slotte uitriep: ,,U eist toch niet van mij dat ik
de zweep weder invoere? Immigratie accord, maar geen Staats-
immigratie!" 1).

Zo is VAN LANSBERGE tot zijn 63e jaar een voor de tropen
zeer hoge leeftijd op zijn post gebleven. Mr GEFKEN, die als
zijn opvolger genoemd werd, wachtte het einde niet af maar
vertrok op 2 Juli 1867. VAN LANSBERGE scheen niet te kunnen
heengaan, maar blijkt hieruit niet just zijn verknochtheid aan
West-IndiA? Eindelijk, na 44 jaren in de tropen te hebben
doorgebracht, legde hij op 29 Juni 1867 het bestuur neer en ver-
trok kort daarna naar Holland 2). Hij genoot nog zes jaren van zijn
welverdiende rust en overleed op 13 Juni 1873 in Den Haag.
Node zag men hem, die door zijn rustig en wijs beleid de harten
van de Surinaamse bevolking zo geheel voor zich had weten te
winnen, vertrekken. Men zou de nobele figuur missen, die op
Zondagmorgen zijn vrouw tot aan het hek van de R.K. Kathedraal
geleidde, terwijl hij zelf uit een echt protestants geslacht af-
komstig was.
Het is zeer merkwaardig, dat, hoewel de Emancipatie in Suri-
name jaarlijks do6r de Creoolse bevolking wordt herdacht, de
figuur van VAN LANSBERGE als het ware wonder het stof van de
') Handelingen van de Staten-Generaal 1866.
') Ook de Surinaamse bevolking bood de gouverneur een fraai
afscheidsgeschenk een zilveren theeblad aan.

















REINHART FRANS VAN LANSBERGE


archieven is bedolven geraakt. Hoe weinig weten wij van zijn
persoonlijk leven .... M6moires zijn er van VAN LANSBERGE
helaas nooit verschenen I). Hij is misschien een te simpel en be-
scheiden mens geweest.
Zijn wereld had zich uitgestrekt van het rotsachtig bergland
van Colombia en Venezuela, met zijn bontkleurige menigte en
zijn schone Spaanse steden, van Willemstad op Curacao met zijn
typische ,,oud-Hollandse" bouwtrant, tot de palmen aan de over
van de machtige Surinaamse rivieren.
Hij had zijn taak volbracht op een wijze, die, zo ze hem niet tot
een groot man stempelt, toch op de dankbare herinnering van
een groot deel der Surinaamse bevolking recht geeft.
Want aan de vruchten kent men de boom!

SUMMARY

REINHART FRANS VAN LANSBERGE, GOVERNOR OF SURINAME
1859-1867

REINHART FRANS CORNELIS VAN LANSBERGE was born in 1804 in
Olst, in the province of Overijssel, Netherlands. His father and grand-
father had been Dutch ambassadors to Germany. His mother descended
from a brother of VAN OLDENBARNEVELD, the famous statesman, who
lived at the end of the 16th and the beginning of the 17th century.
In 1822 VAN LANSBERGE went to the West Indies as a government-
official. Some years afterwards he worked in Bogoti, Colombia, and
when the consul-general Ridder DE STUERS was killed there in a single
combat, he became his successor.
VAN LANSBERGE spent 44 years of his life in tropical America:
during 11 years he was governor. In 1855 he was appointed governor
of Curacao; from 1859 to 1867 he was governor of Dutch Guiana.
It was his task to prepare and to carry into effect the emancipation
of 33,000 slaves, which took place on July the first 1863. The Dutch
government was afraid that this liberation would be accompanied
with rebellion, but thanks to the quiet conduct of VAN LANSBERGE
everything took place in good order.
He advised the Dutch government to allow the people of Dutch
Guiana a form of home rule: in 1866 the first session of the Colonial
States (13 members) was opened by the governor.
VAN LANSBERGE departed to Holland in 1867, and died at the Hague
in 1873.

I) VAN LANss L GE'S ndochter de vrouw van zijn zoon
JAN heeft mnmdirf 'en welke in de W.I. Gids jrg. 29, 1948
(p. 81), door \V. P. MENKMAN zijn besproken. Slechts het echtpaar
J. F. A. E. VAN LANSBERGE x W. S. S. A. MAASGEESTERANUS zette
het geslacht v. L. voort. (Red.)


























DE EMANCIPATIE DER NEGERSLAVEN IN SURINAME
EN DE ZENDINGSARBEID DER MORAVISCHE
BREEDERS

DOOR

J. M. VAN DER LINDE

De grote betekenis die de Moravische Broeders 1) in Suriname
mochten hebben voor de emancipatie der slaven is welbeschouwd
alleen relevant, wanneer, zoals in dit geval, uitdrukkelijk ge-
vraagd wordt er melding en uitleg van te geven.
Het ligt, Bijbels gezien, niet in de aard van de Zending en Kerste-
ning wanneer wij ons tenminste orienteren naar de maat en de toon
die het oudste zendingsboek der Kerk, het geschrift Handelingen der
Apostelen, aangeeft om veel uitbundiger dan in kroniek en diarium
kan geschieden te verhalen van hetgeen mensen in geloof en liefde
mochten inzetten ten bate van een gemaltraiteerd geslacht.
Propaganda of ijverzucht wil daarom in dit opstel ook niet aan het
woord komen. Ook al uit de overtuiging dat de Kerk van Christus
in de wereld, hoezeer wij haar ook verdelen in allerlei denominaties,
in werkelijkheid 66n en ondeelbaar is. Heeft een bepaalde missionaire
orde in de Wereldkerk in Herrnhut gevormd o.a. door de spiritua-
liteit van het Pi&tisme '} der 18de eeuw overall, ook in Suriname,
het Evangelie willen intekenen in de levens van slaven en heren, dan
komt immers de vrucht en de glorie daarvan ook over alle andere
kerken en groepen, gelijk heden ook eenvoudig in het leven hier te

1) In Angelsaksische en Franse omgeving wordt de naam Moravisch
het meest gebruikt (Moravian Church, the Moravians; Iglise Morave).
In Nederland wisselen de namen Broedergemeente en Herrnhutters
elkander af. In Suriname is de officiile en ook meest gebruikte naam:
Evangelische Broedergemeente. Herrnhutter werd in het Negerengels:
Arnitri. (Zie Handb. Ev. Br. Gem. p. 10 en LOTJEHARMS. p. 219 v.).
*) De Herrnhutters hebben met de Piit'sten gemeen, dat zij een
reactie en correctie 'willen, vooral van het e. /oel tegen de versteende
en verstandelijke orthodoxie, zowel bij Lut men Gereformeerden
in de 18e eeuw. Het verschil ligt o.a. hieqi at et.Pietisme door de
verschrikking van de eisen van de Wet var-God dean;nsen tot bekering
wilde leiden; de Broeders door de prediking van de lieve Heiland,
,,Herzensreligion".


- 23 -
















J. M. VAN DER LINDE


lande af te lezen is. En hebben aanwezige kerken en groepen ten aan-
zien van het recht en de verheffing der slaven gefaald in verleden
tijdcn, dan ziet schrijver dezes dat eveneens zich als een gemeenschap-
pelijke schaamte en droefenis verspreiden over alien.
Wij willen trachten de historic te laten spreken. Pater VER-
HEGGEN kwam bij de vijftigjarige herdenking van de Emanci-
patie in 1913 (zie het Gedenkboek) met kracht op tegen de z.i.
al te summiere vermelding van het aandeel der Rooms Katho-
lieke Kerk in de emancipatie. Inderdaad mag niet verzuimd
worden te vermelden dat de eerste poging tot kerstening hier
uitging van dric paters en een chirurgijn-lekenbroeder in 1683/
1684. Maar gezien het staatskerkelijk denken der Gereformeerde
Religie kregen zij geen kans.
,,De Hervormde en Luthersche Kerken hebben zich weinig
van de slaven aangetrokken en geen bekeeringspogingen onder-
nomen. Zij hebben het terrein van de ending wonder de slaven
geheel aan de Moravische Broedergemeente en aan de Roomsch-
Katholieke Kerk overgelaten. De Hervormde en Luthersche
Kerken bleven de kerken van de blanke meesters, waarbij zich
later ook de meer ontwikkelde kleurlingen en een zeer kleine
groep negers aansloten. Maar tot vandaag voelt het volk zich
in deze kerken niet this. De Hermhutter- en de Roomsch-
Katholieke Kerken waren de echte volkskerkcn en zijn het ook
gebleven". Moge deze opmerking van prof. vAN LIER (1949,
p. 176) in zijn algemeenheid just zijn, toch zijn er belangrijke
uitzonderingen te vermelden en het komt ons voor dat een
gedetailleerde studied nog meer eerherstel aan deze reformato-
rische kerken zou kunnen brengen.
Bij een Emancipatie-herdenking zou immers zeker niet mogen
ontbreken de vermelding (zie VAN SCHELVEN, 1922) van Dominus
JOANNES GUILJELMUS KALS, hervormd predikant in Suriname
van 1731 tot 1733. Zijn tijdgenoten hielden hem voor een curieuze
querulant, hij was evenwel alleen maar te vroeg geboren: een
goede eeuw later ware zijn tijd geweest. De kerkelijke gecom-
mitteerden prezen hem bij de Geoctroyeerde Socioteit van Suri-
name ,,op 't allersmaaklijkst" aan, maar zijn arbeid in Suriname
mislukte. Terug in patria schrijft hij zijn J'accuse: Neerlands
Hooft- en Wortelsonde, Het verzuym van de Bekeringe der Heydenen.
KALS ziet het Mammonisme der achttiende eeuwers daar scherp en
stelt drieirlei geneesmiddel voor: allereerst betere waardering van
Indianen en Negers, verder verbetering van het peil der Europese
kolonisten (,,door alle classen van Godloosheid doorgegane spitsboeven")
en tenslotte zendingsactie. Hij is zijn tijd zelfs zover vooruit dat hij

















DE EMANCIPATIE EN DE MORAVISCHE BREEDERS


huwelijk van kolonisten met de geimporteerden voorslaat als middle
om van de discriminate af te komen. En in de eeuw die zo weinig
voor ending voelde, heeft hij al verstrekkende en moderne ideecn in
het hoofd. Zending is voor het moederland goed om de vele verdeeld-
heden te overkomen; een overtuiging die de Moravische Broeders straks
van harte delen. Nodig is een zendingsgenootschap op te richten. zoals
W'ILLEM III, de Koning-Stadhouder in 1701 reeds in Engeland deed.
In Suriname dient een groot internaat te worden ingericht om neger-
kinderen op te voeden; als leaders van het werk stelt hij ziclh vor:
,,eenen verstandigen, welgeoefenden, gestudeerden en daarbij bcproef-
den Godvrugtigen man tot Regent, eenen of twee onder-Regenten, waar-
van de een Leeraar der Godtgeleerdheid, de andere ceen Regtgeleerde
diende te zijn, een of twee Medicinae Doctores, Apoteekers, Chirurgijns.
Eenige Meesters in allerley Kunsten en Wetenschappen, bijzonder die
van de Landbouw, Seevaart, Krijgskunde enz. Eenige Baasen om
allerley Handwerk te kunnen leeren". Dit zou de kweekschool voor
Kerk en Maatschappij beide kunnen zijn.
Niet zonder ground staan wij bij deze vroege zendingsstrategie
wat langer still, want hier vinden wij in hoofdzaak een project
getekend dat ook dat der Moravische Broeders zal zijn, die met
de uitvoering al bezig waren, toen KALS zijn boek in 1756 publi-
ceerde. Gekend hebben zij waarschijnlijk noch de schrijver noch
het boek.
Op nog een gegeven omtrent de houding der Hervormde Kerk ten
aanzien van de slaven vestig ik hier de aandacht. In het bonte reis-
verhaal van ALBERT VON SACK (II p. 131 v.) over Suriname, uitgege-
ven in 1821, staat een brief opgenomen van S. vAN EsCH, Hervormd
predikant te Paramaribo, dd. 22 Junij 1812. Deze pastor deelt daarin
mede, dat de wetten verbieden de kinders van heidense ouders te
dopen, zolang deze in slavernij leven, tenzij de eigenaars toestemming
verlenen. Hij laat duidelijk merken dat deze bepalingen hem tegen de
borst stuiten, klaagt over de planters die vaak bij de doop beloven
dat het gedoopte kind vrij zal zijn, maar in gebreke blijven dat waar
te maken. ,,Wat mij betreft, ik zie geene redenen, waarom in deze
Kolonie niet alle slaven zouden kunnen gedoopt en onderwezen worden
in den Christelijken Godsdienst", Deze schrijver preludeert op klanken
die van 1830 af in Holland duidelijker zullen klinken, maar denkt er
niet over te revolteren tegen de wantoestanden, zoals KALS dat deed.
Bisschop STAHELIN, leider van de arbeid der Broedergemeente in
Suriname rond de vorige eeuwwisseling, verwijst in het begin van zijn
standaardwerk over de Breeders in de achttiende eeuw op de Laba-
disten, die van Friesland uit een poging tot kolonisatie in de hun
eigen vorm van ,,gemeenschappelijk leven" in het einde der zeven-
tiende eeuw onderftamen. Ook bij hen was de wens levend veel te
kunnen doen voor de Negerslaven. Hun poging mislukte geheel. Er
zijn verschillende trekken van overeenstemming en van geestelijke af-
stamming tussen de Labadisten en de Moravische Broeders. STAHELIN
beschouwde hen in zekere zin als voorgangers. En hun mislukking als
een baken in zee.

















J. M. VAN DER LINDE


Een samenloop van omstandigheden brengt de Herrnhutters
of Moravische Broeders in Suriname (zie Slicusa Jaarboek 1952).
Hun geestelijke vader, Graaf VON ZINZENDORF, was reeds zeer
vroeg voor de gedachte der wereldzending gewonnen; hij ont-
moette in 1731 aan het Deense Hof een neger uit Deens West-
India en hoorde van de treurige toestand der slaven. Bij een
bezoek aan Holland in 1719 zal voN ZINZENDORF wel reeds van
de situatie in Suriname vernomen hebben. De wereldwijde blik
in Herrnhut, centrum van sterk geconcentreerd geestelijk leven,
wordt mobiel gemaakt door de directed noodzaak leden der
gemeente te laten uitzwermen en nieuwe brandpunten van evan-
gelisch leven te vormen, daar de Oostenrijkse regering het
verdere immigreren van Moraviers in Saksen verbood.
Herrnhut vindt als oplossing de nieuwe immigranten als christen-
kolonisten do wereld in te laten gaan. Zo komt het tot cen onder-
handeling tussen (de later bisschop) SPANGENBERG en de Directeuren
der Geoctroyeerde Societeit van Suriname in December 1734. Daar
komt in het cerste het beste gesprek de kwestie van de slaven en hun
emancipatie al op tafel. ,,Da wurde ich [Sp.] nun gefragt, was sie wegen
der Sclaven sentirten ? Ich antwortete, wie sie glaubten, man miisse
sic suchen zu Christo zu bringen, sie aber alsdann ermahnen, doppelte
Treu und Fleiss zu beweisen und deswegen keine leibliche Freyheit
zu verlangen, wohl aber mit Dank anzunehmen, wenn sie ihnen ultro
gegcbon wurde. Hiermit waren sie zufrieden". (STAHELIN, I p. 16).
Hier staan wij voor het vraagstuk van de verhouding van Christen-
dom en slavernij. Wij hebben het felt te accepteren dat het Nieuwe
Testament geen uitspraak bevat die de slavernij expressis verbis ver-
oordeelt. ,Trotzdem ist die Sklavereifrage durch das Christentum grund-
sitzlich auf eine neue Basis gestellt worden durch die Bedingungslose
Anerkennung der faktischen Gleichheit aller Menschen vor Gott und
untereinander. Diese Gedanken miiszte friiher oder spater zu einer
Aufhebung der Sklaverei fiihren. Der Termin war abhangig von der
wirtschaftlichen und kulturellen Entwicklung der Lander und von der
Durchfuhrung der Grundsltze des Christentums in den christlichen
Vblkern". (WITTE, p. 576 v.).
Zo blijft de slavernij in de oudste Kerk, met pogingen tot lotsver-
betering, zo blijft het in de Middeleeuwen. Bij uitzondering spraken
Synoden zich nit tegen slavernij. Kerken, Pausen en kloosters beaten
vele slaven en vrijlating was verboden om niet het kerkegoed te ver-
mindercn. De slaven waren een ding en zij waren van kerkelijke amb-
ten uitgesloten. De Rooms Katholieke Kerk in de Nieuwe Geschiedenis
verandert daaraan nog niets; tot 1864 bezaten b.v, nog de Benedik-
tijncrs in Brazilii slaven. Vanuit de Missie ontstaat in de negentiende
eeuw een sterke beweging om tot afschaffing van de slavernij te komen.
(WITTE, p. 577-580).
De reformatorische christenen gedroegen zich als de Roomse. Maar
het Pietisme, waarvan ook de Moravische Broeders geesteskinderen
zijn, gaat in het einde der zeventiende eeuw zich verzetten, onder-
steund door Mennonieten en Quakers.
















DE EMANCIPATIE EN DE MORAVISCHE BREEDERS


Tegen deze hierboven geschetste stand van zaken moet men
dus ,,in het raam van de tijd" het gesprek over de houding der
Broeders tegenover de slavernij zien. Zij dachten er niet over
een brochure over de slavernij te schrijven of comit6's op
to richten. Zij gingen veel director en effectiever te werk.
Zij zouden door hun holding in de kolonie tonen dat, hoezeer
men de slavernij als economisch noodzakelijk verdedigde, of met
natuurrecht of theologie een onderbouw wilde even, deze in
feite voor hen niet bestond.
Hoe gevaarlijk zij waren, niettegenstaande hun de factoer-
kennen der slavernij, blijkt wel uit de vijandigheid van vrij-
wel alle instanties en planters wanneer de Broeders hun arbeid
in Suriname beginnen. Toen Ds KALS in Suriname landde on
zijn scheepskapitein van hem rond vertelde dat de dominee
gekomen was om de heidenen te bekeren, was ook zijn naam
terstond verdacht. En toch verzekerde ook KALS dat hij er niet
aan dacht het instituut der slavernij zonder meer aan to valley.
De vijandschap en de argwaan ten opzichte van de Herrn-
hutters is duidelijk af te lezen in de traagheid waarmede de
planters het verbod van toegang tot de slaven voor de Broeders
ophieven. In 1834, een eeuw na de aanvang van het werk, warren
er nog maar zes van de vierhonderd plantages, die or in total
geweest zijn, geopend voor hen. Na 1848 gaat het sneller, maar
dan is er in de wereld ook al iets gebeurd. Dan heeft KARL
MARX zijn Communistisch manifest geschreven en in Holland
verrijzen de comit6's om tot afschaffing der schande te komen.
Bovendien was toen in de Engelse en Franse kolonien de eman-
cipatie reeds uitgevaardigd.

De twee soorten mensen, met wie vooral de Broeders in de kwestic
der emancipatie (in de straks nader uiteen te zetten meest wijde beteke-
nis opgevat) te maken hadden, waren: de eigenaar der plantage en der
slaven, vaak in Nederland wonende, en de administrateur uit Para-
maribo, die (met de directeur op de plantage) vrijwel blanco volmacht
hadden.
Soms zijn de eigenaars waarachtig began om het heil van de slaaf,
maar dan in een onbijbelse opsplitsing van de slaaf in een zieldomein
waarvoor de zendeling mag zorgen wonder bepaalde condities, en een geest
die enigermate ontwikkeld zou mogen worden, maar het lichaam, de
beschikking daarov'er plus de arbeid ervan, valt buiten geestelijk op-
zicht en leading en kan in slavernij blijven.
De administrateur en de directeur verschijnen dan in een slechter
licht, hoewel zij slechts uitvoeren, wat het instituut der slavernij on-
vermijdelijk meebrengt. De administrateur is veelal tot een type gewor-
den, dat onmiddellijk metde zweep klaar staat, zich bedrinkt, de vrouwen

















J. M. VAN DER LINDE


gebruikt, en zo nodig doodslaat. Zo compareert hij in het door PIETER
VAN DIJK uitgegeven slaven-smijtstukje, in het Hollands en Neger-
engels, uit het einde der achttiende eeuw(?), geheten: ,,Het Leeven
en Bedrijf van een Surinaamsze Directeur met de Slaaven op een
koffi-Plantagie".
De bewegingen in het moederland die van de jaren dertig
af wonder Engelse invloed zich gaan roeren ter bevrijding der
slaven dienen ook een ogenblik opzettelijk bezien te worden in
hun holding ten aanzien van de arbeid der Herrnhutters.
In Amsterdam was b.v. een uitgebreid vrouwencomit6 dat golden
inzamelde om alvast te komen tot het loskopen van individuele slaven.
Er is een ,,Nederlandsch Jongelingsgenootschap ter afschaffing van
de slavernij: Servitus generis human flagitium. [Slavernij is een schande
van het menselijk geslacht]". Het geeft o.a. in 1857 van de vurige
vriend der slaven, de historicus WOLBERS, een schets uit van een plan
om, in afwachting van besluiten der al maar pratende regering, alvast
jets te doen en plantages op te kopen en daar groepen van slaven als
arbeiders in vrijheid te stellen. Er is de ,,Maatschappij ter bevordering
van de afschaffing der slavernij" (1842). Reeds eerder was in het leven
geroepen, door Hollanders in Suriname en in Nederland de ,,Maat-
schappij ter bevordering van godsdienstig onderwijs wonder de slaven
en kleurlingen, in de kolonie Suriname" (1830), later met gewijzigde
naam ,,onder de slaven en verdere heidensche bevolking ....". Deze
organisaties, die gedeeltelijk elkander dekten en waarin men voor-
mannen van het R6veil ontmoet, zoals GROEN VAN PRINSTERER, ELOUT
en vooral het krachtigst de later voorzitter SINGENDONCK, laten hun
arbeid samenvallen met die der Moravische Broeders. Men bloost van
de loftuitingen in Maandschrift, Handelingen en brochures. De eerder
vermelde maat en toon van het Boek Handelingen der Apostelen is
er niet altijd aangehouden.
In hun geschriften komen geregeld berichten voor over stand en
voortgang van het werk der Broeders. Via deze drukpers richt men
in het vaderland kanonnades aan over de hoofden der Broeders hecn,
om voor hen de nog gesloten plantages open te krijgen. Overigens is
deze hulp voor de ending niet in alle opzichten zonder bedenking.
In de eerste Handelingen der laatstgenoemde Maatschappij in 1831
wordt van de Herrnhutters het volgende portret getekend om hen bij
de vaderlanders te introduceren, voorzover niet bekend.
Zij zijn de aangewezen mensen voor het godsdienstig onderwijs in
Suriname, zegt de vergadering, want: (1) Zij waren de eersten en zijn
onbaatzuchtig. (2) Zij zijn geschikt: ,,Behalven dat deze breeders met
een onafhankelijk bestaan, eene ordelijke betrekking in den burgerstand
paarden, zoo maakte hunne bedrevenheid in de taal der negers ....
de volvoering .... minder bezwarend". (p. 4) (3) Zij hebben ,,hunne
eigendommelijke kerkelijke inrigtingen en tucht", ,,waardoor een aller-
naauwkeurigst toezigt op de gemeenteleden wordt daargesteld ....
eene inrigting bij eene negergemeente van bijzonder belang, wegens
de menigte aanlokselen tot afwijking van reinheid en godzaligheid".
(4) Zij hebben Bijbelse eenvoud, willen alleen maar de verzoening door
de gekruisigde Christus verkondigen ,,als het eenige middel tot ware

















DE EMANCIPATIE EN DE MORAVISCHE BREEDERS


rust van het hart en de reine bron van verbetering van den wandel".
t5) Zitten in deze overwegingen al aanduidingen dat de vaderlandse
burger geen revolutie ten aanzien van de slavernij behoefde te vrezen,
in de start zit het gif. ,,Men heeft van het godsdienstig onderwijs der
Moravische Broeders geen nadeel voor de rust der Maatschappij to
vreezen, gelijk wel eens het geval is geweest met andere, bijzonder
Engelse Zendelingen, die door overdrevene denkbeelden van vrijheid
opgewonden waren. Het onderwijs der Moravische Broeders heeft gene
strekking, om den slaaf aan de gehoorzaamheid van zijnen meester
to onttrekken, of hem gevaarlijk voor de kolonie te doen zijn; integen-
deel, de Brooders hebben alleen ten doel, hunne kwekelingen cdeler
beginselen in te boezemen, hen tot berusting in hun lot, vooral tot
cen juistere kennis hunner pligten te brongen en hen alzoo tot still
en werkzame leden der Maatschappij te vormen". En dat allies .,om
den armen neger die niets op aarde bezit en voor dit leven geene nit-
zigten heeft, op te leiden tot eenen wandel, die hem voor de zalig-
heid vatbaar maakt". (p. 6).
Wie leert men hier uit het best kennen ? Dit portret bevat weinig
trekken van de Broeders maar vele van de doorsnee christen-Hollander
van de eerste helft der negentiende eeuw en de wensdroom van de
Hollandse voorzitter der Maatschappij, die President van de Neder-
landsche Handelmaatschappij was.
Hoe weinig de planters en andere instandhouders van de status
quo in Suriname bereid warren de Broeders in het getekend portret
van 1830 te herkennen, blijkt al b.v. uit het feit dat er in 1856 nog
pas 62 donateurs warren in Suriname voor de arbeid der Maatschappij,
die dus voor de Zending bijdroegen en wel niemand hoger dan f 2,50.

De houding van de Overheid was eerst ten aanzien van de
Breeders, vooral ook in het nakomen der afspraken te Amster-
dam gemaakt, niet treffend. Maar in de loop der tijden verandert
dat en het werk der zendelingen vindt bij hen al vroeg erken-
ning 1). Dank zij mede het ijveren van de bekwame Voorstander
der gemeente te Paramaribo, de Noor OTTO TANK (1842-'47)
ontving de Broedergemeente in 1848 erkenning en gelijkstelling
met de andere kerken en subsidie.
Hoe gevaarlijk de Broeders konden zijn voor de bestaande verhou-
dingen van heren en slaven wordt fraai geillustreerd aan de figuur van
OTTO TANK, Een voordeel is het voor de Zending geweest dat de Broe-
ders uit alle mogelijke landen kwamen. Zij hebben kennelijk daardoor
vrijer gestaan in de beweging der geesten in Europa in die tijd van
grote verschuivingen rond 1848. Zij waren niet door allerlei al te
national overwegingen, gebonden. TANK reist de meeste slaven-
landen rond, zoekt.naar verbetering van het onderwijs in Suriname
en geeft de ogen de kost,

1) Volgens STEINBERG (p. 216) deden de Gouverneurs reeds van
1754 af hun instemming blijken met de arbeid der Moravische Broe-
ders, al waren hun motieven ook zeer verschillend. Met ondergeschikte
autoriteiten waren er echter menigmaal spanningen en geschillen.

















J. M. VAN DER LINE


Van Zeist uit schrijft hij na die reis een hartige brief over zijn be-
vindingen aan de ,,Heeren Eigenaars en Administrateurs" van plan-
tages in de kolonic Suriname. ,,Terwijl ik Suriname reeds kende, heb
ik nu ook de meeste slavenlanden in West Indie en Noord Amerika
bezocht en naauwkeurig gadegeslagen, met deze uitkomst, dat ik de
slaven nergens in die slechte behandeling heb onderworpen gezien als
in Suriname. Waar ziet men elders do negers naakt en door zweep-
slagen gewond langs de weg gaan? Zelfs niet bij den arbeid zijn de
negerslaven op de Deensch Westindische eilanden ongekleed. Waar
dan bij ons moet de neger straf ondergaan, alleen omdat hij een klagt
heeft in geleverd; waar worden zij zoo onmenselijk gestraft als bij ons".
Gelijktijdig vrijwel met deze brief, richt hij een adres aan de Koning,
waarin hij vraagt om vrije toegang tot de negers op de plantages,
vrije Zondag voor de negers, vrij en onbelemmerd school- en kerk-
bezock, kosteloos onderwijs, bepalingen over het wettige huwelijk der
slaven, Hij vraagt het ,,in het belang der negers en voor de bloei der
kolonie". Deze omkering der volgorde spreekt boekdelen en leidt mede
tot hct openen der ogen. Fen storm stak in Suriname op na deze active
van TANK. De Praeses der Zending in Suriname, PFENNINGER, most
59 vragen beantwoorden die drie ingezetenen namens de planters stel-
den. Helaas antwoordde deze broader niet in de geest van TANK. Hij
vicl in de gevaarlijke splitsing, die zo onnoemelijk veel kwaad heeft
gedaan, dat lichamelijke slavernij nog wel samen kon gaan met het
tonen van de weg tot hoger leven voor de ziel, en dat de slaven het
niet overall even slecht hadden. Het laatste zal stellig waar zijn ge-
weest, maar was een Platonische, niet een Bijbelse verklaring 1).

Na enigermate de achtergrond en het geestesklimaat getekend
te hebben van het land waar de Broeders hun arbeid zochten,
nog enkele opmerkingen over de ground en de vrucht van hun
werken.
Het is enerzijds duidelijk, dat zij als achttiende eeuwers in
een zekere gebondenheid en bevangenheid stonden ten aanzien
van de slavernij, welke de gehele empirische Kerk en de gehele
wereld van hun dagen kenmerkten. Zij brachten dan ook geen
theoriein, pro noch contra de slavernij mee. Zij deden iets beters
en zij deden m66r. Zij zagen de nood die anderen niet zagen of
wegpraatten en gaven zich als een levend offer. In Suriname,
Dede Kondre, Dodenland al spoedig geheten, stierven van de


1) THEMEN, in zijn Groci van het Herrnhutter onderwijs, verdedigt
TANK en PFENNINGER in een hoofdstuk. Zijn fell circulaire was een
novum in de trant van werken van de Broeders. Hij is van meaning
dat PFENNINGER TANK niet liet vallen, maar aanvulde: Kwam TANK
vooral op voor onderricht aan de slaven en toelating van de zende-
lingen voor volledig onderwijs. PFENNINGER had meer het oog op de
zendingstaak en het godsdienstig belang der slaven.

















DE EMANCIPATIE EN DE MORAVISCHE BREEDERS


426 uit Herrnhut gekomen mannen en vrouwen tussen 1735 en
1882 negen en dertig procent en nog eens negen en dertig pro-
cent keerde met gebroken gezondheid, soms reeds spoedig, naar
Europa terug.
Zo waren zij als getuigen een zaad der Kerk. Daarbij: wie
het woord ending of missie zegt in volle bijbelse zin, kan niets
anders bedoelen dan een volledige emancipatie van de mens
aan wie het Evangelie wordt gebracht. Zo was het bij Paulus 1),
zo was het ook hier.
Allereerst dient hier het begrip emancipatie zo ruim mogelijk ge-
nomen te worden, niet allereerst als term aan het Romeinse recht 2)
ontleend. Dat dcze emancipatie pas in 1863 zich voltrok heeft nict
aan de ending gelegen. Het vrijlaten van een enkele slaaf, de manu-
missio a), hoe betangrijk ook, was een individuele zaak, die niet wezenlijk
bijdroeg tot de oplossing van het problem. Als overtuigde bijbelse
christenen hebben de Broeders het begrip vrijheid niet te krap uit-
gemeten. maar een her-ijking gegeven. Zij wilden wel toestemmen dat
zielsvrijheid en slavernij goed konden samengaan hetgeen op ver-
schillende wijzen door uiteenlopende lieden gesteld werd, zo als b.v.
USSELINCX (zie KESLER, p. 65 v.), de Missiepater ID LAS CASAS (zie
HANKE). of de Negerpredikant CAPITEIN (zie EEKHOF) en daarin
stonden zij met practisch de gehele Kerk tot in de negentiende eeuw.
Maar wie leest in de talloze dagboeken en brieven die Bisschop STA-
HELIN uitgaf van de Broeders, merkt dat zij geweten hebben dat cen
mens een onscheidbare cenheid is.
En voor levende mensen warren zij uitgegaan, die tenslotte hieraan
eigenlijk het meest leden, dat zij door de slavernij niet tot hun mens-
zijn konden komen, want de slavernij houdt de mensen beneden-men-
selijk. Dat heeft zowel de antieke als de nieuwe wereld zo aangevoeld.
Dit wordt nog onderstreept door het feit, dat de heren ook veelal de
kerstening verhinderden. Zij hadden intuitief begrepen dat christia-
nisatie per se emancipatie ten gevolge heeft. En in de Westafrikaanse
religieuse gebondenheden aan goden en geesten konden slaven (noch
vrije negers) naar christelijk inzicht tot het ware menszijn geraken.
1) In de geschriften van PAULUS verdient bijzondere aandacht het ge-
deelte over de slavernij uit I Corinthe 7 : 20-24. Hier vinden wij midden
in de antieke wereld hoe Paulus als in de kantlijn in het even zijner
dagen intekent, dat slavernij toch maar een abnormaliteit is. Verder
dat de roep van Christus tot de gemeente alle verhoudingen omkeert:
de slaaf wordt een vrije en de heer wete zich een slaaf van Christus.
*) Mancipium betekent 1) plechtige verkoop van iets in tegenwoor-
digheid van getuigen; 2) eigendom(srecht); 3) door mancipium ver-
kregen slaaf, slavin.*Emancipatio: 1) als rechtsterm: een zoon uit de
ouderlijke macht ontslaan en daardoor zelfstandig verklaren; 2) in
meer uitgebreide zin: een kind uit zijn macht in die van een ander
laten overgaan; 3) geheel overgeven, door verkoop afstaan (volgens
MULLER & RENKEMA, Bekn. Lat. Ned. Woordenb. I928).
3) Manumissio betekent: vrijlating van een slaaf.

















J. M. VAN DER LINE


Het animisme houdt immers de mensen buiten de geschiedenis en in
het bijzonder buiten de Heilsgeschiedenis. (Zie hierover Gemeenschap.
1952). De Broeders trekken de slaven (en de weglopers in het Bosland)
er binnen.
Uit een brief van Zendeling ROSE, 19 Mei 1769: ...... was das Heil
der armen Neger anbetrifft, das liegt mir von Hertzen an, wenn ich
kann ein Wortgen anbringen; ich lasse keine Gelegenheit vorbeygehen
ohne ihnen ein wenig zu sagen von ihrem Schbpfer und Erl6ser".
(STAHELIN, III p. 69).
Uit een brief van KERSTEN, 18 Juni 1778: ,,Denn ein Heidenbote
musz sich seiner Nation ganz widmen, man musz ihr Lehrer, Doct.
Med., Chirurgus, Rath und Tr6ster, ja allerlei sein, und der liebe
Heiland hilft einem, wenn man ihn darum ansieht ..... (STAHELIN,
III, p. 276).
De nood der slaven werd als een total gezien en de hulp
most als een total gebracht worden. En staande en gaande in
het central leerstuk der Kerk, de Incarnatie, de wetenschap
dat de Zoon Gods mens is geworden, bracht de Broeders ertoe
nu dit te zoeken en te bevorderen: de voile menswording van
de Afrikaanse mens.
Zo gezien, had de keuze van de text der prediking in de
Grote Stadskerk op 1 Juli 1863, de dag der Emancipatie, pro-
grammatisch kunnen heten, voor de gehele arbeid der Broeders:
,,Indien dan de Zoon (Christus) U zal vrijgemaakt hebben, zoo
zult gij waarlijk vrij zijn" (Joh. 13 : 36).
Hoc dit bij tallozen werkelijkheid was geworden, blijkt uit de reso-
nans, die vijftig jaar later nog klinkt in het lied dat de gevierde Suri-
naamse componist J. N. HELSTONE maakte, gezongen in 1913 bij de
herdenking der Emancipatie (v. RossuM, p. 132 v.).
No more slaves, yes no more slavery.
The chains of slav'ry are unbound.
King's mighty word has made us free
And given light to all around.
But who was made free by the Son,
Is truly free, is truly free from guilt and sin.
All broken are their ties anon
And happiness from Him they win.
Wordt de mens aldus gezien, geschapen uit 66n bloed door 66n
Schepper, en herschapen en in de oer-betekenis weer tot mens ver-
heven en genezen door de herschepping van Christus, dan volgt de
rest van zelf.
Het dogma wordt vloeibaar gemaakt en in de taal der slaven over-
gezet en tot vandaag is er een geweldige abundantie van de hymnen
bij de ,,Arnitri", de Herrnhutters. Dat beheerst zelfs nu nog voor een
belangrijk deel het leven, ook ver buiten de eigen kring. Maar het
bleef er niet bij. De volgende stap was dat men met en voor de slaven
een kleermakerij going oprichten en een broodbakkerij en zo groeit de
















DE EMANCIPATE EN DE MORAVISCHE BREEDERS


zendingsfirma van 1768 af. Voorlopig uiteraard bij kleine groepen trekt
men de mensen die moesten klagen:,..... Geen God of maatschappij
die mijn bestaan betrekt in een bezield verband ...." (MARSMAN),
binnen een leef- en werkgemeenschap, binnen een broederschap als het
huisgezin van Christus.
Dat heeft vooral in de vorm die CHRISTOPH KERSTEN eraan gaf een
grote betekenis voor het Surinaamse even gckregen. Een onverdacht
getuige als de oud-Gouverneur VAN ASBECK schreef daar belangrijkt
dingen over.
Bisschop STEINBERG (p. 194) wijst crop dat deze wijze van werken
vele voordelen had: men was financieel zelfstandig ten aanzien van
Europa. men kreeg het zo nodige alledaagse contact met de mensen
en vooral deze method strekte tot algemeen-maatschappelijke opvoe-
ding van de bevolking, waaronder men werkte.
Naast het eigenlijke missionaire werk van prediking en cate-
chese en de liturgie zingen, van dopen, Avondmaal en Liefde-
maal (Agape) vieren, naast het ambachtelijk en economisch
zelfstandig maken (ook landbouwpogingen werden ondernomen),
speelde uiteraard zoals overall in missie en ending het onderwijs
een rol. En de Herrnhutters stamden uit de traditie van AMOS
COMENIUS en AUGUST HERMANN FRANCKE.
Op 9 October 1738 begonnen de eerste pogingen op onderwijs-
gebied al door twee Broeders met drie jongens die men leerde
lezen (THEMEN, p. 7 v.). In 1767 krijgt de eerste Bosneger les.
In de stad werd geen toestemming gegeven: slavenkinderen
waren uitgesloten van onderwijs. De Broeders proberen dan
maar op de Zondag en via een Liefdemaal contact te houden.
In 1793 en in 1815 worden proven genomen drie uur per week
les te geven, maar de wetten lieten het pas in 1823 toe en dan
alleen nog maar in lezen, Bijbelse geschiedenis en de ,,gods-
dienstige waarheden".
In 1840 wordt de eerste kweekschool voor plantage-onder-
wijzers uit de slaven geopend, maar de planters krijgen haar
na enige maanden alweer dicht. De Haagsche Maatschappij ter
bevordering van bet onderwijs wonder de slaven heeft veel geld
bijeen gebracht om schoolstichting te bevorderen. In 1834 is er
een school met 300 leerlingen van vrije volwassenen in de stad,
die alleen op Zondag wordt gehouden. In 1844 heft het Gouver-
nement het verbod van onderwijs aan slavenkinderen op en
negerjongens worden tot onderwijzer opgeleid. Onderwijs in
schrijven werd nog steeds voor staatsgevaarlijk gehouden en
bleef verboden tot 1857.
Nauw met de werkzaamheden van kerkelijk onderricht en
met het gewone onderwijs thing samen de velerlei vertaalarbeid
West-Indische Gids XXXIV 3
















J. M. VAN DER LINE


die de Broeders ondernamen. Zij namen de taal der slaven, het
groeiende Negerengels, ernstig, bestudeerden deze, gaven woor-
denboeken en grammatica's met grondigheid en vakmanschap
uit. Ook dit kwam de emancipatie zeer ten goede. De mens werd
in zijn eigen taal aanvaard (zie STEINBERG, p. 152). Bijbel en
Singiboekoe, catechismus en stichtelijke lectuur, tijdschriften en
Deiboekoe (almanak) enz. werden met liefde en vaart vervaar-
digd. De Broeders hebben, gelijk LUTHER in Duitsland, de taal
in Suriname voor cen belangrijk deel mede gevormd.

Deze korte en uiteraard onvolledig studied van het aandeel
dat de Moravische Broeders mochten hebben in de emancipatie
der Negerslaven in Suriname, en waarin bleek, dat emancipatie
en kerstening elkanders correlaat zijn, beeindigen wij met een
uitgebreid citaat van de vermaarde historicus TOYNBEE (p. 151
v.), die in zijn Study of history zijn gedachten en werkschema
van ,,uitdaging" en ,,antwoord" ook van toepassing laat zijn
op de Amerikaanse Neger.
,,Het heeft green zin hier uit te weiden over het schreeuwend onrecht
dat het negerras is aangedaan door de slavenhandelaren en slavenhou-
ders van onze Westerse wereld, zowel Europeanen als Amerikanen.
Wat ons hier aangaat, is, dat de Amerikaanse neger, ziende, dat de
balans in deze wereld kennelijk voortdurend en op onontkoombare
wijze in zijn nadeel doorslaat, zich tot de andere wereld gewend heeft
om troost, hetgeen ons na onze beschouwing van het Helleense parallel-
geval niet verwondert.
De neger schijnt op onze geweldige uitdaging te antwoorden met
een religious antwoord, dat tenslotte, aan het einde van de ontwikke-
ling. misschien zal kunnen vergeleken worden met het antwoord van
de Oosterlingen in de Oudheid op de uitdaging van hun Romeinse
meesters. De neger heeft geen, van zijn voorouders geirfde, eigen gods-
dienst uit Afrika meegebracht, om daarmee de harten van zijn blanke
medeburgers te winnen. Zijn primitive social erfenis was zo zwak
van structuur, dat zij, op wat brokstukken na, naar alle windstreken
is verstoven wonder de slag, die onze Westerse beschaving heeft toe-
gebracht '). Zowel geestelijk als lichamelijk kwam de neger naakt in
Amerika aan. Zijn enige oplossing was, dat hij zijn naaktheid going be-
dekken met de afgedragen kleren van hen, die hem tot slaaf hadden
gemaakt. De neger heeft zich aan de nieuwe social omgeving aange-
past door in het Christendom bepaalde oorspronkelijke bedoelingen en
waarden, waarvoor het Westerse Christendom al lange tijd geen oog
meer had, weer naar voren te halen.
Door de Evangelien met een eenvoudige en voor indrukken vat-
') Voor een andere meaning omtrent sterkte en omvang van het
medegebrachte patroon van religie en cultuur, het behoud daarvan,
en zelfs de invloed op de Westerse beschaving, zie HERSKOVITS en
VAN DER LINDE (in Gemeenschap).

















DE EMANCIPATIE EN DE MORAVISCHE BREEDERS


bare geest tegemoet te treden, ontdekte hij, dat Jezus een profeet
was, die niet in de wereld was gekomen om de machtigen op hun plaats
te handhaven, doch om de nederigen en zwakken te verheffen.
De Syrische slaven, die eens het Christendom naar Italii brachten.
volbrachten het wonder een nieuwe levende godsdienst de plants te
doen innemen van een oude, reeds gestorven godsdienst. Het is mogelijk.
dat de negerslaven, die in Amerika het Christendom aantroffen, het
nog grotere wonder tot stand zullen brengen het dode weer tot even
te wekken. Met hun kinderlijke intuitive en hun aanleg om spontane,
aesthetische uitdrukkingsvormen te vinden voor de religious gevoels-
ervaring zullen zij misschien in staat blijken te zijn, de koude grijze
as van het Christendom die hun door ons is gegeven, zozeer weer tot
gloeien te brengen, dat ook in hun hart tenslotte het goddelijk vuur
zal kunnen oplaaien. Wanneer het Christendom ooit nog een keer het
levende geloof van een stervende beschaving kan worden, dan mis-
schien op die manicr.
Wanneer dit wonder inderdand door een Amerikaanse neger-kerk
zou worden tot stand gebracht, zou dat het meest dynamische ant-
woord zijn, dat ooit door mensen op de uitdaging van een social
inboeting werd gegeven".

Het bovenstaande is stellig meer dan in de harten van de
achttiende en negentiende eeuwse zendelingen en missionarissen
kon opkomen. Vele twintigste eeuwers zullen aan deze Pinkster-
droom de handen nog vol hebben. Maar deze laatste en eigenlijke
emancipatie zou kunnen resulteren, ook uit het werken der
Breeders. En daarmede zouden de nakomelingen der West-
Afrikaanse gedeporteerden de geestelijke bevrijding kunnen be-
werken van de nakomelingen van hen in de wereld, die zich
eenmaal hun heren noemden.

LITERATUUR
waarnaar wordt verwezen.

ASBECK, W. D. H. Baron VAN: De Evangelische of Moravische Broeder-
gemeente (de Herrnhutters) in Suriname. W.I. Gids jrg. i deel r,
1919, p. 197-207.
DIJK, PIETER VAN: Nieuwe en nooit bevoorens geziene Onderwijzinge in
het Bastert Engels of Neeger Engels, zoo als hetzelve in de Hollandsze
Colonien gebruikt word. Dienstig voor alle koopluiden .... om in
korten tijd de slaaven te konnen verstaan en van dezelven verstaan
te worden. Met volkomene onderrigting, bij maniere van 't Zaamen-
spraken, hoe en op wat wijze zich ontzien en behind te maken,
zonder over te gaan tot zoodanige wreedhedens, als daar zomtijds
in het werk worden gesteld; Die volstrekt nergens anders toe konnen
dienen dan om, van goede, kwaade slaaven te maken, tot onver-
mijdelijk nadeel der Geinteresseerdens. Alles na veeljarige Beproe-
ving en Ondervinding, opgesteld en in het ligt gebracht door
Pieter van Dijk. Gedrukt bij de Erven de Wed. Jacobus van


















J. M. VAN DER LINE


Egmont, op de Reguliers Breestraat, tot Amsterdam (z. j.). Daarbij:
Het Leeven .... op een koffi-Plantagie. Aanwezig in de Lands-
bibliotheek te Paramaribo.
EEKHOF, A.: De negerpredikant Jacobus Elisa Joannes Capitein. Lichl-
stralen op den akker der wereld IV, Rotterdam, 1917. Ook in Ned.
A chief Kerkgesch. 13).
Gedenkboek ter gelegenheid van het Gouden Emancipatiefeest in Suriname
op I Juli 1913. Paramaribo, (1913).
Handboek der Evangelische Broeder Gemeente in Suriname. Paramaribo,
1948.
HANKE, LEWIs: Bartolomd de las Casas. An interpretation of his life and
writings. The Hague, 1951.
HERSKOVITS, M. J.: The myth of the negro past. New-York London,
1941.
KALS, JOANNES GUILJELMUS: Neerlands Hooft- en Wortelsonde, Het
verzuym van de Bekeringe der Heydenen, aangewescn en ten toon
gespreit door drie leer-redens ...... 1756.
KEIsLtE, C. K.: Willem Usselincx en de oprichting van de Westindische
Compagnie. W.I.Gids jrg. 3, 1921, p. 65-78.
LIIr, RUDOLF VAN: Samenleving in een grensgebied. 's-Gravenhage,
1949.
LINDE, J. M. VAN DER: De Herrnhuttcrs in Suriname. Sticusa jaar-
boek 1952, 1952, p. 157-172.
LINDE, J. M. VAN DER: De grote ontmoeting van West-Afrikaanse
religie en Christelijk geloof. Gemeenschap 2, 1952, p. 16-24.
LiUTJIEARMS, \V.: Het philadelphisch-oecumenisch streven der Herrn-
hutters in de achttiende ceuw. Zeist, 1935.
Maandblad, uitgegeven vanwege de Nederlandsche Maatschappij ter be-
vordering van de afschaffing der slavernij. 1855-1856.
RossuM, E. A. v.: Emancipation Jubilee in Surinam, Dutch Guyana.
Paramaribo, 1914.
SACK, ALBERT VON : Reize naar Surinamen, verblijf aldaar .... Haarlem,
1821.
SCHELVEN, A. A. VAN: Suriname in de 18e ecuw. W.I.Gids jrg. 4,
1922, p. 65-90.
STAHELIN, F.: Die Mission der Briidergemcine in Suriname und Berbice
im achtzehnten Jahrhundert. Herrnhut (I 1913, II 1914).
STEINBERG, H. G.: Ons Suriname. 's-Gravenhage, (1933).
THEMEN, E. A. J.: Groei van het Herrnhutter onderwijs in Suriname.
Paramaribo (z.j.).
TOYNIEE, ARNOLD J.: Een studied der Geschiedenis, 2e druk. Bussum,
1949.
Tijdschrift, uitgegeven enz. 1856-1862 (voortzetting van het Maandblad).
WITTE. in: Die Religion in Geschichte und Gegenwart, V, ed. 2, 1939,
sub voce Sklaverei und Christentum.
WOLBERS, J.: Schets van een plan tot aankoop van plantaadjes in Suri-
name, met het doel om de slaven in vrijheid te stellen en voor loon
als vrije werklieden in hun eigen onderhoud te doen voorzien. Amster-
dam, 1857.























S U M 31 A R Y

THE EMANCIPATION OF THE NEGRO-SLAVES IN SURINAM AND
THE MISSION OF THE MORAVIAN BRETHERN

The author, rector of the Moravian Theological Seminary at Para-
maribo, describes the relation and correlation of christianization and
emancipation. In Surinam, the Moravian Brethern were not the first
and not the only ones who cared for the emancipation of the West-
african negro-slaves.
During the years 1683/84 four Roman-Catholic missionaries arrived,
but up to the nineteenth century this church obtained little footing,
as the Reformed religion was prevalent.
In the eighteenth century, a Dutch Reformed pastor, JOANNES
GUILJELMUS KALS, was seemingly born before his time: he sought a
new life for all Indians and Negroes. In 1756 he published his work;
The Netherlands' capital and radical offence, the neglect of the con-
version of the heathens (in Surinam). The Labadists, a pietistic sect
in Holland possessed a plantation in Surinam, and they wished their
community life to be fruitful for elevation and evangelization of the
slaves, but they failed.
In 1735, the Moravian Brethern came to Surinam. They were asked
how they felt about slavery. They answered: We have to bring the
slaves to Christ; they should not ask for liberty for this fact, but should
accept gratefully, when it is given. They did not revolt against the
moral and social problem of slavery with books and committees -
they did more.
Somehow in opposition to their theology they saw man undivided
and cared for body and soul. They brought them the Gospel of the
living Lord, who was the slave of man so as to reconcile man with
God and to create genuine liberty through the Holy Ghost. They placed
the slaves in a family of brethern, in the community living, and gave
them freedom. They taught them handicraft and reading. They took
their language seriously, translated the Bible, hymns, and a great
many books.
By this ways and means they prepared the emancipation of 1 July
1863, and cultivated the soil in Holland for this.


- 37 -






















DE REQUESTEN VAN PATER STOPPEL EN
PREFECT WENNEKERS IN 1817 EN 1819

DOOR

fr. M. F. ABBENHUIS

Voor onze kennis van het leven der gedoopte en niet-gedoopte
slaven in de tijd van de zogenaamde voorbereiding der emancipa-
tie zijn de kerkelijke bronnen van veel meer belang dan de gouver-
nementele. Het is daarom wel merkwaardig, dat bij de meeste
Surinaamse geschiedbeschrijvingen geen gebruik werd gemaakt
van gegevens uit de katholieke werken van BossERs, KROONEN-
BURG, DAHLAUS, COVERS, en anderen.
Als de oorzaak hiervan gelegen zou zijn in de meaning, dat in de
Surinaamse geschiedenis de katholieke invloed goring geweest is,
dan moge dit artikel aantonen hoe ver misgetast werd bij, b.v.
de volgende beweringen:
,,In de laatste jaren hebben de Roomsch Catholijken zich de
godsdienstige belangen der slaven aangetrokken." (WOLBERS,
1861, p. 767)
,,Door sommige priesters wordt geen nauw toezicht op de
zedelijkheid der aan hun zorg toevertrouwden gehouden."
(WOLBERS, 1861, p. 767)
,,In den slaventijd ... was het ... den zendelingen verboden
[de slaven] kerkelijk te trouwcn." (Encycl. Ned. W. India, 1914,
p. 180)
,,Ook de R.K. Kerk begon wonder de slaven te werken....
vanaf 1848 groeide het aantal leden." (STEINBERG, p. 170, bij
VAN LIER, 1949, p. 290)
,,Sinds 1850 hadden de zendelingen het mogelijk gemaakt [voor
de slaven] om een zogenaamd verbond te sluiten." (VAN LIER,
1949, p. 290)
Het request van P. WENNEKERS, prefect van de Surinaamse
Missic, cn pastoor van Paramaribo, te samen met dat van J.
STOPPEL O.F.M., pastoor op Curacao, bewijst: le dat de R.K.
Missic zich het lot der slaven eerder dan 1850, en in zekere zin


-38-















DE REQUESTED VAN STOPPEL EN WENNEKERS IN 1817 EN 1819 39

intense dan anderen heeft aangetrokken; 2e dat de active van
deze beide personen grote gevolgen heeft gehad, ook voor het
respectabel werk van andere gemeenten; 3e dat het katholiek
kerkelijk huwelijk voor slaven w6l mogelijk was, en ook veel
vroeger dan 1850; 4e dat er bezwaarlijk sprake kan zijn van slecht
toezicht of verwaarlozing van morele tucht van de zijde van het
hoofdbestuur van de Kerk in Suriname en Nederland.
De requesten, met heel hun nasleep van officiele rapporten,
protesten en besluiten, mogen ter staving van deze vier bewe-
ringen voor zich zelf spreken.

De Duitse Franciskaanse pater J. STOPPEL kwam in Juli of
Augustus 1816 op Curavao aan. Als man van 47 jaar vormde hij
zich spoedig een zelfstandig oordeel omtrent de geestelijke toe-
stand der slaven en de middelen ter verbetering. Geen gehoor
vindend bij zijn pastor primarius, de 70-jarige pater PIROVANO
O.F.M., die al 30 jaren op Curagao was, en evenmin bij de gouver-
neur (zie DAHLAUS, p. 29, 39, 402 en 412), wendde hij zich door
middel van zijn vriend TOMAS (BossERs, p. 127; Chronica p. 100),
pastoor van de Franse kerk in Den Haag, tot zijn hogere overste
J. CRAMER, Aartspriester van Holland, Zeeland en West Fries-
land 1). (v. D. Loos, p. 245; Kath. Enc.)
Deze CRAMER was eon zeer invloedrijk person, man van hoge
cultuur, aalmoezenier aan hot hof van koning LODEWIJK NAPO-
LEON en lid van de commissie van advies voor de kerkelijke
organisatie, protonotarius apostolicus, enz. Hij nam de zaak der
slaven hoog op, interesseerde zich ook bijzonder voor de Suri-
naamse toestanden, die STOPPEL beschreef -, ,naar horen zeggen
van iemand die er anderhalf jaar gewoond heeft." CRAMER nam
vooral de aanmaning ter harte om spoedig priesters naar Suri-
name te sturen. Hij stelde, aan de hand van de brief die pastoor
TOMAS hem schreef, het request op (DAHLAUS, p. 397), en of-
schoon TOMAS had voorgesteld om het zelf te mogen aanbieden
aan GOUBAN, directeur van het op te richten ,,Bureau van de
Catholyke Eeredienst" in Den Haag (BOSSERS, p. 100), onder-

') De Katholieke Kerk van Nederland was in die dagen missiegebied,
genaamd de Hollawdsche Zending, welke werd bestuurd door Aarts-
priesters wonder de Nuntius. De Aartspriester van Holland, zetelend te
Amsterdam, was tevens verzorger der geestelijke en tijdelijke belangen
der ,Parochie van Paramaribo", zoals de Surinaamse Katholieke Missie
genoemd werd. Door hem werden de priesters voor Suriname beroepen
en uitgezonden, alsook die van Curaqao.















M. F. ABBENHUIS


tekende toch CRAMER het request (DAHLAUS, p. 399) en bood het
op 13 October 1817 den koning aan. Eerder, in Augustus al,
zond hij een dringende oproep voor Suriname aan alle geestelijken
van zijn jurisdictie.
Het initiatief van STOPPEL leidde niet alleen tot officiele
Curaqaose protesten, rapporten en besluiten, maar had ook tot
gelukkig gevolg de feitelijke bevestiging van de Surinaamse Missie,
cen Surinaams request voor de slaven, Surinaamse rapporten en
ten slotte de opbloei der Surinaamse slavenkerk allereerst
die der Evangelische Broedergemeente en daarnaast die der R.K.
Kerk.
Op Curagao werd het request van STOPPEL volkomen verwor-
pen: gedesavoueerd door zijn pastoor PIROVANO ; veroordeeld door
de Raad van Policie in een vernietigend rapport aan de gouver-
neur, en door deze aan de regering in Nederland in een korte
missieve, waarin ook de person van de inmiddels overleden
ST6PPEL veroordeeld werd (DAHLAUS, p. 401, 405 en 411).
ST6PPEL overleed te Curacao op 10 October 1818. DAHLAUS
(p. 31 en 416) toont aan dat hij feitelijk gelijk had, en niet
PIROVANO, hetgeen blijkt uit gouvernementele besluiten en
vooral ook uit de bemoeiingen van zijn opvolger Mgr. NIEWINDT,
die tot zijn dood, in 1860, street voor social en religieuze ver-
beteringen ten gunste van de slaven.

Hoewel, sinds 1828, voor de slaven van Suriname en Curacao
dezelfde officiele bepalingen golden, waren de gevolgen van ST6P-
PEL's request voor Suriname minder ongunstig dan voor Curacao.
Twee Priesters waren op 21 November 1817 te Paramaribo
aangekomen: de seculieren P. WENNEKERS en L. VAN DER HORST,
jonge mannen van 28 en 29 jaren; de eerste als Prefect en pastoor,
de tweede als kapelaan.
In het voorjaar van 1818 sprak WENNEKERS volgens een
bericht in de Godsdienstvriend (r, p. 64) reeds in een brief aan
CRAMER de wens uit ,,dat de eigenaren bewogen wierden tot
medewerking, vooral in de kwestie van het slavenhuwelijk." En
in 1819 vermeldt hetzelfde tijdschrift (2, p. 126) zijn actie voor
een request, dat zowel bet huwelijk als de separate verkoop van
moeders en kinderen zal behandelen. In een vurige opwekking
stelt de redacteur de bekende emancipator van Nederlandse
Katholieken LE SAGE TEN BROEK het recht van request voor,
en hij spoort tevens aan tot steun aan het Liefdefonds van WEN-
NEKERS, tot vrijkoop van Surinaamse slaven. LE SAGE herinnert
















DE REQUESTED VAN STOPPEL EN WENNEKERS IN 1817 EN 1819 41

daarbij aan de actie van STOPPEL, wiens woord dus als een goed
zaad een nieuwe plant opleverde: emanciperende verzameling
van Nederlandse Katholieken op het terrein der Missieactie.
Voor het vertrek van WENNEKERS had CRAMER hem ongetwij-
feld ingelicht over de Surinaamse toestanden. Het is dan ook
geen wonder dat WENNEKERS vertrouwende op de goedwillend-
heid van de koning en van de gouverneur reeds in Juli 1819
zijn request aanbood (BOSSERS, p. 129; Chronica p. 101).
BOSSERs was niet op de hoogte van het verloop en de wijze van aan-
bieding; verondersteld mag worden dat de officiile weg bewandeld
werd, zoals bij STOPPEL, nl. ondertekening en aanbieding door CRAMNIR.
Voor de tekst vermeldt hij geen brown; mogelijk heeft BossERs cen copic
nit het archief van het bisdom Haarlem gebruikt. In het archief van het
Vicariaat van Suriname is geen handschrift van ontwerp of definitive
tekst van het request voorhanden. Het is niet onmogelijk dat WENNE-
KERS' origineel wordt teruggevonden in het huisarchief van H. M. de Ko-
ningin, gelijk DAHLAUS vermeldt voor dat van STOPPEL.

Volgens de Surinaamse berichten uit de brief van STOPPEL aan
TOMAS, Juni 1817, vormen doop, huwelijk en separate verkoop
de hoofdpunten van WENNEKERS' verzoek. Hij spreekt echter
niet, zoals ST6PPEL, over de verwaarlozing van bejaarde, afge-
werkte en stervende slaven in Suriname, noch over de noodzake-
lijkheid van een nieuwslavenreglement voor Suriname en Curacao.
Hij schetst de toestand aldus: Bij Joodse en andere eigenaren 1)
wordt de vrije missionering belet wat betreft het dopen van vol-
wassenen en kinderen, het aangaan van huwelijken, het onder-

1) WENNEKERS legde de nadruk op het verzet der eigenaren. De mees-
ten woonden in Nederland, en zeer veel plantages behoorden niet aan
particulieren, maar aan Fondsen, Erven, Boedels of Huizen. Tekenend
voor de toestand is de houding van de meest vooraanstaande katholiek
in WENNEKERS' jaren 1817-1824, de heer E. v. D. BERGH. Hij was lid van
het Hof van Politie, bekleedde vele officiele ambten, was leidend lid
van de kerkraad en fervent katholiek. Maar hij was tevens Groot-
Administrateur en beheerde voor Nederlandse eigenaren round 20 plan-
tages. Persoonlijk was hij indien hij eigenaar zon zijn v66r volstrek-
te, total christianisering van de slaven, en v66r gouvernementele rege-
ling daarvan. In de practijk vreesde hij echter dat zijn bedrijfssuperieu-
ren hem de slechte gang van zaken zouden verwijten bij toelating van
priesters, te meer omdat zijns inziens het geestelijk werk maar half
uitvoerbaar zou zijn en dus meer schadelijk dan nuttig; terwiji hij terug-
schrok voor de herhaalde bemiddeling tussen priesters en plantage-
directeuren en opzichters. Het gevolg hiervan was dat hij de geestelijken
de toegang weigerde tot at zijn beheerde plantages, geen katholieke
directeuren en opzichters aannam en ook geen plantages wilde beheren
van particuliere katholieke eigenaren in Nederland.















M. F. ABBENHUIS


wijzen vooral van kinderen, het toedienen van de H.H. Sacra-
menten aan zieken en afgedwaalden. Hij wijst op de verplichte
ending en bet gebod des Heren ten aanzien van de doop, de
vrije aanneming van de godsdienst, die international, en ook
door de Nederlandse Grondwet gewaarborgd is; op het nadelig
gevolg van belemmering van vormend onderwijs, zowel voor de
slaven als voor het prestige van het Christendom.
Tot zover is het request dus een pleidooi voor godsdienstige
emancipatie. WENNEKERS begreep dat een actie voor directed
social emancipatie niet op zijn weg lag, en hij dus de vrijheid
van het geestelijk even der slaven slechts kon schaden bij af-
wijzing.
WENNEKERS wist uit cigen ervaring hoe sterk de vooroordelen
warren van personen in de kringen van regering, gouvernement en
slaveneigenaren. Van christianisering werd slechts wanorde,
verzet, arbeidsverlies, onbetrouwbaarheid en slechte zeden
verwacht. Het is dus begrijpelijk, dat bet request daarna over-
gaat in een pleidooi voor bet Evangelie: dat overeenkomstig de
overtuiging van Zijne Majesteit altijd goede orde ondergeschikt-
heid, werkzaamheid, eerlijkheid, oprechtheid en goede zeden zou
uitwerken, terwijl de slechte verwachtingen veeleer aan verwaar-
lozing van onderwijs, hartstochten en afgoderij te wijten zijn,
zodat just mede omwille van bet belang van de kolonie en van de
eigenaren een gunstige beschikking van Zijne Majesteit verwacht
wordt. Niet de minste schade zal door de doop worden toege-
bracht. Het onderwijs zal buiten arbeidstijd gegeven worden en
bij voorkeur aan kinderen die nog niet tot arbeiden geschikt zijn.
Het huwelijk is bij ondervinding voordelig.
Dus vraagt hij: le minstens bet kerkelijk huwelijk; 2e een ver-
bod, zo niet van separate verkoop dan toch van zodanige schei-
ding, dat zij, die met medeweten van de eigenaar kerkelijk ge-
trouwd zijn, niet meer tot elkaar zouden kunnen komen; 3e het
open van Creolen (d.i. van in het land geboren slavenkinderen)
en van bejaarden.
En in het slot wijst hij dan nogmaals op het tijdelijk en ook
ccuwig voordeel voor de planters, op de gebedsvoorspraak van
de nieuwe Christenen, en op het goedgunstig advies van de gou-
verneur, zodat hij zich verzekerd acht, dat ook Zijne Majesteit
ccn gunstige beschikking wenselijk oordeelt.
BossERs heeft geen kennis gehad van de ambtelijke gevolgen van dit
request. Eerst in 1924 publiceerde DAHLAUS (p. 400) de titels van missie-
ven en rapporten, terwiji pater C. VERMEULEN C.ss.R. mij de teksten
















DE REQUESTED VAN STOPPEL EN WENNEKERS IN 1817 EN 1819 43

toezond van de Surinaamse commissie en van de gouverneur van Surina-
me, welke bij DAHLtA's wel vermeld maar niet gepubliceerd warren. Vol-
gens DAHLA'S werden beide requested in ieder land eerst behandeld door
een commissie uit de Raad van Policie, daarna in een rapport van beider
gouverneurs, en daarna gezamenlijk in Nederland door de Commissie
voor de Zaken der Protestantse Kerken in Nederl. Oost en West Indii to
's-Gravenhage. Zowel in de West als in Nederland waren de rapporten
der Commissies antwoorden op vragen door de Minister gesteld.
De rapporten van Curaqao blijven hier buiten bespreking,

In Suriname legde de gouverneur de vragen van de Minister
van Onderwijs, Nationale Nijverhcid on Kunsten voor aan de
leden van het Hof van Policie: J. BRUYNING, H. C. P'ERRET
GENTIL en Dominee H. UDEN MASMAN. Deze antwoordden op
31 January 1820 in ecn stuk van 7 bladzijden druks. Zij verwier-
pen het burgerlijk huwelijk omdat: eI de slaaf geen burgerlijk
person is; 2e de slaven daardoor onafhankelijk zouden worden,
daar hun dan de vrijheid verleend werd contracted to sluiten of te
verbrcken (m.a.w. het verlenen van het recht op een burgerlijk
huwelijk zou een vollcdige emancipatie betokenen); 3e zij zich
daardoor boven hun stand zouden vcrheffen, handelend in strijd
met de order in ecn slavenmaatschappij; 4c zij zeer veranderlijk en
wispelturig zijn in de voldoening hunncr gcslachtsdrift, waardoor
in plaats van standvastigheid veeleer gedurige ontbinding en
verwarring ontstaan zou; 5e het gezag \an de meester er onder
zou lijden; 6c het een vraag is hoe ecn slaaf voor ecn gezin en
voor de opvoeding van kinderen zou kunnen zorgen; 7e het even-
eens een vraag is hoe en met welke formaliteiten het huwelijk
gesanctioneerd zou moeten worden, en om welke redenen gedis-
solveerd.
Het grote verschil tussen het request van STOPPEL en dat van WEN-
NEKERS is, dat de eerste person op het gratis en gemakkelijk te slui-
ten burgerlijk en kerkelijk huwelijk aandrong, terwijl de tweede alleen
om het kerkelijk huwelijk vroeg.
De Surinaamse Commissie verklaarde nog ernstiger bezwaren te
hebben tegen het kerkelijk dan tegen het burgerlijk huwelijk: De slaven
zullen nooit af te brengen zijn van hun bijgelovige en afgodische denk-
beelden; van het Opperwezen en zijn dienst heeft het gros slechts een
zeer duister en verward begrip; van het heilzaam en verbindend gezag
van het huwelijk hebben zij geen denkbeeld hoe zullen zij een plicht
betrachten welke zij niet kennen ? en bovendien is het kerkelijk
huwelijk moeilijk uit te voeren en onraadzaam bij de tegenwoordige
toestand van de kolonie. Wat de separate verkoop van man en vrouw
met hun nog niet voor de arbeid geschikte kinderen betreft, is de com-
missie van oordeel dat er niets te wensen valt ten aanzien van de verkoop
van moeders met kinderen, want dezen mogen alleen voor de vrijdom
separaat verkocht worden. Maar een verbod om man en vrouw geschei-
















M. F. ABBENHUIS


den te verkopen, zou tot nadeel van de meesters strekken, terwiji het
beoogde doel van huwelijkseenheid toch niet bereikt zou worden, omdat
de Negers hun verbintenis doen afhangen van hun drift, die zo wispel-
turig is, dat zij doorgaans twee, drie, ja soms meerdere vrouwen hebben.
De weinige voorbeelden van een goed huwelijk wonder hen kunnen niet tot
regel strekken; daarom kunnen de belangen van de meesters ook niet
opgeofferd worden aan de verplichting om dergelijke los verbonden man-
nen en vrouwen te samen te kopen of te verkopen.
Hierna gaan de rapporteurs over tot een ongevraagd advies
aan de gouverneur persoonlijk. (I) Zij dringen aan op gouverne-
mentele aanmoediging tot het burgerlijk huwelijk wonder ,,vrije
lieden en zogenaamde Couleurlingen",wijzend op het belang
ervan voor de maatschappij, en voor de vele verlaten kinderen;
wijzend ook op het slechte voorbeeld door de ouders aan hun
kinderen gegeven vervolgens ook wijzend op het komend ge-
vaar van een hogere stand van kleurlingen, levend zonder hu-
welijksband. (2) De Commissie stelt een huns inziens meer prac-
tische bevordering van beschaving en zedelijkheid wonder slaven
voor, nl. door vestiging van Europese eigenaars in de kolonie,
ter better toezicht op onmatige, ontuchtige, slordige of wrede
plantagedirecteuren; ook zal een zedelijk voorbeeld van blanken
en vrije kleurlingen, meer strekken tot verbetering. (3) Zij drin-
gen ook aan op de ondersteuning en aanmoediging van de ijverige
onvermoeide, vruchtbare, still arbeid ,,van de Brave Zendelings-
brocderen der Moravische Broeder Uniteit", die als werkzame en
nuttige mensen de hoogste lof verdienen, daar zij de Negerslaaf
niet alleen tot godvruchtige Christen, maar ook tot een ijverig
en zedelijk means, en tot een werkzaam en nuttig lid der maatschap-
pij vormen.

Op dit rapport volgde een begeleidende opmerking aan de
minister, waarbij gouverneur VAILLANT, anders dan zijn college
te Curacao, het request gedeeltelijk steunde.
BOSSERs doet het in zijn geschriften voorkomen alsof de gouverneur
bet volkomen eens was met HWENNEKERS, maar in feite acht VAILLANT
slechts het kerkelijk huwelijk gewenst, en dan nog alleen voor stadssla-
ven, terwijl hij ook geen verbod wenst van separate verkoop. Zijn steun is
dus zeer miniem, want hij vervalt in dezelfde tegenspraak als de com-
missie; beiden achten een christelijk leven mogelijk zonder huwelijks-
band voor samenlevenden.
VAILLANT oordeelt dat een kerkelijk huwelijk voor plantageslaven,
alhoewel gewenst, toch ondoenlijk is vanwege de verre afstanden, de
slechte verkeersverbindingen, het gebrekkig onderwijs, en omwille
van de aanleiding tot werkverzuim. Veel slaven, zo zegt hij, zijn Christen.
In Paramaribo bestaan de dagelijks toenemende Moravische en R. Ka-
tholieke gemeenten merendeels uit slaven en vrije kleurlingen. Ook

















DE REQUESTED VAN STOPPEL EN WENNEKERS IN 1817 EN 1819 45

worden in de Hervormde Gemeente bij iedere Avondmaalstijd slaven
aangenomen. Deze stadsslaven staan altijd ter beschikking van de
eigenaar, ook al zouden de echtgenoten bij elkaar wonen. Voor hen zouu
het gouvernement wel kerkelijk formulieren, plechtigheden en toespra-
ken kunnen toestaan, mits de eigenaar schriftelijk bewijs van toelating
tot het huwelijk aan de geestelijke heeft overlegd.
Het antwoord en advies van VAILLANT handelt daarna nog over bett
beschaven van plantageslaven door blanken. Het zou goed zijn indien
ook dit gedeelte, tegelijk met de volledige teksten van alle andere rap-
porten, gepubliceerd werd, ten behoeve van een naunwkeurige studio
van deze Surinaamse period: vooral bet laatste rapport, na het advises
van VAILLANT, nl. dat van de Commissic voor de Zaken der Protestantse
Kerken in Nederlands Cost en West Indie te 's-Gravenhage, mort
meer bekend worden. Dit verscheen cerst vier jaren na Sror6itv'is
request (drie jaren na zijn dood) on twee jaren na dat van \W NNE:K.,I:,
op 22 Mei 1821.

Het slotrapport der Commissie voor de Zaken der Protestantse
Kerken werd gericht aan de Staatsraad, Directeur Gencraal voor
de Zaken der Hervormde Kerk. DAHLAUS (p. 415) vat het aldus
same: (1) De klachten van de overleden pastoor van CuraCao,
J. ST6PPEL, ondersteund door de pastoor van Suriname, behoeven
geen gedeelte onzer overweging uit te maken. (2) De Katholicke
priesters schijnen ijveriger, harder te werken, en meer personnel
te hebben. Daarom wordt aangeraden om de vervallen Protes-
tantse Zending te steunen door alle faciliteiten. (3) Het huwelijk
der slaven is onmogelijk wegens hun wulpse hartstochten en om
de eigendomsrechten der meesters niet te schaden.

Over het resultaat van al die rapporten, uiteindelijk ook van de reques-
ten, worden door DAHLAUS en BOSSERS geen officiEle berichten vermeld.
Op Curaaao bleef het huwelijk in elk opzicht officieel verboden.
Officieus schijnt er zo iets als een verlof bestaan te hebben om in
stilte, of in het particuliere, bij wijze van onofficieel kerkelijk getuige te
trouwen. Mgr. NIEWINDT schrijft echter in 1828, 1834 en 1848 nog om
verlof tot officieel kerkelijk huwelijk. Van het bestaan in Suriname
van iets als de Curavaose ,,matrimonia clandestine valida", waardoor
op dit eiland veel slaven in staat gesteld werden met vrije vrouwen te
huwen (het omgekeerde kwam ook voor), is uit de Surinaamse missieli-
teratuur en haar bronnen niets gebleken.
Voor wat Suriname betreft besluit BOSSERS (Chron. p. 102) de tekst
van het request met deze woorden: ,,Dit verzoekschrift, ofschoon door
den gouverneur ondersteund, bekwam geen gunstige beschikking. Van de
zijde des bestuurs werd niets anders gedaan om in de rechtmatige
bezwaren van den gouverneur en den pastoor te voorzien, dan dat het
kerkelijk huwelijk, afgescheiden van het burgerlijk niet meer verboden
werd." In zijn, voor BOSSERs uitgegeven Behnopte geschiedenis, heeft
WULFINGH (p. 131) alleen vermeld dat het kerkelijk huwelijk werd
toegestaan. Meer kon de Prefect niet verkrijgen. Of het bestuur nu

















M. F. ABBENHUIS


de regering in Den Haag is, of het gouvernement te Paramaribo, en uit
welke bron dit geput is, blijkt nergens, terwijl er ook in het archief van
hot Vicariaat te Paramaribo geen stuk van bestaat. Het schijnt dus een
oogluikend toegestane practijk geweest te zijn.
AMen kan nu echter terecht vragen of alles dan niet bij het oude
was gebleven, en of STOPPEL, en vooral WENNEKERS dan niet op
de hoogte waren van deze oogluikend toegestane practijken.
Immers, in 1782 warren er al kerkelijk getrouwde Herrnhuttcr
stadsslaven, en in 1833 was er sprake van cen getrouwde, sepa-
raat verkochte Coronieslaaf (STEINBERG, p. 89 en 92). Het kerke-
lijk huwelijk was dus eerder toegestaan dan het jaar 1850, toen
bij de Evangelische Broedergemeente officieel het zogenaamd
Verbond werd ingevoerd, dat al veel eerder oogluikend in zwang
was 1).
Mijns inziens hebben de requesten van beide priesters echter
wel dcgclijk belangrijke gevolgen gehad. Door al de rapporten en
aanmaningen tot hernieuwde Protestantse Zending zijn zij aan-
leiding geweest tot oprichting van de Maatschappij tot bevordc-
ring van het godsdienstig onderwijs wonder slavenbevolking, te
Paramaribo in 1828, en in Den Haag in 1829, waarna de grote
opbloei, althans de snelle groei van het aantal leden der slaven-
kerk begint.
Het waren vooral leden van de Loge, die het initiatief tot de oprichting
van deze Surinaamse (in Nederland genoemd Haagse) Maatschappij
namen.
De stoot der beide requesten werkte overigens op het terrein van het
huwelijk slechts langzaam door. De commissies zagen duidelijk de
verbondenheid van geloof, godsdienst, Evangelie met vrijheid en eman-
cipatie; maar onduidelijk bleef voor hen, dat er zonder huwelijk geen
geloofsleven kon bestaan voor de samenlevenden, dus geen waar Chris-
tendom. Toch wilden zij Christendom. De noodzakelijkheid van een
emancipatie deed hen echter het huwelijk afwijzen en daarmede zijn
zij oorzaak geweest van langdurige inwendige moeilijkheden voor de
kerkelijke gemeenten, van een schijnchristendom, en van een al te
gemakkelijk gemaakte overgang tot het doopsel.
Behoud van de slavernij stond voorop in een door de tijdsomstandig-
heden en verarming beknelde kolonie. Dit is, tegelijk met de vrijzinnige
geest der Loge, waarvan vele notabelen lid waren, een belangrijke
oorzaak van de belemmering der christianisering. Maar het zou historisch
onjuist zijn, en daardoor onrechtvaardig, om naast deze twee belangrijke
') Uit SCHNEIDER'S werk, Foto, kan men afleiden, dat voor de Evange-
lische Broedergemeente het onderscheid tussen kerkelijk huwelijk en
verbond gelegen was in het al of niet gebruik maken van kerkelijk
ceremonieel. De Katholieke Kerk kende geen verbond, omdat de trouw-
beloften, uitgesproken voor een priester, zonder ceremonieel en buiten
het kerkgebouw, toch als wettig kerkelijk huwelijk golden.

















DE REQUESTED VAN STOPPED. EN 'WENNEKERS IN 1817 EN 1819 47

oorzaken, de hoofdfactor uit het oog te verliezen, nl. de Afrikaanse
landbouwerscultuur van matriarchaat en avunculaat, waarin de Nezer-
slaven geestelijk leefden. Volgens deze geesteshouding, nog versterkt door
de Surinaamse omstandigheden, kende de Afrikaanse bevolking in
Suriname geen Europees burgerlijk en ook green algemeen Christelijk
huwelijk. Twee levenshoudingen botsten in Suriname tegen elkaar,
en dat nog wel in de nmeest ongunstige oinstandigheden.
De economische of social argumenten van de rapporteurs der 'tu-
ragaose, Surinaamse en Nederlandse commissies waren dan ook vanuit
het standpunt der slavernij gegrond; de morele echter niet. All'en
waar zij spreken van afgodische denkbeelden raakten zij zijdelings tie
kern van de kwestie. Zijdelings, want de Neger erkende eigentijk wel
een oppermachtig Opperwezen, maar de conclusies omtrent zijn dienlst
waren anders dan de Christelijke. Verder is het heden toch wel cen er-
kende waarheid, dat men niet, zoals deze rapporten doen, aan het neger-
ras dat sexueel immorele karakter mag ,,aanwrijven" dat destijdls
traditioneel opgeld deed, en tegenwoordig ook nog wel doet. D)ze
mening was gebaseerd op een, quasi exegetische, dwaling uit de tijd
tier koloniale slavernij, toen zelfs dte Bijbel werd aangegrepen om de
zogenaamde kinderen van Chain te doemen tot minderwaardige mensen,
alleen bested voor slavernij.
STOPPEL, WENNEKERS, in hun requesten, en later TANK, in zijn open-
bare brief, stonden op een hechtere ground van waarheid dan de rappor-
teurs. Hiermede is echter niet beweerd, dat zij als nicuwkomers direct
de cultureel anthropologische moeilijkheden hebben ingezien, die door
godsdienst-vrijheid of social vrijheid niet konden worden weggenomen.
Zeker hebben zij niet voorzien, dat de Kerk ook na de slavernij nu reeds
een eeuw lang met deze moeilijkheden worstelt en al strijdende ermede
moet opgroeien. Onze gegevens over huidige vormen van samenleving
zouden hen zeker verbazen, en de nog vrijwel onbestudeerde problemen
op dit terrein nog meer. Naast ongepubliceerde rapporten of studies in
kerkelijke archieven is dit terrein slechts even betreden door STEINBERG
(p. 170 en 211), HERSKOVITS (p. 16 e.v.), FERRIER (p. 63 e.v.) en VAN
LIER. De uitvoerigste beschouwing hierover leverde SCHNEIDER (p. 171
e.v., 199-250). Hij behandelt een tiental factoren van historische,
sociaal-economische en psychologische aard als oorzaken, maar de
matriarchaatsfactor wordt door hem niet genoemd, zelfs niet bij de
Bosnegers. In Het Apostolisch Vicariaat (p. 14 e.v.) en in De Katholiek
(14 en 21 Sept. 1952) most dan ook erkend worden dat deze kwestie
nog wacht op een nauwkeurige bestudering, welke echter niet zo ge-
makkelijk is als men misschien zou menen.
Wanneer de requesten van de beide priesters royaal en wel-
willend behandeld waren zouden enkele der genoemde moei-
lijkheden thans steUig niet meer in zo sterke mate overheersen.
Want dan was er vati het begin af geen halfslachtig Christendom
gepresenteerd. Nu werd te plotseling de regering en de meesters
gewezen op het onverbrekelijk verbonden zijn van geloof, gods-
dienst en Evangelie met vrijheid en emancipatie. Wilde men Chris-
tendom dan was vrijheid noodzakelijk. Deze dreiging van een
















M. F. ABBENHUIS


abrupte emancipatie is de verklaring van de total afwijzende
houding in de rapporten, en het lijkt dan ook geen wonder, dat
zelfs het Koninklijk Besluit van 1832 waarbij toelating van
zendelingen op plantages, van godsdienstig en ander onderwijs
aan slavenkinderen verplicht werd niet te vinden is in de
Guvernementsbladen van Suriname. De zekerheid, dat de slaver-
nij nog niet werd afgeschaft, werd voor de meesters een prikkel
te meer om zelfs het aangeboden halfslachtige Christendom nog
zoveel mogelijk te belemmeren. Ook toen konden wreedheden
nog ongestraft worden bedreven en separate verkoop was, hoewel
ogenschijnlijk volgens de wet verboden, tot in 1861 in feite
toegestaan (STEINBERG, p. 91 en 95). Slechts 66n gunstige om-
standigheid was er voor de christianisering, waarop pas in
1856 bij Surinaamse gouvernementele verordening werd aange-
drongen (Gouvernementsbladen, 30 Aug. 1856), namelijk het
absolutistisch regiem der Regeringsreglementen, waarbij aan de
gouverneur de beslissing in handen werd gegeven. Want als het
weldadig werk van zendelingen en priesters alleen van de slaven-
eigenaars en van hun vertegenwoordigers in het Hof van Policie
of Raden had moeten afhangen, dan zou de Kerk zich misschien
pas in 1863 hebben kunnen vestigen.


BRONNEN
ABBENHUIS, fr. M. F.: Het Apostolisch Vicariaat van Suriname. Ko-
loniaal Missietijdschrift, Uitgave v.d. Indische Missievereniging,
1934-1938.
ABBENHUls, fr. M. F.: I-et Apostolisch Vicariaat van Suriname. Para-
maribo, 1942.
ABBENHUIS, fr. M. F.: Honderd jaar Vicariaat 1852-1952. De Katholiek,
Zondagsblad voor het Vicariaat van Suriname, Jubileumnummer,
50. Sept. 1952, 38 p. 2-4, 3 portretten (onderschrift le afb. moet
zijn: Mgr J. Grooff, Apost. Visitator van Suriname).
BossERS C. ss. R., A.: Chronica missions Surinamensis, 1683-1884.
Manuscript, Pastorie Gravenstraat, Paramaribo, 361 pp. folio.
Bossvius C.ss. I?., A.: Beknopte geschiedenis der Katholieke Missie in
Suriname. Bewerking der Chronica door K. WULFINGH C.ss. R.,
Gulpen, 1884.
DAHLAUS O.P., S. J. M.: Een levensschets. Mgr. M. J. Niewindt. 1924.
Encyclopaedia van Nederlandsch West-Indie. 's-Gravenhage, 1914-1917.
FERRIER, J. H. E.: De Surinaamse samenleving als social paedagogische
opgave. 's-Gravenhage, 1950.
Godsdienstvriend, De, Tijdschrift voor Roomsch Calholyken. Amsterdam,
1818-1869.

















DE REQUESTED VAN STOPPEL EN WENNEKERS IN 1817 EN 1819 49

Gouivernementsbladen van de Kolonie Suriname. i816-1866. H. Nygh,
Rotterdam, 1856 e.v.
HERSKOVITS, M. J. & HERSKOVITS, F. S.: Suriname Folk-lore. New
York. 1936.
Katholieke Encyclopaedie, De, Amsterdam, 1948 e.a.
LIER, RUDOLF VAN: Samenleving in een grensgebied. 's-Gravenhage,
1949.
I.IER, RUDOLF VAN: Ie social wetenschappen van de Neger in Ame-
rika. Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenhunde, Jubileumnum-
mer, 1951.
Loos, J. C. VAN DER: Vaderlandse Kerkgeschiedenis. Deel IV. Amster-
dam, 1950.
SCHNEIDER, H. G.: Foto. Nymegen, 1893.
STAEHELIN, Ep. Un. fr., F.: Die Mission der Briidergemeine in Surina-
me und Berbice im achtlehnten Jahrhundert. Herrnhut (I 1913.
II 1914).
STEINBERG, H. S.: Ons Suriname. 's-Gravenhage (1935?).
\'OLBERS, J.: Geschiedenis van Suriname. Amsterdam, 1861.



S U 1M A R Y

THE PETITIONS OF FATHER STOPPEL AND PREFECT WENNEKERS
IN 1816 AND 1817

The study of ecclesiastical sources concerning the petitions of J.
STOPPEL O.F.M. and Prefect P. WENNEKERS, in favour of the christi-
anizing of Slaves, gives a better historical insight into the period when
emancipation was still in its preparatory stage.

J. STOPPEL addressed a petition in spite of the disapproval of his
pastor primarius PIROVANO and of the opposition and threat of suspen-
sion by the Governor of Curagao. His petition was presented by J.
CRAMER, the chief priest of Holland, Zealand and West-Friesland. to
KING WILLIAM I. The immediate result was the renewed settlement of
the Roman Catholic Mission in Surinam. In Curagao the petition was in
its whole rejected. That STOPPEL was fundamentally right, however,
appeared from a similar action of Mgr. J. NIEWINDT from 1824 till
1860 in favour of the slaves.

In 1818 Prefect P. WENNEKERS started publishing reports from
Surinam in the Dutch Roman Catholic monthly De Godsdienstvriend
(The Friend of Religion). In these reports the Dutch Catholics were
urged to a united action in favour of the Mission and the slaves.
WENNEKERS' request for education, baptism, marriage and a free
married-life through the prohibition of the separate sale of members of
one family was based on international and national statutory rights
of the free exercise of religion, which rights were violated in every
respect by slave-owners in Surinam.
In support of his argument he pointed out the benefit of religion
for a well-ordered industrious slave-population. As a consequence of
West-Indische Gids XXXIV 4


















50 DE REQUESTED VAN STOPPEL EN WENNEKERSIN 1817 EN 1819

these two petitions the Minister issued a questionnaire which was submit-
ted by the Governors of Curaqao and Suriname to a committee composed
of the members of the Court of Police and a clergyman.
Both committees rejected the idea of civil and especially religious
marriage as well as the implicit prohibition of separate sale of members
of one family. Their reasons wereof a juridical, economic and psycholog-
ical nature. They were of opinion that allowing slaves to marry would
practically be emancipation.
The Surinam Committee thought it impossible to instil in the minds
of the negroes the notion of a Supreme Being, on account ef their
idolatrous conceptions and lascivious nature.
At the same time, however, they urgently advised to christianize the
slaves through the medium of the Moravian Church and urged the mar-
riage of free negroes and coloured people, large groups of whom threat-
ened to develop into a community of unmarried people.
Both Governors added their recommendations to the answers of the
respective committees. KIKKERT in Curacao fully endorsed them;
VAILLANT in Surinam differed from them in that he thought a religious
marriage for town-slaves desirable.
The West Indian petitions, reports and recommendations were then
summarised in a questionnaire, which was submitted by the ,,Staatsraad",
Director of the Affairs of the Protestant Churches, to the Committee
charged with the management of the Affairs of the Protestant Churches
of the Dutch East and West Indies at The Hague.
This Committee replied that the complaints of the priests did not
deserve any attention; that marriage between slaves was absolutely
impossible on sexual-psychological and juridical grounds and that the
Protestant Mission (which was in a state of decline) should be supported
against the competition of the Roman Catholic Mission.
It is understandable that neither petition had any immediate and
positive official result. Indirectly, however, they had. For, the existing
custom, dating from the 18th century, of semi-official connivance at
,,silent" or clandestine religious marriage was allowed to continue;
from that moment the Protestant Mission was greatly promoted and
consequently developed in a marked and rapid manner.
The counter-recommendations contained in the reports, and the offi-
cial prohibition emanating from a spirit of materialistic latitudinarian
(watered-down or half-hearted) Christianity, greatly hampered reli-
gious life. The fact, however, that after a period of nearly a century of
emancipation married life is still far from christian, and the number of
illegitimate children of baptised persons still very large, indicates that
still another factor has been at work besides those mentioned in the
reports of the slave-period.
It is of no small importance to Church, State and Science that this
matter, which so far has been greatly neglected, should be thoroughly
studied.






















DE STATUS VAN PIEKIE-NJAN
DOOR
PH. A. SAMSON
Bij Publicatie van 10 Juli 1829, Gouvernementsblad No. o0,
werden door Gouverneur CANTZ'LAAR 1) bepalingen afgekondigd
ten aanzien van slaven, die geen meester hebben.
Artikel 1 van deze, zowel in het Nederlands als in het Neger-
Engels gestelde publicatie, schreef voor dat ,,alle zoodanige
Slaven en Slavinnen te Suriname, die geenen Meester hebbende,
evenwel geene Brieven van Vrijdom verkregen hebben en ten
Kantore van de Registratie der Slaven niet bekend staan, on-
verschillig uit welke oorzaak zulks is ontstaan, hetzij dat zij
zich hebben vrijgekocht, door hunnen Meester aan zich zelve
overgelaten zijn of anderszins", v66r 31 December 1829 moesten
worden geregistreerd.
Indien deze registratie werd verzuimd, vervielen de slaven,
die geen Meester hadden, aan den Lande.
De slaven, die geen Meester hadden, waren bekend wonder de
naam piekie-njan, hetgeen betekent: voedsel opscharrelende.
Over de rechtstoestand van zulke slaven is niet veel bekend.
Op 23 Juli 1845 wees het Hof van Justitie in Suriname een
vonnis, waarin over de staat van slaven, die geen meester hadden,
een beslissing werd genomen. Van dit vonnis werd hoger beroep
ingesteld op de Hooge Raad der Nederlanden en op 7 Mei 1847
werd in deze zaak, die door de redactie van het Weekblad van
het Recht een zonderling, maar hoogst belangrijk rechtsgeding
werd genoemd, arrest gewezen.
Hieronder volgen de feiten.
Mejuffrouw C. S. BAUMGARTNER had bij een testament, op
17 Juni 1821 in Suriname gepasseerd en in 1822 met de dood
bekrachtigd, het volgende bepaald:
,,Ik legateer, make en bespreke aan mijne neger-slavinnen
CECILIA en CHARLOTTA de vrijheid, welke bekend is in deze
1) PAULUS RUDOLF CANTZ'LAAR was Gouverneur-Generaal van 20
Mei 1828 tot 15 December 1831; hij overleed te Paramaribo.


- 51 -















PH. A. SAMSON


kolonie wonder den naam PIEKIE-NJAN en welke aan haar zal
worden gegeven, namelijk aan CECILIA dadelijk na mijn afster-
ven, en aan CHARLOTTA na overlijden mijner moeder, en ingevalle
van dezer vooroverlijden, dadelijk na mijn overlijden, met dien
verstande, dat ingevalle zij in staat zullen zijn of komen, de
kosten van het obtineren van brieven van vrijdom en manu-
missie op te brengen en te fourneren, zoodanige brieven door
mijn executeur aan den Hove van Politie en Criminele Justitie
zullen worden verzocht, doch niet anders dan wanneer zij res-
pectievelijk daartoe de noodige kosten dragen en voldoen".
Tot executeur van de nalatenschap van mejuffrouw BAUM-
GARTNER werd benoemd M. I. ROBLES.
In 1845 werd door de slavin CECILIA, aan wie kosteloos een
praktizijn was toegevoegd, een process tegen genoemde executeur
gevoerd.
De eiseresse stelde dat door de executeur aan haar green kennis
was gegeven van het testament van mej. BAUMGARTNER en dat,
doordat zij onbekend was met de voorwaarden waaronder zij
de vrijheid had kunnen bekomen, zij die executeur als slaaf
was blijven dienen.
CECILIA had respectievelijk op 13 Januari 1825 en 25 October
1827 een zoon en dochter ter wereld gebracht; deze kinderen
waren door de boedel Baumgartner als slaven beschouwd en
behandeld en de zoon KAREL was aan een stiefzoon van de
executeur J. NUNES, verkocht. Door een toeval werd CECILIA
bekend met de testamentaire beschikking van haar meesteres
en zij vorderde van executeur en pleegzoon, haar zoon terug,
met alle vruchten en baten tot de overgifte toe.
Gedaagden stelden zich op het standpunt dat CECILIA en
haar zoon gedurende de staat van piekie-njan slaven bleven.
Bij vonnis van het Hof van Justitie dd. 23 Juli 1845 werd
de vordering ontzegd.
Het Hof was van oordeel dat de beslissing afhankelijk was
van de beantwoording van de vraag of de moeder recht had op
de zoon, die zij in de staat van piekie-njan ter wereld had ge-
bracht. Deze vraag werd ontkennend beantwoord. Het Hof over-
woog dat de staat van piekie-njan geen wettig erkende staat
is, maar een ingeslopen misbruik of een fictieve manumissie,
waardoor de tot de wettige vrijlating voorgeschreven formali-
teiten ontdoken werden. Tijdens de geboorte van haar zoon ver-
keerde CECILIA in die niet-wettige staat en bezat dus de vrijdom















DE STATUS VAN PIEKIE-NJAN


niet, maar bleef slavin van de erfgenamen van haar meesteres.
Aangezien al wat uit een slavin werd geboren, aan de meester
toebehoort, most dus de uit CECILIA geboren zoon KAREL als
een slaaf worden aangemerkt.
Uit de voor het Hof gewisselde stukken kan worden afgeleid
dat in 1836 de boedel Baumgartner voor CECILIA brieven van
manumissie had verkregen en de kosten daarvan door een zekere
J. HAZENBROEK waren terugbetaald.

De praktizijn van CECILIA nam met het vonnis van het Hof
geen genoegen en going in appMl bij de Hooge Raad der Neder-
landen. Twee bekende advocate verdedigden de belangen van
partijen; voor appelante kwam op Mr WINTGENS, voor de tegen-
partij Mr VAN GIGCH.
De pleidooien van de advocate zijn in het Weekblad van het
Recht van 31 Mei 1847 opgenomen.
Mr WINTGENS deelde mede dat CECILIA, toen zij in 1836
vernam dat zij sedert 1822 ten onrechte in slavernij had ver-
keerd, een aanklacht bij de Procureur-Generaal tegen de execu-
teur van de boedel Baumgartner indiende, doch deze klacht
bleef onvervolgd; een bewijs dat arme, verongelijkte negers niets
konden uitrichten tegenover de ,,aristocratie de la peau". Uit
zijn pleidooi blijkt dat men in Suriname, wanneer men een
slaaf de vrijheid wilde schenken, om het recht van f 300 tot
f 500 dat voor de brieven van manumissie most worden be-
taald te ontduiken, de slaaf aan zich zelven verkocht of hem
het recht van piekie-njan toekende. Had men de gelegateerde
vrijheid niet verzwegen, dan zou CECILIA gebruik gemaakt kun-
nen hebben van het in 1829 aan slaven zonder meester toe-
gekende recht om zich te laten registreren.
Mr VAN GIGCH zeide in het feitelijk gedeelte van zijn pleidooi
dat hij voorzien had dat men in deze zaak zou trachten een
aandoenlijk toneel te schetsen; hij wees er op dat het in Suriname
vaak veel better voor een slaaf was, om een zachtzinnige meester
toe te behoren en tegen arbeid van het nodige te worden voor-
zien, dan quasie in het genot van de vrijheid, zonder enig middel
van bestaan, rond te zwerven wonder leading van een vadsige,
zedeloze moeder, die zelve niet in haar behoeften kan voorzien.
De Hooge Raad gaf een zeer gemotiveerde beslissing en over-
woog dat ter beslissing van het geschil most worden vastge-
steld in welke staat CECILIA door de making der vrijheid bekend
wonder de naam van piekie-njan is gebracht, en de vraag moet

















PH. A. SAMSON


worden beantwoord of uit kracht van de erfstelling de boedel
Baumgartner eigenaar werd van de slavin en tengevolge daarvan
van haar zoon. Een bevestigende beantwoording van deze vraag
zou volgens het Hoge College in strijd zijn met de woorden
van de beschikking; bovendien moet de staat van piekie-njan
beschouwd worden als een ontslag uit het bestaande meester-
schap en het stellen op vrije voeten, zodat deze personen volgens
artikel 1 van de Publicatie van 10 Juli 1829 slaven zonder mees-
ters worden. Door de beschikking was de slavin gekomen in een
toestand dat zij haar eigen meesteresse werd en voor zich zelve
de kost kon verdienen, daar zij anders nooit de middelen zou
kunnen bekomen, om brieven van manumissie te vragen.
Uit deze beslissing volgt, dat de boedel evenmin aanspraak
kon maken op kinderen, die door CECILIA in de staat van piekie-
njan waren ter wereld gebracht.
Het vonnis van het Hof van Justitie werd vernietigd en de
executeur werd veroordeeld om ,,zijn handen te trekken en te
houden" van KAREL en aan CECILIA te restitueren alle vruchten,
baten en profijten van de slaaf genoten en de kosten van het geding.

Het gevoerde process is merkwaardig, omdat het ons een kijk
geeft op de toestanden die v66r de Emancipatie der slaven in
Suriname heersten en de misbruiken die uit het houden van
slaven ontstonden.
SUMMARY
,,THE STATUS OF PIEKIE-NJAN"
In Suriname there existed, in the first half of the 19th century, a
class of slaves, male and female, who did not belong to anyone and
yet were not set free bij letters of manumission. They had nobody
to look after them and so they had to provide for themselves, had
to find their own food. The characteristic name, in Negro-english, for
these people was piekie-njan (piekie = to pick, to pick up, to hunt
up; njan = to eat, food).
As early as the year 1829 the Suriname government published an
ordinance decreeing that all such persons, whose names did not appear
in the slave registers, ought to be registered before December 31, 1829;
if omitted they would become government property.
A will of the year 1821, in which the term piekie-njan was used,
gave cause to a remarkable legal proceeding. The testatrix, a lady
who died in 1822, had by her last will and testament bestowed on
her female slave Cecilia the freedom which in the colony was known
as piekie-njan. As soon as Cecilia would be in a position to pay the
costs which the acquisition of a letter of manumission involved, such
letter of freedom should be applied for by the lady's executor.

















DE STATUS VAN PIEKIE-NJAN


In 1845. so 23 years afterwards. Cecilia started a law suit against
the executor, who, as she stated, had never acquainted her with the
terms of the will, so that she had continued to serve as a slave, even
as a slave of the executor. In the meantime she had given birth to
two children, a son and a daughter, who had been considered and
treated by the heirs of the deceased lady as slaves, belonging to thet
estate: the boy had even been sold to a relative of the executor.
When, by pure chance she had become acquainted with the terms
of the will, Cecilia claimed from the executor and his relative tlh
restitution of her son, with all proceeds and assets up to the time of
his surrender. Defendants however took the view that during her
state of piekie-njan Cecilia and her son had remained slaves.
The Court of Justice denied the claim, ruling that piekie-njan was
no acknowledged status, but an abuse, an illegal manumission, by
which the regular formalities for setting a slave free, were evaded.
At the time of the birth of Cecilia's son the mother was still a slave.
belonging to the estate of her deceased mistress. As all off spring
of a female slave were the property of her proprietor, the son of Cecilia
must be considered a slave.
From the papers exchanged during the process, however, it may
be infered that in 1836 the estate had acquired letters of manumission
for Cecilia and that the costs had been repaid by a certain party.
Cecilia's lawyer appealed from the Court of Justice in Suriname
to the High Court of the Netherlands in the Hague. Two well-known
lawyers pleaded on behalf of plaintiff and defendants.
Cecilia's counsellor stated that her charge in 1836 against the exe-
cutor was not followed by legal proceedings, by which it was proved
that poor injured negroes were powerless against ..the aristocracy of
the skin". When in Suriname one wished to free a slave, in order to
evade the costs of manumission, 300 to 500 guilders, he was sold to
himself, or granted the status of piekie-njan. Had not the testamen-
tary disposition been concealed from Cecilia, she could have applied
for registration in accordance with the ordinance of 1829.
The Court decided that, if Cecilia had to be considered as a slave,
belonging to the estate, such would be in direct defiance to the word-
ing of the will; moreover that the status of piekie-njan should be
held as one of being released from the position of slavery and of having
become free persons, without masters, according to the ordinance of
1829. Since the death of the testatrix Cecilia had been her own mistress,
in a position to earn her own living, without which she could never
obtain the means to apply for a letter of manumission. Accordingly
Cecilia's children, born during the mother's state of piekie-njan, could
no more than Cecilia herself be claimed as slaves belonging to the
estate.
The executor was sentenced to ,,keep his hands off the son" and
to repay to the mother all profits gained from the so called slave,
as well as to pay the costs of the law-suit.
Aforesaid suit is remarkable in giving an insight into certain condi-
tions prevailing in Suriname before the emancipation and in disclosing
one of the abuses the institution of slavery was accompanied with.























AFSCHAFFING VAN DE SLAVERNIJ IN BRAZILIE

DOOR

J. F. E. EINAAR

Hoewel de slavernij, nadat Brazilie van Portugal in 1822 werd
vrijgemaakt, zich hier handhaafde, staat onomstootlijk vast
dat in dit land slavernij en vrijheid, social en moreel, twee
begrippen waren welke niet die tegenstelling vertoonden als in
andere landen. De overgang van slavernij naar vrijheid was dan
ook voor de slaaf hier altijd mogelijk en wel omdat in dit land
het verkrijgen van manumissiebrieven geen uitzondering was,
maar, reeds in de koloniale tijd, regel. De mogelijkheid van in de
toekomst vrij te zijn, gaf aan de slaaf het gevoel van gerustheid.
De slaaf werd hier zowel door de staat als door de kerk social,
economisch en cultureel uitgerust voor de rol, welke hij als vrije
burger na zijn bevrijding zou gaan vervullen.
Dat men onmiddellijk na de onafhankelijkheid in dit land niet
overging tot de afschaffing van de slavernij vond zijn oorzaak
in de bijzondere economische en social problemen, welke aan de
directed vrijlating vastzaten, In de tweede plaats was dit het ge-
volg van de betere verstandhouding, welke hier tussen meesters
en slaven bestond, een verhouding onbekend in de omliggende
landen waar de slavernij heerste. De slaaf, die zijn vrijheid ver-
kreeg werd vrijman en Braziliaan en kon in alle opzichten aan de
social, culturele en economische opbouw van het eigen land
deelnemen.
Het is bekend, dat wonder DOM PEDRO II, die na de losscheuring
van Portugal, ongeveer een halve eeuw als keizer van Brazilie
heeft geregeerd, verscheidene gewezen slaven hoge staatsambten
bekleedden, en eveneens een belangrijke plaats innamen in
kunst en literatuur. Doch niet alleen als bureaucraat en kunste-
naar, maar ook als bekwame vaklieden veroverden zij een plaats
in deze gemeenschap, waardoor zij ontegenzeglijk hebben bijge-
dragen tot de bloei van dit land, cultureel, moreel, religious


- 56 -
















AFSCHAFFING VAN DE SLAVERNIJ IN BRAZILIE


social en economisch. Reeds v66r de afschaffing van de slavernij
listen deze afstammelingen van Afrikaanse slaven zich te hand-
haven, niet als gewezen slaven, maar als Brazilianen.
Eensdeels door de druk van Engeland 1), andersdeels door de
groeiende liberal gedachte in den lande, werd in 1831 de slaven-
handel afgeschaft. Het duurde echter tot 1853 alvorens deze
volkomen werd stopgezet.
Krachtig gesteund door DoM PEDRO II ontstonden in de zes-
tiger jaren bewegingen voor de afschaffing van dit productie-
systeem: de slavernij als arbeidsvorm. De keizer had echter
rekening te houden met de voorstanders van dit voortbrengings-
systeem, hetwelk toen nog niet kon worden vervangen door een
meer productive en efficient method.
In 1871 werd een wet, waarvan Rio BIANCO de vader was,
door het parlement aangenomen, waarbij werd bepaald dat de
afschaffing der slavernij geleidelijk aan zou plaats vinden. Door
deze wet werd bepaald dat alle kinderen uit slaven moeders
geboren vrij zouden zijn. Deze concessie heeft echter de voorstan-
ders van de afschaffing weinig kunnen bevredigen.
De jonge advocaat en schrijver JOAQUIM NABUCO, die ook tot
de voorvechters van de afschaffing behoorde, drong aan op on-
middellijke en volledige afschaffing. In 1883 publiceerde deze
een merkwaardig boek 0 Abolicionismo, waarin hij trachtte to
bewijzen, dat slavernij de vergiftiging was van het wezen der
natie. Deze propaganda sloeg zo in, dat in 1884 de staten Ceara
en Amazonas de slaven vrijverklaarden.
In 1885 going men een stap verder en werden alle slaven boven
de 60 jaar vrijverklaard en tenslotte werd op 13 Mei 1888 de
afschaffing van de slavernij hier, zonder enige compensate aan
de vroegere meesters, een voldongen feit. Hierdoor kwamen onge-
veer 700.000 2) Afro-Amerikanen vrij.
1) In 1826 werd tussen Brazilie en Engeland reeds cen verdrag ge-
sloten inzake de bestrijding van de slavenhandel, hetwelk door de
Brazilianen niet werd nageleefd.
2) Dit grote aantal vrijverklaarden is niet in tegenspraak met het-
geen werd gezegd over het gemak waarmede slaven in Brazili6 vrij
konden komen. Vanaf 1826 tot 1850 werden er in dit land jaarlijks
54.000 slaven aangevoerd. Wanneer men aanneemt dat v66r het ver-
drag van 1826 minstens tweemaal zoveel slaven werden binnengebracht,
is het cijfer der vrijverklaarden in 1888 niet hoog to noemen. Tussen
1820 en 1889 vestigden zich in Brazilie 880.616 Europeanen. Volgens
de volkstelling van 1872 had Brazilie een bevolking van 9.930.478
zielen, waarvan ongeveer 58% negers en kleurlingen warren; volgens
die van 1890 had het land een zielenaantal van 14.333.000, waarvan
47% negers en kleurlingen.

















58 AFSCHAFFING VAN DE SLAVERNIJ IN BRAZILIE

Daar het gehalte der in dit land geimporteerde slaven hoger
was, dan dat van de omliggende slaven-landen, en mede door de
meer humane, culturele, religieuze, social en economische ver-
houdingen, bleken de vroegere slaven na hun bevrijding better in
staat te zijn, zich aan te passen aan de gewijzigde omstandig-
heden.
Vermeldenswaard is, dat reizigers die in de 19e eeuw Brazilii
bezochten wonder de slaven aldaar reeds een ontwikkeling en
beschaving aantroffen, welke zeer zeker zelfs die der slavenhou-
ders in de andere gebieden van dit werelddeel in de schaduw
stelden.
Het is bekend dat de meeste Afro-Amerikanen van N.W. Afri-
ka afkomstig waren, en over het algemeen de Mohammedaanse
Godsdienst beleden. Zij waren het Arabisch machtig en konden
lezen en schrijven. Tot deze groep behoorden ook dichters,
schrijvers en kunstenaars, die veel hebben bijgedragen tot de
ontwikkeling van de Braziliaanse cultuur.
Geen wonder dat hier de nieuwe vrijen, in tegenstelling met die
der Britse, Franse en Nederlandse gebieden, waar de afschaffing
zonder enige voorbereiding had plaats gehad, na de vrijverkla-
ring better voorbereid waren voor hun nieuwe burgerschap, en
daardoor ook zich makkelijker hebben kunnen aanpassen aan de
veranderde omstandigheden, tot heil van hun nieuw vaderland,
de Verenigde Staten van Brazili&.

LITERATURE
FREYRE, GILBERTO: Brazil. An interpretation. New York, 1945.
FREYRE, GILBERTO: The Masters and the Slaves. A study in the deve-
lopment of Brazilian civilization. New York, 1946.
LANNOY, CH. DE & LINDEN, H. VAN DER: Histoire de l'expansion colonial
des peuples europdens: Portugal et Espagne. Brussel, 1907.
MvYRDAL, GUNNAR: An American Dilemma. New York, 1944.
ScIL'Rz, WILLIAM L.: Latin America. A descriptive survey. New York,
1949.
TANNENBAUM, FRANK: Slave and Citizen. The Negroes in the Americas.
New York, 1947.
WILLIAMS, ERIC: Capitalism and Slavery. Chapel Hill, 1944.
SYNOPSIS
This article deals with: relationship between masters and slaves in
Bra z i ; abolition of slave trade (1831-1853); emancipation move-
ments under Dom PEDRO II; abolition of descendants of slaves (1871),
followed by abolition of slaves above 60 years of age (1885), and finally
abolition of all the slaves (1888); contribution of the slaves and former
slaves to Brazilian culture.























PROCLAMATIE.

DE GOUVERNEUR,

Aan de Slavenbevolking in de Kolonie Suriname!

Het heeft Zijne Majesteit Onzen geecrbiedigden Koning behaagd
den dag te bepalen, waarop de slavernij in de kolonie Suriname voor
altijd afgeschaft zal zijn.
Op den In Julij 1863 zijt Gij vrij!
Maar de Koning, verlangende alien die onder Hoogstdcszelfs vadcr-
lijk gezag leven gelukkig te zien, heeft gewild dat U die blijde tijding
reeds nu bekend gemaakt zoude worden, opdat Gij in vreugde en
tevredenheid dat zoo zeer gewenschte tijdstip afwachtcn kunt.
Van harte wensch ik U daarmede geluk, als ook mij zelven dat
het mij, als 's Konings vertegenwoordiger, gegeven is U die blijde
mare aan te kondigen.
Ik durf er dan ook op rekenen dat Gij, door Uwen lust tot arbeid,
door een onbesproken gedrag en door gchoorzaamheid aan Uwe mees-
ters, bewijzen zult U de weldaad waardig te willen betoonen, die U tegen
den In Julij 1863 verzekerd is.
Maar niet minder verwacht ik van U dat Gij. na den dag Uwer
vrijwording, ordelijk en ondergeschikt aan het Bestuur, Uwe pligten
als vrije menschen zult betrachten, geregeld werkende tegen een billijk
loon, waarover Gij naar welgevallen zult kunnen beschikken tot ver-
zorging van U zelven en de Uwen.
Dusdoende zult Gij het mij gemakkelijk maken, de wijze bedoe-
lingen des Konings voor Uw toekomstig welzijn ten uitvoer te leggen.
En om U des te better in staat te stellen Uwe toekomstige regten
en verpligtingen te leeren kennen, zal van deze Proclamatie en van
de Wet ), voor zoo ver die U betreft, eene vertalingin het Neger-Engelsch
worden gemaakt en bij deze gevoegd.

Paramaribo, den 3 October 1862.
VAN LANSBERGE.
Ter ordonnantie van den Gouverneur,
De Hoofd-Commies, blast met de functiOn
van den Gouvernements-Secretaris,
J. E. WESENHAGEN.
Uit: Surinaamsche
Courant 3 Oct. 1862.

1) De wet van 8 Aug. 1862, S. 164, G.B. 1862 no. 6. De vertolkte
artikelen zijn: 1, 3, 10 en 18-36. (Red.)


- 59 -






















PR OCLAMATIE.


DE GOUVERNEUR,

Aan de vrygemaakte bevolking op Curafao en onderhoorigheden.

Op den 30 September des vorigen jaars had alhier de afkondiging
plaats der wet, waarby het Zyne Majesteit onzen geeerbiedigden Koning
behaagde te bepalen, dat op den 1 July 1863 de slaverny op Curavao
en de onderhoorige eilanden voor altyd afgeschaft zal zyn.
Die blyde dag is heden aangebroken.
Van stonde aan zyt gy vrije menschen en treedt gy in de maatschappy
als ingezetenen der kolonie.
Van harte wensch ik U geluk met de weldaad door de vaderlyke zorg
des Konings U geschonken; opregt moogt gy U er in verheugen, maar
gy moet U het voorregt ook waardig betoonen.
Hebt gy in uwen vorigen staat U steeds onderscheiden door een
still, rustig gedrag en gehoorzaamheid aan uwe voormalige meesters,
thans, als vrije menschen, ik durf er vast op vertrouwen, zult
gy steeds ordelyk en ondergeschikt aan het bestuur, uwe pligten als
ingezetenen der kolonie betrachten, geregeld werkende tegen een billyk
loon, waarovcr gy naar welgevallen kunt beschikken, tot verzorging
van Uzelven en de uwen.
Het bestuur zal uwe belangen behartigen en die zooveel doenlyk
trachten te bevorderen.
Hebt gy raad of voorlichting noodig, wcndt U tot den districts-
commissaris in uw district of tot de andere bevoegde autoriteiten,
die U behulpzaam zullen zyn in alles wat strekken kan ter bevordering
van uw welzyn.
En zal van deze Proclamatie eene vertaling in de Landstaal gemaakt
worden.
Curacao den 1 July 1863.
J. D. CROL.
Uit: Publicatie-Blad 1863 No. 26.


- 60 -




















r


Reinhart Frans Cornelis van Lansberge
16 Mr 1804 13 Jun 1873), van 28April 1859
tot 29 Juni 1867 gouverneur van Suriname. -
Naar ten familieportre in het bezit van J. W.
G. van Lansberge. Op ziln borst het Com-
mandeurskruls van de Nederlandse Leeuw, dat
hem naar aanleiding van de emancipate werd
verleend, en de Poolster van Zweden.


Johannis Didericus Crol (?1806-18 Aug.
1870), van 23 April 1859 tot 16 April 1866
gouverneur van Curagao. -Naar een portret
in het bezit van mr B. de Gaay Fortman.



























.r .*.r -I
r r
-7,



7'" ~'
7 :f X






A-i


DeC Gcncraal Miajoor litulair,

(GOU VEI NELR der hiolo:lic Suprintauw.


II.LO hil. I ZIL: iL It ZIl 01 h0;::: I.rL: ,i. VILI '
..... r ,! / /M--


i ,.*r k.j .., I.. -. -li e .,,r. r.., I i. l. l 6r.t Ari..r .-. l. -.r o -.-.. ,- ,-.r .'an m,. fden% "I -t

41 5 MI T. As -u|., f A-r- i.- r irn..- -. w .nm*a.
UdI, .lil.ria hirt.6k.1k(ll.pl.lU.. phl &&lI h*'r r *. ' A rIao. nl-llI/4k 0rdllUilli. FMJ^WHtIhBrW

eta Lp~jL, hl r hr %Sd dfr.r. 3 1l C*.^ -wt $e -- Uw4$, J i" -H'^--


Lan g jw....l ..k 3.41 i. r ? g m r *
ug fUSm l >R'aft*P dh^riT u s, , V 45# 1"--**** h re sk-,~maksa t< k # << ,-*
mrg. maia. int rism lenll.U i ln l



Z 7 M qjo*
AY bem a siteO
6.1 ---r -m
__ S i endamBeIt l t a dUl.
** "*' _-
*^^ ""

":, ~ ~ ~ ~ ~ c .. *..^ -ii~t.it


Brief van Manumisse., op verzoek van A. F. Lammens ]r. verkregen voor ,.de slavin Adelaide, geboren in 1827.
dochter van Babe, toebehorende aan den houtgrond Onverwacht, divisive Para, welke het beroep van Huisbediende heeft
gekozen." Aan haar werd gegeven den voornaam van Adelaid" Francina en den familienaam van Lannens met stelligen
last. dien naam en geen' anderen te voeren Gegeven ,,te Suriname, den drie en twintigsten februarij des jaars 1800
zes en vijftig...."- Naar een brief aanwezig in her Algemeen Rijksarchief.
























DE OPENBARE MEANING IN NEDERLAND OVER DE
AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ

DOOR

JOHANNA MARIA VAN WINTER

Een volkszaak, een onderwerp van toegewijde belangstelling
bij de hele natie, is de afschaffing van de slavernij in Nederland
nooit geweest. Betrekkelijk weinigen hebben er in de Staten-
Generaal en in onderlinge vergaderingen voor gcijverd, en zelfs
in de jaren 1855-1858, toen de belangstelling op haar hoogste
punt was, gaf het grote public in Nederland maar weinig daad-
werkelijke blijken van medeleven. Wanneer de belangstelling
voor een staatkundige kwestie mag worden afgemeten aan het
aantal adressen dat daarover is ingezonden aan de beide Kamers,
moeten we vaststellen dat de slavernij in de koloniin heel weinig
aandacht heeft genoten bij het Nederlandse volk in vergelijking
met een werkelijk populaire zaak zoals b.v. de schoolstrijd. Dat
was in Engeland anders geweest, waar in 1832/33, het laatste
jaar voor de emancipatie, de regering werd overspoeld met moties
en petities, terwiji beide partijen reclamecampagnes op grote
schaal organiseerden met aanplakbiljetten en meetings voor en
tegen de emancipatie 1).
Toen door Engeland de spits was afgebeten, konden andere
slavenhoudende mogendheden nog slechts volgen, zij het ook
schoorvoetend. Zo draagt dan ook de hele emancipatie-strijd in
Nederland het karakter van een onderneming op andermans
initiatief, onvermijdelijk geworden na de vrijverklaring in de
Engelse kolonien in 1833 en in de Franse in 1848, en nodig om de
smet af te wissen van de Nederlandse naam. De planters zelf
wensten de afschaffing tenslotte om van de onzekerheid verlost te
zijn, daar ze begrepen dat hun slaven niet altijd gewillig onder-

') Zie F. J. KLINGBERG: The anti-slavery movement in England. A
study in english humanitarianism. Yale University Press 1926.


- 61 -















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


worpen zouden blijven met het voorbeeld van Engeland en Frank-
rijk voor ogen.
Sedert de verklaring van de minister van kolonien PAHUD van
10 December 1853 1), dat het niet meer de vraag was 6f er ge man-
cipeerd zou worden, maar hoe dat zou geschieden, stond het
beginsel der afschaffing dan ook algemeen vast; en dat de be-
slissing daarna nog bijna tien jaar op zich heeft laten wachten is
te wijten geweest aan de moeizame beraadslagingen over de wijze
van uitvoering.
Evenwel, dat beginsel heeft niet altijd vastgestaan, en er is
tijd voor nodig geweest voordat zelfs diegenen die de leading zou-
den krijgen in de strijd tegen de slavernij, doordrongen waren
van de noodzaak daarvan. Heel eerlijk beschrijft Ds DOEDES in
zijn Biografische herinneringen zijn houding tegenoverde slavernij:
,,Jaren gingen voorbij, en ook ik behoorde tot degenen, die wak-
ker geschud moesten worden, die er niet over nadachten, eerst
ook niets invonden of althans er niet z66veel invonden. Op mij
maakte van Hoivell's schrijven het eerst den diepen beslissenden
indruk" 2). Het rijp worden van de belangstelling voor de slaven
is een innerlijk process geweest in het geweten van weinigen,
dichters en intellectuelen, van Christelijke en van liberal be-
ginselen.
Reeds in de 18e eeuw had een onafhankelijke vrouw als BETJE
WOLFF in haar Beemster Winter-Buitenleven (1778) met veront-
waardiging gesproken over de mishandeling van slaven, en in zijn
,,zedekundige vertelling" Kraspoekol 3) had WILLEM VAN HOGEN-
DORP ,,de droevige Gevolgen van eene te verre gaande strengheid
jegens de Slaaven" geschetst. Ook kwam ten onzent de wat sen-
timentele verheerlijking voor van de Goede Wilde, de heidense
natuurmens die zonder hulp van Christendom en beschaving
tot de edelste zelfopoffering in staat is. Maar in de eeuw van Rous-
SEAU was dat mode, en voor het lot der slaven had het geen enkel
gevolg.
Opvattingen die aan de practijk waren ontleend verkondigde
STEDMAN, wiens veelgelezen werk in 1799 in Nederlandse verta-
ling verscheen als Reize naar Surinamen. Hij was geen voorstander
van afschaffing der slavernij en zelfs niet van die van de slaven-

1) Handelingen van de Tweede Kamer 1853/54, p. 385.
') J. I. DOEDES: Biografische herinneringen. r843-I893. Utrecht
1894. Hij doelt hier op het bock van W. R. VAN HOAVELL: Slaven en
vrijen wonder de Nederlandsche wet. Zaltbommel 1854.
*) Kraspoekol. Batavia 1779, Rotterdam 1780.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SL.AV-ERIJ 63

handel, want hij voorzag daarvan ellende voor meesters en slaven:
..Geef wel acht, dat gy, door den geestdrift van menschlievendheid
verleid, de aanzienlvke voordeelen, die gy van uwe slaaven trekt,
niet verliest ten voordeele van uwe nabuuren, en zonder het
minste nut voor hun, die wy met u als onze natuurgenooten
beschouwen?" 1) en over do afschaffing van de slavenhandel:
,,Indien men zulk een maatregel onbedagtzaam te work stekle,
blyf ik borg, dat een verschrikkelyk getal zwarten en blanken 'er
de slagtoffers van zouden zyn, en dat hot berouw wel dra bet
kwaad, het geen echter onmogelyk te herstellen zoude zyn, zoude
agtervolgen" 1).
De door hem zo gevreesde afschaffing van de slavenhandel
was intussen niet meer tegen te houden: na lange discussies in
het Parlement going Engeland in 1807 hiertoe over. In Nederland
heeft deze stap geen aanwijsbare indruk gemaakt, want wonder de
Napoleontische bezetting driven wij toch geen slavenhandel
meer. Bij zijn terugkeer in Nederland vaardigde PRINS WILI.EM
op verzoek van Engeland dan ook zonder bezwaar cen verbod
daartegen uit (15 Juni 1814) 2), dat nog eens word herhaald in
artikel 8 van het verdrag van 13 Augustus 1814 2) tot teruggave
der kolonien, en bevestigd bij het verdrag met Engeland van 4
Mei 1818 2). In Suriname is dat verbod waarschijnlijk minder
lankmoedig opgenomen, want nu begreep men dat het roekeloos
afjakkeren van slaven zon moeten ophouden, als men hun aantal
tenminste op peil wilde houden. Blijkbaar hebben de planters
nog lang de geheime hoop gekoesterd dat het Engeland niet
ernst was met het verbod en dat het nog ongedaan kon worden
gemaakt. Dat was althans de indruk die VAN HEECKEREN VAN
WALIEN (een jongere broer van de gouverneur-generaal VAN
HEECKEREN) te boek stelde in zijn Aanteekeningen betrekkelyk de
kolonie Suriname (1826) 3). Hij zag zelf echter heel goed in dat
dit onmogelijk was, omdat de publieke opinie in Europa tegen de
slavenhandel was gekeerd en Engeland zeker niet zou rusten
voordat ook de slavernij was afgeschaft.
Wat ook Engelands motieven daarbij zijn geweest, zeker is het

1) J. G. STEDMAN: Reize naar Surinamen, en door de binnenste ge-
deelten van Guiana. Amsterdam 1799/1800, deel I p. 270.
') E. G. LAGEMANS: Recueil des traits el conventions conclus par le
royaume des Pays-Bas avec les puissances dtrangdres, depuis 1813 jusqu'&
nos jours. Den Haag 1858, 1859. Resp. I no. 3, I no. 9, II no. 68.
3) G. P. C. BARON VAN HEECKEREN VAN WALIEN: Aanteekeningen
betrekkelyk de kolonie Suriname. Arnhem 1826, p. 84 vlg.

















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


dat de opkomende belangstelling voor het lot der slaven in de
geest des tijds lag, die Geest der Eeuw waartegen DA COSTA in
1823 zijn Bezwaren had uitgebazuind. Of het Nederlandse publiek
hierin echter helemaal met zijn tijd meeging, lijkt zeer de
vraag, want van afschaffing der slavernij was ten onzent toen
nog geen sprake. Veel eerder schijnt DA COSTA op dit punt het
gevoelen van het Nederlandse volk te hebben weergegeven met
zijn tirade tegen de afschaffing, die hij rekende ,,tot die hersen-
schimmige menschlijke wijsheid, die de Almacht wil vooruit-
loopen, en niets uit zal richten ten goede, maar veeleer eindeloos
veel ten kwade" 1). Wel schreef WILLEM VAN HOGENDORP (Jr)
hem na ontvangst van de Bezwaren, waarmee hij zeer was inge-
nomen, dat de uitspraak over de slavernij hem wat hard was
voorgekomen 2). Maar bij alle hartstochtelijke verontwaardiging
die dit boek overigens bij de tijdgenoten heeft gewekt, speelde het
punt van de slavernij (voorzover ik heb kunnen nagaan) geen rol.
.)A COSTA gebruikte voor zijn critiek niet alleen het argument dat
do slaven niet rijp waren voor de vrijheid, maar ook een motief dat
de Christenen in Nederland nog geruime tijd zou beletten voor de
emancipatie te strijden, nl. de vervloeking van Cham door Noach
(Gen. IX : 25, 26). De negers waren immers de afstammelingen van
Cham en dus gedoemd tot dienstbaarheid aan de blanken.
Temeer klemde een dergelijk Bijbels argument voor de gelovigen,
omdat zij alle schijn wilden vermijden van sympathies met de begin-
selen der Franse Revolutic, schrikbeeld van geweld niet alleen, maar
van ongeloof. Met huivering dachten zij aan de moordtonelcn in de
Franse kolonie San Domingo bij de slavenopstand van 1791, toen de
blanken de hulp hadden moeten inroepen van Engeland omdat het
revolutionnair behind in Frankrijk de negers steunde. Gedachtig aan
dergelijke bloedbaden schreef iemand als BILDERDIJK in 1816 aan
TYDEMAN of hij geloofde ,,aan menschlievendheid, als bron van die
dolle afschaffing der slavernij ? Ik ben van het tegendeel overtuigd.
't Is dezelfde geest, die door 't omstoten van alle wettige regeering,
het rijk des Satans wilde vestigen, en met den eenen voet op Frankrijk,
met den anderen op Engeland staat" ').

Ook later, omstreeks 1840, toen de Christelijke opvatting
omtrent de afschaffing minder eenzijdig Oud-Testamentisch

1) Is. DA COSTA: Bezwaren tegen den Geest der Eeuw, 3e druk. Leiden
1823, p. 26 vlg.
2) R6veilarchief, brief van 11 Augustus 1823 uit Brussel. Deze
WILLEM VAN HOGENDORP was een zoon van GIJSBERT KAREL en klein-
zoon van de schrijver van Kraspoekol.
I) Briefwisseling W. Bilderdijk en M. Tydeman gedurende de jaren
1807-1831, ed. H. W. T. TYDEMAN, 2e deel. Sneek 1867. Brief van
BILDERDIJK aan TYDEMAN van 16 October 1816, deel II p. 181.

















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING IER SLAVERNIJ 65

was geworden 1), bleef toch de herinnering aan zulke revolution-
naire gruwelen remmend werken. Zo kon een man uit de Haagse
reveilkring als GEFKEN in 1838 de selling verkondigen: ,.l)e
slavernij moet worden gehandhaafd, en dat wel uit liefde tot
onze naasten, die in dezen toestand verkeeren, tot dat God hen
vrij verklaart!" 2).
Wel warren de reveil-mensen grote voorstanders van ovangeli-
satie en godsdienstig onderwijs wonder de slaven, om hen door do
innerlijke vrijheid des geloofs rijp te make \oor de maatschap-
pelijke vrijheid. Een soortgelijke opvatting beleed ook H. .1.
KOENEN, aanhanger van het rtveil in Amsterdam, in een artiket
,,Over de vrijlating der negerslaven". Hierin betoogde hij dat
slavernij niet was verboden bij de Mosaische wetgeving, maar dat
vrijlating toch zeer werd aanbevolen op ground van de uitgeleiding
uit het diensthuis Egypte. In het Nieuwe Testament was die
aanbeveling nog bekrachtigd in geestelijke zin, want al was ook
daar de slavernij niet uitdrukkelijk verboden, toch werd ze in de
practijk opgeheven door de innerlijke vrijheid van de gelovige.
Het mooiste voorbeeld daarvan was te vinden in de Brief aan
Philemon over de bekeerde weggelopen slaaf Onesimus, die door
Paulus als slaaf naar zijn meester werd teruggestuurd, maar met
het verzoek hem voortaan als broeder in Christus te behandelen 3).
Deze beschouwingen van GEFKEN en KOENEN warren de voor-
boden van een meer algemene belangstelling voor de slavernij
in de r6veilkring, waartoe vooral de stoot werd gegeven door het
bezoek van enige Quakers uit Engeland namens de ,,British and
foreign anti-slavery Society", in Maart 1840. Hoewel onze strenge
Calvinisten niets moesten hebben van de leer der ketterse Qua-
kers, heeft dit bezoek van de gebroeders GURNEY en hun zuster
ELISABETH FRY-GURNEY een goede indruk gemaakt. WILLEM DE
CLERCQ, DA COSTA en GROEN VAN PRINSTERER roemden in hun

1) In een brief van begin 1840 aan WILLEM DE CLERCQ (R6veilarchief)
gaf DA COSTA zelf toe dat zijn beschouwing in de Bezwaren te eenzijdig
was geweest.
S) In een anonym artikel in de Nederlandsche Stemmen over Gods-
dienst, Staat-, Geschied- en Letterkunde 6, 1838. p. 59.
3) Het meest volledig, met verwijzing naar de betreffende Bijbel-
teksten is de houding.van de Christen tegenover de slavernij behandeld
in de strijdschriften van Prof. H. C. MILLIES te Utrecht: Mag de Christen
eigenaar van slaven zijn? Amsterdam 1847, en zijn tegenstander in Suri-
name P. M. NETSCHER: Gedachten ten gunste der planters en lands-
ambienaren te Suriname, bij het lezen van een naamloos vlugschrift ten
titel voerende: Mag de Christen eigenaar van slaven zijn? Den Haag 1848.
West-Indische Gids XXXIV 5
















J M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


brieven de moederlijke vroomheid van ELISABETH FRY, die hen
deed heenstappen over haar onrechtzinnigheid. Ook voor de
zaak der afschaffing kregen zij aandacht, en van die tijd af wer-
den een paar jaar lang geregeld vergaderingen over de slavernij
gehouden ten huize van de r6veil-vrienden. Tot verbazing van
Mevrouw GROEN verschenen daar velen die er vroeger nauwelijks
over dachten, zoals CAPADOSE, GEFKEN, HOGENDORP, MACKAY,
STRATENUS, ELOUT, DELPRAT en anderen 1). Er werden zelfs
statuten ontworpen voor een ,,Maatschappij ter bevordering
van de Afschaffing der Slavernij", maar nu eerst bleek hoe weinig
de slavenvrienden het onderling eens waren over de beginselen
van een dergelijke vereniging. Hier openbaarde zich bij de reveil-
mensen de afkeer van liberal, immers op de Franse Revolutie
gegronde, en ook sectarische beginselen, die DA COSTA al in zijn
Bezwaren had geuit. Deze was er niet op verminderd sinds de
propaganda van de Quakers SCOBLE en ALEXANDER, die net als de
GURNEY'S namens de Anti-Slavery Society in 1840 enige malen
een bezoek brachten aan Nederland. KOENEN had het onaange-
name gevoel dat deze heren hoogst overdreven voorstellingen
ophingen van de welvaart die sinds de emancipatie heerste in de
Britse kolonien, en vreesde dat hun vrijheidsgedweep de zaak
in Nederland meer kwaad dan goed zou doen. Zelfs vermaande
hij GROEN om de practisch goede zijde van de Quakers toch niet
te idealiseren en om niet blind te zijn voor hun liberal neigingen 2).
Waar eenmaal het word liberalismsm" viel, schrok ook GROEN
terug voor samenwerking, en zo werd toetreding tot de nieuw
op te richten Maatschappij afhankelijk gesteld van positief
Christelijke beginselen. Daarmee verloor ze de liberaler gezinde
slavenvrienden, zoals de hoogleraren G. W. VREEDE en J. ACKERS-
DIJCK uit Utrecht, en de Engelse predikant Ds MILLER uit
Rotterdam. Geen invloed hadden de warme vertogen van deze
laatste en van Mr ALEXANDER om de beweging toch niet tot
een besloten clubje van enkele gelijkgezinden te beperken en de
waardevolle steun der liberal philanthropen niet te versmaden 3).
Voor de nieuwe Maatschappij werd koninklijke goedkeuring
gevraagd en .... geweigerd, daar minister BAUD en de gouver-

1) R&veilarchief, Mevrouw GROEN aan Mevrouw DE CLERCQ 16
November 1841.
*) Algemeen Rijksarchief, correspondentie GROEN VAN PRINSTERER,
KOENEN aan GROEN 20 November en 17 December 1841.
3) Algemeen Rijksarchief (G. v. P.), E. MILLER aan GROEN 30 Nov.
1841 en 24 Dec. '41. ALEXANDER aan GROEN 11 Januari 1842.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 67

neur-generaal van West-Indi; J. C. RiJK vreesden dat een der-
gelijk particulier optreden onrust zou verwekken bij meesters en
slaven. De verhouding tussen de planters en het gouvernement
was toch al enigszins gespannen ten gevolge van de beraadsla-
gingen over een nieuw slavenreglement, en daarom most tot
elke prijs een inmenging van particulieren in een zo there kwestie
worden vermeden. De minister wees het verzoek dus uiterst
beleefd af, omdat de slaven nog niet zonder voorbereiding rijp
waren voor de emancipatie. Om hen gerust te stellen voegde hij
erbij dat de regering niet aarzelde ,,de geheele afschaffing der
slavernij te rangschikken wonder de maatschappelijke hervormin-
gen, welke den voorbijgaanden invloed der begrippen van den
dag overlevende, meer en meer zullen worden onvermijdelijke
gevolgen van duurzame en toenemende oorzaken" (1 Augustus
1842) 1). De slavenvrienden voelden dat antwoord als ecn dood-
doener, maar de Maatschappij trad voorlopig niet in working.
Wat erger was, ook de belangstelling voor het lot der slaven
verflauwde spoedig wonder invloed van de strijd der beginselen, die
de eerste jaren alle aandacht van het reveil opeiste. I)e liheralen
bleven nog enige tijd actief door het uitgeven van hun lJtjdragen
tot de kennis der Nederlandsche en vreemde kolonien, bijzond'r
betrekkelijk de vriljating der slaven, waarin planned werden
ontwikkeld voor de emancipatie en inlichtingen gegeven over de
resultaten in vreemde koloniin. ACKERSDIJCK enl VREI-DE e.a.
zaten in de redactie, en ongeveer zeventig belangstellenden,
voornamelijk intellectuelen, hadden er op ingetekend. Vier jaar
heeft het blad bestaan, van 1844 tot 1847, en daarna is het niet
verder verschenen.
De belangstelling was in deze jaren blijkbaar miniem, getuige bv.
ook de noodkreet van Ds HELDRING in zijn rondzendbrief van 15 Mei
1845 aan zijn vrienden yan het r6veil: ,,De Utrechtsche Heeren, slaven-
vrienden, meest rationeele mannen, roepen mij op om de zaak derslavernij
met hen te bestrijden. Ik heb dat gedaan. - Het is gebleken een vox
clamans in desert. Nochtans ook deze zaak is uit God: diep is de
vloek, die op ons rust, dat wij zulks niet inzien, niet behartigen! Moet
ik wonder mijne tegenpartij voortgaan of zwijgen?" 9).
De regering had de zaak der slavernij inmiddels tot een punt
van onderzoek gemaakt, ook al bleek daarvan voorlopig niets
aan de buitenwereld. Minister BAUD drukte in een rapport aan

1) Eerste Rapport Staatscommissie, benoemd bij K.B. van 29 Nov.
1853. Den Haag 1855, p. 47.
') O. G. HELDRING: Leven en arbeid. Leiden 1881, p. 180.















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


de koning van 20 Juli 1844 1) zijn bezorgdheid uit over het feit
dat de slavenbevolking met ongeveer 2% per jaar verminderde,
zodat na enige tijd een algehele ontvolking was te vrezen. Om to
voorkomen dat de kolonie op die manier alle waarde voor het
moederland zou verliezen, moesten afdoende maatregelen worden
genomen ter bescherming van de negers, en hiervoor scheen
emancipatie het enige middel. De Westindische bezittingen wa-
ren al lang noodlijdend en ontvingen jaarlijks een subsidie uit de
Oostindische baten van ongeveer / 200.000 voor Suriname en
iets meer voor de eilanden. Maar een failliete boedel vormden ze
niet, want nog steeds werden er door particulieren winsten
gemaakt, zij het ook niet meer zo rijkelijk als in de vorige eeuw.
De hoop was dan ook niet opgegeven, dat verder verval kon
worden voorkomen, en in het oog van de minister zou emancipa-
tie hiertoe kunnen leiden. Evenwel stond het toen al bij hem
vast dat dit most geschieden tegen schadevergoeding aan de
eigenaars, maar niet ten last van de schatkist. De meest aan-
vaardbare oplossing was voor hem de vergoedingssom te laten
terugbetalen door de negers zelf, uit de opbrengst van verplichte
arbeid wonder leading van het gouvernement. Het schetsen van
een ontwerp daartoe werd toevertrouwd aan W. H. LANS,
Westindisch ambtenaar met verlof in Nederland, die weldra
een plan tot centralisatie der suikerfabrieken ter tafel bracht,
dat een aanzienlijk grotere suikeropbrengst beloofde dan tot
dusverre was verkregen. Nadat hij in Suriname de uitvoerbaar-
heid daarvan had onderzocht, publiceerde hij het in 1847 als
Emancipatie door centralisatie: alle slaven zouden worden ont-
eigend door het gouvernement tegen schadevergoeding aan
de eigenaars, en vervolgens alle te werk worden gesteld in de
suikerculture. De koffie- en katoenbouw zou radical worden
gestaakt en vervangen door suikeraanplant, en het riet van al
deze gronden zou niet meer op elke plantage afzonderlijk worden
vermalen, maar in central suikerfabrieken worden bewerkt
met moderne machines. De schuld, aangegaan om de schadever-
goeding te betalen en voor de aankoop van nieuwe machines,
zou in de loop van twaalf jaar moeten worden afgelost uit de
grotere opbrengst der kolonie. Na die tijd zouden de slaven geheel
vrij zin.
In Suriname ontmoette dit plan veel critiek, niet alleen bij de
planters, maar ook bij de gouverneur van Suriname R. F. baron

1) Eerste Rapport Staatscommissie, p. 53.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 69

VAN RADERS. Hij vond de kosten voor de nieuwe fabricage veel
te hoog en voorzag grote moeilijkheden bij het willekeurig ver-
plaatsen van slavenmachten naar de central fabrieksterreinen.
Zelf legde hij daarom aan de regering een schets voor met de-
zelfde uitgangspunten, waarbij echter de slaven gedurende de
aflossingstijd op de oorspronkelijke plantages zouden blijven.
In deze jaren werden door bewoners of voormalige bewoners der
kolonie verschillende plannen tot emancipatie bij de regering
ingediend en gedeeltelijk ook door druk aan het publiek bekend
gemaakt, waarvan de bekendste waren die van G. S. DE VEER 1),
gewezen gouvernements-secretaris, Mr J. C. PALTHE WESEN-
HAGEN 2), lid van het gerechtshof, en J. VAN DER SMISSEN 3),
oud-heemraad in Suriname. Alle drie stelden zij de emancipatie
voor als nuttig uit een philanthropisch en zedelijk oogpunt,
daar de slavernij zowel meesters als slaven afstompte en alle
edeler gevoelens bij hen doodde. Maar daarnaast was de bevrijding
nodig geworden door de drang der omstandigheden (in 1848
waren de slaven in de Franse kolonidn vrijverklaard!) om te
voorkomen dat ze door opstand hun vrijheid zouden afdwingen.
Geen van drieen echter achtten ze de slaven al rijp voor een da-
delijke emancipatie, want ongetwijfeld zouden de negers dit
opvatten als een vrijbrief om niets te doen. Aangezien ze door
66n dag in de week te werken in hun eenvoudige behoeften
konden voorzien, was het niet te verwachten dat ze zich nog
zouden verhuren voor de afmattende suikerculture. Zo zouden
de plantages alle waarde verliezen door gebrek aan arbeiders, en
de kolonie zou te gronde gaan tot groot nadeel van blanken en
gekleurden beide. Een overgangstijd van verplichte arbeid was
dus nodig om de slaven op te voeden tot nuttige leden der maat-
schappij, en tegelijk om de schuld af te lessen van de schadever-
goeding. Want ook zij waren er van overtuigd dat schadever-
goeding vereist was, maar dat deze niet uit de schatkist kon
worden betaald.
Zo stelde G. S. DE VEER voor de ground met de slaven te onteigenen
tegen vergoeding, en door het gouvernement te laten verpachten aan
planters die in de kolonie zouden moeten wonen. Hiermee zou er een

1) Opmerkingen omtrent den Afrikaanschen slavenhandel en de eman-
cipatie in de Britsche koloniin. Den Haag 1848.
2) Beschouwingen betreffende de vrijverklaring der slaven in de kolonie
Suriname. Amsterdam 1849.
3) Beschouwingen over de kolonie Suriname, in verband met een out-
werp tot emancipatie der slaveni. 2 dln, Amsterdam 1849.

















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


eind komen aan het verderfelijk stelsel van administrative, waarbij de
cigenaars in Europa 1) niet persoonlijk het toezicht hadden over hun
slaven, maar het beheer van hun plantages overlieten aan administra-
teurs en directeurs in Suriname. Als pacht zou 1/10 van de vergoeding
worden betaald met bovendien 5% rente, en wanneer aldus na elf jaar
de vergoedingssom door de planters was afgelost, zouden ze de ge-
pachte ground in eigendom krijgen. De slaven zouden gedurende die
tijd op de oude plantages moeten blijven, en daarna een huurcontract
met cen andere planter mogen sluiten voor minstens tien jaar. Na die
een-en-twintig jaar van verplichte arbeid zou een nicuw geslacht zijn
opgegroeid, dat, zoals DE VEER heel laconiek opmerkt ,,van jongs af
daartoe opgeleid, zich geene illusion meer maken zal van den vrijen
staat".
Dit plan van DE VEER, dat in de wandeling het stelsel van quasi-
onteigening of wel q.o. werd genoemd, vond een fell bestrijder in
J. VAN DER SMISSEN. Hij hield het voor onuitvoerbaar en wilde niet
de planters, maar de slaven zelf de afkoopsom laten betalen. Daartoe
zouden ze tegen een zodanig loon moeten blijven werken, dat ze in
twaalf jaar zichzelf konden loskopen. Na afloop van die twaalf jaar
zouden nog twee maal vier jaar van verplichte arbeid volgen tegen
even hoog loon, dat ze voor eigen gebruik zouden mogen behouden.
Na die twintig jaar zouden ze rijp zijn voor de volledige vrijheid. Dit
alles zou gepaard moeten gaan met een centralisatie der suikerpro-
ductie, opdat de opbrengst na afloop van de twintig jaar tweemaal
zo hoog zou zijn als vroeger. Daaruit zouden dan voortaan zonder
bezwaar de arbeidslonen kunnen worden betaald.
Volgens het voorstel van PALTHE WESENHAGEN zou de vergoedings-
som weer door de planters worden terugbetaald in de vorm van een
lage huurprijs voor hun onteigende slaven gedurende acht jaar. Deze
laatsten zouden gedurende die tijd worden bcschouwd als werkende voor
hun manumissie, maar zonder loon te ontvangen. Hun kosteloze arbeid
zou voor de planters de vergoeding zijn voor de huurprijs. Na acht
jaar zouden de slaven geheel vrij zijn.

Geen van deze plannen kon helemaal de goedkeuring van de
regering wegdragen, en dus werd naar een ander middel gezocht.
Dit scheen gevonden in cen trapsgewijze emancipatie, door de
kinderen bij de geboorte vrij te verklaren en hen tot hun zestiende
jaar onder voogdij te stellen van de meester der moeder, of als
deze weigerde, van het gouvernement. Van die strckking was het
92e artikel van het ,,Ontwerpreglement op het beleid der regering
in 's Rijks Westindische bezittingen", dat op 18 December
1851 aan de Tweede Kamer werd aangeboden 2). Daar het in
deze zitting onafgedaan bleef, werd het nogmaals op 4 October
1852 ingediend, maar wederom niet afgehandeld. De critiek

1) Dikwijls waren de plantages niet het bezit van 66n eigenaar, maar
van vennootschappen of handelshuizen, veelal gevestigd te Amsterdam.
') Handelingen Staten-Generaal 1851/52, Bijlagen, p. 479.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SI.AVERNIJ 71

op deze wijze van emanciperen zonder schadevergoeding aan de
eigenaars was zo groot, dat de minister het voorstel daarna niet
opnieuw ter tafel bracht. In een adres aan de Tweede Kamer nit
Paramaribo van Juni 1852 (van G. L. R6PERHOFF, HucH WRIGHT
en H. BIJLAART) werd zelfs gesproken van woordbreuk van de
kant der regering, waardoor algemene wanhoop zich van tde
kolonisten had meester gemaakt. Door alle hersenschimmige
emancipatie-plannen was de ondernemingslust in de kolonie
bijna gedoofd, aldus dit adres, maar toen de minister had ver-
klaard dat tot emancipatie niet zonder rijp overleg zou worden
overgegaan 1), hadden velen hun plantages weer uitgebreid en
nieuwe werktuigen aangeschaft. Nu zou dit allies dus op eenmaal
verloren gaan door een ontvolking der plantages zonder schade-
loosstelling.
Toen dus ook van dit denkbeeld most worden afgezien op
ground van het verzet der planters, werd cen nauwkeurig onder-
zoek van regeringswege noodzakelijk. I)aartoe werd bij Ko-
ninklijk Besluit van 29 November 1853 no. 66 een Staatscom-
missie ingesteld met het doel ,,om te onderzoeken welke maatre-
gelen, met het oog op den tegenwoordigen toestand der slaven-
bevolking in de kolonikn en bezittingen van het Rijk in andere
werelddeelen, door de Regeering kunnen en behooren te worden
genomen, en vervolgens van hare bevinding verslag te doen,
wonder bijvoeging van de voorstellen, waartoe dat onderzoek mogt
aanleiding geven" 2). Voorzitter van deze commissie werd J. C.
BAUD, en tot leden werden benoemd J. C. RIJK (G.G. van West-
Indie 1839-1842), R. F. BARON VAN RADERS (gouverneur van
Suriname 1845-1851), R. H. ESSER (gouvemeur van CuraOao
1845-1848); Mr P. FIERS SMEDING (gewezen president van het
gerechtshof in Suriname, sinds 1852 met verlof in Nederland),
G. C. BoscH REITZ en Mr A. BRUGMANS (beide vertegenwoordi-
gers van Surinaamse huizen in Amsterdam), Mr G. GROEN VAN
PRINSTERER en J. HEEMSKERK Bzn.
De tijd was rijp voor de installing van een dergelijke commission,
want ook in Nederland begon de belangstelling voor de slaven
weer te ontwaken. Reeds in 1848 tijdens de beraadslagingen in de
Kamers over de nieuwe grondwet was een aantal adressen inge-
komen (voorzover-ik heb kunnen nagaan warren het er acht) uit
alle delen van het land, met verzoek om de afschaffing van de

1) 21 Mei 1849 in de Tweede Kamer, IHandelingen 1848/49, p. 509.
2) Eerste Rapport Staatscommissie, p. 1.















J. 3I. VAN WINTER, )E OPENBARE MEANING


slavernij in de grondwet op te nemen. De meeste combineerden
dat met een hele verlanglijst van vrijheden, waaronder die van
godsdienst en onderwijs het belangrijkst waren; over de wijze
van afschaffing lieten ze zich niet uit.
Een steviger steun kreeg de zaak der emancipatie in de Christe-
lijke Vrienden, grotendeels gevormd uit de mannen van het reveil,
die ook omstreeks 1840 hun belangstelling hadden getoond. Het
r6veil was zijn gewetenscrisis enigszins te boven gekomen en kon
na 1850 cen period ingaan van meer practisch Christendom met
grotere social belangstelling. Op die crisis der beginselen was
destijds de behartiging der slavenbelangen afgesprongen, en zo
was het niet vreemd dat dit punt opnieuw de aandacht kreeg,
toen deze innerlijke onzekerheid was overwonnen. Op de jaarlijkse
vergadering van de Christelijke Vrienden te Amsterdam in April
1853 stelde GEFKEN voor de ,,Maatschappij tot bevordering
van de Afschaffing der Slavernij" opnieuw op te richten, welk
plan zeer gunstig werd opgenomen 1). GROEN VAN PRINSTERER,
P. J. ELOUT VAN SOETERWOUDE en GEFKEN vormden het eerste
bestuur, en weldra going een circulaire uit om leden te werven.
Als statuten werden die van 1842 aanvaard, waardoor de Maat-
schappij dus ook nu op positief Christelijke beginselen werd
gegrondvest. Deze beginselen waren de volgende:
,,a. De slavernij, gelijk zij ook in de Nederlandsche kolonien be-
staat, is onvereenigbaar met de voorschriften, den geest en
de strekking van Gods heilig Woord;
b. eene vruchtbare Evangelieprediking wordt door de instand-
houding der slavernij belemmerd;
c. eene waarlijk heilzame vrijlating moet plaats hebben,
naar christelijke beginselen, en met christelijke opleiding
gepaard gaan;
d. bij de afschaffing der slavernij behoort het punt der schade-
vergoeding in het oog te worden gehouden" 2).
Weldra traden leden toe, zodat de Maatschappij in 1855 afde-
lingen had in Den Haag, Amsterdam, Rotterdam, Delft, Haarlem
en Heemstede. Groter uitbreiding heeft ze nooit gekend, maar
wel had ze in verschillende provincien correspondenten en
contribuerende leden. Het ledental was in 1855 ongeveer 450
en groeide in 1856 en 1857 aan tot ongeveer 600 en 670, verspreid

1) R6veilarchief, GEFKIEN: Levenservaringen. p. 47.
') Circulaire met statute afgedrukt in Ernst en Vrede, Maandschrilt
voor de Nederlandsche Hervormde Kerk 1, 1853, p. 289, 290.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER S.AVERNIJ 73

over het hele land. Op dat punt bleef het ledental staan ). De
jaarlijkse contribute was minstens / 10.- per person en werd
gebruikt voor de vrijkoop van Christelijke slaven, waartoe de
Moravische Broeders hun bemiddeling verleenden. Natuurlijk
werden geen grote scharen slaven op deze manier hevrijd, maar
daar de vrijkoopsom werd beschouwd als een voorschot, dat ze
zo mogelijk door eigen arbeid later weer moisten terughetalen,
strekte het beschikbare bedrag godurende de tijd dat de Maat-
schappij bestond, dus tot 1862, tot bevrijding van ruim 200 slaven.
I)aarbij zijn meegeteld de slaven die werden vrijgekocht uit
giften van het ,,Damescomit6 ter bevordering van de Evangelie-
verkondiging en de Afschaffing der Slavernij in Suriname", dat
sinds 1855 voor dit doel bazaars van vrouwelijke handwerken
organiseerde. Zij stelden hun golden ter beschikking van de Maat-
schappij, die ze weer doorzond naar de Hernhutter zendelingen
in Suriname, Ook de jeugd leefde mee, getuige de oprichting in
1853 van het ,,Nederlandsch Jongelinggenootschap ter Afschaf-
fing der Slavernij", wonder de zinspreuk .Servitus generis human
flagitium", Blijkens zijn jaarverslag 2) had het (;enootschap in
1854 22 leden en enige donateurs, en vergaderde iedere maand.
Bestudeerd werd daarbij GURNEY'S .4 winter in the Wlest Indies,
dat in 1842 in Nederlandse vertaling was verschenen. Toen de
leden na enige jaren behoefte voelden daadwerkelijk in let
belang der slaven op te treden, stuurden ze een Noodkrcet 2) d(
wereld in, met het plan tot aankoop van de katoenplantage
Badenstein en vrijlating der aanwezige slavenmacht (1856). De
ijverige voorstander van de emancipatie J. WOLBERS was hierbij
hun raadsman, maar het plan ontmoette veel critiek. Ook GROEN
by. waarschuwde dat zo'n ondereming in de practijk niet zo
eenvoudig was als het in theorie scheen 3). Het plan is dan ook
niet doorgegaan, maar het getuigde althans van enthousiasme.
Binnen de ,.Maatschappij tot bevordering van de Afschaffing der
Slavernij" werd de belangstelling levendig gehouden door welsprekende


1) Maandblad, uitgegeven vanwege de Nederlandsche Maatschappij ter
bevordering van de afschaffing der slavernij, 1855/56; later Tijdschrift,
uitgegeven etc., 1856/62.
2) Dit bevindt zich wonder de stukken van GRoEN VAN PRINSTERER
betreffende de Staatscommissie, op het Algemeen Rijksarchief. De
Noodkreet zocht ik daar en elders te vergeefs. Wie kan mij helpen ?
3) GROEN aan J. VAN HEERDE, secretaries van het Genootschap, 14
Febr. 1857, Algemeen Rijksarchief (G. v, P, correspondentie).

















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


redevoeringen van kanselredenaars als NICOLAAS BEETS 1) en Ds VAN
TooRENENuERGEN2) uit Vlissingen of Ds DoEDES3) uit Rotterdam. Geheel
volgens de beginselen van de Maatschappij beschouwden zij de afschaf-
fing der slavernij niet als doel op zichzelf, maar als middel om onbelem-
merd het Evangelic wonder de negers te laten doordringen. Zoals Ds
VAN TOORENENBERGEN verklaarde zou de emancipatie dan ook geen cind-
paal, maar een mijlpaal zijn. Hierbij was van overhaasting niets goeds
te verwachten, want zij waren het er over eens dat de slaven daar-
voor nog niet rijp waren, en dat revolutionnaire stappen in strijd
waren met het Christendom. Maar het was tenminste geen twistpunt
meer 6f de Christen mee mocht werken aan de emancipatie, zoals in
de tijd van DA COSTA'S Bezwaren. Luisteren we naar BEETS in 1856:
,.Ict is than zoo verre gekomen, dat het geenszins de vraag mneer is
of de voortduring der Slavernij verdedigd kan worden door het stil-
zwijgen van de Heilige Schrift over de plichtmatigheid van hare op-
heffing. Ons christelijk geweten dringt ons nu eenmaal tot die opheffing.
Wij gaan, wij gaan haar bewerkstelligen ....
Kom nu, en bewijs ons uit het Woord van God, dat Hij dit verbiedt;
dat wij ons niet zonder zonde door den stroom des tijds laten mede-
slcepen; dat die God, die Liefde is, dat de Heiland, die gekomen is
,,om alle treurigen te troosten", niet slechts tot hiertoe de slavernij
heeft gedoogd, maar dat hij ze ook aanprijst voor de toekomst, en
zich toornig afwendt wanneer wij ook in dezen zin ,,den gevangenen
loslating prediken"."

Ook in andere dan uitgesproken Christelijke kringen heeft men
zich in deze jaren met de afschaffing van de slavernij bezig gehou-
den. De afdeling Koophandel van Felix Meritis had al in 1852
een ,,gemeenzaam onderhoud" over de slavenkwestie gehouden
wonder leading van Prof. M. DEs AMORIE VAN DER HOEVEN 4).
D)eze had daarin betoogd dat slavernij aan het begin van elke
beschaving had bestaan, en dus blijkbaar door de Voorzienigheid
zo was bedoeld als phase van voorbereiding. Langzamerhand
kon die toestand overgaan in horigheid aan de ground, om via een
period van verplichte arbeid het stadium van de vrije arbeid te
naderen. lets dergelijks zou met de slaven in Suriname moeten
gebeuren, zodat er minstens nog enige generaties overheen zou-
den moeten gaan, voor ze rijp waren voor de vrijheid. Deze op-
vattingen waren hem ingegeven door Mr A. BRUGMANS (dezelfde

') ,,De bevrijding der slaven", rede 1856. Afgedrukt in Sparsa. A'dam
1882, p. 91 vlg.
*) De bevrijding der slaven en de Evangelie-prediking. Haarlem 1856.
3) Wanneer zullen onze West-Indische slaven vrij worden? Eene Neder-
landsche volksvraag. Utrecht 1857.
4) Overzigt der werkzaamheden van de Afdeeling Koophandel der Maat-
schappij onder de zinsprcuk ,,Felix Meritis", te Amsterdam. 1852, p. 60
vig.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 75

die lid van de Staatscommissie zou worden), die dit gevoelen dan
ook in deze vergadering onderstreepte. KOENEN, ons intussen wel
bekend als aanhanger van GROEN en van het rrveil, ontwikkelde
zeer behoedzaam daartegenover een plan om de slaven door Chris-
telijk onderwijs sneller op te voeden en hen van staatswege vrij te
kopen als ze daarvoor rijp warren. Hij was geen aanhanger van de
wel zeer behoudende richting die hier de toon voerde, en in cen
brief aan GRO s van 24 I)December 1853 1) verontschuhligde hij
zich dan ook over de gematigdheid die hij daar aan den dag had
gelegd: ,,Gelief, wat het onderwerp der emancipatie hetreft, in
het oog te houden, dat ik zeer voorzichtig most zijn om 1de lijn
niet te sterk te trekken oin geene tegengestelde working van die
ik bedoelde te veroorzaken".
Een veel krachtiger geluid word enige jaren later gehoord in
het Indisch Genootschap, dat in een vergadering van 22 Sep-
tember 1855 zich eenparig tegen de slavernij verklaarde op ground
van liberal beginselen. Zelfs \voelden de aanwezigen het icest
voor onmiddellijke vrijverklaring, omdat van opvoeding tot
rijpheid toch niets zou komen zolang de meesters niet meewerk-
ten 2).
Tussen 1852 en 1855 hadden er dan ook enige gebeurtenissen
plaats gevonden, die meer richting hadden gegeven aan de pu-
blieke opinie. Daar was in de eerste plaats de installing van de
Staatscommissie in 1853, die in 1855 haar cerste rapport uit-
bracht met een voorstel tot emancipatie voor Suriname, en in
1856 haar tweede rapport, over de eilanden. Maar wat op het
Nederlandse en trouwens ook het Surinaamse publiek veel meer
indruk maakte, was het boek van W. R. BARON VAN HOEVELL:
Slaven en Vrijen wonder de Nederlandsche wet (Zaltbommel 1854).
We zagen reeds (p. 62) dat iemand als Ds DOEDES pas daardoor
echt belangstelling voor de slavenkwestie kreeg; zo moet het
velen zijn gegaan, want het boek beleefde in anderhalf jaar drie
drukken. Hoewel het te duur was om een ,,volksboek" te zijn 3),
moet het, in de gegoede stand, een sensatie hebben gemaakt,
vergelijkbaar met die welke Uncle Tom's Cabin in Amerika ver-

1) Algemeen Rijksarchief (G. v. P. correspondentie).
2) Uittreksel van her verhandelde in de Algemeene Vergadering van het
Indisch Genootschap te 's Gravenhage, 22 September 1855, betreffende de
slavernij in de Nederlandsche West-Indische kolonien. Zaltbommel 1855.
3) In het Maandblad vanwege de Nederlandsche Maalschappij etc. Mei
1855 is een brief opgenomen van Ds H. C. VOORHOEVE te Harlingen
aan VAN HOfVELL, om het tot een volksboek orn te werken.

















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


wekte. Maar het dankte dat success vooral aan de overdreven
voorstelling van zaken, waarbij werkelijke maar ook verdichte
gruweldaden zo waren gegroepeerd, alsof slavenmishandeling
in Suriname aan de orde van de dag was en alle planters slaven-
beulen waren. Vroeger was dat misschien het geval geweest,
maar in de loop van de 19e eeuw en vooral sinds de invoering
van het nieuwe slavenreglement van 1851 was de behandeling
der slaven veel verbeterd.
Een oprecht voorstander van de emancipatie als W. BOEKHOUDT,
die van 1844 tot 1849 als godsdienstonderwijzcr in Suriname had ge-
werkt, schreef in zijn autobiographic dat hij de totaalindruk betreurde,
die door dit bock in Nederland was gcwekt: ,,De breed lijst van gru-
welen, door den hecr Van Hoevell ontrold, moge cen list van on-
loochenbare feiten zijn, men maakt aan onrecht zich schuldig,
zoodra men door deze feiten geleid, uit het bijzondere gaat besluiten
tot bet algemccne. - Golooven we 't voor zeker, 't was daar, gelijk
hier en overall: onkruid onder de tarwe, maar toch niet allies onkruid;
kaf wonder 't koren, maar, God zij dank! niet alles kaf" 1).

Al heeft het werk in Nederland zeker de bedoelde uitwerking
gehad door de ogen te openen voor de mogelijkheid van slaven-
mishandeling, in Suriname lokte het felle en bitter protested
uit. De slavenhouders weigerden te boek te staan als barbaarse
wreedaards, en verdedigden zich dus in geschrifte tegenover het
Nederlandse volk. De toon waarop ze dit deden was echter psy-
chologisch zo onverstandig, dat ze hun zaak daarmee veel kwaad
en weinig goed hebben gedaan. Het publiek raakte op die manier
nog meer geprikkeld tegenover de planters in Suriname, en nog
minder geneigd om objectief de toestand in de kolonie wonder
ogen te zien. Het meest beruchte van deze geschriften was het
boek van B. E. COLACO BELMONTE: Nedrlands West-India in
zijne belangen, en Dr. IW. R. van Hoevell in zijn ,,Slaven en Vrijen".
Slavernij-Emancipatie-Kolonisatie (Leiden 1855).
Bij wijze van beginselverklaring poneerde COLAgO BELMONTE de
volgende stellingen (p. 2-4):
,,De toestand der Negerbevolking in de West-Indiin, is geene sla-
vernij, omdat zij dit niet is; die toestand is geen gruwel, die tot God
on mensen om wraak roept.
Die toestand is eene redelijk-zedelijke vrijheid van menschen, die
alleen door arbeid kunnen beschaafd worden; een' arbeid, waartoe
redelijk-zedelijke dwangmiddelen (wetten) hen moeten nopen, 6n in
hun eigen belang 6n in dat der plaats van hunne inwoning; een'
toestand dien bet overgroote deel dier bevolking niet wenscht te ver-

') W. BOEKHOUDT: Uit mijn verleden. Bijdrage lot de kennis vaJi
Suriname. Winschoten 1874, p. 114.

















IN NEDERLAND OVERER D AFSCAFFINS IER SLAVERNIJ 77

i i'lrIen, met hetgcen de philantropie deer eeu\w, haar ais het \arv
qq)pringt; een' toestand, die, wvanneer men ze wzaarlijk kent, en
,iwhevrtoroordeeld beschouwt, better, oneindiig bter is, dan hetgeen dr
b1.'chaafde Ecuropschet maatschappijen, den menschtenvriend, in zioo
v\erschillende opzigten ter beschouwing aannieden: een' toestand die
\rijhcid is, \anneer men die wel begrijpt. die niets met slavernij
C.umeen heft, dan den naam. en die alleen in staat is, htt tiuatschap-
jilijk c z7cdelijk welzijn, dier b\culking te \crz.rktrrn".
hi.Mno'rT Ie bhi)orde tot de I'ortugese Joden in Suriname, die al
\vn gesl.acht op geslacht in de kolonie wooden en niet 7;als vrel
ktlonisten tIxtrekkelijk kort geledelr uit Nederland waren overgestoken.
\'nor hem die van kindsbeen af dtoor slaven was bediend. was slaverniij
S.h.\w. in t!e Scheppingsordonnante oppgesloten en daarnimee gesanctti
Inrcrd tot .,eene redelijk-zedelijke vrijheid". Voor buitenstanders was
die houding natuurlijk \olstrekt onbegrijpelijk, ja. krankzinnig of mis-
dadig, Zo is het dan ook niet vreemd dat schrijvers die de slaven-
houders aan de kaak stelden, zoals VAN Ilol'VELI. of VOL[IERH, de
Juden altijd extra zwart afschildcrden.

Op dit boek van BELMONTE lcverde M. 1). TEENSTRA uit
U'rum een sarcastische critiek, waarin hij (d toestand van de
slaven bij wijze van scherts op 66n lijn stelde met de Hollandse
koeien. Beide leidden immers zo'n hcerlijk zorgeloos en verzorgd
even? 1) TEENSTRA was naast WOLBERS en VAN HOKvEI.L in
Nederland 66n van de felste bestrijders der slavernij, en daarbij
door eigen ervaring meer ter zake kundig dan WOLBERS, die
nooit in West-Indie is geweest. Hij was een strijdbaar man van
liberal beginselen, en als mijn inlichtingen just zijn, vrijmctse-
laar. Herhaaldelijk heeft hij in adressen bij de Tweede Kamer
aangedrongen op afschaffing van de slavernij, en aan 66n van
deze adressen, van 7 October 1853, viel de eer te beurt uitvoeriger
behandeld te worden dan gewoonlijk. VAN HOEVELL stelde nl.
voor het adres aan de minister te zenden met verzoek om inlich-
tingen over de beschreven wantoestanden (zitting 24 November
1853). Deze werden verstrekt (6 November 1854) maar door de
Kamer onvoldoende geacht, en zo going het adres opnieuw terug
naar de minister met de wens van de Kamer, dat de geldende
slavenreglementen (van 1851 voor Suriname en 1824 voor de
eilanden) zouden worden herzien in het belang der slavenbevol-
king (zitting 3 Maart 1855).
In de besprekingen die in de Kamer hierover werden gevoerd,
onderscheidden zicfi de partijgenoten van GROEN, dus de anti-

1) Emancipatie der slaven. Bijdrage tot eene nadere beschouwing van
den tegenwoordigen toestand der kolonie Suriname. Groningen 1855
anonymm verschenen).















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


revolutionnairen zoals ELOUT, MACKAY en VAN LYNDEN, en
van de liberalen vooral VAN HOEVELL, BLAUPOT TEN CATE en
een enkele keer THORBECKE. De slavernij en wat daarmee samen-
hing was 66n van de weinige staatkundige kwesties, waarbij de
politieke tegenstellingen werden overbrugd om eendrachtig
eenzelfde doel te bereiken. GROEN en VAN HOEiVELL, in andere
vraagstukken gewoonlijk tegenstanders, sloten zich aaneen voor
de afschaffing der slavernij. Zo dienden zij op 29 November
1855 een motie van orde in ') tot onmiddellijke verbetering van
de reglementen in afwachting van de emancipatie, welke door
GROEN als volgt werd aangekondigd: ,,Ik heb met den afgevaar-
digde nit Almelo (VAN HOiiVELL) cen tijdelijk bondgenootschap
gesloten. Het geldt scene motie van orde. Dit bondgenootschap
betekent: dat hier niet is eene partijzaak; dat enkel het belang
van de slaven, zonder cenige persoonlijke quaestie bedoeld wordt".
Hun bemoeiingen hebben inderdaad geleid tot een wijziging der
slavenreglementen, waarbij de strafbevoegdheid van de meesters
werd beperkt. In Suriname werd het 30 Augustus 1856 afgekon-
digd, op CuraGao in 1857.
De afschaffing van de slavernij was in de Kamer geen onbekend
onderwerp meer sinds de discussies over het ontwerp-reglement
op bet beleid der regering in West-Indi6 van 1851 met het ge-
wraakte artikel 92, en de installing van de Staatscommissie van
29 November 1853. Het optreden van doze commissie had eerst
grote verwachtingen, maar al spoedig even grote teleurstelling
gewekt. Wel was het voor de slavenvrienden verheugend dat
minister PAHUD op 10 December 1853 op een vraag van ELOUT
had verklaard, dat het niet meer de kwestie was 6f er geeman-
cipeerd zou worden, maar wel hoe men ,,tot eene voorzigtige,
geleidelijke en goed voorbereide emancipatie" zou geraken 2).
Het beginsel hoefde dus niet meer in discussie te worden gebracht,
maar het going er nu maar om hoe voorzichtig en geleidelijk het
zou worden uitgevoerd. Het bleek al spoedig dat de leden der
Staatscommissie niet tot de ,,driftige ijveraars voor emancipatie"
behoorden, zoals VAN LYNDEN dat zo beeldend uitdrukte (5
Augustus 1854) 3), en dat zij niet met voorstellen zouden komen
voordat grondige inlichtingen waren ingewonnen.
GROEN vreesde niet ten onrechte de remmende invloed van zijn
college in de Staatscommissie Mr A. BRUGMANS, van wie hij op ground

I) Handelingen 1855/56, Twecde Kamer p. 225 vlg.
2) Handelingen 1853/54, Twcede Kamer p. 385.
') Handelingen 1853/54, Tweede Kamer p. 1395.

















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 79

van het vroeger in Felix Mneritis verhandelde een streven verwacrhte
..naar scene emancipatie die over duizend jarcn wltligt tot stand konimn
ral" t). T'in de commissie dan ook langer dan aicht manlnden werkeloos
terneer had gezeten in afwachting van gege\ens nit W\st-lndi' die
maar steeds niet werden verstrekt, blIsloot GKRI:N ,ijn antslag to
vragen als lid. Door lid to blijven vreesde hij zijn sainctie tec hechten
aan dit eindeloos uitstel, on zou hij ..althans dr i zlflVt ehul-idiging mlet
ontgaan van door schijnba;ar zancenstemling ill hltge'nc ik niet elathnl,
aan hct doel dat oak Z.M. voorzcker Iboogt, errl schadelijk daln b,-
vordelijk to zijn gewetst" *). Ondanks pogingen vanll AIn- t I' Atlxn n
amn hem hiervan to d.oen afzien, blccf hij hij zijni boslit on verkreec
bij K.B. van 12 October 1854 cervol ontshlag. Zijn vrienden Cn aan-
hangers gaven herm gelijk, omdat ook zij allang do getlde wil \.in d
Staatscomniissie wantrouwden: ,,Meer on neer word hrt mij duidelijk.
dat die Commissie eigenlijk de miancipatie niet wil, d;in Imismchion
over 100 of 1000 jarcn: en dat wij dus van haar geene enkele afdoernd
voorstel te wachten hcbbiin. - Gij zult gein ltrouw tlitchln tI nit
dat slecht gezelschap te heblbn verwijderd" (vAN LYNDEN a:la GOEKN
5 January 1855) 3).

Dc Staatscommissie verkreeg tenslotte toch dit zo lang \vr-
wachte inlichtingen en going over tot het opstellen van een Rapport,
dat ze in Augustus 1855 publicecrde. Hierin werd cen plan tot
emancipatie ontwikkeld dat berustte op dezelfde grondslagcn,
die BAUD al in 1844 als minister van kolonien bij de koning had
bepleit: 4)
,,I. eene emancipatic van staatswege zonder voorafgaande
schadeloosstelling.
II. Teruggave, zoo veel doenlijk, door de geemancipeerden
aan den Staat van de kosten van hunne vrijmaking en
maatschappelijke vestiging.
III. Bevoegdheid van den wetgever om te bepalen op hoedanige
wijze aan die voorwaarde zal worden voldaan.
IV. Bevoegdheid, ja verpligting van den wetgever om te zorgen
dat de opheffing der slavernij bevorderlijk zij aan de eischen
van Godsdienst, beschaving en stoffelijke welvaart, of,
zoo men hier onteigening op Staatsgezag wil zien, dat de
onteigening werkelijk ten algemeene nutte strekke".


I) GROEN aan KOENEN, 25 Dec. 1853. GROEN VAN PRINSTERER:
Schriftelijke-nalatenschap deel IV: Briefwisseling III, 1848-1866, p. 145.
R.G.P. no. 90, Den Haag 1949.
2) GROEN aan PAHUD, ongedateerd maar vbbr 12 Oct. 1854. R.G.P.
90, p. 170.
3) Algemeen Rijksarchief (G. v. P. correspondentie).
4) Eerste Rapport Staatscommissie, p. 93.
















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


Het voorstel was uitgewerkt in een ,,Ontwerp van wet tot op-
heffing van het Meesterschap in de kolonie Suriname" (bijlage B)
en hield in, dat de slaven met de plantages zouden worden ont-
eigend tegen schadeloosstelling aan de eigenaars, waarna de
negers wonder leading van het gouvernement zouden worden
samengetrokken tot gemeenten van 1500 a 2000 personen voor
verplichte suikerbouw. Uit de opbrengst van de gemeenten zou-
den behalve het onderhoud van de leden, ook de schadeloosstel-
ling aan de eigenaars en de kosten van de nieuwe inrichting
worden betaald. Wanneer die waren voldaan, zouden de gemeen-
tegronden in onverdeelbaar eigendom aan de negers overgaan.
Alleen die plantages die voor dit doel onbruikbaar warren zouden
door de vrocgere eigenaars kunnen worden teruggekocht. De
woorden ,,vrijlating" en ,,emancipatie" warren zoveel mogelijk
vermeden en vervangen door ,,opheffing van het meesterschap",
omdat de slaven zich anders verkeerde denkbeelden van hun
nieuwe toestand zouden vormen.
Dit plan vertoonde enige overeenkomst met het vroegere
ontwerp van LANS, Emancipatie door centralisatie, maar ver-
schilde er in zoverre van, dat de verwerking van de verplicht
verbouwde suiker door de Staatscommissie aan particulieren
werd overgelaten. Hoe ze echter aan arbeiders voor de fabricage
moesten komen, was een raadsel, want de gemeenteleden zouden
van fabrieksarbeid zijn vrijgesteld. Dit was dan ook e~n van de
punten van critiek op het plan, dat trouwens helemaal de sterkste
afkeuring ontmoette in Nederland en Suriname. Surinaamse
correspondenten van belanghebbenden in Amsterdam noemden
het plan ,,dolzinnig, krankzinnig, en dergelijke liefelijke benamin-
gen meer" 1), en algemene verslagenheid werd alleen voorkomen
door de verklaring van gouverneur C. P. SCHIMPF, dat het niet
zonder ingrijpende wijzigingen zou worden aangenomen. Dit
vertelt althans G. S. DE VEER in zijn critiek op het Rapport van
de Staatscommissie: lets over de emancipatie der slaven, door
eenen voormaligen bewoner der kolonie Suriname anonymm ver-
schenen, Den Haag 1857).
Zijn bezwaren, en die van vele planters, betroffen vooral de ont-
eigening van de slaven met de gronden, waardoor aan de bestaans-
mogelijkheid van de blanket plantageleiding in Suriname vrijwel een
eind werd gemaakt. Als er nog ondernemende planters over warren,
zouden deze alleen de beschikking krijgen over de onbruikbare gronden

1) H. G. C. L. JANSSENS, secretaries der Staatscommissie, aan BAUD,
2 Febr. 1856. Algemeen Rijksarchief (Baud no. 928).

















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 81

zonder arbeiders. Een ander even groot bezwaar was de gedwongen
suikerculturc van de negers in de gemeenten, gepaard met gedwongen
verplaatsing uit de oude plantages. Het was immers hekend hoeveel
verzet verplaatsing van slavenmachten altijd verwekte. en lho-veel
negers daarbij door heimwee of andere onnaspeurbare oorzaken plachten
te sterven. Bovendien werden ze daardoor niet werkelijk vrij. maar
verwisselden het particuliere meesterschap met dat van de st.aat wonder
uitzicht op volledige vrijheid. En het denkbeeld om de kosten van de
schadevergoeding ook nog door de gewezen slaven te laten Itntalen.
was wel heel weinig edelmoedig. De staat had dan toch cen paar eruwen
lang voordelen uit de slavernij getrokkcn en mocht nu wel cen offer
brengen voor haar opheffing. Zeif stelde DE VEER dus voor dtt schade-
losstelling door de staat te late betalen, en de cigenaars de kruze
te geven of ze hun gronden wilden behouden, of ze late onteigenen
tegen extra vergoeding. De negers zouden dan ook mogen kiezen tussen
werk op de plantages of in geneenten.
Niet minder afwijzend was de critiek van de gouverneur van
Suriname en enige leden van de koloniale raad. SCHIMI'F achtte
het onmogelijk uit de opbrengst der gemeenten de kosten van de
,,opheffing van het meesterschap" te dekken en advisccrde oin
af te zien van kosteloze emancipatie, hoe aanlokkelijk die ook
scheen. Hij stelde voor de slaven in twaalf jaar vrij te make door
hen iedere twee jaar een vrije dag in de week meer te even, te
beginnen met de Zaterdag, twee jaar later de Vrijdag erbij, etc.
De schadevergoeding kon dan ook in etappes worden betaald ').
De Staatscommissie zelf was het onderling ook niet cens ge-
weest, en met name de oud-gouverneur VAN RADERS had een
afwijzend oordeel en een ander voorstel geformuleerd in zijn
Denkbeelden en plan betreffende de opheffing der slavernij in de
Nederlandsche West-Indische Kolonien (Den Haag 1855). Hij
wilde de kinderen bij de geboorte vrij verklaren, maar hen tot
hun twaalfde jaar op de plantage der moeder laten. Alle kinderen
die gezond en wel die leeftijd bereikten (naar schatting was dat
ongeveer de helft van het total aantal geborenen) zouden tegen
schadevergoeding aan de eigenaar door het gouvernement worden
overgenomen, om tot hun zestiende jaar een opleiding tot land-
arbeiders te ontvangen. Daarna zouden ze nog tot hun drie en
twintigste jaar verplicht werken op de plantage der moeder, om
vervolgens helemaal over zichzelf te mogen beschikken. Dit plan
heeft hij herhaaldeljjk naar voren gebracht en tot 1862 toe in de
vergaderingen van de ,,Maatschappij tot bevordering van de

1) Algemeen Rijksarchief (Baud no. 936). Advies van de Gouverneur
van Suriname over de voorstellen van de Staatscommissie, met bijlagen,
21 Juli 1856.
West-Indische Gids XXXIV 6

















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


Afschaffing der Slavernij" bepleit, maar zonder resultaat. Men
vond het in het algemeen te langzaam werken, en wilde liver
gelijktijdige emancipatie, zij het ook na een overgangstijd.
Het plan van de Staatscommissie vormde de grondslag waarop
het eerste wetsontwerp (van minister MIJER) was gebaseerd,
alleen met deze wijziging (die aan het voorstel-DE VEER herinner-
de), dat de vrijgelatenen zich naar keuze op de plantages of in
gemeenten mochten verhuren. De gemeentegronden zouden
door het gouvernement worden aangekocht, maar in beginsel
zouden alleen de slaven en niet de plantages worden onteigend.
De schadevergoeding zou door de gewezen slaven zelf moeten
worden betaald, zoals de Staatscommissie had voorgesteld. Dit
ontwerp word bij Koninklijke Boodschap van 17 Juli 1857 aan de
Kamer aangeboden, en daar het in de hitting 1856/57 onafgedaan
bleef, opnieuw onveranderd op 23 Sept. 1857 1). In de Memorie
van Toelichting werd de noodzaak van emancipatie als volgt
gemotiveerd: ,,De afschaffing der slavernij in de West-Indische
bezittingen van den Staat is geworden een der strange eischen
van onzen tijd, het ophouden namelijk van de zoo onnatuurlijke
betrekking van den eenen mensch tot den anderen. Maar zij is
tevens noodzakelijk geworden met het oog op hetgeen in de
Engelsche en Fransche aan Suriname grenzende bezittingen is
geschied".
In het Voorlopig Verslag van de discussies in de afdelingen van
de Tweede Kamer, vastgesteld op 31 Januari 1858 2), kwam een
algemene afkeuring tot uiting, niet op het beginsel maar op de
wijze van uitvoering. Velen vreesden dat Suriname te gronde
zou gaan, wanneer er werd geimancipeerd zonder voorafgaande
immigratie van arbeiders uit tropische landen, om het plantage-
werk over te nemen wanneer de vrijgemaakten zouden gaan zwer-
ven door de hele kolonie. Want met het gedrag van de gemanu-
mitteerden voor ogen, die liver verpauperden dan geregeld te
werken, voorzag men algemeen een onwil tot arbeid en een vlucht
naar de bossen, kortom een ,,bedwelmende tuimelgeest", bij de
vrijgelatenen. De meerderheid van de Kamer had dan ook geen
bezwaar tegen een beteugelend staatstoezicht gedurende enige
jaren, maar wel tegen de vorm waarin het wetsontwerp dat
voorstelde. Men vreesde op deze manier voor een voortduren
van de slavernij in andere vorm. Het gemeentesysteem werd
1) Handelingen 1856/57, Bijlagen p. 1218-1223 (wetsontwerp), p.
1223-1239 memoriese van toelichting).
') Handelingen 1857/58, Bijlagen p. 555-571.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 83

algemeen verworpen. omdat het teveel op de Javaanse dessa
was geinspireerd en in de Surinaarnse maatschappij niet paste.
Een ander zeer belangrijk punt, dat bij de behandeling van de
vijf opeenvolgende wetsontwerpen telkens ter sprake kwam, was
de schadevergoeding aan de eigenaars. Men vond het onrecht-
vaardig om de slaven daarvoor aansprakelijk te stellen. en in de
later wetsontwerpen was dat dan ook veranderd. Maar over
het recht der eigenaars op vergoeding waren de meningen ver-
deeld, want velen meenden dat een zo onnatuurlijk bezit als dat
van slaven niet kon worden beschouwd als eigendom in strike
zin. Volgens artikel 147 van de Grondwet was onteigening ten
algemenen nutte alleen mogelijk tegen schadeloosstelling, maar
volgens velen gold dat niet voor slavenbezit. Uiteraard was dat
niet het gevoelen van de slaveneigenaars, die merkwaardiger-
wijze maar schaars in de Tweede Kamer waren vertegenwoordigd,
maar door middel van adressen met klem aandrongen op schade-
vergoeding. In de Eerste Kamer bepleitte A. F. INSING.ER Uit
Amsterdam, belanghebbende bij katoenplantages in Suriname,
het recht op schadeloosstelling. Wel was de Tweede Kamer van
meaning dat een tegemoetkoming in het verlies billijk was, al
was het maar alleen om de maatregel better te laten slagen. I)e
rechtsvraag is formeel juridisch behandeld door Mr A. M. DE
ROUVILLE, procureur des konings op Curacao ). Hij bevestigde
op juridische gronden het recht op schadevergoeding, en verweet
de Kamer dat ze de emancipatie goedkoop wilde doordrijven ten
koste van belanghebbenden.
Dat was ook de opvatting van minister ROCHUSSEN, die in
1858 minister MIJER was opgevolgd en het indienen van een
nieuw wetsontwerp op de afschaffing van de slaverij tot een
van zijn eerste regeringsdaden maakte (25 October 1858) 2).
Hierin werd het gemeentesysteem helemaal verlaten, en gestreefd
naar een overgang met zo min mogelijk schokken. De vrijge-
maakten zouden voorlopig wonder een bijzonder staatstoezicht
worden geplaatst ,,ter hunner bescherming en opleiding voor het
familie- en maatschappelijk leven" (art. 17) en lediggang en

1) ,,Is Nederland verpligt, om, bij emancipatie der slaven in West-
Indie, den eigenaren der slaven schadevergoeding, volgens de waarde
van iederen slaaf, te betalen, of kan men, regtens, volstaan, met eene
tegemoetkoming op. door den Nederlandschen wetgever willekeurig
aangenomen, schaal"? Themis, Regtskundig Tijdschrift, 2e verzame-
ling, 7e deel, 1860.
2) Handelingen 1858/59. Bijlagen p. 332 vlg.
















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


zwerverij zouden wonder hen niet worden geduld. Ze moesten
dus contracten sluiten op een plantage naar keuze, en als dat
niet lukte, de aanwijzingen van het gouvernement volgen. De.
eigenaars konden desgewenst niet alleen de slaven maar ook de
gronden laten onteigenen tegen extra vergoeding. De aldus
verkregen gronden zou het gouvernement weer aan particulieren
verpachten, daar het geen concurrent van de particuliere land-
bouw wilde worden. Het recht op schadevergoeding zette hij
uitdrukkelijk uiteen in zijn Memorie van Toelichting, en het
beginsel van terugbetaling door de vrijgemaakten liet hij varen.
De vergoedingssom zou voor 1/3 worden betaald in wissels op
het department van kolonien, en voor 2/3 in aandelen in een op
te richten ,,Koloniale Bank" te Paramaribo ter bevordering van
de immigratie.
Dit laatste punt wekte het grootste verzet, niet in de Kamer,
maar in de kolonie waar men nog slechte herinneringen had aan
de Particuliere West-Indische Bank, die in 1829 was opgericht
om credit te geven voor uitbreiding van plantages, maar weldra
door wanbeheer failliet was gegaan. Men vreesde nu iets dergelijks
vooral omdat de staat geen rente-uitkering garandeerde aan de
nieuwe bank. Een schadevergoeding op die basis zou een aalmoes
zijn van waardeloos paper. Twee fell adressen van afkeuring
kwamen uit Suriname op dat voorstel in, nl. van zesEngelse
bezitters in Nickerie, en van H. G. Roux en 159 aanzienlijke
ingezetenen te Paramaribo 1). Wel achtten zij immigratie nood-
zakelijk, maar voorafgaande aan de emancipatie en niet afhan-
kelijk van een particuliere bank. Bij gouverneur SCHIMPF going
dat gevoelen zover, dat hij zijn ontslag vroeg omdat hij niet
verantwoordelijk kon zijn voor een emancipatie zonder vooraf-
gaande immigratie 2). Ondanks aandrang van de minister en
notabelen in Suriname om hem hiervan af te doen zien, volhardde
hij bij zijn verzoek. Op 23 April 1859 kreeg hij eervol ontslag, en
werd opgevolgd door R. F. VAN LANSBERGE, toentertijd gou-
verneur van Curacao 3). Ook GEFKEN, die sinds 1857 procureur-
generaal was in Suriname, verzuchtte dat hij liver ontslag nam
dan een emancipatie zonder voorbereidende maatregelen te moe-
ten beleven 2).

') Behandeld in de Tweede Kamer 12 Mei 1859.
') GEFKEN aan GHOEN, 20 Februari 1859. Algemeen Rijksarchief
(G. v. P. corresp.).
') Koloniaal Verslag 1859. Handelingen 1861/1862, Bijlagen p. 597
vlg.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 85

De noodzaak van immigratie werd enige malen in brochures
bepleit door A. D. VAN DER GON NETSCHER, die jaren lang
plantagehouder was geweest in Demerary en uit eigen ervaring
de gevolgen der emancipatie kende '). Hij schreef op zeer rustige
toon, waarmee hij blijk gaf van inzicht, en zijn opvattingen had-
den in de kolonie en bij de minister gezag. Desondanks liet deze
uit zijn tweede wetsontwerp, van 30 April 1860'), niet alleen
het hoofdstuk over de koloniale bank geheel weg, maar ook
elke aanduiding van immigration. Een prove met 500 Chinese
immigranten in Suriname was nl. vrij slecht bevallen. en de
mogelijkheid om vrije arbeiders uit Afrika te laten komen schelen
just toen uitgesloten. Engeland hield dit voor verkapte slaven-
handel en belemmerde het dus op alle manieren, en stond even-
min toe dat koelies uit Brits-Indii werden aangevoerd. Nu het
verkrijgen van immigranten uitgesloten scheen, verviel in het
oog van de minister ook de mogelijkheid om van gouvernements-
wege gronden te verpachten aan particulieren zonder arbeiders.
Daarom was het volgens dit wetsontwerp ook niet meer ter keuze
van de eigenaars, of de gronden wel of niet samen met de slaven
zouden worden onteigend: alleen voor de slaven werd vergoeding
betaald. Gedurende het staatstoezicht zouden de vrijgemaakten
zoveel mogelijk op de oude plantages aan het werk moeten blijven.
In de kolonie achtte men ditontwerp better dan het vorige, afge-
zien van de immigratie, maar nu had de Kamer weer veel meer
critiek. Het leek wel een vermomde slavernij, waarbij alleen met
de belangen van de eigenaars was rekening gehouden! De toon
van dit Voorlopig Verslag van 18 Juni 1860 3) was nogalscherp.
Minister ROCHUSSEN zag zich dus genoodzaakt een derde ont-
werp in te dienen (18 September 1860) 4), waarin de immigratie
weer was opgenomen (art. 28). Deze zou door het koloniaal
bestuur worden aangemoedigd door het uitloven van premien tot
hoogstens / 2.000.000. Daartegenover was de vergoeding aan
de eigenaars dan ook iets lager gesteld dan eerst. De hoop op
immigratie was weer groter geworden sinds overtocht van Chine-

1) Bijdrage ter aanwijzing van de grondslagen, waarop de afschaffing
der slavernij in Suriname dient gevestigd te worden. Den Haag 1858.
Beschouwing van hel op 25 Oct. r858 voorgesteld ontwerp van wet ter
afschaffing der slavernij in Suriname. Den Haag 1859. De quaestie van
vrijen arbeid en immigratie in de West-Indie. Den Haag 1860.
2) Handelingen 1859/60, Bijlagen p. 603 vlg.
3) Handelingen 1859/60, Bijlagen p. 681 vlg.
4) Handelingen 1860/61, Bijlagen p. 215 vig.

















J. M, VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


zen met hun vrouwen mogelijk was gebleken. Omdat de eerst
500 Chinezen geen vrouwen bij zich hadden, konden ze niet in de
kolonie aarden en zouden waarschijnlijk spoedig naar China
terugkeren. In dat geval waren de kosten van overtocht veel te
hoog in verhouding tot het werk dat ze leverden, en ook vormden
ze zo geen uitbreiding van de vaste bevolking van Suriname. Dit
zou echter geheel veranderen zodra Chinezen met hun vrouwen
immigreerden.
De Kamer bleef bij haar oude bezwaren 1) maar deskundigen
als G. S. DE VEER 2) en A. D. VAN DER GON NETSCHER 3) vielen
grotendeels de minister bij, al hadden ze op ondergeschikte
punten critiek.

Het publiek in Nederland interesseerde zich nauwelijks meer
voor de hele zaak, want door de eindeloze discussies in de Kamer
werd men moedeloos. De vergaderingen van de ,,Maatschappij
tot bevordering van de Afschaffing der Slavernij" werden slecht
bezocht, en een voorstel van VAN DER GON NETSCHER om haar
een actievere lijn te geven vond geen ingang 4).
Enigszins kunstmatig werd het vuurtje brandende gehouden door
tamelijk giftige anonyme artikeltjes in de Friese Provinciale Courant
van September 1858 tot Januari 1859, die onmiddellijk in De Indier
werden overgenomen. Daarin werden alle straffen tegen slaven, of ze
onrechtvaardig waren of niet, opgeblazen tot grove mishandelingen
in de trant van VAN HOIVELL's Slaven en Vrijen. GEFKEN, die in
Suriname een groot vriend van de slaven was gebleven, en wat er ook
in Nederland over hem werd beweerd, niet was aangetast door een
slavenhouders-nmentaliteit, GEFKEN qualificeerde dit geschrijf als
,,schandelijke lasteringen" 5). Zijn enige troost was dat de zaak der
emancipatie er misschien mee was gediend, maar hij nam het WOLBERS
kwalijk dat hij aan dergelijk geroddel van malcontenten geloof hechtte,
zonder nadere inlichtingen te vragen 6). De slavenhouders in de kolonie
werden door GEFKEN zeker niet voorgesteld als grote voorstanders van
de emancipatie, maar toch ook niet als een kliek perfide intriganten
die de slavernij tot elke prijs wilden handhaven. zoals genoemde ar-
tikeltjes het lieten geloven. Al op 10 Mei 1857 schreef hij aan GROEN.
dat de planters sinds de invoering van het nieuwe slavenreglement


') Voorlopig Verslag 22 December 1860, Bijlagen p. 541-552.
1) ,,Aanteekeningen over de emancipatie der slaven in de Neder-
landsche West-Indische koloniin". Themis (2) 8, 1861.
3) Tijdschrilt vanwege de Maatschappij etc. November 1860.
4) Tijdschrift Juli 1860 en Januari 1861.
6) Algemeen Rijksarchief (G. v. P. corr.) GEFKEN aan GROEN 9 Janu-
ari 1859.
') Algemeen Rijksarchief, GEFKEN aan GROEN 11 Maart 1860.
















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 87

van 1851 de zaak als gedecideerd hadden beschouwd: ..Men mag er
voor of tegen zijn. de emancipatie meet konien. In zekeren zin word
niets vuriger verlangd dan dat de maatregel haar beslag zoo spotdig
mogelijk erlange. Inderdaad is de staat van onzekerheid waarin men
verkeert, pijnlijk en alle ondernemingsgeest uitdovende. Mlaar ln dr
modus quo!" De slaven bleven tot zijn verwondering rustig -- op
enkele uitzonderingen na al hoorden ze vrijelijk over de mnanci-
patie spreken 1); en toen eindelijk in September 1862 het tbricht door-
drong, dat de wet op de emancipatie was aangenomen, gclo0of(td1 7('
het niet ').

Het was dan toch eindelijk zover gekomen, dat een ontwerp
tot wet was verheven! Niet minister ROCHUSSEN mocht zijn
naam geven aan die wet, zoals hij in de Kamer had verklaard zo
vurig te verlangen. Minister LovDON, die in Maart 1861 de porte-
feuille van koloniin overnam, had het werk energiek voortgezet
door al op 23 Maart 1861 de heren SCHIMPF, RAMMELMAN ELSI-
VIER jr (gewezen gouvemeur van Curagao) en VAN DER GON
NETSCHER uit te nodigen een commissie van voorlichting te
vormen 3). 20 November 1861 diende hij zijn wetsontwerp in 4),
dat met hun advises was opgesteld, waarin als datum voor de
opheffing der slavernij I Juli 1863 werd bepaald (art. I). Er zou
tegen schadevergoeding uit de schatkist worden geimancipeerd
(art. 2), de vrijgemaakten zouden voor tien jaar wonder een bijzon-
der staatstoezicht staan (art. 3) en de immigratie zou door de
regering worden gesteund en geregeld (art. 4).
Bij de behandeling in de Tweede Kamer van 2 tot 10 Juli
1862 5) werden een paar amendementen aangenomen, die naar
het oordeel van VAN DER GON NETSCHER B) de strekking van het
hele ontwerp teniet deden, maar door de minister werden aan-
vaard uit vrees dat anders alles zou worden afgestemd. In de
eerste plaats werd art. 3 zo gewijzigd, dat de gouverneur van
Suriname in bijzondere gevallen vrijgemaakten van het staats-
toezicht kon ontslaan v6br de termijn van tien jaar was verstre-
ken. Dat bracht het gevaar mee, dat just de flinkste arbeiders
eerder de plantages zouden mogen verlaten, zodat de eigenaar

') Algemeen Rijksarchief. GEFKEN aan GROEN 22 December 1861.
2) Algemeen Rijksarchief, GEFKEN aan GROEN 3 September 1862.
a) C. A. VAN SYPESTEYN: ,,Afschaffing der slavernij in de Neder-
landsche West-Indische koloniin, uit officiile bronnen zamengesteld."
Bijblad van de Economist 1866, p. 8.
4) Handelingen 1861/62, Bijlagen p. 437 vlg.
i) Handelingen 1861/62, p. 919-1034.
*) De opheffing van de slavernij en de toekomst van Nederlandsch
West-Indie. Den Haag 1862.

















J. M. VAN WINTER, DE OPENBARE MEANING


met de ouden en gebrekkigen achterbleef. Maar dit zou nog wel
tot uitzonderingen beperkt kunnen blijven. Veel ernstiger was
het andere amendment (VAN BOSSE), waarbij de immigratie
aan de leading der regering werd onttrokken en overgelaten aan
het particulier initiatief; alleen zou de regering gedurende vijf
jaar premien op de immigratie uitloven tot een bedrag van hoog-
stens / 1.000.000. De ervaring had echter geleerd dat een groot-
scheepse immigratie veel te kostbaar was voor particulieren en
ook veel langer dan vijf jaar zou moeten duren. Van dit onvoldoen-
de doordachte amendment heeft Suriname dan ook rijkelijk
de nadelen ondervonden.
Het ontwerp met de amendementen werd niettemin goedge-
keurd door de Eerste Kamer, en op 8 Augustus werd de wet op
de afschaffing der slavernij aangenomen I).
)e indruk die dit bericht op de planters maakte, was nogal somber.
GEFKEN schreef aan GROEN (31 Mei 1863) dat er total geen onder-
nemingslust heerste en dat waarschijnlijk vele plantages zouden worden
verkocht. Maar de planters schikten zich volgens hem toch nog altijd
heter in de beslissing dan de Surinaamse huizen in Amsterdam met
Mr BRUGMANS vooraan, die niet hadden verwacht dat er ooit zonder
hun toestemming tot emancipatie zou worden overgegaan 2).
,,De slaven, zegt men, gelooven niet aan de emancipatie. Indien
- zoo verhaalde men mij gisteren de Fiscaal (zoo heet nog altijd
wonder de negerbevolking de Proc. Genl.) het hun op de plantaadjen
kwam aanzeggen, dan zouden zij het gelooven" 3). De angstvisioenen
dr6F plaintai blsfn nOflgFors d en iR d& iHet liiiaalite orde iverd
met grote plechtigheid de emancipatiedag gevierd, I Juli 1863. Bij
deze gelegenheid zongen de vrijgemaakten het volgende lied, gemaakt
door een der Hernhutter zendelingen, op de wijs van ,,Wien Neerlands
Blood" '):
Gi konoe Willem bigi nem:
En tjari tangi kom.
Kom singi switi, prijzi hem.
A doe wan bigi boem;
A poti alla ningre fri
A poeloe wi na sjem,
Da diri konoe Willem dri,
O, Gado blessi hem.
(vertaling: Geef koning Willem een grote naam en laat ons hem
dank toebrengen, want hij heeft een grote weldaad bewezen. Al de
negers heeft hij de vrijheid geschonken, hij heeft ons uit de schande
verlost. De dierbare koning Willem III, o God zegen hem).

1) Staatsblad 1862. no. 164.
1) Algemeen Rijksarchief (G. v. P. correspondentie).
3) Algemeen Rijksarchief, GEFKEN aan GROEN 3 September 1862.
4) Het Nieuws van den Dag, 30 Juli 1913.


















IN NEDERLAND OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVERNIJ 89

De ,,Maatschappij tot bevordering van de Afschaffing der
Slavernij" besloot in een buitengewone vergadering van 15
October 1862 zich te ontbinden, omdat haar doel was bereikt 1).
De slavenvrienden hoorden ,,met hartelijke blijdschap" het be-
richt dat de afschaffing tot stand was gekomen 2). En verder
going ieder zijns weegs en vergat de gewezen slaven. Van een
werkelijk meeleven met de bevrijdingsvreugde heb ik geon spoor
gevonden, of het most al deze zinssnede zijn nit een rede van
NICOLAAS BEETs bij het 25-jarig regeringsjubileum -van Willem
III (12 Mei 1874):3)
,,Maar die dag waarop hij het besluit teekende, waardoor voor
veertig duizend natuurgenooten het slavenjuk verbroken en het
der vrije Nederlandsche natie vergund werd, ook in dezen dle
oogen vrijmoedig op te slaan landgenooten! Medechristenen!
mij dunkt, het geluk van dien dag is de zorgen eener vijfentwintig-
jarige regeering waardig".

S I M M A R V
THE GENERAL FEELING OFTHE NETHEIRLANDS -PEOPI.E CtONCE'RNIN(.
THE ABOLITION OF SLAVERY IN SURINAME AND CIRAuu A()

In Holland, the slavery-question never met with a real and practical
interest of large strata of society. Relatively few people of lilberal and
christian principles have fought for it in Parliament and private commit-
tees, while the public at large was rather indifferent to the case of the
slaves. Abolition of slavery had become necessary after the English had
liberated their slaves in 1833 and the French in 1848, and so hardly any-
body in Holland and even in Suriname dared to declare himself against
the principle of emancipation. Yet though they followed the british and
french example, they did so reluctantly.
The first sign of an active and not merely sentimental interest in the
slaves manifested itself about 1840 in the circle of the Christian Revival.
The impulse to it was given by a number of Quakers from England, who
paid several visits to the Netherlands during the year 1840 on behalf of
the British and Foreign Anti-Slavery Society. Meetings were arranged
and even a scheme was drawn up to erect a Dutch Anti-Slavery Society,
but these good intentions came to nothing because of the influence of the
principal disaccord between the christian revivalists on the one hand
and the liberal philanthropists on the other as to the basic formula of
such a Society. So it did not come into action at that time, but had to
wait for its erection till 1853, when the revivalists developed a fresh in-
terest in social affairs after having overcome their religious struggles.
1) Tijdschrift, November 1862.
2) DOEDES: Biografische herinneringen, p. 112.
3) Naschrift bij de rede van 1856 voor de Maatschappij etc. Sparsa,
p. 91 vlg.


















90 DE OPENBARE MEANING OVER DE AFSCHAFFING DER SLAVRNIJ

The Society was founded on christian principles without liberal par-
ticipation. Yet in Parliament the two parties cooperated in this special
case only.
In the meantime the Government had made inquiries into the possibil-
ity of emancipation without cost to the State but with a compensation
to the proprietors of plantations. A plan for emancipation by central-
izing and modernizing the sugar factories in order to pay the indemnifi-
cation to the proprietors out of the greater revenue of the sugar, was
published in 1847 but strongly criticized by the planters. Other schemes,
drawn up by inhabitants of Suriname, to have the slaves themselves pay
the compensation out of the revenue of their own labour, were rejected
by the Government as unworkable. The Government did not deny the
necessity of a transition-period of fixed labour to educate the slaves for
complete freedom, nor the principle of the slaves paying back the costs
of their own liberation.
So in 1853 a special State-committee was set up to investigate the
possibilities of emancipation, and after long, perhaps too long inquiries
and deliberations this Committee published its first Report concerning
Suriname (1855). In this Report an emancipation was proposed based on
a concentration of the slaves in a few municipalities of 1500 2000 people,
with the obligation of regular sugar planting in order to pay the costs of
their change of position by their own labour. This project met with the
utmost disapproval, not only of the abolitionists in Holland but also of
the Surinam planters. Though they thought it unpracticable and unjust
to the slaves, it nevertheless became the basis of the first emancipation-
bill, of 1847 (which remained unsettled in the session of Parliament).
In 1858 and 1860 three other bills followed the principles of a contrac-
tion into the afore-named municipalities and payment by the slaves, but
though they were much better than the former they were criticized on
other points. So a fifth bill had to be drafted, which after violent discus-
sions was passed August 1862.
During the long parliamentary debates the dutch public had lost
interest. Its warmest sympathy with the slaves had been aroused by the
work of VAN HOEVELL, Slaven en vrijen wonder de Nederlandsche wet
(Slaves and free men under Dutch legislation) (1854), which had an
influence comparable with that of Uncle Tom's Cabin in America. It
opened the eyes of many a christian and liberal to the possibility of ill-
treatment of slaves, but because the situation in Suriname had been
greatly exaggerated by VAN HOtVELL, the colonists replied with a furious
defense of the slaveholders and sometimes even of slavery. Public
opinion in Holland was irritated by these pamphlets and uninclined to
any objectivity towards the planters. So a series of slanderous newspaper-
articles, published 1858-'59 against the colonists, could find an un-
deserved credence.
After that period of pamphleteering, however, public interest in Hol-
land fell down to the level of discouragement and indifference; and so
the passing of the bill of 1862 was received without much visible emotion.
In Suriname the slaveholders were disappointed about the compensation
granted them for their slaves. The slaves themselves exceeded all
expectations by remaining on the plantations orderly and quietly till
emancipation-day: the 1st of July 1863. That day was celebrated with
great solemnity.























LIJST VAN BRONNEN BETREFFENDE DE
AFSCHAFFING VAN DE SLAVERNI] IN NEDIERLANDS
WEST-I NDI1'I

DOOR

JOHANNA MARIA VAN WINTER

Alleen werken van tijdgenoten zijn opgenomen, en dus green
publicaties van later schrijvers. Korte opmerkingen over de
slavernij zijn te vinden in alle boeken over de Nederlandse kolo-
nien, maar ecn samenvattend werk over de afschaffing van de
slavernij in Nederlands West-Indie en wat daarmede samenhangt
bestaat nog niet.
Werken met of t gemerkt heeft de schrijfster niet wonder ogen
gehad. Wanneer ze met t zijn aangegeven, bestaat er grote kans
dat ze niet meer in Nederland zijn te vinden, maar wel in de
Landsboekerij te Paramaribo. Werken met een gemerkt zijn
alleen te vinden in de bibliotheek van het Koninklijk Instituut
voor Taal-, Land- en Volkenkunde te 's-Gravenhage; deze zijn
dus niet opgenomen in de Centrale Catalogus van de Koninklijke
Bibliotheek.

LIST OF SOURCES CONCERNING THE ABOLITION OF SLAVERY IN THE
NETHERLANDS WEST INDIES
consisting of publications by contemporaries only.

Asterisked works have not been seen by the authoress; part of them
(marked f) are perhaps no longer found in the Netherlands, but may be
studied at the government's library in Paramaribo.

J. E. J. CAPITEIN: Staatkundig-godgeleerd onderzoekschrift over de sla-
vernij, als niet strijdig tegen de Christelijke vrijheid. Leiden en Am-
sterdam, 1742. (Zie over deze man A. EEKHOF: De negerpredikant
Jacobus Elisa Joannes Capitein. Nederlands archief voor Kerkge-
schiedenis 13, 1917.)
D. H. GALLANDAT: Noodige onderrichtingen voor de slaafhandelaaren.
/ Middelburg, 1769.


- 91 -




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs