• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00037
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1952
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00037
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Front Cover
    Half Title
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 48a
        Page 48b
        Page 48c
        Page 48d
        Page 48d
        Page 48e
        Page 48f
        Page 48g
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
    Back Cover
        Page 269
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Mr Johanna L. G. Felhoen Kraal, Mr B. de Gaay Fortman, W. R. Menkman, Dr P. Wagenaar Hummelinck, Dr J. H. Westermann


nl





Voorkaft



































DE WEST-INDISCHE GIDS



























































































N.V. VAN DR GARDEN & CO'S DRUKKERIJ. ZALTBOMMEL












De


West=Indische Gids
ONDER REDACTIE VAN
Mr JOHANNA L. G. FELHOEN KRAAL
Mr B. DE GAAY FORTMAN, W. R. MENKMAN
Dr P. WAGENAAR HUMMELINCK
EN Dr J. H. WESTERMANN


DRIE EN DERTIGSTE JAARGANG


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1952









































Copyright 1953 by Martinus Nijholf, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS























INHOUD VAN DE DRIE EN DERTIGSTE JAARGANG

Biz.
DENNERT, HENK, Kunnen wij maatstaven aanleggen
voor de Antilliaanse literatuur ? . . . .. .22-20
-- Besprekingen. . . . . . . . 231-232
DONICIE C.s.s.R., A., lets over de taal en de sprook-
jes van Suriname (On the language and the tales of
Suriname) . . . . . . . . . 153-173
FELHOEN, KRAAL, JOHANNA, Besprekingen. .. 77-78, 81-82,
96-97, 107-109, 173,232-233
- Bouwsteentjes . . . . . . .... .109
FELHOEN KRAAL, JOHANNA & WESTERMANN, J. H.,
Besprekingen ... .......... .... 91-95
HARTOG, JOHAN, Aruba's oudste kerk 1750-1816-1952
(Aruba's oldest chapel 1750-1816-1952) . . .. 191-198
HEEMSTRA, M. J. barones VAN, Besprekingen .... . 236
KRUIJER, G. J., De 4-H Clubs van Jamaica (4-H Clubs
of Jamaica) . . . . . . . 213-221
- ,,Social Welfare Work" in Brits West-Indie en
het Maatschappelijk Werk in Suriname's Tienjaren-
plan (Social Welfare Work in the British West In-
dies) . . . . . . . . . . 199-212
PRINS, J., Vragen inzake Bosneger-volksrecht (Ques-
tions concerning Suriname Bushnegro law) . . 53-76
LANSBERGE, J. W. G. VAN, Besprekingen . . .. 103-104
LINDEN SVD, C. VAN DER, Besprekingen . . . 235-236
MARAN, RENt, Le movement litteraire aux Antilles et a
laGuyane. .................. 12-22
MENKMAN, W. R., Besprekingen 78-80, 82-91, 97-101, 106-107
- Kroniek . . . . . . .. 110-131,237-250















VI INHOUD VAN DE DRIE EN DERTIGSTE JAARGANG

Blz.
SAMSON, PH., A., Preventieve maatregelen tegen de pers
in Suriname (Restrictive measures towards the press
in Suriname) ................. 222-228
- Bouwsteentjes . . . . . . . .. 76, 139
SESSELER, WA. M. & SPOON, W., Over het gebruik van
wilde salie op de Benedenwindse Eilanden (On the
use of Croton havens in the Netherlands Leeward
Islands) . . . . . . . . . 49-52
SPOON, W., Besprekingen . . . . . .. 101-103
SWELLENGREBEL, N. H., De Pan Amerikaanse Sanitaire
Organisatie (P.A.S.O.) in verband met Suriname en de
Ned. Antillen (The Pan American Sanitary Organisa-
tion (P.A.S.O.) in relation with Suriname and the
Netherlands Antilles) . . . . . . .. 1-11
- Besprekingen . . . . . . .... 105-106
VOORHOEVE, J., De studied van het Surinaams (L'6tude
de la langue populaire de la Guyane N6erlandaise,
Suriname) . . . . . . . . . 175-182
Voous, K. H., Vogeltrek op de Nederlandse Beneden-
windse Eilanden (Bird migration on the Netherlands
Leeward Islands) . . . . . .... .. 183-190
- Besprekingen ................. 233-235
WAGENAAR HUMMELINCK, P., Islote Aves, een vogel-
eiland in de Caraibische Zee (Islote Aves, a bird island
in the Caribbean); 8 afb. waarvan 6 buiten de tekst 23-34
- Bibliografie .. . . . ... 140-152,251-268
- Bouwsteentjes . . . . . . .... .174
WIT, H. DE, Kroniek . . . . . .... 132-139
ZONNEVELD, J. I. S., Luchtfoto-geografie in Suriname
(Aerial photography and geography in Suriname;
8 afb. waarvan 7 buiten de tekst . . . ... 35-48
BESPREKINGEN
BRADA O.P., p., Gouverneur van Lansberge (1856-1859),
1951 (v.L.).... .............. . 103-104
BRADA O.P., p., Kerkgeschiedenis Curafao (1742-1776),
1951 (M.) ...... ............. .. 85-87
BRADA O.P. p., Kerkgeschiedenis Nederlandse Antillen
1499-1700, 1951 (M.) ................ 87-90
BRADA [O.P., p., Pastoor Romero van Aruba (r836-1849),
1951 (M.) .......... .......... 84-85

















INHOUD VAN DE DRIE EN DERTIGSTE JAARGANG


Blz.
BRADA O.P., p., Paters Jezuiten op Curafao, 1950 (M.) 82-84
BRONS, J. C., Het Rijksdeel Suriname, 1952 (F.K.) . 173
DEBROT, COLA, De afwezigen, 1952 (De.) . . ... 231-232
De Stethoscoop, Speciaal number, 1951 (Sw.) . . . .105-106
De Tsjerne, Suriname-Numer, 1952 (v.H.) .. . . 236
HELMAN, ALBERT, De laaiende still, 1952 (F.K.) . . 232-233
HOLLEMAN, W., Mimus, de Chuchubi bekijkt Curagao, 1952
(Voous) .... ................ 233-235
HULZEN, JOH. VAN, De Kaper van Nantes, 1950 (M.) .. 106-107
Jaarboek g948-i95i. Natuurwetenschappelijke Studiehring
voor Suriname en de Nederlandse A ntillen, 1951 (Sp.) 101-103
KLERK, C.ss.R., C. J. M. DE, Cultus en ritueel van Act Ortho-
doxe Hindoeisme in Suriname, 1951. (v.d.L.) ..... 235-236
KRUIJER, G. J., Suriname en zijn buurlanden, 1951 (F.K.) 107-109
LATOUR O.P., M. D., Mgr. B. J. Gifjswijk O.P. Missionaris
op Curao ao, 1951 (M.) . . . . . .... 90-91
M6HLMANN O.P., p. fr. M., Het spiegelbeeld van de Antillen,
1951 (F.K.) ... ....... ............ 96-97
NORDLOHNE, E., De economisch-geografische structuur der
Nederlandse Antillen, 1951 (F.K. & W.) ... . .. . 91-95
POLL, WILLEM VAN DE, De Nederlandse Antillen, 1950 (M.) 78-80
POOLE, BERNARD L., The Caribbean Commission, 1951
(F.K.). .............. ........ .. 77-78
Sticusa Jaarboek r95o, 1950 en Sticusa Jaarboek i951, 1951
(M .) . . . . . . . . . . . 99-101
Surinaams verslag 1947, 1950 (M.) . ... . .. . 97-99
WIT, HENDRIK DE, Suriname en de Nederlandse Antillen,
1951 (F.K .) . . .. . . . . . . 81-82

BIBLIOGRAFIE
Articles (W .H.) . . . . . . . . . 251-268
Separate publications (W.H.) . . . . . .. 140-152

BOUWSTEENTJES
De eerste mailboot in Suriname (Sa.) . . . ... .139
De oudste vrouw van Curacao, Shon Nana (W.H.) . . 174
De Surinaamsche Vriend (F.K.) . . . . .. 109
The Curagao Gazette and Commercial Advertiser (W.H.) 174
Zwijgend Statenlid (Sa.) . . . . . .... 76

KRONIEK
Nederlandse Antillen (d.W.) . . . . . .. 132-139
Suriname (M.) . .... . . . . . 110-131,237-250



















SAantal
Jaargang Deel Jaartal bladz. (zon- Datering
op band der voor-
werk)

I I 1919 510 1919
I 2 1919 511 1919-1920 (1919- p, 189)
II (3) 1920 640 1920-1921 (1920-- p. 432)
III 4 1921 664 1921-1922 (1921 p. 448)
IV 5 1922 664 1922-1923 (1922-+ p.448)
V 6 1923 664 1923-1924 (1923 p. 448)
VI 7 1924 648 1924-1925 (1924 p. 432)
VII 8 1925 584 1925-1926 (1925 p. 400)
VIII 9 1926 572 1926-1927 (1926 p. 388)
IX 10 1927 584 1927-1928 (1927 p. 416)
X 11 1928 584 1928-1929 (1928 p.384)
XI 12 1929 584 1929-1930 (1929 p. 392)
XII 13 1930 592 1930-1931 (1930-. p. 400)
XIII 14 1931 584 1931-1932(1931 p. 384)
XIV 15 1932 440 1932-1933 (1932 p.304)
XV 16 1933 411 1933-1934 (1933 p. 288)
XVI 17 1934 404 1934-1935 (1934 p. 272)
XVII 18 1935 400 1935-1936 (1935 p. 272)
XVIII 19 1936 384 1936-1937 (1936-+ p. 256)
XIX 20 1937 256 1937
XX 21 1938 384 1938
XXI 22 1939 400 1939
XXII 23 1940 384 1940
XXIII 24 1941 384 1941
XXIV 25 1942 384 1942
XXV 26 1943 384 1943
XXVI 27 1944-'45 256 1944-1945 (1944-> p. 224)
XXVII 28 1946 384 1946
XXVIII 29 1947 384 1947
XXIX 30 1948 384 1948
XXX 31 1949 384 1949
XXXI )(3 1 1950-'51 256 1950 (p. 205-256 Jan. '51)
XXXII (32) 256 1951 (p. 193-256 Mrt. '52)
XXXIII 268 1952 (p. 153-268 Febr. '53)



De uitgave van De West-Indische Gids wordt mede mogelijk gemaakt
dooreen financikle bijdrage van de STICHTINGCULTURELESAMENWERKING,
Amsterdam, en van de volgende donateurs: N.v. ASSURANTIE MAAT-
SCHAPPIJ DE NEDERLANDEN van 1845, 's-Gravenhage, v.N. BILLION
MAATSCHAPPIJ, 's-Gravenhage, KONINKLIJKE LUCHTVAART MAATSCHAP-
PIJ N.V., 's-Gravenhage, MADURO & CURIEL'S BANK N.V., Cura0ao,
NEDERLANDSCHE HANDEL MAATSCHAPPIJ N.V., Amsterdam, N.v.
OVERZEEsE GAS- EN ELECTRICITEITMAATSCHAPPIJ, Rotterdam, DE
SURINAAMSCHE BANK N.V., Amsterdam.























DE PAN AMERIKAANSE SANITAIRE ORGANISATIE
(P.A.S.O.) IN VERBAND MET SURINAME EN DE
NED. ANTILLEN 1)

DOOR

N. H. SWELLENGREBEL 2)

Op het terrein van international samenwerking is de Nieuwe
Wereld de Oude vooruit. Niet de hele Nieuwe Wereld, maar dat
deel ervan dat geen banden heeft met het Britse Gemenebest,
Nederland, Frankrijk, of Denemarken, dus de 21 Amerikaanse
republieken. De Amerikaanse Volkenbond bestaat sedert 1890,
eerst wonder de naam van ,,Union of American Republics", sedert
1948 wonder die van ,,Organisation of American States". Deze
Unie is dus ouder dan de zwakste Oude-Wereld pogingen in die
richting: de Vredes Conferenties; en ook ouder dan het Haagse
Hof, de Volkenbond, en de Verenigde Naties. In de jaren van
haar bestaan is zij, als international instrument, vrij wat effec-
tiever gebleken dan haar Oude-Wereld zusters. Zij heeft niet
altijd oorlogen tussen haar leden weten te voorkomen, maar ze
heeft die steeds, in tijd en omvang, tot een vrij onbelangrijk
minimum weten te beperken.
Haar talen zijn Engels, Spaans, Portugees en Frans. Spaans is
bepaald de hoofdtaal, de beide grootste Republieken, U.S. en
Brazili6, geven het blijkbaar gaarne de voorrang. Vele afgevaar-
digden spreken all66n Spaans, maar geen spreekt er deze taal ni6t.
Frans, alleen op Haiti, is practisch van geen betekenis.
Het hoofdkwartier, het Palais des Nations van het Westelijk
Halfrond, heet Pan-American Union, aan 17th street en Consti-
tution Ave., in Washington D.C., gelegen. Daar zetelen de Trygve

1) Lezing welke op de 15e Ledenvergadering van de ,,Natuurweten-
schappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen",
op 22 Nov. 1951, werd gehouden.
2) Instituut voor Tropische Hygiene en Geographische Pathologic
(Afdeling van het Koninklijk Instituut voor de Tropen), Amsterdam.

1 -
West-Indische Gids XXXIII














N. H. SWELLENGREBEL.


Lie van deze Organisatie, de Secretaris Generaal dr ALBERTO
LLERAS (Colombia) en de Assistant Secretary General, dr WIL-
LIAM MANGER (U.S.A.). Daar vergadert de Council, vertegenwoor-
digers van alle Republieken, 2 maal per maand. Daar ook komt
de Raad van Ministers bijeen in gevallen van urgentie, bijgestaan
door de Advisory Defence Committee. Eens in de 5 jaar komt de
Inter-American Conference bijeen; deze vergadert niet uitslui-
tend in Washington, maar in een van de 21 Amerikaanse hoofd-
steden. De Conference is de hoogste autoriteit. Haar samenstelling
is gelijk aan die van de Council. maar elke staat kan zoveel afge-
vaardigden zenden als hij wil. Evenals in de Council heeft elke
staat maar 66n stem, of het nu de U.S. is, met over de 100 million
of Panam6 met 600.000 inwoners.
Op het O.Halfrond wordt U.N.O. in haar werkzaamheden bij-
gestaan door een aantal gespecialiseerde organisaties, die wel bij
haar horen maar binnen dit verband autonoom zijn, zoals World
Health Organisation, International Labour Office, Food &
Agricultural Organisation. Ook de Organisatie van Amerikaanse
Staten heeft zulke "Specialized Agencies" voor bescherming van
kinderen, Geographie & Historie, Landbouw Wetenschappen, de
Indianen. Over een van deze wil ik het nader hebben.
Het is de Pan American Sanitary Organisation, door de Angel-
saksische minderheid tot P.A.S.O., door de Latijnse meerderheid
tot O.S.P.A. afgekort, welke laatste afkorting natuurlijk veel
meer gebruikt wordt, ook omdat zij zowel de organisatie, als
haar hoofdkwartier, het Pan American Sanitary Bureau, aan-
duidt, waarvoor de Angelsaksers P.A.S.B. nodig hebben. P.A.S.O.
is de oudste international sanitaire organisatie. Zij dateert van
1902, terwijl de oudste in de Oude Wereld, de Office International
de Sant6 Publique, pas in 1907 werd gesticht. Ook hierin is de
Nieuwe Wereld de Oude een flink stuk vooruit.
Alle 21 Amerikaanse Republieken zijn leden van deze Organi-
satie en dragen aan de kosten bij, naar rato van het aantal hunner
inwoners en van hun economische draagkracht. In 1950 droeg
U.S. $ 1.247.147 bij, Costa Rica S 2.735, aan een budget van S 1.742.
035. De invloed van alle staten is echter even groot. Ze hebben
elk een stem in de Directing Council die eens per jaar bijeenkomt,
en in de Conference (de hoogste autoriteit) die eens in de 4 jaar
vergadert. Het lopende werk wordt door de Executive Committee
afgedaan, die 2 of 3 keer per jaar bijeenkomt en uit 7 leden be-
staat, waarvan jaarlijks 2 aftreden en, in vrije verkiezing door de
Directing Council, door twee nieuwe vervangen worden.














DE PAN AMERIKAANSE SANITAIRE ORGANISATIE


Tot op zekere hoogte heeft U.S. er wel de leading. Een burger
van U.S. was in de bijna 50 jaren van haar bestaan directeur van
de P.A.S.O. Verleden jaar heeft men, aanvankelijk na andere
plannen, deze gewoonte gecontinueerd. Maar dit jaar heeft men
de aftredende onderdirecteur, ook een U.S. burger, door een Bra-
ziliaan vervangen. Overigens is de wil der U.S. in deze organisatie
g46n wet. Voorstellen door de delegate van dit land met klem
van redenen ingediend, en tegen hartstochtelijke aanvallen zake-
lijk en logisch verdedigd, worden soms met haast algemene
stemmen verworpen, als ze niet op het laatste ogenblik ingetrok-
ken worden om een nederlaag te voorkomen.

De functies van P.A.S.O. hebben, zoals de naam aanduidt,
betrekking op de volksgezondheid in de aangesloten landen.
In de eerste plaats op die zaken die van international belang
zijn en dus niet door elk land naar eigen goeddunken te regelen
zijn: Quarantaine ordonnanties, waaronder regels omtrent ont-
ratting van schepen, ontmugging van vliegtuigen, vaccinatie
voorschriften tegen pokken en gelekoorts vallen, buiten en behal-
ve wat men meer in het bijzonder wonder quarantine voorschrif-
ten verstaat: het onderzoek en c.q. in quarantine houden van
scheeps- of luchtreizigers.
Maar er zijn meer activiteiten die niet tot quarantine te reke-
nen zijn en die toch international geregeld moeten worden. Een
van de belangrijkste is de strijd tegen de muskiet Aedes aegypti,
de overbrenger van de gele koorts in de steden en ook op het dicht
bevolkte platteland. Veertig jaar geleden werd die strijd door
GORGAS het eerst aangebonden, in Havana en Panama. Met het
doven van deze grote haarden van de ziekte was het met de gele
koorts in Centraal Amerika gedaan. Enige jaren later volgden
Rio de Janeiro en Guayaquil (Ecuador). Verscheidene jaren gold
toen gele koorts als een voorbeeld van door mensenhanden uit-
geroeide ziekte, tot zij in de vroege jaren '30 weer de kop op stak.
Nu niet meer in steden of aan de kust, maar diep in het binnen-
land van Brazilie, in zeer schaars bewoonde streken waar pioniers
hun kostgrondjes aan het oerwoud onttrokken. Dat was de zgn.
"jungle yellow fever", echte gele koorts, maar overgebracht door
muskieten die gewoonlijk niet met de mens in aanraking komen,
en die de smetstof niet van mens op mens maar van aap op mens
overbrengen. Op 't eerste gezicht zou men kunnen denken dat
men zich van deze vorm der gele koorts niet veel hoeft aan te
trekken. Ze komt immers niet bij de mens: de mens moet bij haar














N. H. SWELLENGREBEL


komen om van haar bestaan weet te krijgen. Maar een mens met
haar besmet wordt pas 10 & 12 dagen later ziek. In dien tijd heeft
hij wel eens een grote menselijke nederzetting bereikt waar de
gele koorts-muskiet talrijk is. En als de immigrant dan ziek werd
dan konden die muskieten zich gedurende de eerste drie dagen
van zijn ziekte aan hem besmetten door zijn bloed te zuigen. En
zo kon er dan een classieke gele koorts-epidemie tot stand komen.
Dat is inderdaad wel eens gebeurd, en het gevaar was in de vroege
jaren '30 groot. Men was z6 overtuigd dat gelekoorts van het
aardrijk verdelgd was, dat maatregelen tegen de Gk-muskiet
allom verslapt waren daar waar ze vroeger met kracht uitgevoerd
werden. En in landen waar men er vroeger niets aan gedaan had,
dacht men er niet over er nu nog eens mede te beginnen. Zo
schrikte de ontdekking der oerwouden gelekoorts de mensen
wakker. Gele koorts was helemaal niet uitgeroeid. Zij had zich
slechts terug getrokken in vestingen waarin de mens haar niet
kan belagen. Maar zij kan de mens in steden en dorpen w61
kwaad doen. Echter wonder 66n voorwaarde: dat de mens daar
met de gelekoortsmuggen samenwoont, dat in minstens 5% van
de woningen en erven (van een stad of dorp) gelekoortsmuggen
uitgebroed worden. Zijn de muskieten er niet, of zijn er maar
weinig, dan heeft oerwoud gelekoorts op steden en dorpen geen
vat. Maar de mens heeft op de oerwoud gelekoorts nooit vat.
Dus blijft voortdurende waakzaamheid nodig; en die waakzaam-
heid moet zich uitstrekken niet alleen over onmiddellijk bedreig-
de streken, gelegen nabij de terreinen der oerwoud gelekoorts,
maar over alle landen van de Nieuwe wereld waar Aedes aegypti
broedt; van de Zuidelijke staten der Unie tot Noordelijk Argen-
tinii toe.
De P.A.S.O. heeft zich tot taak gesteld deze waakzaamheid
bij al haar leden op te wekken. En dat is haar gelukt. Alle 21
Republieken hebben zich verbonden de strijd tegen Aedes aegypti
aan te binden volgens een vastgesteld plan; niet alleen wat de
uitvoering betreft maar ook t.a.v. de toets die aangelegd moet
worden om zekerheid te krijgen dat men het werk ook goed ge-
daan had.
De economisch zwakkeren wonder de Republieken kregen daarbij
steun van de P.A.S.O. in de vorm van experts om advies te geven,
beurzen om leden van bet sanitaire personnel in verder gevorder-
de Republieken te doen opleiden, uitrusting voor anti-Aedes
Scampagnes, en bijdragen in de kosten.
Sinds 1948 veroorzaakt oerwoud gelekoorts weer grote onrust














DE PAN AMERIKAANSE SANITAIRE ORGANISATIE


in Central Amerika. Het begon met enige gevallen in de nabij-
heid van de stad Panama, dus vlak bij de Canal Zone, waar zelfs
het woord ,,gele koorts" nauwelijks genoemd mag worden, maar
waar het oerwoud onmiddellijk aan grenst. Met behulp van
P.A.S.O. en de Federal Health Service werd alles gedaan om de stad
Panama tegen een gelekoorts invasie te beschermen, door een
intensive anti-Aedes champagne. Bijna de gehele bevolking der
Republiek Panami werd bovendien tegen gelekoorts gevacci-
neerd. Dat men daarmede iets tegen de oerwoud gelekoorts zelf
gedaan had verbeeldde zich natuurlijk niemand. Die smeulde
rustig voort wonder de apen der uitgestrekte wouden, en bereikte
in 1951 Costa Rica, hetgeen ditmaal door een opvallende sterfte
wonder de apen en een groot aantal menselijke gelekoorts gevallen
werd aangekondigd. Men verwacht dat de besmetting wel in
Nicaragua en Yucatan zal doordringen. Alle steden in de bedreig-
de regionen zijn, naar men zegt, door een nooit eindigende anti-
Aedes champagne voldoende beveiligd. Voor de bescherming
van de landbewoners is vaccinatie het enige middel, waarvoor
een beroep is gedaan op de drie leveranciers van gelekoorts vaccin
in de Nieuwe Wereld: Hamilton, Bogota en Rio de Janeiro.

Alles draait dus om muskietenbestrijding en vaccinatie.
In het net dat men om de gehele Aedes bevolking van de Nieu-
we Wereld aan het dichttrekken is zitten echter gaten. Het
omspant wel de 21 Republieken, maar niet het gehele Westelijke
Halfrond.
Canada en Groenland vallen erbuiten. Voor de gelekoorts komt
dat er niet op aan: zij liggen geheel buiten het Aedes-gebied.
Of het niet meedoen van die twee ook t.a.v. andere gezondheids-
problemen onverschillig zal zijn is nog een open vraag. Maar:
die dan leeft, die dan zorgt.
Voor het Caraibische gebied (in ruimere zin) is het een ander
geval. Want daar liggen eilanden, en stukken van het vaste land
(de Guiana's) die iets te maken hebben met de Europese landen
Nederland, Engeland en Frankrijk, omdat die zgn. metropolitan
gouvernementen er een zekere macht hebben, of verantwoordelijk
zijn voor de buitenlandse betrekkingen van die landen. En dat
zijn even zovele vacua in het system der anti-Aedes champagne
in de landen van de P.A.S.O., evenals het vacua zijn in de overi-
gens zo goed gesloten Amerikaanse Volkenbond. Het laatste is
een zuiver politieke aangelegenheid, waarvan wij ons hier kunnen
distancieren. Maar, zo zult ge zeggen, zulke sanitaire vacua be-














N. H. SWELLENGREBEL


hoeven toch niet te bestaan; international samenwerking op
sanitair gebied kan toch geheel losgemaakt worden van de poli-
tiek?
Vooruitgrijpende op een onderwerp dat ik later behandelen
zal, wil ik nu reeds deze uitspraak als ongerechtvaardigd optimis-
me signaleren. Tijdens de laatste zitting der Directing Council te
Washington verklaarde mij een gedelegeerde van een der grote
Spaans-Amerikaanse landen, in een rustig en uiterst vriend-
schappelijk gesprek, dat zijn Regering er nooit in zou toestemmen
dat P.A.S.O. voor haar jaarlijks budget bijdragen zou aanvaarden
van een der Europese metropolitan gouvernementen. Want zo
zou zijn Regering dat Gouvernement erkennen als machthebber
over een groep eilanden welke zijn Regering van ouds rekende deel
uit te maken van haar grondgebied. Daarbij noemde hij nog twee
andere Spaans-Amerikaanse Republieken wier Regeringen er net
eender over dachten. Nieuw was mij dit denkbeeld allerminst;
reeds verleden jaar en nog eerder uit de kranten had ik er
van gehoord. Maar dat een gedelegeerde mij er zo rustig, als iets
van zelf sprekends, over kon onderhouden, was mij een nieuwe
ervaring, die mij leerde dat deze zuiver humane gezondheids-
zorg volstrekt niet vrij is van de politiek.
In elk geval kan men zich zeer wel voorstellen dat zowel poli-
tieke personen, als zij die slechts het lichamelijk welzijn van hun
medemensen willen bevorderen, deze vacua evenzeer verafschu-
wen als de natuur het in de ouderwetse physical heette te doen.
De Politieken willen de vacua dichten door de Europeanen uit het
Westelijk Halfrond te verdrijven. De Humanen willen de vacua
door vreedzamer middelen doen verdwijnen. Welke die zijn zal ik
U nu vertellen.

Om dit te doen moet ik eerst iets van de World Health
Organisation (W.H.O.) zeggen. Ze is voor een groot deel voor
de Oude Wereld wat P.A.S.O. voor de Nieuwe is, en haar ver-
houding tot Verenigde Naties is als die van P.A.S.O. tot de
O.A.S. Met dit verschil dat niet alle leden van de U.N.O. lid van
W.H.O. zijn.
Haar werkzaamheden kan ik hier hoogstens met enkele voor-
beelden aanduiden. Zij regelt met een voor haar leden bindende
kracht de international sanitaire verplichtingen, door de World
Health Assembly, de jaarlijkse vergadering van alle leden, vast-
gesteld. Zij steunt de leden-staten die het nodig hebben met haar
teams van artsen, sanitaire ingenieurs, wijkzusters, en specialis-














DE PAN AMERIKAANSE SANITAIRE ORGANISATIE


ten, op voorwaarde dat het betrokken land na enige jaren het
werk van het team zal overnemen. Het werk van deze teams is
demonstrate van de techniek en de uitwerking van sanitaire
activiteit op allerlei gebied: bestrijding van bepaalde besmette-
lijke volksziekten, kinder- en moederzorg, bestrijding van voedsel
deficienties etc. Zij werkt mede aan het behoud der volksgezond-
heid in geteisterde streken, zoals Korea. Zij verleent beurzen om
artsen in de gelegenheid te stellen sanitair werk in andere landen
te bestuderen. Zij roept in haar Expert Committees deskundigen
uit verschillende landen bijeen om hun gemeenschappelijke opinie
over hangende quaesties te formuleren. Laat ik het bij deze
enkele punten laten.
Bij deze werkzaamheden is decentralisatie nodig: niet alles
kan van uit het hoofdkwartier der organisatie, het Palais des
Nations te Geneve, gebeuren. Deze decentralisatie wordt uitge-
voerd door de oprichting van "Regionale Bureaux", elk bureau
het hoofdkwartier van een "Regio" van de W.H.O., waarvan er
nu in de oude wereld 5 zijn, nml. Europa, Afrika, Nabije Oosten,
Z.O. Azie en Westelijke Stille Zuidzee.
Evenals alle leden van W.H.O. een stem hebben in de jaarlijks
bijeenkomende algemene vergadering (de Assembly), zo is het
ook met de Regionen. Die hebben elk ook hun Assembly. Stem-
gerechtigde leden daarvan zijn de zelfstandige staten in de Regio
gelegen. Verder ook die staten wier regering niet in de Regio
gevestigd is, maar die landen in de Regio beheersen, althans
verantwoordelijk zijn voor hun buitenlandse betrekkingen.
Wanneer zo een staat metropolitann gouvernement) meer dan
66n land in de Regio beheerst, of zijn buitenlandse betrekkingen
verzorgt, heeft die staat in de Regio toch maar e6n stem. Het
Verenigde Koninkrijk, bijvoorbeeld, heeft in de Assembly van
de Afrikaanse Regio voor al zijn uitgestrekte, min of meer auto-
nome landen (waaronder de Unie van Z. Afrika natuurlijk niet
hoort) 66n stem, en het kleine Liberia heeft er ook 66n.

Zo is het in de oude wereld. Hoe is het nu in de nieuwe? Alle
21 Amerikaanse Republieken zijn lid van Verenigde Naties,
evenals Canada. Groenland is door Denemarken lid. Maar dat
betekent niet dat ze ook alle lid van W.H.O. zijn. In 1948 warren
minstens 8 Republieken geen lid van die organisatie. Niet te
verwonderen: in de P.A.S.O. hadden ze hun eigen Gezondheids
Organisatie. Toch vond men dit niet een gewenste staat van zaken.
Men wilde dat W.H.O. het grootst mogelijke deel van de wereld














N. H. SWELLENGREBEL


zou omvatten. Daarom kwam er vroeg in 1949 een overeenkomst
tot stand tussen W.H.O. en P.A.S.O. waarbij P.A.S.O. erin toe-
stemde te gaan functionneren als de Regionale Organisatie voor de
W.H.O. in het Westelijke Halfrond, dat daarbij in zijn geheel
tot Regio van W.H.O. werd. Dat betekende volstrekt niet, zoals
sommigen ten onrechte uitspraken, dat P.A.S.O. in W.H.O. zou
opgaan. P.A.S.O. bleef volkomen zelfstandig als een "specialized
agency" van de Amerikaanse Volkenbond, met haar eigen bud-
get, onafhankelijk van W.H.O. Maar de bijdrage van W.H.O. aan
dat budget zou door P.A.S.O. beheerd en besteed worden, in
overleg met de Directeur Generaal van W.H.O., en dat zou zij
doen als Regionale Organisatie van W.H.O. P.A.S.O. zou echter
pas als zodanig gaan fungeren wanneer 2/, van de Amerikaanse
Republieken (14) lid van W.H.O. waren geworden. Dit aantal
werd in de loop van 1949 bereikt, en van dat ogenblik af werd
P.A.S.O. Regionale Organisatie van W.H.O. voor het Westelijk
Halfrond, en P.A.S.B. Regionaal Bureau van W.H.O. voor dat
Halfrond; dat Halfrond zelf werd de derde Regio van W.H.O.
(Europa, Afrika en West-Pacific bestonden toen nog niet als
Regionen).
Geheel zonder strijd kwam deze regeling, die uit een oogpunt
van volksgezondheid niets anders tegen zich had dan dat ze niet
ver genoeg going, niet tot stand. Slechts schoorvoetend stemde de
O.A.S. er in toe, dat haar zuiver Amerikaanse "specialized agen-
cy" zich in dienst stelde van een niet-Amerikaanse organisatie.
Van een opgaan van P.A.S.O. in W.H.O. wilde zij niets weten.
Men moet dit in het oog houden voor een goed begrip van wat nu
volgt.
Als region van W.H.O. viel bet Westelijk Halfrond nu wonder
de bepaling die voor alle regionen van W.H.O. geldt, nml. dat
staten buiten de regio gelegen 66n stem hebben in de Regionale
Assembly, indien zij een of meer landen in de region beheersen of
er de buitenlandse betrekkingen van verzorgen. Wat betekende
dat in dit geval? Dit: dat die staten 66n stem zouden hebben in
de Directing Council van P.A.S.O. (eens per jaar) of in de P.A.S.-
Conference (eens in de vier jaar) voor zover die lichamen fungeer-
den als Regionale Organisatie van W.H.O.
In de vergadering van de Directing Council te Lima, October
1949, werd deze consequentie aanvaard. Artikel 9 van de resolu-
ties van deze vergadering bepaalt dat bedoelde staten gelijk
zullen staan met de Amerikaanse Republieken in de vergaderin-
gen der Directing Council van P.A.S.O. (de Conference de














DE PAN AMERIKAANSE SANITAIRE ORGANISATIE


hoogste autoriteit werd niet genoemd) indien deze vergadering
fungeert als Regionale Organisatie van W.H.O. Men verzuimde
echter criteria te bepalen welke zo'n vergadering kenmerken als
functionnerende in dienst van W.H.O.
Door dit besluit werden de gedelegeerden van het Verenigde
Koninkrijk, Nederland en Frankrijk, tot dien tijd toe slechts als
waarnemers aanwezig, met 66n hamerslag stemgerechtigde deel-
nemers; Nederland ten gunste van Suriname en de Antillen. De
gedelegeerde van een der Latijnse Republieken, vervaard voor
de consequenties van dit, zijns inziens onbekookte, besluit,
trachtte de situatie nog te redden door voor te stellen de nieuwe
statenleden te ontheffen van de verplichting jaarlijks contribute
aan P.A.S.O. op te brengen naar rato van hun bevolking in het
Westelijk Halfrond. Het lid der Nederlandse delegate dat de
Antillen vertegenwoordigde maakte toen, zeer ter snede, de
opmerking dat hier het omgekeerde van een zeker bekend gezeg-
de van toepassing was, nml. "no representation without taxat-
ion". De Franse delegate stemde hier mee ten volle in, en het
voorstel kwam niet eens in behandeling Maar het was niette-
min zeer just gezien.
Wat won P.A.S.O. met dit besluit? Dit: dat de vacua werden
gevuld. De medewerking was nu verzekerd van alle landen in
het Caraibische gebied t.a.v. de Aedes-uitroeiing. Ik wil volstrekt
niet beweren dat die medewerking er niet reeds was. Maar ik
geloof niet te veel te zeggen wanneer ik beweer dat zij krachtiger
werd, zeer krachtig zelfs in Suriname. Daar was nog een bijzondere
reden voor, deze nml. dat in de binnenlanden van Suriname oer-
woud-gelekoorts voorkomt. Wel niet explosief, zoAls nu in
Panami en Costa Rica, maar zij is er toch, en zij levert een poten-
tieel gevaar op. Ook Nederland zelf, de Regering en het Instituut
voor de Tropen, werkt nu mede: de Regering door jaarlijks een
delegate naar de Directing Council te zenden, het Instituut voor
de Tropen door hiervoor jaarlijks een van zijn ambtenaren af te
staan, door het meest bedreigde gebied tegen kostprijs van
gelekoorts-vaccin te voorzien, en, voor gevallen van urgentie,
een grote voorraad vaccin als renteloos kapitaal in voorraad te
houden.
Het besluit van Lima werd 's nachts te half twee in een zitting
die de hele dag geduurd had, genomen. Men had blijkbaar de
volle consequenties niet overzien. Want die waren niet minder
dan dit, dat vreemdelingen, niet-Amerikanen, vertegenwoordigers
van Regeringen die Amerikaans grondgebied beheersten, grond-














N. H. SWELLENGREBEL


gebied dat vrij behoorde te zijn, of deel most uitmaken van deze
of gene Amerikaanse Republiek, nu met stemrecht zitting namen
in zuiver Amerikaanse vergaderzalen, en geldelijk bijdroegen aan
een zuiver Amerikaanse Organisatie.
Maar er bleef nog een uitweg over, en het volgend jaar, in
Ciudad Trujillo, deden de Politieken alles om die open te houden.
Die uitweg was de bepaling dat de metropolitan gouvernemen-
ten hun recht in de Directing Council alleen kunnen uitoefenen
als die Raad fungeert als Regionale Organisatie van W.H.O.
Hiervoor hadden de Humanen een fraaie omzeiling van de
moeilijkheid bedacht, die zelfs de vertegenwoordiger van de
O.A.S. kon bevredigen. Het zou mij te ver voeren uit te leggen
waarin die omzeiling van de beperkende bepaling bestond. Ge-
noeg zij het te zeggen dat zij in de betrokken hoofdcommissie
van de Directing Council door de minderheid, de Politieken,
werd verworpen, maar door de meerderheid, de Humanen werd
aanvaard, evenwel in de plenaire zitting der Directing Council
werd ingetrokken. Daarentegen werd de metropolitanen-gedele-
geerden dezelfde positive in de P.A.S.-Conference verleend die zij
in de Directing Council hadden. Maar een nadere bepaling van
deze positive werd naar de vergadering van een jaar later verwezen.
Twee jaar na Lima, in Washington 1951, werd door de Direc-
ting Council een besluit genomen waarin vrij duidelijk werd
omschreven wonder welke omstandigheden de Directing Council
een orgaan van W.H.O. is, waarin de metropolitan gedelegeer-
den w61 stemrecht hebben, en wanneer niet. Het werd slechts
door 66n Politieke niet aanvaard. Maar toen het er op aan kwam
dit besluit uitvoerbaar te maken, door zekere wijzigingen in de
regelen van procedure van de Directing Council aan te brengen,
besloot men op advies van dezelfde Politieke de behandeling
van de wijziging tot het volgend jaar uit te stellen. Daarentegen
nam men w61 een besluit waardoor de geldelijke bijdragen der
metropolitan gouvernementen (die inmiddels door 66n over 1950
en 1951 en door een tweede over 1951 waren gestort) nader wer-
den berekend en daartegen verzette zelfs die ene meest politieke
wonder de Politieken zich niet.
Tenslotte: Al deze strubbelingen zijn niet zo belangrijk. Waar
het op aankomt is dit: dat geregeld contact en uitwisseling van
gedachten met P.A.S.O. tot stand is gekomen en in stand wordt
gehouden, en dat er een daadwerkelijke samenwerking mogelijk
is gebleken welke, zo mag men verwachten, in omvang en beteke-
nis zal toenemen.























SUMMARY


The Pan American Sanitary Organisation (P.A.S.O.)
in relation with Suriname and the Netherlands A ntilles

In International Relations the New World is far in advance of the
Old World. From 1890 onward, the American States are organised in a
,,League of Nations", the Union of American Republics which, since
1948, bears the name of Organisation of American States. Like the
United Nations Organisation, this Union is assisted by specialized
agencies. One of them, the Pan American Sanitary Organisation, is the
senior of her sister, the World Health Organisation, by little less than
half a century. In October 1949 the elder sister put her whole equipment
at the disposal of the younger, by consenting to act as the Regional
Organisation of W.H.O. in the Western Hemisphere, without, however,
relinquishing one particle of her independence. This generous act had
one serious, although not unforeseen, consequence: it introduced into
this purely American circle certain European Governments, members of
W.H.O., closely associated with territories in the Western Hemisphere
forming no part of any of the twenty-one American Republics.
The admittance of these Governments to the membership of P.A.S.O.
was qualified by the following clauses: (1) they are not members, but
they share the rights of the members; (2) they do so only when the
Directing Council of P.A.S.O. is acting as Regional Organisation of
W.H.O. On these conditions representatives of France, the Netherlands,
and the United Kingdom were admitted as members to the latter part of
the meeting of the Directing Council at Lima (Peru), October 1949.
No rules were laid down, however, which would allow one to make sure
whether or not any Directing Council in session is acting as Regional
Organisation of W.H.O.
The next meeting of the Directing Council (Ciudad Trujillo, Domini-
can Republic, September 1950) was not completely successful in its
attempt to rectify this omission. So it was left to the meeting at Washing-
ton D.C. (1951) to define the characteristics of a Directing Council
acting as Regional Organisation of W.H.O. in the Western Hemis-
phere. But even now the delegates of the above European Govern-
ments are not allowed to enjoy the rights conferred on them at the Lima
meeting, untul the afore mentioned definition has been incorporated
into the Rules of Procedure of the Directing Council of P.A.S.O.
Nevertheless far reaching co-operation has been established between
P.A.S.O. on one side, and the Governments of the Netherlands. Suri-
nam, and the Netherlands Antilles on the other, the Royal Tropical
Institute at Amsterdam serving the latter in various capacities. At a
time when renewed activity of jungle yellow fever is requiring the
utmost vigilance in all American States, this co-operation is highly
valuable, and fully justifies the continuance of delegates from these
countries attending the meetings of the Directing Council of P.A.S.O.


- 11 -
























LE MOVEMENT LITTERAIRE AUX ANTILLES ET
A LA GUYANE 1)

PAR

RENt MARAN 2)

II n'est personnel qui ne sache aujourd'hui la passion que les
noirs ont pour la musique. On a cru longtemps que I'auteur de
I'Essai sur l'Inigalitd des Races Humaines avait Wte le premier a
la signaler. Le comte de Gobineau n'a fait que propager de son
autorit6 une opinion que bon nombre d'ouvrages mineurs du
xvine sidcle avaient d6jA publiee. On relive par example dans un
passage de Saint-Domingue A Ia veille de la R6volution oh le
baron de Wimpffen parole d'un orchestra negre: ,,Cet orchestra est
compose de deux violons bien sup6rieurs pour le talent qu'exige
leur emploi A la plupart de nos racleurs europ6ens. Is ont encore
sur ceux-ci l'avantage de ne pas 8tre les instruments passifs du
plaisir des autres, car ils entrent si bien dans le sens de la chose
que la parties de leur corps qui est assise fretille dans un accord
parfait avec le pied qui bat la measure et le bras qui conduit
1'archet."
Voila qui est aussi parfaitement observe que rendu. De Gobi-
neau en a tir6 la conclusion au chapitre vii du livre second de

1) Dit artikel, evenals dat van Swanzy over de literatuur in de Britse
Westindische gebieden in de 32e jrg. van de W.I.Gids, p. 217, was
oorspronkelijk bestemd voor Eldorado. De redactie van dit tijdschrift
stond het welwillend aan de W.I.Gids af, toen Eldorado ophield te
verschijnen. Het dateert van 1949.
2) RENi MARAN, geboren op Martinique, studeerde in Bordeaux,
kwam bij het binnenlands bestuur in Frans Oost-Afrika. Met zijn roman
Batouala verwierf hij de Prix Goncourt in 1921, doch most toen de
bestuursdienst verlaten.
Auteur van Les pionniers de l'Empire, Le livre de la Brousse en vele
artikelen. (Zie Prdsence Africaine no. 8-9, p. 397 en no. 10-11, p. 210;
ook Robert Delavignette "L'accent africain dans les lettres frangaises"
in La Nef novembre 1945.)


- 12 -














LE MOVEMENT LITTERAIRE AUX ANTILLES ET A LA GUYANE 13

son fameux ouvrage. "L'616ment noir," y d6clare-t-il, ,,est indis-
pensable pour developper le g6nie artistique dans une race, parce
que nous avons vu quelle profusion de feu, de flamme, d'6tincel-
les, d'entrainement, d'irr6flexion reside dans son essence, et
combien l'imagination, ce reflet de la sensuality, et toutes les
app6titions de la mati&re le rendent propre A subir les impressions
que subissent les arts, dans un degrn tout a fait inconnu aux
autres families humaines. C'est mon point de depart, et s'il n'y
avait rien A ajouter, certainement le n6gre apparaitrait comme le
poete lyrique, le musicien, le sculpteur par excellence."
Qui parole de musique negre ne peut pas ne pas toucher mot
des danses qu'elle anime. Chez le noir, danse et musique sont
ins6parables et en quelque sorte consubstantielles. L'une mime,
l'autre parole. Toute musique est pr6texte a danse, toute danse
pr6texte A musique en Afrique noire. Il en est de m&me dans tous
les pays que le commerce du bois d'6b6ne a peupl6 de negres. Le
d6paysement et la transplantation de ces danses parviennent
a peine & les d6figurer. Presque toutes, de quelque nom qu'
on les nomme, black bottom ou tango, cake walk ou biguine,
rumba ou samba, d6rivent du calendar, originaire des cotes de
Guin6e, et selon toute probability du royaume disparu d'Arada.
Ces danses, et la musique qui leur donne vie, n'expriment pas
toujours que joie physique. II leur arrive souvent, au contraire,
d'dtre m6lancolie, chagrin, souffrance, douleur, r&volte, espoir
d6sesp6r6, klan de l'Ame, mysticisme religieux, plainte 6touff6e
d'une race demandant a la priere de la d6livrer du complex
d'inf6riorit6 dans laquelle elle se d6bat plus ou moins depuis des
siecles. De 1 sont n6s les ,,blues" et les ,,spirituals," chants
poignants jaillis du plus profound de l'&tre, effusions nourries
de cette fervpur absolue et de cette foi constructive qui rendent
exemplaires les premiers temps de 1'Eglise et les plus beaux jours
du moyen age.
En g6n6ral, danse, musique et po6sie parent le meme language
chez la plupart des peuples jeunes et chez la plupart des races qui
ne sont pas encore sorties de l'enfance. Danseur-n6, musicien-n4,
le noir est aussi un po6te-n6. Il est par consequent natural que des
potes de couleur tels que Laurence Dunbar, Count6e Cullen
Claude Me Kay, Jean Toomer, James Weldon Johnson, Georgia
Douglas Johnson, Langston Hughes et Richard Wright soient
de nos jours aux Etats-Unis 1'honneur de la litt&rature amtricaine
Et il est non moins natural que la litt6rature franqaise contem-
poraine soit fibre, de son c6t6, de voir son patrimoine s'enrichir















RENt MARAN


de recueils publi6s par des poktes de couleur ayant vu le jour qui
a Haiti, qui A la Guadeloupe, qui A la Martinique, qui a la Guya-
ne, et don't les plus remarquables Daniel Thaly, Aim6 C6saire,
Jacques Roumain, Gilbert Gratiant, Emmanuel-Flavia L6opold
et L-G. Damas ont pour mules ou disciples des Etienne LUro,
des Guy Tirolien, des LUon Laleau, des Jean-F. Briere, des Ren6
Belance et des Paul Niger.
Am6ricains de couleur et Francais de couleur se rencontrent
en ceci: les premiers se sentent Am6ricains corps et Ame, les
seconds corps et ame Francais.
I, too sing America,
s'6crie Langston Hughes dans un poeme don't la cel6brit6 a depuis
longtemps franchi 1'Atlantique.
I am the darker brother.
They send me to eat in the kitchen
When company comes.
But I laugh,
And eat well,
And grow strong.
To-morrow
I'll sit at the table
When company comes,
Nobody'll dare
Say to me:
Eat in the kitchen -
Then.
Besides, they'll see how beautiful I am
And be ashamed, -
I, too, am America.

11 n'est pas un mot de cet orgueilleux po6me que les &crivains
de couleur n6s & Haiti et dans les d6partements frangais de la
Guadeloupe, de la Martinique et de la Guyane ne fassent entiere-
ment leur, apres avoir pris soin de remplacer le I, too, am America,
qui sert d6sormais de cri de ralliement aux noirs des Etats-Unis,
par cet autre cri de ralliement: Nous aussi, nous sommes Franfais!
Am6ricain ou Francais, 1'6crivain de couleur est essentiellement
lyrique. Il est de meme essentiellement surrealiste et existen-
tialiste. Lyrisme, surr6alisme et existentialisme coexistaient en
lui bien avant qu'on ne songeAt a les appeler ainsi. Ces trois modes
d'expression continueront a coexister en lui quand ils auront
cess4 de plaire. II passe de l'un A l'autre, et du r6alisme A 1'id6a-














LE MOVEMENT LITTt RAIRE AUX ANTILLES ET A LA GUYANE 15

lisme, avec l'a6rienne aisance d'un Hombre ou d'un Aristophane.
On lui reconnait chaque jour davantage cette faculty de mutation,
A measure qu'on p6netre mieux les secrets de la race noire, ainsi
que la richesse et la vari6te de ses moeurs, de ses traditions et de
son folklore.
Il est par consequent dans la logique de l'oeuvre de liberation
total que la France pursuit depuis des siecles dans l'ensemble
des territoires composant aujourd'hui l'Union Francaise, que les
6crivains francais de couleur, romanciers, poetes ou essayistes,
cedant A la plus noble emulation, aient fini par meler leurs tra-
vaux personnel A ceux de leurs compatriotes et confreres euro-
p6ens, et a marcher avec assurance dans la voie que leur a ouverte
Alexandre Dumas pere et le po6te des Salaziennes et d'Epaves,
Auguste Lacaussade, mulatre r6unionnais que Victor Hugo
honorait de son amiti6, et don't certain poemes, fort beaux du
reste, extraits d'une oeuvre don't l'Acad6mie Francaise avait
distingu6 le lyrisme en lui d6cernant l'une de ses r6compenses les
plus appr&ci6es, le Prix Bordin, ont longtemps figure dans les
recueils de ,,Morceaux Choisis" en usage, A l'6poque 1900, dans
la plupart des lyc6es et colleges des Universit6s francaises.
L'ile oh la jeune Francoise d'Aubign6, venue de Niort, a passe,
dit-on, quelques mois de sa petite enfance, avant de rentrer
definitivement en France, oh les jeux du destin devaient lui don-
ner pour maria Paul Scarron, auteur du Roman Comique et du
Virgile Travesti, puis faire d'elle la marquise de Maintenon et
l'6pouse morganatique de Louis XIV, la Martinique, pour appeler
cette ile par son nom, est depuis une quinzaine d'ann6es le centre
d'un extraordinaire movement litteraire qui rayonne sur Haiti,
la Guadeloupe et la Guyane Francaise.
Les porte-flambeaux de ce movement litt6raire sont: Ren6
Jadfard, L-G. Damas et Leo J. Cresson pour la Guyane; Jacques
Roumain, L6on Laleau et Jean-F. Briere pour Haiti; Jean-Louis
Baghiv'o, Guy Tirolien et Paul Niger pour la Guadeloupe; enfin,
pour la Martinique: Aim6 C6saire, Claude et Magdeleine Carbet,
Mayotte Cap6cia, Henry Maurice, qui 6crit sous le pseudonyme
aussi pubril que mauvais de Petit-Mau, Ren6 Clarac, Joseph
Zobel et Raphael Tardon.
Un mot d'abord de quatre des principaux romanciers qu'il a
rev616s: Jacques Roumain, Joseph Zobel, Mayotte Cap6cia et
Raphael Tardon.

Le haitien JACQUEs ROUMAIN est le podte de Bois d'Ebdne et














16 RENA MARAN

le romancier de Gouverneurs de la Rosde. Ce titre surprend par son
6tranget6. Jacques Roumain, que la mort a malheureusement
ravi trop vite aux lettres francaises, s'est charge de l'expliquer
lui meme A ses lecteurs. ,,La terre," leur dit-il, ,,c'est une bataille
jour pour jour, une bataille sans repos: d6fricher, planter, sarcler,
arroser jusqu' A la rkcolte, et alors tu vois ton champ mur couch
devant toi le matin, sous la rosee, et tu dis: moi Untel, gouver-
neur de la rose, et l'orgueil entire dans ton coeur!"
Est-il plus admirable image que celle-ci, don't le po6tique her-
m6tisme semble tir6 du folklore afro-haitien? Tous les laboureurs,
tous les tacherons qui peinent par le monde, du matin au soir,
dans leurs champs ou leurs plantations, sont des ,,gouverneurs
de la rosee" La sueur de leurs travaux r6clame chaque jour ses
bienfaits. C'est grace A leurs soins que plants potag&res et c6rna-
les ploient, du cr6puscule A 1'aurore, sous le poids du liquid qui
les nourrit.
Ce roman du sol et de l'eau se passe en pays noir. Le sang y
rachete le sang, la mort y engendre la vie. La revolte humane
centre la fatality fleure un subtil parfum ,,Vieille France". Parke
de surcroit de terms du cru et de proverbes don't I'origine africai-
ne n'est pas niable, cette oeuvre Apre et forte, revendicative et
justiciere, emprunte tant6t la manidre d'un Giono d6barrass6
de tout proc6dd litt6raire, tant6t celle d'un P6guy qui, n6 dans
une de ces iles paresseuses "ou la nature donne ces arbres singu-
liers et ces fruits savoureux" chants par Baudelaire, aurait tri6,
avant que de s'en servir, le tout-venant des apports du surr6alis-
me. On ne saurait faire A ce roman hors de pair compliment plus
beau.
M. JOSEPH ZOBEL, en ce qui le concern, est loin de valoir
Jacques Roumain. Son m6rite, pour 6tre moindre, est malgre tout
digne d'estime. 11 est d'autre part, et cela ne gate rien, le premier
6crivain martiniquais qui ait song A tirer de sa terre natale un
roman strictement r6gionaliste. On plonge en effet en plein r6gio-
nalisme d&s les premieres pages de Diab'-la tel est le titre de
1'ouvrage qui lui a value, il y a quatre ans, le Grand Prix Litteraire
des Antilles et l'on n'en sort plus. Le portrait de Diab'-la -
Diab'-lA est le nom que porte le h6ros dans lequel M. Joseph
Zobel a personnifi6 le proletariat martiniquais est un portrait
qu'on ne peut imaginer nulle part ailleurs. Il respire, si l'on peut
du moins s'exprimer ainsi, le pays qui l'a form et les horizons
qui veillent sur lui. ,,C'6tait," au dire de son biographe ,,un n6gre
rouge d'environ trente-cinq ans, avec des cheveux coups en














LE MOVEMENT LITTERAIRE AUX ANTILLES ET A LA GUYANE 17

brosse de chiendent sur un front d6gag6, et un peu aplati, qui
surplombait des yeux large, pleins d'un blanc jauni, mais qui se
resserraient comme des yeux d'oiseau de proie quand ils fixaient.
Pour un n6gre, son nez 6tait assez regulier, et soufflait une haleine
puissante dans la broussaille touffue de sa moustache noire
retombant sur la lIvre. L'autre l1vre se montrait sensuellement
charnue et rembrunie par un long usage du tabac. Sa machoire, trbs
muscle, saillait un peu sous les oreilles. Et sous sa vestekaki,ferm6e
presque sous son mention dur, sa respiration soulevait lourdement
sa poitrine bloqu6e entire les gonflements massifs de ses 6paules."
Tout le livre est 6crit de la mime encre. Les gaucheries y
bousculent les incorrections, les lourdeurs les impropriktes, les
passages les mieux venus d'absurdes incoh6rences, les expressions
du cru les fautes grammaticales, dans lesquelles peut-Atre il ne
faut voir parfois que des expressions du cru. Mais le tout court
d'un tel train, fait un tel feu d'artifice, qu'on en est etouffM,
6bloui, au point qu'on oublie souvent tout esprit critique pour se
laisser aller A son seul plaisir.
Tout comme M. Joseph Zobel, Mme MAYOTTE CAPACIA est
nee A la Martinique, et, tout comme lui, sous une bonne etoile,
son premier roman, Je suis une Martiniquaise, ayant requ non
seulement les louanges de I'ensemble de la critique m6tropolitaine,
mais aussi le Grand Prix Litteraire des Antilles pour l'ann6e 1948.
Son second roman, La Ndgresse Blanche, sera sans doute favo-
ris& d'un accueil analogue. Ce qui fait toute la valeur de ce nouvel
ouvrage, c'est d'abord l'art de center oh excelle son auteur,
ensuite sa science inn6e de mener une intrigue de bout en bout
jusqu'a son parfait achievement, et enfin qu'elle expose en toute
impartiality le complex, d6licat et douloureux probl6me des
conflicts interraciaux aux Antilles, et, pour peu qu'on le transcen-
de et le g6n6ralise, partout oh des races diff6rentes sont obliges
de cohabiter.
Ce problme, 'un des plus graves du temps present, Mme
Mayotte Cap6cia, qui est elle-meme une femme de couleur, le
rend plus 6mouvant en prftant A la belle Isaure, son h6rolne, les
pensees et les reflexes de la plupart des femmes antillaises qui se
minent d'avoir plus ou moins de sang noir dans les veines.
Isaure et ses pareilles sont au fond les seules artisanes de leur
souffrance. Fires, on ne sait pourquoi, d'un seul des deux sangs
qui battent dans leur pouls, le blanc, elles ont honte.en revanche,
on se demand pourquoi, du second des deux sangs qui les ani-
ment: le noir. Elles se fabriquent, ce faisant, un complex d'infe-
West-Indische Gids XXXIII














18 RENt MARAN

riorit6 don't elles ne se gu6riront que le jour oh, imposant silence
A leur lichet6 et A leur mauvaise conscience, elles r6concilieront
en elles les deux races don't elles sont issues et les aimeront d'un
meme amour.
Le quatrieme de ces romanciers antillais, M. RAPHAEL TARDON,
a publiC, il y a deux ans, Starkenfirst, roman dur et puissant, titu-
laire, lui aussi, du Grand Prix Litt6raire des Antilles, et digne,
si les jurys parisiens n'6cartaient syst6matiquement de toute
competition les romans regionalistes d'expression extra-m6tro-
politaine soumis A leur examen, d'un des grands prix litt6raires
frangais de fin d'annee.
La Caldeira, qu'il a fait r&cemment paraitre, 6clate, tout comme
Starkenfirst, des dons propres au romancier-n6. C'est 1'histoire
de 1'6pouvantable eruption qui d6truisit de fond en comble la ville
de Saint-Pierre-de-la-Martinique en 1902. Mais La Caldeira
n'est pas que le roman de l'6ruption du Mont PelN Elle est aussi
le roman des luttes politiques, compliquees de pr6jug6s raciaux
qui divisent entire eux les creoles, ce mot doit 6tre pris dans
son acception premiere, les mulatres et les noirs de la Martini-
que. II vaut, par consequent, aussi bien pour les Antilles que pour
les pays et les nations oh les pr6jug6s raciaux ont course.
Ce qui fait le tragique de ce roman aux situations parfois
shakespeariennes, c'est que ces luttes se donnent carriere, s'exal-
tent et passent la measure, pendant que le destin balance le sort de
toute une ville. On se hait, de nuance de teint A nuance de teint,
et, tout en se haissant, on danse sur un volcan.
M. Raphael Tardon fouaille avec autant de vigueur que de
gouaille la stupidity de ces passions politico-raciales qui ont
obnubil l'instinct de conservation des Pierrotins jusqu'a la
veille de la catastrophe. C'est vraiment du beau et bon travail,
et de la plus grande utility. L'auteur de La Caldeira a eu le cou-
rage de dire leur fait A ses compatriotes blancs et noirs. Il peut
d'ores et d6ja Wtre sfir qu'aucun d'eux ne lui en saura gr6.

La Reunion a longtemps Rt6 la terre d'dlection des podtes d'ou-
tre-mer. Les Antilles de langue frangaise, grace A Aim6 C6saire,
A Jacques Roumain, A Emmanuel-Flavia Leopold et A Gilbert
Gratiant, sont en passe de lui ravir ce renom mhritt.
EMMANUEL-FLAVIA LOPOLD, Ame chantante et nostalgique,
nourrit des cadences de ses promenades mentales chacun de ses
recueils de poemes: Suite pour un Visage, Le Vagebond, I'Automne
A Septfonds et Adieu foulards, adieu madras.















LE MOVEMENT LITTERAIRE AUX ANTILLES ET A LA GUYANE 19

Classique, son vers, qui ne porte jamais si loin que lorsqu'il se
plie aux plus strictes disciplines de la m6trique traditionnelle, est
riche des emprunts qu'il a faits au romantisme, A l1'cole paras-
sienne, au symbolisme, au vers-librisme, voire meme A un surrda-
lisme assagi.
L'6clatant genie de la comtesse de Noailles a marqu6 ses debuts
de l'influence de son verbalisme. 11 semble d'autre part qu'il ait
subi celle d'Henri de RWgnier. On d6cAle, en tout cas, l'une et
l'autre dans 1'ode A la Louange du martin, ob il s'6crie:

Je n'aurai rien aim6 des choses de Ia terre
0 limpide matin,
Autant que ta douceur transparent et I6g&re
Et ton dclat divin,

Lorsqu'au front des coteaux dressant tes flames roses
Comme un foyer d'amour,
Aux rosiers emperl6s tu ravives les roses,
0 jeunesse du jourl

Toute oreille exerc6e ne peut manquer de reconnattre, dans
ces deux strophes glances au hasard, I'accent de la comtesse de
Noailles mari6, si l'on peut dire, & la maniere de l'auteur de La
Sandale aile.
M. Emmanuel-Flavia ILopold a finalement c6d6, A measure
qu'il prenait peu A peu conscience de sa personnalit6 profonde,
au courant 616giaque don't les eaux l'entrainaient A son coeur
defendant. Le porte de Suite pour un Visage est en effet un petit
neveu d'Andr6 Ch6nier, A qui rien ne serait stranger de 1'oeuvre
de Francis Jammes et de Charles Gu6rin.
Un de ses plus beaux po6mes, peut-6tre meme le plus beau
qu'il ait publiC jusqu'ici, le montre en pleine possession de son
talent, comme le prouvent les quelques vers ci-dessous.

Visage de tourment, je n'ai jamais revu
Le vieux garde fumant a 1'entr6e du lavoir,
Je n'ai pas retrouvt la ville surann6e
Et le logis rustique assis au bord des champs
Oh l'automne flambait comme un clair d6sespoir.
J'ai couru vingt climats sans user ma douleur.
Pour un chagrin profound la vie n'est pas bien longue,
La terre n'est pas grande a qui ch6rit sa peine.
Quand le vaisseau du jour porter de d6sespoir
Fuyait devant la gueule ouverte de la nuit,
Ton image aviv6e ravageait ma pens6e,
Et, debout, je hurlais ma tristesse cosmique















20 RENA MARAN

Au Dieu qui se cachait derriere les 6toiles.
Mais je n'ai jamais vu tomber parmi les branches
Ton nom que je mourrai sans avoir prononc6.
La resignation de ces deux derniers vers, oh l'on retrouve
comme Ia voix de LUon Deubel, ne laissait guere pr6voir l'excur-
sion 6blouie qu'Emmanuel-Flavia L6opold a faite sur les terres
du surr6alisme, d'oi il est revenue enrichi de Deux Poemes et de
1'Automne e Septfonds, et heureux d'avoir eu un moment pour
guides Aim6 C6saire et Gilbert Gratiant.
Leur double et fraternel example I'a restitu6 a la Martinique,
son pays natal. II l'a fait revivre dans Adieu foulards, adieu
madras, en puisant, pour ce faire, dans les croyances et les r6cits
de son folklore, la substance de ses chants charges d'6motion et
de m6lancolie.
M. Emmanuel-Flavia L6opold peut etre fier d'avoir ecrit Adieu
foulards, adieu madras.
De JACQUES ROUMAIN et de GILBERT GRATIANT, on peut dire
que c'est Aim6 C6saire qui les a r6v6lds A eux-memes. Le premier
est haitien, le second martiniquais. Le premier est n6 t Port-au-
Prince en 1907, le second & Fort-de-France en 1901. Le premier a
public Gouverneurs de la Rosde, roman r6gionaliste et social de
tout premier ordre, ainsi que Bois d'Ebhne, titre d'un recueil de
poemes qui a vu le jour en 1945. On doit au second trois ouvrages
de po6sie: Poemes en vers faux, An Moud, posies populaires en
patois martiniquais, et Credo des Sangs-MdIds, son chef-d'oeuvre.
Chez tous deux enfin le politique complete 1'6crivain. De l vient
que les poemes de ces deux poetes elev6s et forms a la francaise
sont des chants de rtvolte, et que chez fun comme chez I'autre,
come chez tous les po6tes de couleur don't M. L6opold S6dar
Senghor a recueilli les morceaux choisis dans son Anthologie de la
Nouvelle Podsie Nggre et Malgache de Langue Franfaise et M.
L.-G. Damas dans ses Poetes d'Expression franfaise, grondent
les mdmes colkres revendicatives et les m6mes condamnations
vengeresses.

Je sais un silence,
came Jacques Roumain, dans le prelude de Bois d'Ebne,
un silence de vingt-cinq mille cadavres negres,
de vingt-cinq mille cadavres de Bois d'Ebene
Sur les rails du Congo-Oc6an.
Mais je sais
des suaires de silence aux branches des cyprAs,
















LE MOVEMENT LITTERAIRE AUX ANTILLES ET A LA GUYANE 21

des p6tales de noirs caillots aux ronces
de ce bois oh fut lynch mon frere de G6orgie,
et, berger d'Abyssinie,
Quelle 6pouvante te fit berger d'Abyssinie,
et, masque de silence mineral,
quelle rose infAme, de tes brebis un troupeau de marbre,
dans les phturages de la mort.
Non, it n'est pas de cangue ni de lierre pour 1'6touffer,
de ge61e, de tombeau pour l'enfermer,
d'tloquence pour le travestir des verroteries du mensonge.
Le silence,
plus d6chirant qu'un simoun de sagaies,
plus rugissant qu'un cyclone de fauves,
et qui hurle,
s'616ve,
appelle
vengeance et chAtiment,
un raz de mare de pus et de lave
sur la f6lonie du monde
et le tympan du ciel crev6 sous le poing
de la justice.
Afrique, j'ai gard6 ta m6moire. Afrique,
tu es en moi I

GILBERT GRATIANT invective lui aussi, mais en terms plus
nuances, plus moder6s, contre les s6quelles de la traite des negres,
la haineuse imb6cillit6 des prejug6s raciaux et les intol6rables
m6faits du capitalism colonialiste.
Quant a AIME CtSAIRE, de qui l'on dira peut-4tre un jour qu'il
est le Victor Hugo du surr6alisme, aucun de ses amis n'ignore
qu'il a mis le lyrisme de son d6lire verbal au service exclusif des
revendications raciales et sociales les plus justifiees, par le truche-
ment de son Cahier d'un retour au pays natal et de ses Armes
miraculeuses, que le pape de 1'Ecole Surr6aliste, Andr6 Breton,
consid6re, 6tant orfevre en la matifre, comme des chefs-d'oeuvre.
I1 est regrettable que la trop court citation qui va suivre ne
puisse donner qu'un tres faible aperqu du souffle qui soulrve
d'un bout A l'autre l'admirable po6me en prose rythm6e qu'est
Cahier d'un retour au pays natal, et de la density de la pens6e qui
1'anime.
Eia pour ceux qui n'ont jamais rien invent,
pour ceux qui n'ont jamais rien explore,
pour ceux qui n'ont jamais rien dompte [
Eia pour la joie!
Eia pour l'amour I
Eia pour la douleur aux pis de larmes r6incarnbes I















22 LE MOVEMENT LITTERAIRE AUX ANTILLES ET A LA GUYANE

Donnez-moi la foi sauvage du sorcier.
Donnez mes mains puissance de modeler.
Donnez a mon Ame la trempe de 1'6p6e.
Je ne me d6robe point. Faites de ma t&te une t&te de proue,
et de moi-meme, mon coeur, ne faites ni un pare, ni un frere,
ni un fils, mais le pere, mais le frere, mais le fils;
ni un mari, mais l'amant de cet unique people.
Faites-moi rebelle & toute vanity, mais docile a son g6nie,
comme le poing a I'allong6e du bras!
Faites-moi commissaire de son sang!
Faites-moi d6positaire de son ressentiment
Faites de moi un homme de terminaison!
Faites de moi un homme d'initiation
Faites de moi un home de recueillement!
Mais faites aussi de moi un homme d'ensemencement!
Faites de moi l'ex6cuteur de ces hautes oeuvres!
Mais, les faisant, mon coeur, pr6servez-moi de toute haine!

On pourrait reproduire nombre de morceaux plus violent et
plus significatifs. Les uns sont de longues plaintes, les autres des
sortes d'iambes en prose. Satires violentes d6bordant d'exasp6-
ration on voceri d6sesp6res, tous v6hiculent une souffrance, char-
rient une douleur provenant du fond des Ages, douleur et souffran-
ce d'une race que l'Europe chr4tienne a deportee aux Etats-Unis,
dans les lies de la mer Caralbe, en Amerique Latine, A la R6union
et A Madagascar pour des fins en voie de disparition A l'heure
actuelle.
De 1o vient que tous sont plus ou moins en proie a ce rythme
secret, A cet 6garement vaticinateur et sacr6 qui caract6risent le
g6nie de la race noire. Ce rythme, cet 6garement, l'exultation de
leur exaltation, leur humour singulier, leur tristesse, leurs
blasphemes, leurs elans paniques impregnent I'art europ6en
d'aujourd' hui de lumiere sonore, de splendeur magique, le
p6netrent non seulement du movement de la vie charnelle, mais
aussi, mais surtout de joie gratuite, de creation spontan6e, de
fantaisie qui de ses propres inventions s'enchante et s'alimente, et
enfin de cet ideo-r6alisme qui le pare de l'eclat d'un printemps que
l'on croyait oubli6: celui de la jeunesse du monde.






















ISLOTE AVES,
EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE

DOOR

P. WAGENAAR HUMMELINCK

Men moet even zoeken om het op de kaart te kunnen vinden:
een eilandje van slechts enkele hectaren in het oostelijke deel van
de wijde Caraibische Zee, een honderd-en-tachtig kilometer van
het dichtstbij zijnde eiland, Montserrat, in het Noordoosten.
In 1929 had professor L. RUTTEN, in zijn Utrechtse avond-
colleges die aan de geologic van de Antillen waren gewijd, er mijn
aandacht op gevestigd, dat dit eilandje het enige punt is waar de
binnenste (derde!) Antillenboog boven het zeeoppervlak uit-
steekt. En sindsdien was het Islote Aves nimmer geheel uit mijn
gedachten geweest.
Op de zeekaarten lijkt het een kleine, langwerpige zandplaat,
meer niet (fig. 1). Maar dan toch een zandplaat met een ge-
schiedenis: een plek waarop de beroemde P6re LABAT, met vele
anderen, in 1705 een drietal weken doorbracht; waarop de Neder-
landse driekleur bij ettelijke gelegenheden werd gehesen door
inwoners van Saba en St. Eustatius, die sinds het midden van de
achttiende eeuw gewoon waren om hier eieren te rapen en schild-
padden te vangen; en, tenslotte, een eilandje dat op 30 Juni 1865,
door een scheidsrechterlijke uitspraak van de Spaanse Koningin
ISABELLA II aan Venezuela werd toegewezen. En zo vroeg ik
mij af misschien was het wel niet all6n een zandplaat, wel-
licht zou er ergens nog wel iets van een oude ondergrond zijn
ontsloten ? Het weinige wat in de literatuur over het Aves-Eiland
bekend was, liet alle ruimte voor gissingen.
Pas twintig jaar later zou ik hieromtrent zekerheid krijgen.
Het was op 12 Mei 1949, 's ochtends om half negen, dat Hr. Ms.
,,Willem van der Zaan"1) het anker in twintig vadem water liet

1) Onder commando van Kapitein-Luitenant ter Zee B. C. MAHIEu.
die ik zeer erkentelijk ben voor zijn aan boord verleende gastvrijheid.


- 23 -















P. WAGENAAR HUMMELINCK, ISLOTE AVES,


--4 6











IStoke Aves





stonden te turen.


sing stond 1). ,Merkwaardig dicht begroeid!" totdat wij met
de landingsboot naderden en de begroeing" plotsklaps, en let-












terlijk gesproken) (op vlegels) de lucht singing, met uitzondering
) Dit was Kapitein ter Zee M. M. MERENwienik-naastandere




S .. Iso m
Fig. 1. Schetskaartje van het Aves-Eiland volgens opnamen in 1840-
'50; grotendeels ontleend aan kaart no. 1011 van de Hydrographic-
Office U.S. Navy. Voor een beschrijving van bet eiland zie de test.

vallen en wij, knipperend in het schelle zonlicht, in noordoostelij-
ke richting naar een witomrande vlek in de blauwe oneindigheid
stonden te turen.
,,Wat dicht begroeid is dit eiland, voor zo'n lage zandplaat -
zeker een weelderige strandvegetatie, met hier en daar zelfs een
kleine mangrove" zei ik tot de man die naast mij aan de verschan-
sing stond 1). ,,Merkwaardig dicht begroeid!" totdat wij met
de landingsboot naderden en de ,,begroeiing" plotsklaps, en let-
terlijk gesproken (op vleugels) de lucht inging, met uitzondering


1) Dit was Kapitein ter Zee M. M. MxRENS, wien ik naast andere
(Nederlandse &n Venezolaanse) autoriteiten veel dank ben verschul-
digd voor de moeite welke hij zich heeft gegeven om deze tocht mogelijk
te maken.














EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE 25

van de ,,kleine mangroven" aan het strand, welke kleine rotspar-
tijen bleken te zijn.

Het eenvoudige, houten kruis, zonder enige tekening of inscrip-
tie, waarheen wij vanzelf onze eerste schreden richtten, bleek op
het hoogste punt van het eiland, temidden van een opeenhoping
van platte zandsteenblokken en koraalpuin, te zijn opgericht. Om
onze hoofden suisden en joelden de sterns; voor onze voeten
scharrelden de jonge dieren onhandig weg of drukten zich in
beschutte hoekjes; andere vogels daarentegen toonden nauwe-
lijks enige vrees en bleven rustig zitten op de plaats die wij voor
onze eerste waarnemingen hadden uitgekozen.
WI1 was het een vogeleiland, Islote Aves, waarop wij voet aan
wal hadden gezet. Het noordelijke deel en het midden leken met
vogels overdekt (fig. 5, 6 en 8); vlak bij elkaar lagen hier de leg-
sels zandkleurige eieren met kleine, bruine vlekken van de
witschedelstern 1), een vogel die op onze Benedenwinden zelden
wordt waargenomen, maar op de Bovenwinden veel voorkomt 2).
Op enkele plaatsen slechts lagen hier ook de fraai roodbruin-
gevlekte eieren van de bruinzwarte stern 3), die op onze Beneden-
windse Eilanden nog slechts een enkele maal werd waargenomen,
maar een goede bekende is van de Bovenwindse jeugd 4). En
verder vonden wij nog twee legsels van olijfbruine eieren met
donkerbruine vlekken, die waarschijnlijk getuigden van de aan-
wezigheid van de lachmeeuw 6), een vogel die in geheel West-
Indie voorkomt en misschien ook nog op onze Benedenwinden
broedt.
Van het kruis naar het Noorden gezien, bleek vrijwel het gehele
eiland overdekt met een grijsbruine guanokorst, waarop slechts
hier en daar vooral aan de kust enkele planten te vinden
waren (fig. 5, 6 en 8). Het small uitlopende, zuidelijke deel ver-
toonde daarentegen een afwisseling van duintjes en vlakke,
begroeide gedeelten, waarop de bruinzwarte en de witschedel-
sterns, in groepjes strong gescheiden, hun ,,nesten" hadden
1) Anoas stolidus, Common Noddy, op St. Maarten ,,blackbird"
genoemd.
') Broedt bij honderden op de Pelican Key, en ook op de Molly Beday,
St. Maarten.
') Sterna fuscata, Sooty Tern.
') Broedt ook op de Pelican Key, waar op gezette tijden eieren worden
geraapt.
5) Larus atricilla, Laughing Gull (determinatie van W. PH. J. HEL-
LEBREKERS).










V.



26 P. WAGENAAR HUMMELINCK, ISLOTE AVES,

(fig. 3 en 4). Op verschillende plaatsen waren hier schildpadspo-
ren te zien en dicht bij het oosterstrand lagen de overblijfselen
van een enorme soepschildpad 1), met hoornschilden op het
rugpantser van 37 cm groot. ,,Soldaatjes" zaten verborgen wonder
koraalstenen, ,,ghost-crabs" holden over het strand en de ,,kin-
koe" scharrelde tussen de rotsen aan de waterlijn, maar verder
waren er geen grotere landdieren te vinden 2).
Wat er aan kleinere dieren op land voorkwam? Enkele zeer
kleine women, drie soorten pissebedden, drie soorten spinnen,
mijten, een paar soorten mieren, twee keversoorten, een krekel,
vliegjes en nog enkele zeer kleine insecten 3). De meeste van deze
dieren leefden van de levende en dode vogels en de vogel-afval,
en van het aanspoelsel dat zich in hoofdzaak aan de oostkust,
langs de vloedlijn, had verzameld. De vele grote mijten die tussen
het nestmateriaal en de stukken guano te vinden waren, bleken
ook voor te komen in het verenkleed der blackbirds, dat nog
andere parasieten herbergde. En ten slotte waren er nog enkele
bladluisjes, die leefden op de enige twee soorten strandplanten 4)
welke op dit eiland werden gevonden.

Is ons Vogel-Eiland nu een zandplaat, of bestaat het uit een
koraalformatie, zoals een bekende zeemansgids aangeeft?
De westkust bestaat uit zuiver koraalzand. Aan de oostkust
(fig. 7) en hier en daar in bet Noorden en het Zuiden, is het koraal-
zand aaneengekit tot een zachte kalkzandsteen, welke door de
golven wordt aangetast en soms uitgeprepareerd tot rotspartijtjes
die nauwelijks meer dan een meter boven het landoppervlak
uitsteken, en die in het Zuiden, Noordwesten en Noordoosten als
golfbrekers dienst doen.
Aan de noordzijde zien we een merkwaardig vlak ,,rif", door
gemakkelijk doorwaadbaar water van het hoofdeiland gescheiden,
even boven zee uitkomen. Het blijkt te bestaan uit een zandsteen-
formatie welke door de zee sterk is ondermijnd en op vele plaatsen

1) Chelonia mydas, Green Turtle, tortuga blancu.
') Coenobita clypeatus (een heremietkreeft), Ocypode albicans en
Grapsus grapsus, alle bekende soorten op de Ned. Antillen.
') Het ligt in de bedoeling dat de resultaten van de bestudering van
het op Aves-Eiland verzamelde zoblogische material gepubliceerd
worden in verschillende delen van de Studies on the fauna of Curafao and
other Caribbean islands.
') De gewone ,,zeepostelein", Portulaca oleracea, en de ,,banana di
rif", Sesuvium portulacastrum.















EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE 27

is gebroken in grote schollen, die aan de bovenzijde door zecorga-
nismen losjes zijn aaneengekit. Aan de noordzijde is, tussen de
rotsblokken aan zeezijde, de steil afgebroken zandsteenformatie
tot aan de zandbodem op ongeveer zes meter diepte te vervolgen.
Het Isla de Aves is dus een zand- of zandsteenplaat, met onge-
veer de vorm van een komma, het small einde naar het Zuiden
gericht; het is niet veel meer dan #6n kilometer lang, hoogstens
vier honderd meter breed en nog geen vijf meter hoog 1), slechts
plaatselijk ijl begroeid met twee soorten strandplanten, maar
vooral opvallend als broedplaats van een ontelbaar aantal sterns,
en buiten de vogels slechts bevolkt door een twintigtal soorten
van ongewervelde landdieren met aan de noordzijde op een
honderdvijftig meter afstand, droogvallende zandsteenbanken.

Dat is het Islote Aves van nu. Hoe het vroeger was, lezen wij
in het zesde deel van de Nouveau voyage aux isles de l'Amerique 2),
waarin PNre JEAN-BAPTISTE LABAT niet zonder geestdrift -
een vijftigtal bladzijden wijdt aan zijn gedwongen verblijf op het
,,klein Vogelen-Eiland" in 1705, van 8 tot 28 Januari. Hij reisde
op een Frans kaperschip van negentig koppen, dat op zijn vaart
van Martinique naar Guadeloupe, midden in het kanaal bezuiden
Dominica, door een orkaan werd overvallen en in zeven uur tijds
naar het Aves-Eiland geblazen.
De bemanning vond daar vier-en-twintig opvarenden van een
Engels schip, dat reeds elf dagen op bet rif lag, maakte op de
vierde dag zonder strijd een rijkbeladen bark met twintig perso-
nen buit, en drie dagen later nog het schip dat de schipbreuke-
lingen kwam ophalen, zodat men alle reden had om na een
verblijf van twintig dagen op het Vogel-Eiland opgewekt in
de richting van het ,,Krabben-Eiland" (Vieques, Virgin Islands)
te vertrekken.

') In een intern rapport van een der officieren van de ,,Willem van der
Zaan" wordt gesproken van ,,een lage zandplaat, waarvan het hoogste
punt 2 meter boven de wateroppervlakte uitstak, 1000 meter
lang en 300 meter breed."
2) Paris, 1722. In een andere bekende uitgave van LABAT'S reizen,
Voyages aux isles de l'Amerique (Antilles) r693-1705, voorwoord van
A. T' SERSTEVENS, Paris, 1742, vindt men deze tekst in het tweede deel;
het slot is bekort. De Franse citaten zijn uit het eerste werk; de Neder-
landse van Pere LABAT, uit de Nieuwe reizen naar de Franse eilanden van
America (of Nieuwe reizen na de enz.), Amsterdam, 1725, deel 4, 2estuk.
De toevoegingen tussen de teksthaken zijn van de schrijver van dit
artikel.















P. WAGENAAR HUMMELINCK, ISLOTE AVES


Volgens LABAT was de omtrek van het eiland toen ongeveer
negen, op zijn hoogst dertien kilometer; de hoogte schatte hij op
ten minste vijftien meter. Het was veel langer dan breed 1). De
bodem was zandig, in het midden ,,gemengt met steenen en een
gryze aarde die door den drek der Vogelen gestadig vet gemaakt
word." Zoet water ontbrak, maar wel waren er verscheidene zout-
waterplassen. In het Westen en Noordwestenlagen twee eilandjes,
naar schatting ruim een kilometer in omtrek 2), die kale rotsen
geleken, geheel wit van de uitwerpselen van de vogels; zij waren
van het hoofdeiland gescheiden door ondiep water van vijf- tot
zeshonderd schreden breedte, dat bezaaid was met klippen welke
bij laag tij boven water kwamen, en waarvan de bodem leek te
bestaan uit schelpen en afgerold koraalpuin.
Op het schetskaartje van LABAT (fig. 2) is het eiland min of




---. -;. -














Fig. 2. Schetskaartje van het Aves-Eiland in 1705, overgetekend (met
weglating van enkele bijkomstige zaken) naar de afbeelding uit de reis-
beschrijving van Pere LABAT.


1) (p. 373) .,Cette Isle ... n'a pas plus de deux lieiies[8.888 m] en tout,
ou an plus trois lieties [13.332 m] de tour. (p. 374) ... cette Isle ... est
beaucoup plus longue que large .... Je ne I'ai pas mesur6e, & cependent
je suis sfr que son milieu est plus de huit toises [14,62 m] au dessus du
bord de la mer ... "
*) (p. 373) ,,Elle a & I'Ouest & an Nord-Ouest deux Islets ou je n'ai
pas 6t6, qui en sont 6loignez de cinq A six cens pas .... A la vae ils peu
(p. 374) vent avoir un quart de lietie [1.111 m] de tour."















EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE


meer rechthoekig, bijna vierkant van vorm, plat met steil afge-
slagen randen; aan de linkerzijde (het Noordwesten?) blijkt de
aanwezigheid van twee kleinere eilanden dichtbij, terwijl rechts
(het Zuidwesten?) een landingsplaats is aangegeven. Op het
hoofdeiland zijn een aantal bomen getekend, in het Noordwes-
ten (?) en Zuidwesten (?) dichter op elkaar dan elders; verder
vinden wij er de signatuur van grazige plekken en verspreide
heuveltjes.
De PNre wijst er op dat men zich het eiland vooral niet als kaal
moet voorstellen, of als geheel met zand bedekt. Er stond veel
struikgewas en er was kreupelhout waartussen men zich kon ver-
schuilen als men flamingo's wilde schieten, en dat de zeer grote
hoeveelheden brandhout kon leveren welke voor de keuken nodig
waren. Hij vond er ook vruchtbomen, klein weliswaar en mis-
vormd, maar toch vruchtdragend 1). PNre LABAT zaaide een groot
aantal ,,Oranje en Citroen-boomen", waaruit men misschien mag
besluiten dat de omstandigheden voor de teelt van citrus-vruch-
ten toentertijd niet al te ongunstig waren.
Hij veronderstelt dat de zaden van deze vruchtbomen door
vogels van de naburige eilanden waren gebracht. Nooit zag hij
meer zee- en zoetwatervogels bijeen dan op dit kleine eiland. Hij
school plevieren, boomeenden, ruiters en waterhoenders in ver-
scheidene soorten allemaal vogels, die hij op de andere eilanden
alleen in moerassige streken had aangetroffen. Hij beschrijft de
merkwaardige nesten van de flamingo's en het nestelen van de
pelikanen. Er broedden ook meeuwachtigen, keerkringvogels,
Jan van Genten en fregatvogels, hoewel hij van de laatste soort
zegt de nesten niet gevonden te hebben 2).
Er werd veel op de vogels gejaagd en van de smaak van vele
soorten werd een gunstig getuigenis gegeven. De pelikanen sneu-

1) (p. 378) ,,I1 ne faut pas s'imaginer que l'Isle d'Aves ne soit qu'un
rocher pel6, ou entierement couvert de sable; il y a des arbrisseaux en
quantity, & m6me des goyaviers [Psidium guajava. Guave Tree, guya-
ba], des corossoliers [Anona muricata, Sour Sop, sorsaka, zuurzak] &
des cachimans [Anona reticulata, Custard Apple] .... (p. 379) ... le
bois ne nous manquoit pas .... nous ne servions point d'autre bois
pour la cuisine que de celui que nous coupons sur l'Isle, don't nous fai-
sions une grosse consommation ..."
') (p. 382) ,,Je n'ai jamais vt une plus grande quantit6d'oiseaux de
mer, ou d'eau douce qu'on trouve sur cet Islet ..... En effet j'y ai tu6
des Pluviers [Gharadriidae, pluvieren], des Vingeons [Dendrocygna
arborea, West Indian Tree Duck], des Chevaliers [Scolopacidae, ruiters
en snippen], des Poules d'eau [Rallidae, ral-achtigen] de toutes les sorts















P. WAGENAAR HUMMELINCK, ISLOTE AVES,


velden in grote getale omdat van hun keelzak de prachtigste
tabakszakken konden worden gemaakt; de flamingo's evenzo,
omdat de bewering dat de tong van vrouwelijke exemplaren nbg
smakelijker is dan die van de mannetjes bevestiging behoefde 1).

Vergelijkt men het beeld dat PNre LABAT ons geeft van het
Islote Aves in 1705, met dat van hetzelfde eiland bijna twee-en-
een-halve eeuw later, dan vinden wij zulke duidelijke verschillen,
dat zij wel een ieder treffen moeten.
Volgens de opgaven van LABAT Zou in 1705 de oppervlakte op
ongeveer 500 hectaren en de hoogte op 15 meter geschat kunnen
worden. Mijn eigen indrukken van 1949 welke door zeekaarten
bevestigd worden (zie fig. 1) zijn: oppervlakte nog geen 30
hectaren, hoogte nauwelijks 5 meter. Verschillen die hoewel
niet berustend op nauwkeurige waarnemingen opvallend ge-
noeg zijn om enige gevolgtrekkingen uit te maken ten aanzien
van wijzigingen in de loop der jaren.
Het eiland is aanzienlijk kleiner geworden! De twee eilandjes
in het Westen en Noordwesten bestaan niet meer, tenzij de zand-
steenbanken, welke aan de noordzijde boven water komen, als
resten hiervan kunnen worden beschouwd. Het plantendek met
veel struikgewas en kreupelhout is verdwenen; twee lage kruiden
zijn de enige planten welke er thans nog zijn te vinden, terwijl de
aard van de bodem geen andere dan een strandvegetatie toelaat.
Opvallende, door LABAT als broedend waargenomen, vogelsoorten
- zoals de flamingo, de pelikaan en de Jan van Gent zijn ver-
dwenen; terwijl het niet waarschijnlijk is dat het eiland zijn
qui sont bon & manger, & que 1'on trouve ordinairement dans nos Isles,
dans les lieux mar6cageux.
Outre ces especes, il y en avoit quantity d'autres, que je n'avois pas
vf si prts.
On y trouve des Flamands [Phoenicopterus ruber, Roseate Flamingo,
sjog6go], des grands Gosiers [Pelecanus occidentalus, Brown Pelican],
des Mauves [Laridae, meeuwen en sterns], des Fustu-en-cul [Phaethon,
tropic-bird]; c'est le lieu oil les Fregates [Fregata magnificens, Man-o'-
war, sk&rchi] & les Fous [Sula, Booby] viennent pondre, & 61ever leurs
petits. Les Flamands .... (p. 384) On me montra quantity de leurs
nids .... (p. 387) Le Grand Gosier ... (p. 388) Ils pondent sans fagon &
plate terre, & couvant ainsi leurs oeufs. J'en ai trouv6 jusqu'a cinq sous
une femelle ...
1) Ook de schildpadden moesten er aan geloven: (p. 379) ,,Les Tortiies
branches .... [Chelonia mydas, Green Turtle, tortuga blancu, groene
schildpadj ne nous ont jamais manqu6. Nous en consommions beaucoup
(p. 380) tous les jours .... Nos gens prirent quelques carets [Erelmoche-
lys imbricata, Hawksbill, caret, karetschildpad) ...."















EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE 31

toenmalige functie als pleisterplaats voor trekvogels heeft be-
houden.

Wanneer hebben deze veranderingen plaats gevonden, en wat
zouden van deze de oorzaken kunnen zijn geweest ?
Door OLDENDORP 1), in 1777, wordt het Aves-Eiland onbewoond
genoemd. De ingezetenen van onze Bovenwindse Eilanden be-
zochten in die tijd het Vogel-Eiland dikwijls; men beschouwde het
klaarblijkelijk als een bij de Nederlandse Antillen behorend stuk-
je ground, hoewel er nooit eigendomsrechten op werden uitge-
oefend, v66rdat aanvragen tot het ontginnen van aldaar aan-
wezige guano-beddingen zulks wenselijk maakte 2).
In 1854 werd op het Aves-Eiland guano gevonden door Ameri-
kanen, die ook de exploitatie ter hand wilden nemen 3). DE
VAYNES VAN BRAKELL, door onze Regering in 1855 voor het in-
stellen van een onderzoek ter plaatse uitgezonden beschrijft
het als ,,eene klip met guano" 4). De oppervlakte kon ruwweg op
ongeveer 24 hectaren worden geschat; de hoogte op niet meer dan
2,5 meter. Tijdens zijn bezoek was een Amerikaanse brik bezig
met guano laden.
Wie deze Amerikanen waren vertelt ons het Diario de Avisos,
welke in Caracas op 1 Augustus 1857 verscheen. In dit blad vin-
den wij namelijk een mededeling ,,betreffende het eiland Aves,
1) C. G. A. OLDENDORP, Geschichte der Mission der evangelischen
Briider auf den caraibischen Inseln S. Thomas, S. Croix und S. Jan,
Barby, 1777 (p. 6).
2) J. H. J. HAMELBERG, De Nederlanders op de West-Indische Eilan-
den I, Amsterdam, 1901 (p. 228-229).
') W. R. MENKMAN, De Nederlanders in her Caraibische seegebied,
Amsterdam, 1942 (p. 234).
4) H. DE VAYNES VAN BRAKELL, Vrijmoedige gedachten omtrent de
Nederlandsche zeemagt in de West-Indian ...., Verhand. Berigten
Zeewezen 17 2e afd., 1857, p. 3-22 (p. 12). (p. 13): ,,Het aantal zeevogels
... was zoo groot, dat men geen stap kon doen, zonder daarop of op
eijeren te trappen. Volgens eene ruwe schatting, daar de diepte der gua-
no tot op 2 Nederl. ellen [1,374 m] gevonden werd, begrootte men den
inhoud van het eilandje op omstreeks 1,000,000 kubieke Ned. ellen
[oppervl. 23,6 ha]."
H. J. L. T. DE VAYNES VAN BRAKELL, Zestien zeereizen, Amsterdam,
1870. (p. 297),,... een zandbank, vijf kabellengten [925 m] lang en naau-
welijks twee [370 m] breed ...... 7 of 8 voet [ten hoogste 2,5 m] hooge
zandbank .... (p. 298) Men kon geen voetverzetten zonderopdeeijeren
te trappen .... Ik nam twee zakken met verschillende soorten van
guano mede, die te Leiden werden onderzocht. Volgens het onderzoek
bevatte de eene een weinig meststof, maar de andere was niet anders dan
zand."















P. WAGENAAR HUMMELINCK, ISLOTE AVES,


waaruit blykt, dat door de Kompagnie van Philadelphia niet
meer dan 1030 tonnen guano van dat eiland zyn afgehaald en er
geen goede, verkoopbare guano meer aanwezig is." 1); een met
name genoemde aandeelhouder wilde zelfs schadevergoeding
eisen van het Venezolaanse Gouvernement, voor de door hem bij
deze onderneming geleden verliezen.
Deze concessie is de directed aanleiding geweest tot het uitlok-
ken van een scheidsrechterlijke uitspraak inzake het geschil
tussen Nederland en Venezuela over de souvereiniteit. Uit de
tekst van het decreet van de Spaanse Koningin ISABELLA II -
waarin het Isla de Aves, op 30 Juni 1865, aan Venezuela werd
toegewezen kan worden afgeleid, dat het eiland omstreeks
1750 reeds voor permanent bewoning ongeschikt was geworden,
omdat het soms overstroomd werd. Men kwam er alleen om eieren
te rapen, schildpadden te vangen en visserij uit te oefenen; slechts
drie tot vier maanden per jaar werd het bewoond; bouwwerken
waren er niet opgericht 2).
Het is niet waarschijnlijk dat van het eiland ooit guano in
belangrijke hoeveelheid is verscheept; in overzichten van de
belangrijkste vindplaatsen van fosfaat 3) wordt het noordelijke
Aves-Eiland niet genoemd.
Na het midden van de vorige eeuw schijnt de toestand van het
eiland vrijwel gelijk te zijn gebleven. De Sabaanse scheepskapitein
E. A. JOHNSON bezocht het eiland op 15 Juli 1902. Hij zag er niets
anders dan vogels en op zeevenkel gelijkende strandplanten 4).
De West Indies pilot van 1942 omschrijft het als een koraal-
formatie, ongeveer 51 meter hoog, met een armzalige vegetatie,
zonder bomen 5). Op een moderne zeekaart 6) maar naar op-


1) De Curafaosche Courant van 22 Aug. 1857, nr. 34, p. (3).
") KAREL HENDRIK CORPORAAL, De internationaalrechterlijke be-
trckkingen tusschen Nederland en Venezuela. 1816-x19o. Diss. Leiden
15 Juni 1920 (p. 187-191, 610-613; literatuur).
3) Zoals O. STUTZER'S compilatie in Die wichtigsten Lagerstdtten der
,,Nicht-Erze" I V, Berlin, 1932; eerste uitgave van deze series I, 1911.
4) Life and adventures of Captain E. A. Johnson, Saba .... I. Uitgave
Dep. Onderwijs en Volksvoorl. (Curagao), 1950, 158pp. gestencild.
(p. 29) ,,The island was covered with birds and samphires. That was all
we saw."
6) West Indies pilot 2, ed. 9, 1942. ,,Bird Island .. (p. 180) .. is of
coral formation, about 18 feet high .... There are no trees ... and the
vegetation is scanty .. (Chart 2600 ...)."
') Hydrographic Office U. S. Navy no. zozr. Uitgave van 1923; opna-
me van 1840-'50.















EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE


namen van een eeuw geleden heeft het een grootte en vorm als
in fig. I afgebeeld.
In 1949 wijdt de Venezolaan HADGIALY een met vaderlands-
liefde doordrenkt geschrift aan het Isla de Aves. Hij zegt veel
over bet Aves-geschil waarbij de volledige tekst van het decreet
van ISABELLA II in het Spaans wordt afgedrukt maar bijna
niets over het eilandje zelf, dat hij toch stellig nit eigen aanschou-
wing kende. Dit zou van Noord naar Zuid ruim 700 meter lang
zijn, slechts weinig langer dan breed en ongeveer 4 meter hoog;
in het midden een weinig hoger dan aan de kanten, zeer vlak,
met enkele weinig uitstekende klippenrijen in het Zuidoosten en
Noordoosten 1).

De grootste veranderingen die welke het
eiland, zoals PNre LABAT ons dit beschrijft, maakten tot een zand-
plaat onderhevig aan stormvloeden moeten zich dus
binnen enkele tientallen jaren, in de eerste helft van
de achttiende eeuw hebben voltrokken.
Naar de oorzaken kan slechts worden gegist.
Het is verleidelijk het plotselinge verval van het eiland zo al
niet te beschouwen als het directed gevolg van het verblijf van het
gezelschap over welks gedragingen P&re LABAT ons geenszins in
het onzekere laat, dan toch als het resultaat van dit bezoek teza-
men met het optreden van de mens in later jaren. Het is immers
duidelijk dat het toch al zo wankele natuurlijke evenwicht tegen
een dergelijke forse ingreep met hakmes en jachtgeweer niet be-
stand k6n zijn; een duidelijke verarming van flora en fauna is
toen stellig opgetreden, met een sterkere wegvoering van de
bodem als gevolg.
Hierdoor all66n is de plotselinge afname in oppervlak en hoog-
te echter niet te verklaren. Een vrij plotselinge dealing van het

') MIGUEL HADGIALY, Isla de Aves, centinela del Mar Caribe. Geografia
e historic. Publ. Asociaci6n de Escritores Venezolanos, Caracas, 1945,
28 pp., kaartjes en 2 portr. (p. 10),, ..sumamente baja, rodeada de
playa de arena, por su medianfa-algo mAs alta que por los extremes,
y tiene arrefices [arrecifes] poco salientes por la parte del SE. y NO.
donde rompe la mar ..... Tiene tres cables de N. a S. y a corta diferen-
cia la misma extension de E. a O. Se eleva sobre el nivel del mar de 12 a
15 pies." Deze studiede verscheen voor het eerst in het hoofdstedelijke
dagblad El Heraldo van 17 Sept. 1945. De schrijver verwijst hierin naar
een artikel in La Esfera van 6 Jan. 1943, Por el grandecimiento de la
patria, waarin het Isla de Aves ook ter sprake komt en verder naar bij-
dragen van hem en BERNARDO JURADO BLANCO in El Heraldo en La
Esfera in 1937 en 1938.
West-Indische Gids XXXIII
















EEN VOGELEILAND IN DE CARAIBISCHE ZEE


eiland ten opzichte van de zeespiegel lijkt niet onmogelijk in een,
geologisch gesproken, zo onrustig gebied als de Kleine Antillen.
Het voorkomen van naar wel mag worden aangenomen -
zeer jonge koraalzandsteen tot op ten minste zes meter wonder het
zeeoppervlak geeft in deze te denken.
Hoe het ook zij, wonder de elementen die nu medewerken aan
het in stand houden van het Islote Aves is de begroeiing van
vrijwel geen betekenis.
De koraalvorming in zee welke het strand tegen de afbreken-
de working van golven en zeestromingen beschermt en tevens het
material levert voor de opbouw en de instandhouding door de
vogels van het guanodek dat het verstuiven tegen gaat zijn
de enige bijdragen van betekenis welke de levende natuur than
nog vermag te leveren voor het behoud van dit eenzame stukje
ground in de wijde Caraibische Zee.


SUMMARY

ISLOTE AVES, A BIRD ISLAND IN THE CARIBBEAN

The article deals with the accounts of a visit to Islote Aves or Bird
Island, on May 12th, 1949. Islote Aves is an isolated key situated West
of Dominica (B.W.I.); its area is not quite 75 acres or 30 hectares, and
its altitude does not surpass some 15 feet or 5 meter. This key is com-
posed of coral sand, partly cemented into a soft, calcareous sandstone
[fig. 1].
Islote Aves is a nesting ground of numerous Common Noddies
(A noiis stolidus) and also of many Sooty Terns (Sterna fuscata). Besides,
some nests of the Laughing Gull (Larus atricilla) were found. Other
observations concern a large Green Turtle (Chelonia mydas), three
large crab species (Coenobita clypeatus, Ocypode albicans, Grapsus
grapsus) and about twenty species of true land animals, comprising
worms, sowbugs, spiders, mites, ants, beetles, crickets, flies, plant-
lice, and some more minute insects. Only two littoral plant species were
observed (Portulaca oleracea, Sesuvium porfulacastrum) [fig. 3-8].
Pere LABAT who visited the island between 8th and 28th January,
1705 estimated the area at some 1250 acres (500 ha) and the altitude
at approximately 37 feet (15 m). At that time Islote Aves was covered
with scrubs and even a few fruit trees. Flamingoes, pelicans, boobies,
gulls, terns, tropic-birds and man-o'-war birds were seen nesting,
and great numbers of migrating freshwater birds used the island as a
resting place [fig. 2].
It can be surmised from literature that the major changes which
converted LABAT'S Islote Aves into the present small and sandy key,
must have occurred in the first half of the 18th century. A rather sudden
subsidence of the island may have been the main cause of its drastic
metamorphosis.






















LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURINAME')


DOOR

DR J. I. S. ZONNEVELD

Er is veel geschreven over de vraag wat feitelijk de aardrijks-
kunde als wetenschap omvat en welke haar grenzen zijn. Sommi-
gen menen, dat de aardrijkskunde de alles-omvattende weten-
schap is, die alles wat op en in de aarde plaats vindt, beschrijft en
tracht te verklaren, waarbij de andere wetenschappen als hulp-
wetenschappen, anders gezegd, als ,,onderafdelingen" zouden
fungeren. Anderen hebben echter tot grote ergenis der geo-
grafen de meaning verkondigd dat de geografie eigenlijk in het
geheel geen wetenschap is doch slechts een soort vergaarbak van
feiten en conclusies met betrekking tot de economic, staatsweten-
schappen, geologic, weerkunde, dierkunde, plantkunde, geschie-
denis, anthropologie e.d.
Het ligt geenszins in de bedoeling hier op deze vraag in te gaan.
Laten wij vaststellen dat er aardrijkskundigen zijn en dat zij
nuttig werk verrichten doordat zij trachten het aardrijk te be-
schrijven en hun kennis toe te passen. Dat aardrijk bestaat uit
het landoppervlak, de verschillende ,,landen", de atmosfeer, de
plant-en-dierenwereld, de zee, en de mens in al zijn gedragingen,
kortom, het milieu van de mens zoals het door de natuur gegeven
is en zoals de mens het zelf schiep.
De luchtfoto nu, is een belangrijk hulpmiddel geworden voor
de aardrijkskunde. Weliswaar laten verschillende onderwerpen,
die door de geograaf bestudeerd worden, zich niet gemakkelijk
of in het geheel niet op de luchtfoto vastleggen (zoals uitvoer-
cijfers, politieke structuur van een land, anthropologische feiten
als verschillen in lichaamsbouw e.d.) maar toch doet dit niets af
aan het feit, dat het maken van luchtopnamen in hoge mate door
de aardrijkskundigen geapprecieerd wordt. Een luchtfoto geeft

1) Publicatie no. 8 van het Centraal Bureau Luchtkaartering te
Paramaribo.


- 35 -















DR J. I. S. ZONNEVELD


immers het landschap dat is dus een belangrijk deel van het
zichtbare milieu van de mens in een overzichtelijk beeld weer.
En bovendien weerspiegelen zich in dit landschap, voor zover
het door de mens werd vervormd, niet zelden enkele aspecten
van de wijze van levensonderhoud, volksaard, cultuurpeil en
andere zaken die zelf niet direct uit de lucht gefotografeerd
kunnen worden.
Zo kan de luchtfoto in belangrijke mate bij de geografische
werkzaamheden worden ingeschakeld, just omdat zij het ruimte-
lijke verband tussen de verschillende elementen in het landschap
weergeeft. Dit zien van de ruimtelijke samenhang is immers een
van de grondslagen van de geografie.
Suriname bezit nu een uitgebreide collective verticaal-omlaag-
genomen luchtfoto's, waarvan de allermeeste zijn opgenomen
boven het noordelijke gedeelte van het land. Er zijn 10.469 foto's
in schaal 1:40.000, 6815 foto's in schaal 1:20.000 (met name van
het kustgebied), alle opgenomen door de K.L.M., en 2.004 z.g.
trimetrogon-foto's, opgenomen door de Amerikaanse luchtmacht
gedurende de oorlog van 1940-1945 (bij trimetrogon-opnamen
worden drie foto's tegelijk genomen, 66n vertical omlaag en twee
wonder een hoek van 600 naar weerszijden schuin omlaag). Het
lijkt de moeite waard hier in het kort na te gaan wat deze foto's
de geograaf kunnen bieden. Uiteraard kunnen in het bestek van
een artikel als dit niet alle onderwerpen, die daarvoor in aanmer-
king zouden komen, uitvoerig besproken worden en zeker kan
dit artikel niet het karakter krijgen van een,,Luchtfoto-geografie
van Suriname". Het gaat er alleen om, te wijzen op de mogelijk-
heden die in Suriname voor de verschillende (vaak zeer uiteenlo-
pende) activiteiten op geografisch gebied, door de aanwezigheid
van het luchtfotomateriaal geopend worden.

CARTOGRAFIE

In de eerste plaats biedt de luchtfoto speciall de verticaal-
omlaag genomen foto) een beeld van de verdeling van water en
land, bebost en onbebost terrein, de ligging van gebergten, steden,
dorpen, heggen, wegen en kanalen, kortom van de objecten, die
de cartograaf in een landkaart moet vastleggen. Dit kaartmaken
met behulp van luchtfoto's heeft zich tot een afzonderlijke weten-
schap ontwikkeld, de fotogrammetrie ,,(lucht) foto-landmeet-
kunde" die zich bedient van soms zeer ingewikkelde instru-
















LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURINAME


-- -i. .14.. rL
__ -~ -...- *1~
a. ____ _I.
___ -.I 17 f' __4


a;. p-- -% ____

_________ C


-, ~ ~ ~ ~ ~ ~ `t -..+,~yt ' :~t i_


t a,*b.rw.


Fig. I (boven) Een gedeelte uit de kaart van BAKHUYS en DE QUANT;
(onder) een kaartje, uit luchtfoto's getekend van het in het bovenste
kaartje omlijnde gebied.


*^ tTlr*UvJt














DR J. I. S. ZONNEVELD


menten. Juist deze mogelijkheid vormde in vele landen de eerste
aanleiding tot het doen uitvoeren van luchtkaarteringen omdat
het bezit van landkaarten in onze moderne tijden als een eerste
vereiste beschouwd moet worden voor het tot ontwikkeling bren-
gen van een land. Zo was het ook in Suriname waar uitgestrekte
gebieden tot nog toe volkomen onbekend waren als gevolg van
de moeilijke toegankelijkheid van het terrein en de slechts zeer
geringe bevolkingsdichtheid.
De K.L.M. kreeg dan ook niet alleen de opdracht de luchtfoto's
op te nemen doch tevens om ze fotogrammetrisch te verwerken
tot zogenaamde foto-plakkaarten, kaarten bestaande uit series
van op juiste schaal gebrachte foto's. Thans is men in Suriname
doende, aan de hand van deze plakkaarten en foto's, met behulp
van eenvoudige instrumenten kaarten te tekenen, die, al moeten
ze nog beschouwd worden als voorlopige kaarten, in hoge mate
tegemoet komen aan de grote behoefte die nu eenmaal in Surina-
me op het gebied van landkaarten bestaat.
Als voorbeeld wordt in fig. 1 afgedrukt een gedeelte van de
oude, in 1930 uitgegeven kaart van BAKHUYS en DE QUANT, met
daaronder een afbeelding van het zelfde terrein, zoals het gete-
kend kon worden aan de hand van luchtfoto-materiaal. Dat op
deze manier ook de ligging en de uitgestrektheid van gebergten
konden worden aangegeven, zal duidelijk zijn wanneer men weet
dat men met behulp van een stereoscoop uit de luchtfoto's een
driedimensionaal beeld kan oproepen. Zo bestaat dus nu de
mogelijkheid de oude kaarten te vervangen. Reeds konden talrij-
ke, op de oude kaarten niet voorkomende kreken en verschillende
bergen achter de stereoscooptafel worden ,,ontdekt" (verg. foto
I) en in kaart gebracht.

PHYSISCHE GEOGRAFIE

Dit objective in-een-kaartbeeld-vastleggen van de terrein-
vormen en -verhoudingen, of zij door de natuur dan wel door
de mens of door beide bepaald zijn, is dus het werk van de carto-
graaf.
Het nader bestuderen van deze vormen en verhoudingen voor
over zij door de natuur gegeven zijn, behoort tot het arbeids-
terrein van de physische geografie en meer special dat van de
g e o m o r f o 1 o g i e, een tak van de aardwetenschappen, die
nauw aansluit aan, en eigenlijk behoort tot het terrein van de
geologic.














LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURINAME


De geomorfoloog onderzoekt en klassificeert dus de vormen
van bergen en dalen, vlakten en rivieren, kusten en baaien, en
tracht ze (samen met de geoloog) te verklaren. De luchtfoto ver-
schaft hem bij dit werk een schat van gegevens. Hij kan nu, vooral
wanneer uit de foto een kaart getekend is, gehele rivierstelsels in
66n blik overzien en hun patronen vergelijken. Hij kan nagaan
hoe plateaux versneden worden door de zg. terugschrijdende
erosie van bronkreken, hoe verschillende soorten gesteenten op
verschillende manier reageren op de inwerking van de atmosfeer,
en wanneer de hoogteverschillen niet te gering zijn hoe de
terrassen liggen, die door de rivieren of door bewegingen in de
aardkorst ontstonden. Hij ziet vervolgens welke vormen de kust
bezit en hoe deze ontstonden b.v. door aanslibbing dan wel
door afslag.
In Suriname ligt wat de geomorfologie betreft nog een uitge-
strekt gebied braak. De hierbij afgedrukte foto's geven slechts
enkele onderwerpen weer.
De physische geografie omvat niet alleen de bestudering der
terreinvormen, doch bemoeit zich evenzeer met het k i m a a t
en de atmosfee r. Nu is het waar, dat het ,,klimaat" als
zodanig niet te fotograferen is terwijl meteorologische gegevens
voor het merendeel alleen verkregen kunnen worden met behulp
van een weerkundig instrumentarium, opgesteld in een obser-
vatorium of in een vliegtuig of proefballon. Het gaat in de kli-
matologie en de meteorologie immers voor een niet onbelangrijk
gedeelte om cijfers betreffende de luchttemperatuur, de vochtig-
heid, de luchtdruk en de windrichting. Al zal de luchtfoto hier-
door in vele gevallen voor deze onderdelen der geografie niet
belangrijk zijn, toch dient men in het oog te houden dat de -
w6l op de foto afgebeelde begroeiing veelal samenhangt met
het klimaat en in haar aard wel degelijk iets aangaande de alge-
mene klimaatcondities in het gefotografeerde terrein verraadt.
Bovendien kunnen windrichtingen worden afgelezen uit de rich-
ting van rookpluimen en van golven in zeein, meren of brede
rivieren. En ten slotte zijn er de wolken. Nu wordt bij het uit-
voeren van een luchtkaartering zoveel mogelijk het mee-fotogra-
feren van wolken vermeden. Een goede voor luchtkaarterings-
doeleinden opgenomen foto vertoont daardoor nooit wolken, of
wolkschaduwen. Intussen is het echter soms onvermijdelijk
dat wolken of hun schaduwen op de foto verschijnen. Zij storen
dan het cartografische werk, maar in sommige gevallen kunnen
zij voor de meteoroloog interessant zijn, bijvoorbeeld wanneer














DR J. I. S. ZONNEVELD


het wolken betreft, die verband houden met de aanwezigheid
van bergruggen en -toppen of van rivieren; of ook wanneer
de rangschikking der wolken verband houdt met de richting van
de luchtstromingen zoals het geval kan zijn bij golfwolken (b.v.
stratocumulus undatus), of reeksen schaapjes-wolken (b.v. alto-
cumulus undatus). Soms kunnen ook de windrichting en -snel-
heid boven een vlak terrein bepaald worden uit de ligging van
de wolkschaduwen op twee kort na elkaar opgenomen foto's (b.v.
twee opeenvolgende foto's uit een zelfde vliegstrook). Uiteraard
golden de aldus berekende snelheden voor winden op wolk-hoogte.
Natuurlijk kan men ook luchtfoto's nemen met de special
bedoeling wolkformaties en hun verband met aardse vormen vast
te leggen. De oogst voor de meteorologisch of algemeen aerologisch
georienteerde geograaf zal dan groter zijn.

H y d r o g r a f i e. Het water voor de Surinaamse kust en in
de beneden-rivieren is steeds troebel, om niet te zeggen modderig.
Er lijkt daarom weinig kans te bestaan dat de luchtfoto de hydro-
graaf gelegenheid zou geven iets van de zee- of rivierbodem te
zien, zoals dat in andere streken van de wereld (b.v. langs de
koraalkusten van de Caraibische zee) mogelijk is. Maar wel ver-
raadt in sommige gevallen de branding de aanwezigheid van wonder
water liggende uitlopers van in zee uitstekende kapen (foto III).
In hoeverre het mogelijk zal zijn uit de amplitude en de afbui-
ging der golven de waterdiepte vlak voor de Surinaamse kust te
berekenen, is nog niet onderzocht. Of een dergelijk pogen success
zal hebben, is niet zeker, maar in elk geval lijkt het wel de moeite
waard de mogelijkheden na te gaan (verg. lit. 2).
Over de bij eb droogvallende, veelal aangroeiende modder-
vlakten, met hun afwateringsgeulen, kan men intussen op geen
enkele manier een zo goed overzicht verkrijgen als met behulp
van de (bij eb opgenomen) luchtfoto. Het zelfde geldt voor de
zandbanken in de rivieren, die, special bij laagwater, buiten-
gewoon goed op de luchtopname zichtbaar zijn (foto II). Ver-
gelijking van foto's die met tussentijden van b.v. enkele jaren
zijn opgenomen, zou interessante gegevens kunnen opleveren ten
aanzien van de snelheid waarmede deze banken zich stroom-
afwaarts verplaatsen.
Foto IV tenslotte geeft een interessant voorbeeld van de moge-
lijkheden om met behulp van de luchtfoto's de stromingsver-
schijnselen in en voor de riviermonden na te gaan. Men ziet hier-
op hoe het water van de Nickerie (iets minder modderig en daar-














LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURINAME


door donkerder) uitstroomt in het estuarium van de Corantijn
(vergelijk ook lit. 1). Onlangs konden uit een gewoon verkeer.s-
vliegtuig deze waarnemingen worden aangevuld; het lijkt mo-
gelijk met behulp van eenvoudige waarnemingen de snelheid van
de zeestroming langs de kust te bepalen.

De geograaf heeft, just omdat het tot zijn taken behoort een
synthese te leveren in de vorm van een algemene landbeschrij-
ving, belang bij de gegevens, die de geoloog, de bodemkundige,
de botanicus en de bosbouwkundige hem kunnen verschaffen;
en dus interesseert het hem, dat ook in Suriname de luchtfoto
een nuttig hulpmiddel bleek te zijn voor deze aangrenzende
wetenschappen. Het is echter hier niet de plaats in te gaan op de
wijze waarop in Suriname de luchtfoto's voor de geologische,
bodemkundige en bosbouwkundige onderzoekingen worden
gebruikt. (De lezer zij verwezen naar lit. 3 en 5).

GEOGRAFIE-VAN-DE-MENS

Een ander deel van de geografie is de ,,geografie-van-de-mens"
(,,g6ographie humaine"). Deze tak van de aardrijkskunde, die
zeker niet minder belangrijk is dan de physische geografie, bestu-
deert de mens, zijn gedragingen, zijn maatschappij en de invloed,
die hij uitoefent op het landschap.
Wij stelden reeds eerder vast dat special op het gebied van de
geografie-van-de-mens de luchtfoto lang niet alles kan vertonen
wat de onderzoeker wenst te weten. Maar toch zijn er diverse
onderzoekingen op dit gebied die wel gebaat zijn bij luchtfoto-
studie. Sinds zijn aanwezigheid op aarde heeft de mens neder-
zettingen gesticht, in vorm en omvang varierend tussen een geiso-
leerde jagershut en een wereldstad. Wie boven Nederland vliegt,
zal zien dat de dorpen langs de grote rivieren veelal langgerekt
zijn en zich langs de dijken uitstrekken. De dorpen in Zuid-Lim-
burg daarentegen vormen groepen van dicht opeen staande hui-
zen. In het Oosten van Nederland staan veelal de boerenwonin-
gen rondom een brink geschaard, in Friesland daarentegen liggen
zij vaak verspreid in het veld. En er zullen weinigen zijn die niet
de luchtfoto van de oude vestingstad Naarden kennen, die met
haar veelpuntige grachten-ster een zeer opvallend contrast vormt
met het nabij gelegen forensendorp Bussum. Dit vergelijken van
de vormen van de dorpen en steden is een onderdeel van de
vestigingsgeografie. Vaak blijken de vormen der














DR J. I. S. ZONNEVELD


vestigingen verband te houden met de aard van de bewoners,
hun cultuurpeil, hun wijze van levensonderhoud, de grondgesteld-
heid e.d.
In Suriname nu vindt men enkele ver uiteenlopende bevolkings-
groepen, die in nederzettingen wonen van even uiteenlopende
aard. Zo bestaan er niet alleen belangrijke verschillen tussen de
nederzettingen der Europeanen in de kustvlakte en die van de
boslandbewoners, maar evenzeer tussen Indianendorpen als
Matta en Cassipora enerzijds en de bosnegerdorpen anderzijds.
Het is zeer de moeite waard na te gaan waaruit die verschillen be-
staan en waardoor ze veroorzaakt zijn, alsook te onderzoeken
hoe bepaalde volksgroepen die van elders kwamen, zich wat
betreft de inrichting van hun dorpen aanpasten aan, of ingescha-
keld werden in de situaties die zij in dit land vonden (lit. 4;
men vergelijke de foto's II, IV, V en VI).
De mens heeft niet alleen dorpen en steden gebouwd, doch
going er ook toe over akkers en tuinen aan te leggen om in zijn
levensonderhoud te voorzien. Deze bouwgronden vertonen onder-
ling verschillen al naar de aard van de verbouwde gewassen, het
physisch-geografische milieu en het cultuurpeil. Zo ontstonden
de eenvoudige ladangs, d.z. kostgronden, opengekapt in het tro-
pische oerwoud, de rijstlanden en de plantages in de Surinaamse
kustvlakte, als ook de uitgestrekte graanvelden in streken als
Noord-Amerika en Canada. Het behoeft geen betoog dat de lucht-
foto wel een zeer goed overzicht over deze resultaten van mense-
lijke activiteit verschaft, een overzicht dat nauwelijks op een
andere manier en zeker niet in een kort tijdsbestek kan worden
verkregen.
Suriname geeft, wederom als gevolg van het feit dat het uiteen-
lopende bevolkingsgroepen herbergt, een goede gelegenheid
diverse typen van dergelijke occupatie-vormen met elkaar te ver-
gelijken.
Op foto II zijn enkele kleine complexen van kostgrondjes afge-
beeld, aangelegd door aan de river (de Marowijne) wonende bos-
negers. Dergelijke kostgronden (zie ook foto V) worden in het bos
opengekapt zonder dat men zich om de uiteindelijke vorm be-
kommert. Gewoonlijk bezitten zij daardoor min of meer ronde
omtrekken. Men verbouwt gedurende enkele jaren cassave en
andere gewassen, om vervolgens elders een nieuw grondje te kap-
pen. De verlaten akkers groeien dicht met secundair bos en eerst
na lange tijd herneemt het eigenlijke oerbos er zijn rechten. Op de
foto zijn de vers gekapte terreinen te onderscheiden door de














LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURINAME


licht-grijze tint; hoe donkerder de tint, des te langer geleden werd
het grondje verlaten.
Een total ander beeld geven de plantages van de Europeanen
te zien. De rechtlijnige omtrekken verraden de meer planmatige
opzet van de cultuurterreinen, waarop koffie, cacao, katoen of
suiker verbouwd werden. De geschiedenis van de plantages is
een onderwerp op zich zelf, en het is duidelijk, dat wij er hier niet
op kunnen ingaan. Slechts zij vermeld dat de luchtfoto de lig-
ging van talrijke reeds lang geleden verlaten plantages onthult
en op deze wijze de onderzoeker in de gelegenheid stelt redelijk
betrouwbare kaarten te tekenen van de arealen, die vroeger het
plantage-gebied uitmaakten (verg. foto IV en VI).
Ook de terreinen waar de Hindoestanen en Javanen kleine
landbouw uitoefenen, zijn op de luchtfoto's te onderscheiden.
Rijstvelden worden in de dras- en zwampterreinen aangelegd.
De ,,droge" landbouw speciall pinda en andere veldgewassen)
vindt plaats op de droge terreinen zoals ritsen 1).
De verkeersgeograaf vindt op de luchtfoto vele van
zijn studieobjecten terug in de vorm van wegen, kanalen en ri-
vieren. Special in de plantage-tijd waren de grote rivieren de
verbindingswegen bij uitstek. Vrijwel alle plantages waren aan
de rivieroevers aangelegd. Eerst naderhand verschenen de land-
wegen, die vooral in later tijden de aanleiding werden voor de
aanleg van cultuurterreinen (verg. foto VI). Dat de bodemgesteld-
heid een niet onbelangrijke invloed kan hebben op het verloop
van deze wegen, blijkt wel duidelijk uit foto III.
Ook de primitive voetpaden kunnen als objecten van de
verkeersgeografie beschouwd worden. In Suriname gaan echter
de meeste voetpaden schuil wonder het dichte kronendak van het
oerbos. Zij zijn daardoor meestal niet op de luchtfoto te zien.
Alleen op de savannas en in het cultuurgebied zijn de voetpaden
uit de lucht zichtbaar, en dan gewoonlijk zo goed, dat zij tot in
details in kaart kunnen worden gebracht.
De luchtfoto heeft reeds meermalen goede diensten bewezen
bij het opsporen van archaeologische objecten als
grafheuvels, oude funderingen, oude perceels-indelingen, wegen
e.d. Vooral de onderzoekingen, die op dit gebied in Zuid-Enge-
land hebben plaats gevonden, vormden een openbaring voor de

1) Ritsen zijn langgerekte zandruggen in de kustvlakte, die voor het
merendeel beschouwd kunnen worden als oude stran dw allen.














DR J. I. S. ZONNEVELD


archaeologen. Nu waren de omstandigheden in het bewuste
gedeelte van Engeland wel bijzonder geschikt voor het terug-
vinden van prae-historische overblijfselen. In de eerste plaats
is er slechts weinig of geen bos-begroeiing en in de tweede plaats
bestaat de bodem er nit witte kalksteen of mergel, waarop slechts
een dunne humuslaag ligt. Indien in deze humuslaag gegraven
wordt, komt dadelijk de witte ondergrond aan de dag. En mocht
later het graafwerk overgroeid zijn met gras of graan, dan weer-
spiegelt het ontbreken van de humuslaag zich in de vegetatie.
Suriname bevindt zich wat dit betreft niet in een dergelijke
gunstige positive. Het land is voor het grootste gedeelte bedekt
met dicht oerbos, dat vrijwel alle eventueel aanwezige sporen
van historische en archaeologische aard aan het oog onttrekt.
Alleen op de savannes, in verschillende zwampen en het cultuur-
land ontbreekt het bos. Inderdaad is nu gebleken dat men op
foto's uit die gebieden sporen uit vervlogen tijden kan terugvin-
den. Wij schreven hierboven reeds over de lijnen op de luchtfoto's
die de ligging van vervallen plantagedammen en trenzen aan-
duiden (zie b.v. de foto's IV en VI). Bovendien is op de savannes
bij Gelderland nog zeer duidelijk het z.g. Cordonpad zichtbaar,
een pad, dat indertijd een aantal militaire posten verbond, die
buiten het eigenlijke plantagegebied lagen en tot doel hadden
eventuele aanvallen van stropende marrons (weggelopen slaven)
te onderscheppen.
Minder duidelijk zijn enkele figure, die kunnen worden waar-
genomen op foto's uit het thans volslagen onbewoonde zwampen-
en-ritsen gebied ten western van de Marowijne-mond. Daar zijn
streep- en stippel-patronen in het fotobeeld zichtbaar, die sterk
doen denken aan overblijfselen van menselijk grondwerk (verg.
foto VII). Het kon nog niet worden nagegaan wat de werkelijke
aard van deze sporen is en in hoeverre zij in verband gebracht
moeten worden met de eventuele vroegere aanwezigheid van
Indianen en/of marrons in deze streken.

PLANOLOGIE

In het bovenstaande wezen wij op de mogelijkheden die de
luchtfoto de geograaf biedt om het landschap te bestuderen. Zij
bleek daarbij een nuttig hulpmiddel te zijn voor het verzamelen
van gegevens en het verkrijgen van een inzicht in de situatie,
zoals die zich voordeed toen de opname werd gemaakt. Intussen
kan de foto ook dienen als hulp bij de practische toepassing van















LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURINAME


de geografie, de planologie, die bijvoorbeeld tot uiting komt in
het opstellen van plannen voor stadsuitbreiding, land-inrichting,
weg- en stuwdam-aanleg en dergelijke.
Hier is de foto niet alleen een middel om de reeds plaats ge-
vonden hebbende occupatie te bestuderen (hetgeen intussen 66k
van belang is voor het opstellen van plannen) maar zij wordt
bovendien ingeschakeld in het occupatie-proces zelf. Juist door
de mogelijkheden die zij biedt met betrekking tot algemeen topo-
grafische, physisch-geografische, geologische, bodemkundige en
bosbouwkundige verkenning is zij voor de maatschappij van een
zich nog slechts ten dele in ontwikkeling bevindend land bepaald
onmisbaar geworden. Het zou uiteraard zeer onjuist zijn te willen
beweren dat door gebruikmaking van de luchtfoto het verken-
ningswerk te velde overbodig zou zijn geworden, maar wel is het
een feit dat dit verkenningswerk door middel van foto-onderzoek
kan worden ,,gericht" en daardoor in niet onbelangrijke mate
versneld, terwijl het verkrijgen van een overzicht over het te
onderzoeken terrein in sterke mate vergemakkelijkt wordt; dit
alles kan zowel de beschrijvende als de toegepaste geografie alleen
maar ten goede komen.

LITERATUUR

1. GEIJSKES, D. C., Enkele waarnemingen uit de lucht van de kust van
Suriname en Demerara. Tijdsch. Kon. Ned. Aardr. Gen. 64, 1947,
p. 70.
2. SEIWELL, H. R., Oceanographic factors in underwater depth deter-
mination by aerial photography. Photogrammetric Engineering 15,
1949, p. 71.
3. ZONNEVELD. J. I. S., Suriname en de luchtkaartering. Eldorado z,
1949, p. 514; ook: Publ. Centr. Bur. Luchtkaart. 1.
4. ZONNEVELD, J.I.S. & KRUIJER, G., Nederzettings- en occupatie-
vormen in Suriname. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. 68, 1951,
p. 376; ook: Publ. Centr. Bur. Luchtkaart. 6.
5. ZONNEVELD, J. 1. S., BELTMAN, B. J., COHEN, A., HEINSDIJK, D. &
. EYK, J. J., The use of aerial photographs in a tropical country
(Surinam). Photogrammetric Engineering March 1952; ook: Publ.
Centr. Bur. Luchtkaart. 7.
Foto I. Stereofoto van een tot nu toe onbekende kale graniettop ten
zuidoosten van het v. Asch v. Wijck-gebergte. Deze alleenstaande piek,
die aan de Braziliaanse ,,suikerbrood"-bergen doet denken, steekt onge-
veer 230m boven zijn omgeving uit (in het stereobeeld is de hoogte
overdreven als gevolg van het feit, dat de afstand tussen de punten,
van waar uit de foto's gemaakt werden, enkele kilometers bedraagt).
Suriname kent nog enkele andere eenzame toppen. Gewoonlijk worden
zij beschouwd als z.g. restbergen.

















DR J. I. S. ZONNEVELD


Foto II. Een gedeelte van de Marowijne ter hoogte van Bastien-eiland
(het meest zuidelijke, uit twee delen bestaande eiland). In d e river zijn
duidelijk de zandbanken zichtbaar: op de foto helder wit voor zover ze
tijdens de opname boven water uitstaken. Deze banken verplaatsen zich
stroomafwaarts en blijken in de Marowijne bij voorkeur diagonaals-
gewijze (ZW-NO) in de river te liggen (b.v. de eerste bank ten N. van
het Bastien-eiland). Als de banken een eiland passeren op hun stroom-
afwaartse tocht, kan het gebeuren dat zij ,,middendoor worden geknipt";
zie b.v. bij het derde eiland van boven. Vlak na het passeren blijft een
bank soms (ten dele) nog aan het eiland hangen (b.v. bij het kleine ei-
land ten N. van het Bastien-eiland). Aan de oevers enkele kleine
nederzettingen. Achter de nederzettingen grondjes-complexen.

Foto III. Een gedeelte van het kustgebied nabij de weg Coppename-
punt-Coronie. Het grootste gedeelte van het gefotografeerde gebied
wordt door zwampen (moerassige terreinen) ingenomen. De weg volgt
zo goed en zo kwaad als het gaat een rits (zandwal, door de zeegolven
opgeworpen in de tijd, dat zich hier de kustlijn beyond). Vlak bij de
huidige kust parwa- (en mangrove-)bos. Dit kustgedeelte is in afslag en
heeft daardoor het karakter van een ,,happenkust" met inhammen en
kapen. Men lette op de than boven water liggende (de foto werd bij eb
genomen) uitlopers van de kapen. Blijkbaar zetten deze uitlopers zich
wonder water voort, getuige de ligging van de branding. lets verder naar
links is een bijna kale vlakte, waar de parwa-begroeiing door de opruk-
kende zee werd vernietigd.

Foto IV. Nieuw Nickerie en de Nickerie-mond. De regelmatig ge-
bouwde nederzetting Nieuw Nickerie (in 1879 gesticht nadat het oude
Nickerie vroeger Nieuw Rotterdam geheten door de zee verzwol-
gen was) ligt tussen rijst- en suikervelden aan de Nickerie-rivier. Deze
river stroomt uit in het estuarium van de Corantijn. Men ziet hoe op
het moment dat de foto genomen werd, bet donkerder Nickerie-water
(dat van het lichtere, modderiger Corantijn-water te onderscheiden is)
eerst een eindweegs naar het noorden stroomt en vervolgens naar het
western ombuigt. Vlak bij de mond van de Nickerie een haakvormig
schelpenstrandje, ontstaan wonder invloed van de golfslag. Het land-
schap tegenover Nickerie bestaat voor verreweg het grootste gedeelte
uit zwamp, begroeid met riet en andere zwampgewassen, en bos. Men
onderscheidt er de dammen en trenzen van oude plantages. Een van
deze trenzen is door het wegstromende zwampwater verwijd. De aan zee
liggende plantage-terreinen zijn alle voor een, soms niet onbelangrijk
deel door afslag aangetast.

Foto V. Het terrein ten noorden van Matta. Het Indianendorp Matta
(geheel links onderaan op de foto) ligt op een savanne en bestaat uit
een aantal sterk verspreid liggende woning-groepies, verbonden door
voetpaden. De savanne is begroeid met struikgewas en gras, de ground
bestaat gewoonlijk nit helder wit zand. Van het iets lager gelegen voor-
land dringen ondiepe dalen het savannegebied binnen. Deze dalen zijn
begroeid met bos. In dit voorland liggen de kostgronden, de openge-
kapte en voor een deel weer dichtgegroeide plekken in het bos. Boven-

















LUCHTFOTO-GEOGRAFIE IN SURNAME


dien ziet men in het gehele gefotografeerde terrein ten noorden van de
savanne brede, zich vertakkende zwampen, begroeid met zwampgrassen
e.d. Men heeft hier te maken met dalen, die eenmaal ingesneden werden
in het plateau van de oude kustvlakte, die het voorland van het savanne-
gebied vormt. In later tijd ,,verdronken" deze dalen ten dele.

Foto VI. Terreinen langs de Saramacca bij Uitkijk. Men ziet hoe de
oude occupatie (plantage-bouw) van de river uit geschiedde. Later, toen
de meeste plantages verlaten warren, werden verschillende crvan in
gebruik genomen voor de kleine landbouw, b.v. plantage Hamburg,
gelegen in de scherpe binnenbocht van de river. Een plantage vlak
ten zuiden van Uitkijk werd Gouvernementsplantage (Creola). Er wonen
than Creolen (langs de twee wegen, die van het rivier-front naar binnen
gaan). Hoofdproduct is citrus. Intussen wordt ook buiten de eigenlijke
plantage-terreinen kleine landbouw (vooral rijstbouw) langs de river
uitgeoefend, zoals bijvoorbeeld langs de noordelijke over van de
Saramacca. Toen eenmaal de weg van Paramaribo naar Groningen
was aangelegd, vond een nieuwe occupatie plaats, van deze weg uit.
Bijvoorbeeld ten N.O. van Uitkijk, waar vooral Hindostanen wonen;
alsook ten Z.W. van Uitkijk. Links wonder ligt het begin van Kampong
Baroe, een volkomen op de weg georienteerde, zeer langgerekte neder-
zetting van Javanen. Bij Uitkijk zorgt een motorpont voor de ver-
binding tussen de oevers van de Saramacca. Vlakbij mondt het Saramac-
cakanaal (in feite de gekanaliseerde Wanica-kreek) via een sluis in de
Saramacca uit. Geheel rechts en ten noorden van bet Saramaccakanaal
zijn enkele ontwaterings-sloten in een nog niet ontgonnen gedeelte van
de Saramacca-polder zichtbaar.

Foto VII. Een zwampig terrein in het oostelijke deel van de Suri-
naamse kustvlakte. De rechthoekige patronen moeten afkomstig zijn
van een of andere menselijke bedrijvigheid. Plantage-activiteit is er in
dit gebied naar het schijnt nooit geweest. Het is nog niet bekend of
men hier te maken heeft met sporen van vroegere bewoning door
Indianenstammen of dat deze patronen overblijfselen zijn van fortifi-
caties of kostgronden van Marrons (weggelopen negerslaven uit de
slaventijd).
Het noordpijltje geeft een length, overeenkomend met ongeveer
150 m in werkelijkheid (op de andere foto's komt de lengte van het
noordpijltje overeen met ongeveer 500 m).

























SUMMARY

AERIAL PHOTOGRAPHY AND GEOGRAPHY IN SURINAM
Aerial photographs are very useful for geographic investigations as
they show the entire landscape and the interrelation of many natural
and man-made features.
Firstly, the photographs are used for cartographic purposes. Fig. 1
shows the difference between a part of the old topographical map of
Surinam and a small map drafted from a controlled photo-mosaic.
From a geomorphologic point of view river patterns, coastal forms
(photo III), marine and fluvial terraces, remnants of plateaux, forms of
mountains (photo I), etc., can be studied.
As to meteorology the photo may yield some information concerning
direction of the wind, e.g. through wreathes of smoke, wind waves in
the water, displacement of cloud shadows, to be measured by comparing
two adjacent photos of one strip.
The hydrographer may try to evaluate depths and bottom gradients
from characteristics of the coastal wave patterns; mud banks along the
coast and sand banks in the rivers can be studied if photographed during
low tide, respectively in the dry season (photo II). Moreover, it seems
possible to estimate the velocity of ocean currents along the coast by
using aerial observations. Photo IV shows flow lines of river water in
an estuary.
In Surinam an aerial survey has been undertaken with respect to form
and structure of settlements of existing population groups (Amerindians,
Bushnegroes, Creoles, Europeans, Indians, Javanese). Likewise the
road system was studied in relation to physiographic and other condi-
tions (photos II, V and VI). Photograph VII shows an unknown feature
of human activity that deserves field study.
It stands to reason that aerial geography can be used to great advan-
tage in town and country planning.


- 48 -


















1*"
a?<--


Een togeleiland in de Caraibische Zee







MI ,


* -jtjw-t--"


Fig. 3. Witschedelsterns (Anoiis stolidus) broedend in een begroeiing van ,,banana di rif" (Sesuvium
portulacastrum) op bet zuidelijk deel van het Aves-eiland.


4w


Fig. 4. Bruinzwarte sterns (Sterna fuscata) broedend op een zandig terrein met zeepostelein (Portulaca
oleracea) op het zuidelijk deel van het Aves-eiland. Deze foto werd, evenals alle andere. op 12 Mei
1949 genomen.















Een vogeleiland in de Caraibische Zee


Fig. 5. Witschedelsterns op de guanovlakte van Aves-eiland. Zij zitten evenalsdi
dieren op de vorige foto met hun snavel naar de wind (dus naar het Noordoosten
gekeerd.


'$bASf% ,::*- .

$ts L~t4


.49
t ~ 44
4.


Fig. 6. Gezicht naar het Noord-Noordwesten. van het hoogste punt van het eiland (het kruisje in fig. I). Ee
ontelbare menigte van bijna uitsluitend witschedelsterns op een guanovlakte, welke slechts hier en daar
begroed: links het zandige westerstrand.
Fig. 6 en 8 vormen 6(n panorama, met een lacune van ongeveer twee centimeter.


















Een vogeleiland in de Caraibische Zee


Fig. 7. Zandsteenbank aan de oostkust (midden van fig. 8) welke niet alleen in
schotsen wordt afgebroken, maar ook door de branding op een kenmerkende wt)ze
wordt aangetast waarbij evenwildige richels (beach cusps) worden uttgeprepareerd
die loodrecht staan op de kustlijn.


* --


-. ~,- -;E
c-a
4ut-
4 art i3


Fig. 8. Gezicht naar het Noord-Noordoosten. van het hoogste punt van het eiland. Aan de holding van de
witschedelsterns is te zien dat de wind viak boven de ground aan deze zijde heel wat krachtiger is dan aan
de westkant (fig. 6) Rechts de branding die op het harde strand large zandsteenpartijen heeft uitgeprepareerd:
geheel op de achtergrond het rif. dat op enige afstand van het eiland boven water uitkomt.


--
---- -
-.- II~
E~ ~-


hr
















Luchtfoto-geografie in Suriname


Foto I


Foto II
















Luchtfoto-geografie in Suriname


Foto II
















Luchtfoto-geografie in Suriname


Foto IV
















Ludchtfoo-geografie in Surrname


Foto V


Foto VI















Luchtfoto-geografie in Suriname


Foto VII





















OVER HET GEBRUIK VAN WILDE SALE OP DE
BENEDENWINDSE EILANDEN *)
DOOR

WA. M. SESSELER, chem dra. en ir W. SPOON

Op de Nederlandse Benedenwindse Eilanden is de ,,wilde
salie" ook wel ,,wili-sali" of ,,jerba-di-sali" genoemd ) -
een z66r veel in het wild voorkomende heester, welke gewoonlijk
niet veel hoger wordt dan 66n meter, bij gunstige omstandig-
heden echter tot manshoogte kan opgroeien. De wetenschappe-
lijke naam van deze struik is Croton flavens (fam. Euphorbiaceae).
SIMONS 2) zegt reeds in 1868 van deze plant: ,,wondzuiverend,
krampstillend, verdrijft ongedierte". BOLDINGH 8) vermeldt, dat
een aftreksel van de bladeren wordt gedronken tegen kwalen
als kramp, gal en koorts. Frater REALINO 4) zegt alleen, dat de
plant voor huishoudelijke doeleinden wordt gebruikt.
Volgens een persoonlijke mededeling van de gezaghebber van
Aruba, de heer L. C. KWARTSZ, wordt de wilde salie aldaar ge-
bruikt tegen een ziekte, welke zich openbaart in de buurt van de
nieren en die door de bevolking als ,,dolor di band" wordt aan-
geduid. Vermengt met snuif 5) dient de wilde salie tegen chro-
nische verkoudheid in het hoofd; blijkbaar wordt daarbij de
gedroogde plant vooraf tot poeder gebracht en dan met snuif
vermengd, want de toepassing luidt: wordt opgesnoven. In het
eerste geval wordt vermoedelijk een of ander aftreksel van de
plant gemaakt en dit ingenomen.
In de gegevens van pater BRENNEKER 1) vinden wij een en
*) Tevens Bericht v. d. Afdeling Tropische Producten v.h. Koninklijk
Instituut voor de Tropen, Amsterdam, no. 237.
1) Pater VITUS BRENNEKER O.P.: Bonaire. Volksgeneeskunde. Uit-
gave Het Curagaosche Museum, 1947.
2) G. J. SIMONS: Beschrijving van het eiland Curafou. 1868, p. 141.
3) I. BOLDINGH: Lijst van planten die door de bewoners van .... St.
Eustatius, Saba en St. Martin als geneeskrachtig worden beschouwd.
Bull. Kol. Museum Haarlem 38, 1907, p. 102.
4) Fr. M. REALINO: Plantkunde van Curafao voor M.U.L.O. Tweede
druk. 1947, p. 40.
5) Snuif is fijngesneden, belegen tabak, welke vooraf gesausd en
gearomatiseerd is.

49 -
West-Indische Gids XXXIII















WA. M. SESSELER EN W. SPOON


ander bevestigd. Ook hij noemt een aftreksel of thee als middel
tegen buikpijn (dolor di barica) en maagpijn, voorts tegen koorts
en rheumatiek. In het1gemeen wordt volgens hem deze thee
door de bevolking gebruikt ,,om op te frissen". Als uitwendig
gebruik vermeldt hij het wassen ermede tegen pijn aan bet been,
waarbij men van boven naar beneden dient te wrijven.
Tenslotte was frater ARNOLDO, van het St. Thomas College op
Curacao, zo vriendelijk de hem bekende bijzonderheden van de
wilde sale ter onzer beschikking te stellen, waardoor het moge-
lijk is op bovenstaande beschrijvingen nog de volgende aanvul-
lingen te geven. De meermalen genoemde ,,thee" tegen buikpijn
en koorts wordt gemaakt van bladeren, welke wonder verwar-
ming worden afgetrokken met water wonder toevoeging van
suiker; deze laatste toevoeging zal wel een smaakcorrectie be-
tekenen. Het gebruik voor huishoudelijke doeleinden blijkt be-
trekking te hebben op de twijgen met bladeren, waarvan men
bezems maakt en die men ook gebruikt voor de vaatwas. Met de
bladeren wrijft men de handen in tegen muggenbeten.,Men legt
deze bladeren ook in het nest van een broedende kip tegen on-
gedierte. Op een zekere afweerwerking (repellent action) van de
wilde sale wijst ook het gebruik van de planten als onderlaag
bij bet opstapelen van de pluimen of trossen van de kleine mais
JA.ndrpbgeon SogehuT).

In het begin van 1947 en in 1948 ontvingen wij van de gezaghebbers
van Aruba en Bonaire, de heren mr L. C. KWARTSZ en X. H. M. C.
KRUGERS, een hoeveelheid gedroogd material (Aruba H.M. no. 5351-1
en T.P. no. 86-1, Bonaire H.M. no. 5357-3 en T.P. no. 67-1 en -2),
dat met het oog op de hierboven genoemde toepassingen door ons
nader werd onderzocht. Op het Herbarium van de Rijksuniversiteit
te Utrecht werd onze determinatie als Croton flavens L. bevestigd.
Een algemene analyse van de gedroogde planten (vochtgehalte ruim
14%) gaf aan, dat deze voor ca 40% uit blad en 60% uit stolen beston-
den; de stolen waren geuriger dan het blad, hetgeen special opvallend
was bij het Aruba-product. Het blad van Bonaire bleek nogal eens
aangevreten te zijn door insecten (minder geurig?). Voor het onderzoek
werd het material door-een gebruikt (dus blad en stolen tezamen).
In verband met de toepassingen werd zowel gezocht naar een spe-
cifiek bestanddeel als naar bepaalde mineral, in water oplosbare ver-
bindingen.
Stoomdestillatie van het material leverde een waterige vloeistof
op, die troebel en onaangenaam van geur was; enigerlei afscheiding van
een aetherische olie vond niet plaats. Dit laatste gelukte wel door uit-
schudden van het destillaat met aether, drogen van de aetherische
oplossing met watervrij natriumsulfaat en na filtreren afdestilleren
van de aether. Het resultaat was:
















WILDE SALE OP DE BENEDENWINDSE EILANDEN 51

H.M. no. 5351-1 Aruba 0,25% aetherische olie
H.M. no. 5357-3 Bonaire 0,3 %
T.P. no. 67-1 en -2 Bonaire 0,25-0,30%
Of het material in de analyse-slagkruismolen tot poeder was ge-
bracht, dan wel door stampen slechts grof verkleind was, had op de
opbrengst weinig invloed. Enkele constanten, die bij de geringe op-
brengsten aan aetherische olie nog bepaald konden worden, luiden:
dichtheid 15/15 . . 1.0073
brekingsindex 200 . .. 1.4492-1.4534
De olie was donkergeel tot bruin van kleur, waardoor zelfs na ver-
dunning 1 op 3 met 96% alkohol een draaiing van het polarisatie-vlak
niet kon worden gemeten. De zwakke geur, die aan de gedroogde plan-
ten hing, was in de olie waarneembaar. Echter veranderde deze geur
bij bewaren, zij werd eerst stekend en pas veel later kwam een aroma-
tische geur naar boven, die ons deed denken aan terpentijn (pineen) en
iets aan cineol. Het was daardoor tevens duidelijk, dat na verloop van
tijd de olie was gepolymeriseerd.
Het feit, dat de olie iets zwaarder is dan water en aan de andere
kant in zo geringe hoeveelheid aanwezig is, mag verklaren waarom in
het stoomdestillaat geen afscheiding plaats vond doch slechts een troe-
beling ontstond. Het is wel heel jammer, dat door de geringe opbrengst
verder onderzoek van de olie achterwege most blijven. Wij kunnen
afgaande op de hoge dichtheid slechts vermoeden, dat de olie voor-
namelijk uit 46n organische verbinding zal bestaan.
Verdere analyse van het material gaf het volgende gemiddelde
resultaat:
vocht (droogstoofmethode) . . .. .14%
waterig extract (1 op 100) . . .. 27%
as, total . . . .. . 10,8%
onoplosbare as (zg. ruw zand) . . 0,23%
Het extract met water had een dichtheid van 1,001 en een pH van
7,8, de reactie was due zwak alkalisch; dg kleine hoeveelheid aetheri-
sche olie moet grotendeels in dit extract zijn overgegaan.
De asbestanddelen bestonden overwegend uit in verdund zoutzuur
oplosbare zouten, de onoplosbare rest was maar zeer gering. Het kan
zijn, dat de plant van nature enige kiezelverbindingen opneemt, dan wel,
dat bij het drogen der planten enige verontreiniging met ground of zand
heeft plaats gehad.
In het waterige extract en in het oplosbare deel van de as waren
kalium, calcium en ijzer de voornaamste metalen met sulfaat en chloor
als de belangrijkste zuurresten. Het kaliumgehalte van de as bedroeg
niet minder dan rond 15%, hetgeen op ongeveer 1,5% in de lucht
droge plant neerkomt.

Stellen wij thans deze uitkomsten van het onderzoek tegen-
over het gebruik, dat de bevolking van de wilde salie maakt.
Wij deelden reeds mede, dat voor inwendig gebruik (nier-
kwalen, maagpijn en in het algemeen buikklachten, verder
rheumatiek) een aftreksel van de plant wordt gemaakt met warm

















52 WILDE SALI OP DE BENEDENWINDSE EILANDEN

water, zodat het verkregen aftreksel vergelijkbaar is met het
door ons onderzochte waterige extract. Daarin komen enige
mineral zouten voor, zomede een aetherische olie; wonder de
zouten nemen in elk geval kaliumzouten een voorname plaats
in en het is bekend, dat deze tot een verhoogde working der
nieren leiden.
Bij het gebruik tegen chronische verkoudheid worden de ge-
droogde en tot poeder gebrachte planten na vermenging met
snuif opgesnoven. Hier speelt vermoedelijk de aetherische olie,
he't enige aromatische en vluchtige bestanddeel van de plant,
de belangrijkste rol. Hetzelfde is vermoedelijk het geval bij het
gebruik tegen insecten.
Amsterdam/Hilversum, Maart 1952.

SUMMARY
ON THE USE OF CROTON FLAVENS IN THE NETHERLANDS LEEWARD ISLANDS
Croton flavens LINN. is a shrub belonging to the family Euphorbiaceae,
indigenous in Aruba, Curavao and Bonaire.
The inhabitants use the plant for its medicinal properties. They make
an extract from it with hot water and use this ,,tea" against stomach-
ache and fever. The plant is also used for inhalation against cold, after
being dried, ground and mixed with snuff. It is also said that the plant
has a repellent action against insects.
We received dried material of the plant (stem and leaf) from Aruba and
Bonaire, through the kind intermediate of the local government officers.
The dried plants consisted of 40% leaves and 60% stem. There was a
slight odour to it, which was not unpleasant.
Steam distillation yielded an essential oil (0.25 to 0.3%) with a
density (15/15) of 1.0073 and a refractive index (20 C) of 1.4492 to
1.4534. The odour of the oil was unpleasant in the beginning but after-
wards became aromatic (slightly resembling pinene and cineol). However
it was not possible to extend the investigation of the oil, as the quantity
of it was too small.
The composition of the dried material (stem and leaf) was as follows:
moisture . . . . ... 14%
extract with water . . .. 27%
ash, total . . . ... .10.8 %
ash, insoluble in acid .... . 0.23%
The extract with water had a density of 1.001 and a pH of 7.8, so the
reaction was slightly alkaline. The ash contained 15% potassium,
which is rather high as it corresponds with 1.5% in the dried material.
The essential oil is perhaps of value when used against cold and
against insects (repellent action). When made into a ,,tea" against
internal troubles the large amount of potassium salts will undoubtedly
play a r6le, as these are well known for their action on the kidneys.
Besides, the tea contains the essential oil, which perhaps also will be
of some value.
























VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT

DOOR

Prof. dr J. PRINS

Dit artikel heeft ten doel de aandacht der kenners van Suri-
name en zijn Bosnegers te vestigen op allerlei vragen, welke op-
komen bij een poging om een stelselmatig en overzichtelijk ge-
heel te maken van de ongeschreven rechtsregels, die gelden in de
samenleving van deze Bosnegers.
De schrijver heeft belangstelling voor niet-Westers ongeschre-
ven recht in het algemeen, en hoopt, dat men hem helpen zal,
sommige hieronder aangegeven problemen op te lossen.

I. VOLKSORDENING
1. De stamp.
De meeste Surinaamse publicaties, die een beschrijving der
Bosnegergemeenschappen bevatten, beginnen met de grootste
collectiviteit, de stam. Ik wil mij hierbij aansluiten, hoewel ik
mij afvraag, of het niet de voorkeur verdient bij de kleinste bloed-
gemeenschap, de mbE of bere te beginnen.
Intussen zou ik willen pleiten voor grotere vastheid in de
terminologie, zowel in serieuze publicaties als in ambtelijke
stukken.
In aansluiting op het wetenschappelijke spraakgebruik, dient
men m.i. wonder ,,stam" te verstaan: een binnen bepaalde terri-
toriale grenzen levende gemeenschap, wier leden die al of niet
in groepen georganiseerd kunnen zijn zich door bloedver-
wantschap onderling verbonden gevoelen; een gemeenschap, die
zelfgenoegzaam is, onafhankelijk van anderen kan bestaan. Dit
alles is dunkt me, met b.v. de Aukaners en de Saramaccaners
het geval 1).

1) Het is bepaald verwarrend, als men in een belangrijk ambtelijk
rapport (lit 13) leest over ,,de bewoners van Gansee, een zeer gemengd


-53-















J. PRINS


Hoe is het eigenlijk met de grenzen der stamgebieden in Suri-
name gesteld? De stroomtrajecten zijn duidelijk afgeperkt,
maar vaag zijn de landgrenzen buiten het gezicht der rivieren.
Belangrijker lijkt evenwel deze vraag: is alle land- en water-
gebied, waarop b.v. de stam der Aukaners zich zekere rechten
toekent welke die dan mogen zijn opgedeeld wonder de lo's
van de stam? Of is er gebied, waarvan men zeggen kan: het is
van de Aukaners, of van de Saramaccaners, zonder dat men er
aan kan toevoegen: het behoort aan deze of gene lo? Er is m.i.
alle reden om deze vraag te stellen. Immers, wij lezen in de
(hieronder veel geraadpleegde) verhandeling van VAN LIER en
DE GOEJE: (lit. 12) ,,Wat boven het bovenste en beneden het
benedenste Djuka-dorp ligt, is domeingrond van den granman;
vroeger strekte men dat zelfs uit tot de zeekust en de boven-
rivier beschouwen zij nog steeds als eigendom van den granman".
Hier rijst dadelijk de vraag: hoe en waarom is die verandering
tussen vroeger en nu tot stand gekomen? Om welke rechten en
bevoegdheden gaat het, als men spreekt van ,,eigendom van den
granman?"
Zeker zal de schrijver niet gedacht hebben aan eigendom in
de zin van het (Surinaamse) Burgerlijk Wetboek, noch aan
,,allodiaal eigendom en erfelijk bezit", welke term, blijkens
BRUYNING'S studied (lit. r) alleen kan aanduiden: hetzij eigendom,
hetzij bezwaarde eigendom, hetzij erfpacht. En wat bedoelt men
wanneer men spreekt van ,,domeingrond" van de granman?
Tenslotte: in hoeverre erkent de Regering in Suriname bevoegd-
heden, rechten en plichten van de granman, zeg: van de Auka-
ners, op ground? Hoe noemt zij die rechten?
De geachte schrijver, die ik zo just heb aangehaald, vermeldt
wel iets van de bevoegdheden van de granman. Zo zouden de
Aukaners vroeger wel aan sommige groepen buitenstaanders
uit het kustgebied of aan ,,Indianen" passage over water en
land belet hebben, of een vaarverbod op de bovenrivier gelegd
hebben.
De Trio-Indianen zouden ondergeschikt zijn aan de granman
der Djuka's, de Oajana-Indianen aan die der Boni's. Maar was
dit nu een kwestie van politiek overwicht of hing zij samen met

dorp, behorende tot de stammen der Awana's ...." (volgen nog 9
andere ,,stam"-namen). Hier evenwel is met ,,stam" bedoeld: de ,,lo",
waarover later gehandeld zal worden. De ,,lo" is nooit ,,zelfgenoeg-
zaam", alleen al door de huwelijksbetrekkingen, zoals nog nader zal
worden besproken.














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


genoemde domeinpretenties? (als het zo genoemd mag worden).
Erkenden deze Indianenstammetjes hun ondergeschiktheid, zijn
zij b.v. jegens Djuka's of Boni's gehouden tot bepaalde pres-
taties?
Eenmaal verbood de Aukaner granman zijn onderhebbenden
,,nieuwe grondjes te kappen" aan de Lawa. Vergeefs overigens
(r2 p. 158).
Elke stam heeft zijn eigen gebied, en stroperij door jagers,
vissers en balata-zoekers wordt strong gestraft volgens MORTON
KAHN, IO p. 92). Men zie ook bet door MICHELS aangehaalde
rapport van de bosopzichter JUNKER van 21 November 1918
(r3 p. 28, 33, 34). Vraag: wat is er betreffende grondgeschillen
in dit verband te vinden in Suriname's archief ? Hoeveel stammen
kent men in Suriname?
Dit staat niet helemaal vast. MELVILLE en FRANCIS HERSKO-
VITS laten de vraag rusten. MORTON KAHN noemt: Saramac-
caners, Aukaners, Bonni's (Boni's); verder de ,,Matawaai", de
,,Quintee Matawaai" en de ,,Paramacca", welke hij minder be-
langrijk vindt. De Quintee-Matawaai heet elders een ,,sub-tribe"
- maar wat is dit? COSTER (13 passim) kende in 1866 slechts
vier stammen: Aucaners, Saramaccaners, Matuari's, Boni's.
WONG (17 v.v.), de districtscommissaris, noemt er vijf: Auca-
ners, Saramaccaners, Matuari's, Paramaccaners, Boni's. Maar
hij is in twijfel, of de Pinassi-lo niet geheel zelfstandig is, en
wat te zeggen van de Koeroenti- of Koffiemakkanegers? 1)
Maar wat is het standpunt der Regering: hoeveel stamhoof-
den-granmans erkent zij? En stelt zij die der Boni's aan, die
naar het schijnt, meestal op Frans gebied vertoeven?

2. De stam als rechtsgemeenschap; zijn organen.
De stamp is drager van zekere rechten op ground en water: de
juiste inhoud dezer rechten kunnen wij niet omschrijven. Ge-
makshalve zou ik ze voorlopig contr6lerecht willen noemen,
hopende dat nadere gegevens misschien een betere term zullen
doen (uit)vinden.
Zulke goederen als het ,,krutuhoso" van de granman, of de
vereringsplaats van de Aukaner god ,,Gwangwella" zijn blijk-
baar als stambezittingen te beschouwen.

1) Men zie ook H. TEN KATE in Encycl. Ned. W.I., 1914, sub voce
Boschnegers, en R. D. SIMONS in Encycl. Winkler Prins, ed. 6, 1949,
s.v. Bosnegers.














J. PRINS


En de ,,granman" zelf is te beschouwen (en wordt door de
Regering behandeld) als het voornaamste orgaan van die rechts-
gemeenschap, hoewel niet met enige zekerheid blijkt, of de gran-
mans der kleine stammen Paramacca en Matuari op gelijke voet
worden behandeld door de Regering als die van b.v. de Sara-
maccaners. VAN LIER heeft veel aandacht gehad voor de positive
van de granman der Aukaners.
,,Niets, hetzij geestelijk of social, wordt er verricht, dat niet
uit naam van de granman geschiedt" (Zie ook 13 p. 11). Allerlei
maatschappelijke en rituele handelingen vallen er wonder, blijkens
VAN LIER: het te Water laten van een boot, het bouwen van
een hut en veel meer. Toen deze schrijver posthouder bij de
Aukaners was, van 1919 tot 1925, waren de waardigheden van
,,opperpriester" en ,,groot-opperhoofd" in 66n hand. (Zie 3).
Had aldus de granman de leading bij veelsoortige plechtigheden,
op 66n daarvan zij hier aan de hand van VAN LIER'S mededelin-
gen, bijzondere aandacht gevestigd.
De granman heeft zowel de ,,rituele" als de ,,bestuurlijke"
leading bij zekere plechtigheden, die jaarlijks (of driejaarlijks?)
gehouden worden of werden als belangrijk onderdeel van
de cultus van Gwangwella, alias Grantata. VAN LIER vermeldt
daarbij, dat een eedsaflegging in tegenwoordigheid van de
heilige ,,bundel" van Gwangwella het blijkbare hoogtepunt van
de ceremoni&n moet zijn. Alle manlijke en vrouwelijke stam-
leden dienen daaraan deel te nemen. Door zo'n eed wordt men
volgens VAN LIER in 't stamverband opgenomen.
Deze belangrijke mededeling betreffende de Aukaners geeft
aanleiding tot allerlei vragen. Allereerst: is dit een initiative?
Maar de schrijver zegt verder, dat de eed om de drie jaar moet
worden vernieuwd. Is hier uit af te leiden, dat alleen wie voor de
eerste maal zweert, daarmee als volwaardig stamlid erkend is?
Wat zijn dan de gevolgen, als men de eed niet na drie jaar ver-
nieuwt? Kent men overeenkomstige gebruiken bij andere
stammen?
In een tussen haakjes geplaatste aantekening wordt gezegd
,,Ook mensen, die niet tot de stam der Djuka's behoren, kunnen
zweren". Wat zijn de rechtsgevolgen van zo'n eed, afgelegd door
een buitenstaander? Kan ook b.v. een ingezqtene van Parama-
ribo zo'n eed afleggen? Maakt dit hem tot een stamgenoot?
Met de rechten en plichten daarvan, b.v. vis- en kaprechten?
Zo ja, wordt men ingedeeld bij een lo? (17 p. 300 v.v.; 1z p. 292,
155, 156, 181-183).














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


Tot de bevoegdheden van de granman der Aukaners behoort
verder het volgende: a) een soort veto-recht op de verkiezings-
uitslag, als lagere hoofden worden gekozen, b) een zeker veto-
recht op de uitspraken van de Gran krutu, de volledige ver-
gadering van zijn onderhebbenden, c) vergunning te geven of
te weigeren aan hem, die wil jagen, vissen of houtkappen op
,,domeingrond" (12 p. 156, 254, 257), d) jaarlijks zekere heren-,
diensten te vorderen n.l. ,,het jaarlijks kappen der grondjes voor
de granman, waarvoor elk der lo's enkele mannen levert",
e) bij uitsluiting de betrekkingen met de Regering te Parama-
ribo te regelen.
Vraag: hoe is dit in de andere stammen? Wat b.v. aangaat
de (door mij zo genoemde) ,,herendiensten", zegt MORTON KAHN
van de granman der Saramaccaners, dat er geen voorrechten
bestaan, noch voor de granman, noch voor zijn ,,kapiteins".
Zij moeten hun eigen kost verdienen ....
Het moet dus met de granman der Saramaccaners anders ge-
steld zijn? MICHELS geeft in zijn reisrapport een hoog denkbeeld
van het prestige van de granman der Saramaccaners. Het is
onduidelijk, wat MORTON KAHN bedoelt, als hij zegt, dat de
granman (der Saramaccaners) ,,and his captains have an annual
meeting to make laws for the coming year".
MELVILLE en FRANCIS HERSKOVITS menen, dat de saamhorig-
heid van de stam en het central gezag van de granman wonder
de Saramaccaners feiten van veel minder betekenis zijn dan voor
de Aukaners. Immers ,,tribal assemblies as were reported from
Awka-people on the Marowijne were here not called regularly.
The autonomy of village and clan seemed almost unquestioned".
Intussen krijgt men een sterke indruk van des granmans
gezag uit VAN LIER'S mededeling over Blijmoffo. Dit groot-
opperhoofd uit de vorige eeuw heeft eenvoudig de afschaffing
van de doodstraf gedecreteerd. En de Aukaners zijn nooit op dit
voorschrift teruggekomen ....
De Aukaner granman de ,, 13e lo" volgens VAN LIER mag
nooit rouwdragen. De schrijver toont elders aan, dat rouwdragen
zekere gewichtige rituele en social gevolgen heeft, waarom dit
verbod voor een granman in functie begrijpelijk is. Hoe is dit
bij Saramaccaners, Paramaccaners, Matuari's, Boni's? Minder
doorzichtig is het verbod, voor hem geldende, om uit dezelfde
familiese [= matrilineale verwantengroep] meer dan eens een
bruid te kiezen, alsook het vroeger geldende verbod waarom
is het afgeschaft? voor zijn weduwe of gescheiden vrouw, om
te hertrouwen.















J. PRINS


Ligt hierin iets van magische vrees?
Alweer, hoe is dit bij de andere stammen?
Na de granman, officieel ,,groot-opperhoofd", komt men een
reeks titularissen tegen: zijn ondergeschikten.
Alleen gran-fiscari of groot-fiscaal, major, hoofdkapitein,
schijnen waardigheden met stam-gezag aan te duiden.
De groot-ficaal die echter geen ,,fiscalen" wonder zich heeft -
is hulp voor het wereldlijk gezag, in het bijzonder voor justitie.
Doch wat hij precies doet, en hbe hij het doet, is niet duidelijk.
Vroeger zouden de Aukaners er twee gehad hebben, 6en voor de
oponingre en 66n voor de bilo-ningre. Hoe is de verhouding tot
,,justitie" in Paramaribo?
Blijkens WONG bestaat overall nog de majoorsfunctie (12 p.
155; x7 p. 330 v.v.). Men vindt majors ter standplaats van het
groot-opperhoofd ,,waar de betrokken functionaris met de af-
doening van allerlei zaken belast is". Welke zaken? Hoe werkt
hij? Hebben alle stammen inderdaad hun major?
Over de hoofdkapitein of grootkapitein kan ik kort zijn.
Alleen Kanape, de bekende Aukaner grootheid, schijnt die titel
gedragen te hebben. Hoe zijn verhouding tot de granman als
gezagsdrager was, is niet duidelijk.
In zoverre een granan kroetoe" de gehele stamp vertegenwoor-
digt, en voor de gehele stam beslissingen neemt, is zulk een
vergadering eveneens te beschouwen als ,,orgaan" van de rechts-
gemeenschap ,,stam".
Tenslotte is er nog de ,,opperpriester" of ,,hoge priester".
Hiervoor heb ik geen Negerengelse term gevonden, tenzij de
term ,,gran-obiaman", welke bij MORTON KAHN aangetroffen
wordt, aldus vertaald moet worden. Dit brengt ons tot beschou-
wing van:

3. De stam als cultusgemeenschap.
Wij lezen in de verhandeling van de heer WONG o.m.:
,,Toen Amakti" granman van de Aukaners ,,aan het
Bestuur kwam, is echter de door zijn voorganger Oseisi opge-
leide Kanap6 opperpriester geworden" .... ,,Oseisi heeft, de
geestelijke macht aan zich trekkend, een nieuwe Grantata-be-
diening geschapen op Drietabbetje. Voor deze bediening leidde
hij zijn kleinzoon Kanap4 op". Iets verder: ,,Kanap6 .... trok
de bediening van Granborie naar zich toe, en heeft thans [dit is
1938] de gehele geestelijke macht der Aucaners in handen"
(x7 p. 337 v.v.).
VAN LIER en DE GOEJE schrijven: ,,de granman is tevens















VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


opperpriester en wordt onfeilbaar geacht, behalve, wanneer hij
zondigt tegen de wetten van GrantatA .... "
A. WEMPE, oud-districtscommissaris, zegt in zijn commentaar
op WONG'S verhandeling o.m. ,,Was echter bij de Aukaners de
Ottro-lo oppermachtig geworden door de wereldlijke en geeste-
lijke macht in handen te krijgen, bij de Saramaccaners bleven
die machten gescheiden ...." (17 p. 350 v).
Hieruit volgt dus, dat sommige schrijvers onderscheid maken
tussen wereldlijke en geestelijke macht. Het lijkt mij een grote
vraag of zulk een onderscheiding, of better: scheiding, verhel-
derend werkt. Hoezeer het mogelijk lijkt de stam te beschouwen,
hetzij als ,,rechtsgemeenschap" hetzij als ,,cultus-gemeenschap",
vereringsgenootschap, hetzij als bloedgemeenschap, men dient
m.i. niet te vergeten, dat men zijden beziet van 66n en dezelfde
totaliteit. Mama Cato, de stammoeder, is volgens WONG van
ouds priesteres van een Afrikaanse cultus, waarzegster en
hoedster van de Sweerie der Aukaners, waarmede zij stam-
eenheid heeft gebracht en de suprematie der Ottro-lo beves-
tigd 1) (i7 p. 335).
In hoeverre zijn nu de stammen cultus-eenheden, vererings-
genootschappen? Van de Boni's weten wij alleen dat bij hen een
cultus bestaat, die VAN LIER die van Odoen noemt. Van de
vereringsorganisatie van Paramaccaners en Matuari's schijnt
niets bekend.
VAN LIER verklaart, dat de granman der Aukaners tegelijk
,,opperpriester" is. Maar tevens komt uit des schrijvers mede-
delingen de vraag op, in hoeverre nu de Aukaner stam 66n ver-
eringsgenootschap is. Immers de ,,opo-ningre" schijnen in het
bijzonder bij de Gwangwella-cultus te behoren, en de ,,bilo-
ningre" bij de Gedeosoe-cultus, zodat men de indruk krijgt, dat
de stam der Aukaners, die als rnchtsgemeenschap de duidelijkste
eenheid vertoont, niettemin in twee vereringsgroepen uiteen-
valt. Wat is het juiste verband tussen beide vereringsgroepen?
Want een zeker verband is er kennelijk, al ware het alleen maar,
omdat anders de positive van de granman als opperste cultus-
leider niet denkbaar was (is).
1) In dit verband veroorloof ik mij te wijzen op de ongewenstheid,
termen als ,,kleinzoon" en ,,neef" te gebruiken om verwantschaps-
betrekkingen van matrilineaal karakter aan te duiden, gelijk door
WONG en andere schrijvers geschiedt. Alleen uitdrukkingen als doch-
terszoon, zoonszoon, zusterszoon, broederszoon zijn m.i. bruikbaar,
hetzij om erfopvolgingskwesties, hetzij b.v. clanverhoudingen te be-
grijpen.















J. PRINS


Wat de Saramaccaners aangaat, vermeldt MORTON KAHN het
geheime medicijnendorp Dahomey en spreekt van de Domini-
lo als priester-clan. Noch hij, noch de HERSKOVITSen maken
melding van een ,,opperpriester". Volgens A. WEMPE evenwel
hebben de Saramaccaners hun cultus van de ,,Gran Gado" en
was de (toenmalige) ,,kapitein" van Dahomey de granan obiaman"
van die cultus; daardoor had hij grotere invloed dan de gran-
man (17 p. 350 v.).
De betekenis van deze Afrikaanse cultus-vormen voor het
rechtsleven samen te vatten, schijnt nog niet uitvoerbaar, al
zal in het volgende daarvan nu en dan iets aangeduid kunnen
worden.
Men mist echter nog te veel gegevens, vooral wat'aangaat de
kleinere stammen.

4. De stam als bloedgemeenschap.
Dit te beschrijven zou betekenen een studied te maken van de
(ware) zin, die de bloedverwantschap heeft voor de opbouw van
de stam als gemeenschap en voor het saamhorigheidsgevoel
van de onderdelen van de stam; zulk een studied zou geheel
anthropologisch kunnen worden opgevat. Voor de naspeuring
van het rechtsleven is het intussen van geen belang, of het
saamhorigheidsgevoel, dat de leden van een stam of clan aan
afstamming van 66n en dezelfde voorzaat ontlenen, al of niet
op fictie berust, of ten dele fictie is.

5. De ,,lo": clan of unie van clans?
De lo is een door bloedsbanden zich verbonden voelende
groep mensen. Elke lo heeft haar eigen naam, welke niet is die
van de leider der groep, noch die van een dorp of kreek, maar
hier, in verband met de unieke herkomst der Bosnegergemeen-
schappen, terugvoert naar een vroegere plantage of plantage-
eigenaar (zoals bekend is). ,,De Djuka's" zegt VAN LIER kort-
weg ,,hebben een matriarchaat. Een families staat wonder het
gezag van de oudste oom van moederszijde ...." Van onze
moeder zo ongeveer lezen wij in Rebel destiny krijgen wij
onze clan (lo) en onze verwantschapsgroep (mbe,bere). En onze
moedersbroers moeten wij gehoorzamen. Zij bestraffen ons, als
wij verkeerd gehandeld hebben; zij maken ons duidelijk, wat
goed is. In het dorp onzer moeder is ons echte tehuis; vandaar
begraaft men ons, als wij gestorven zijn. Maar onze vader is onze
vriend, die ons raad geeft. Van hem krijgen wij kennis van vele














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


goden, voor wie wij dansen, als wij volwassen zijn, en van de
kinana", die ons gezond houdt, als we die niet overtreden. En
onze beide ouders zorgen voor ons (4 p. 140, 141).
De lo bestaat naar het spraakgebruik van het primitive
Bosland, uit de kinderen dei ,,oude, oude grootmoeder", alle
langs de moederlijke lijn. Zij is exogaam. Maar men krijgt soms
de indruk, dat in feite, als de verwantschapsgraad maar heel
vaag bepaald kan worden, ,,als het ver genoeg is", een huwelijk
tussen twee veronderstelde lo-genoten kan voorkomen, zonder
dat men vervalt in ,,pikadu". Het is dus niet onwaarschijnlijk,
dat er althans bij de Saramaccaners ,,uitwegregels" bestaan,
die nog niet zijn opgespoord. De lo is zoals reeds bleek -
samengesteld uit bere's (mbb's), matrilineale groot-families,
waarvan het exogame principle volstrekt vaststaat. Zo blijft dus
de vraag: is de lo een clan te noemen, of een unie van clans? Is
de toestand wat dit aangaat, overall dezelfde? Het zou veel op-
heldering kunnen brengen, indien wij beschikten over een mono-
grafie van 66n of meer clan's lo'ss) uit elke stam.

6. De lo als cultusgenootschap.
De lo, gezien als clan of unie van clans; de lo gezien als cultus-
genootschap, het zijn onderscheidingen, die voor het besef van
de lo-genoten zeker niet zullen even.
Niettemin, een sterke magische band houdt de clan-genoten
bijeen; zelfs het noemen van de clan-naam zelf is aan strike
taboevoorschriften gebonden. De namen der clan's zijn niette-
min in het algemeen bekend, hoewel er ettelijke kwesties zijn,
die hier nog vallen op te lossen. De lo-namen der Boni's zijn
niet bekend; die van de Matuari's trof ik aan in een onuitgege-
ven handschrift van pater MORSSINK, getiteld Boschnegeriana (14)
Elke lo heeft zijn krutu-huis, alsook de heiligdommetjes of
cultus-plaatsen, opgericht voor de matrilineale voorzaten, de be-
langrijke doden van de lo. En op het dorp, waar bet clan-hoofd
woont, dat de lo leidt, vindt men blijkbaar ook degenen, die
weten, hoe zij de bovennatuurlijke krachten hebben te contro-
leren en te richten in het belang van de lo. Hier zijn de obia's,
die de clan (lo) bezit, de ,,krachten", die alleen gehoorzamen
aan de wil van die clan-leden, welke ter hantering daarvan zijn
opgeleid.
Hierover vertelt vooral JUNKER opmerkelijke dingen (7 p.
73 v.): Men geraakt soms in grote magisch-religieuze moeilijk-
heden, in ,,foeka", een psychische noodtoestand, waarin men de















J. PRINS


aanleg van ,,kostgronden" verwaarloost en zich wekenlang met
allerlei ceremonien bezighoudt, waardoor het volgend jaar ge-
brek aan voedsel ontstaat.
Deze zijde van het leven van de clan of clan-unie: haar magisch-
religieuze saamhorigheid, is dus van grote social betekenis. In
hoeverre is het clan-hoofd tevens een cultus-leider? Of: hoe is de
functie-verdeling? In hoeverre heeft elke lo zijn eigen ,,goden"
en eigen cultus?

7. De lo als rechisgemeenschap.
Het hoofd van het voornaamste dorp van de lo, volgens
HERSKOVITS, is hoofd van de lo. En het dorp, waar dit hoofd
woont is hoofdzakelijk, niet uitsluitend, bewoond door zijn lo-
genoten. De lo leeft dus niet als een gesloten eenheid op eigen
terrein.
Van drie of vier verschillende lo's vindt men groepen bijeen-
wonen in 66n dorp. Aldus beschrijven de HERSKOVITsen de
situatie wonder de Saramaccaners. VAN LIER zegt over de Auka-
ners, dat ,,j6n lo meestal verscheidene dorpen omvat, welke
soms ver uit elkaar liggen" 1).
Wat zeker de ,,lo" tot rechtsgemeenschap maakt, dat zijn
rechten, die de lo heeft op bepaalde gronden en wateren.
De Saramaccaners zegt MICHELS (r3) voelen zich ,,onbe-
twiste eigenaren" van de bossen langs de Gran Saramacca (de
Suriname-stroom). De verschillende lo's hebben rechten op
,,bepaalde door kreken of andere herkenningspunten begrensde
bos-complexen, die zij verklaren als vanouds in hun gebied te
hebben bestaan".
De bewoners van Gansee wonen met toestemming van de lo
der Abaisa's van het naburige dorp Lomb6 op hun grondgebied.
En voorzover die bewoners zelf geen Abaisa's zijn, mogen zij
slechts met uitdrukkelijke toestemming van de Abaisa's daarop
kostgronden aanleggen, bomen vellen, jagen en vissen (r3).
Men zou tot better begrip van de aard der rechten, die door
deze en andere lo's uitgeoefend worden, willen weten of hier
sprake is van jaarlijkse ,,kostgrond"-vergunningen; of er tegen-
verplichtingen zijn in de vorm van betaling in geld, van goederen-

1) Het meest treffende voorbeeld van samenwoning van groepen,
die tot verschillende lo's behoren, is Gansee, het Christebdorp met zijn
drie kapiteins, waar volgens MICHELS' reisrapport tien verschillende
clan's lo'ss) vertegenwoordigd zijn. Maar dit gekerstende dorp zal zijn
eigen geschiedenis hebben.














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


levering of dienstprestatie aan de Abaisa-lo. Ik stel voor, de
rechten, welke elke lo pretendeert op ground en wateren, voor-
lopig ,,profijtrecht" te noemen.
De inwoners van zeker dorp Kadjoe verkregen toestemming
van de Domie-kapitein te Gansee, om, naar MICHELS' uitdruk-
king ,,in een der rechtsgebieden van de Domie-lo" te wonen,
maar ,,zonder het recht er ook te werken".
Volgens de interessante gegevens van MICHELS' rapport vor-
men de profijtgronden en -wateren van een lo althans van de
Domie-lo der Saramaccaners geen aaneengesloten geheel.
Groepen van de 6ne lo kunnen bijwoner zijn op het terrein van
een andere lo- met of zonder grondbewerkingsrecht. Zijn er nog
andere voorwaarden in de practijk? Wat MICHELS mededeelt
over de concessies Watkins en Mackintosh, de eerste ,,gedeelte-
lijk in 't rechtsgebied der Domie's," leidt tot soortgelijke vragen.
Hij verwijst ook naar JUNKER'S rapport van 1917, waarin
verhaald wordt (13 p. 29 v.v.) van een Domie-lo-genoot die
genoopt werd aan de Nassy-lo retributie te betalen van hout,
door hem in zekere kreek bewerkt. Daar is ook de buitenstaander,
die aan de lieden van Baliensoela als retributie een deel van zijn
gezamelde nekoe most afstaan. En diergelijke gevallen meer.
Naar mij voorkomt stemmen de gegevens der HERSKOVITS-
en overeen met die van MICHELS. Elke clan (ik meen: lo) heeft
zijn eigen gebied en in 't region van een clan (bij hen gelijk aan
lo) mag alleen een clan-lid vissen in kreken of hard hout vellen,
dat in de stad verkoopbaar is. Alle clan's aan de bovenrivier
hebben (ook) land aan de benedenrivier, nabij het eindpunt van de
spoorweg; een belangrijke benedenstroomse clan heeft ground
diep in 't binnenland.
De schrijvers vinden het nuttig, dat een lo-genoot op elk
riviertraject tenminste 66n of twee dorpen vindt, waar hij welkom
is wonder hen, die afstammen van dezelfde ,,oude, oude moeder".
Kortheidshalve verwijs ik verder nog naar gegevens bij JUNKER.
Over de Aukaners alias Djuka's vermeldt VAN LIER, dat ,,het
gehele vasteland en alle eilanden in de rivieren" (waar zij wonen)
,,is verdeeld tussen de lo's, met onderverdeling naar de dorpen
(pranasi) en vervolgens naar de families (bere)".
Wat die onderverdeling betreft, zou men de vraag kunnen
stellen in hoeverre het dorp reeds tot een zelfstandige rechts-
gemeenschap kan zijn uitgegroeid (z2 p. 157 v.).
Het is mogelijk, dat ten deze de situatie, wat Aukaners aan-
gaat, ietwat anders is dan waar het Saramaccaners betreft.














J. PRINS


Maar zeer weinig gegevens wijzen op uitgroei van het dorp tot
een rechtseenheid van territorial karakter; in het algemeen is
het een punt van samenwoning, niet meer.
VAN LIER'S aantekeningen vestigen de overtuiging, dat ook
de profijtgronden en -wateren van elk der Aukaner lo's geen
aaneengesloten arealen vormen. Zo zegt. hij, dat een deel van
het Lawastroomgebied, beneden de Abonasoengoe-watervallen
Aukaner ground is, maar het zijn genoten van de lo's der bilo-
ningre, die daar nederzettingen hebben.
Zo heeft elke lo (bij de HERSKOVITsen: clan) een hoofd, ge-.
vestigd in het voornaamste dorp der lo. Hoe is de verhouding
tussen de begrippen lo en ,,dorp"? Zijn vergaderhuis, dodenhuis,
kromantihuis, menstruatiehuis ,,dorps" bezittingen of clan-goe-
deren? In elk geval is HERSKOVITS' clan-krutuhouse" in het
dorp van de ,,clanchief" te vinden, gelijk voorouder-cultus-
gebouwtjes en plaatsen van godenverering.
Het is intussen duidelijk, dat elke lo een bundeling is van
kleine gesloten matrilineale groepen, waarover de volgende para-
graaf handelt.

8. De bere of mbe.
Op de tweede pagina van VAN LIER'S hier veel aangehaalde
verhandeling voert hij het begrip familiese in helaas zonder
een omschrijving daarvan te geven.
Verscheidene ,,families" wonen samen in 6en dorp; alle leden
van e6n families wonen als regel in hetzelfde dorp, behoudens het
feit, dat een man, gehuwd met een niet in het dorp wonende
vrouw, bij die vrouw zal wonen. Het hoogste gezag in de families
berust bij de oudste man in jaren, oftewel ,,de oudste oom van
moederszijde". VAN LIER releveert die positive van moeders-
broer als gezaghebbende over zusterszoon, waar.hij vertelt hoe
de eerste offerwater plengt voor 't welzijn van de laatste, als
deze op reis gaat.
Een duidelijk inzicht in de familierechtelijke ordening ver-
schaffen ons de HERSKOVITsen; de ,,extended family" is een
matrilineale verwantengroep, bestaande uit vele ,,wosu", huis-
houdens. Zij omvat, naar het voorkomt, de nakomelingen, uit-
sluitend in de vrouwelijke lijn, van moedersmoedersmoeders-
moedersmoeder (nWne) aldus ongeveer zes generaties, doden en
levenden. Althans, zover reiken de matrilineale verwantschaps-
termen, volgens MELVILLE HERSKOVITS' onderzoek (5 passim).
Niemands vaderlijnige afstamming verschaft hem het lidmaat-















VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


schap van enige ,,bere". De vader, die zijn zoon wil meenemen
op een tocht naar b.v. Paramaribo, moet daarvoor verlof hebben
van zijn zoon's avunculus en zich verantwoorden, als er iets met
de zoon is gebeurd, een ongeluk b.v.
Zij, die elkaar in de manlijke lijn bestaan, vormen in het ge-
heel geen clan of een social groep: er schijnt geen spoor te zijn
van dubbel-unilaterale organisatie. Maar in magische zin zijn
ze toch een soort (taboe-)broederschap! Althans, wij lezen in
het boek der Herskovitsen, dat de kinderen van hun vader de
,,goden" krijgen, voor wie zij dansen, en de kinana", die hen ge-
zond houdt, als zij die in acht nemen. Zij, die dezelfde ,,treef"
hebben, kunnen daarom ongestraft de magische verbodstekenen
verwijderen, die treefgenoten dus agnatische verwanten -
hebben geplaatst, dat is b.v. voor de ingang van een hut, bij de
monding van een kreek of aan een vruchtboom hebben opge-
hangen. De vraag, of hier sprake is van overblijfselen van
(patrilineaal) totemisme laten wij liever rusten (5 p. 721 v.v.).
Wat de wosu is, is duidelijk: zij is het huishouden van moeder
en kinderen, of misschien van grootmoeder plus moeders en haar
broers, plus haar kinderen. De echtgenoot van de moeder heeft
jegens haar wosu allerlei verplichtingen, vooral tot instand-
houding van dit huishouden. Vele wosu's, verwanten tot in de
vijfde of zesde generate, vormen de mb6, of bere; een gesloten
matrilineale verwantengroep, sub-clan van de clan genaamd lo,
of clan, behorende tot de clan-unie genaamd ,,lo".

Is deze bere ook een rechtsgemeenschap te noemen?
Een dorp, zo lezen wij in Rebel destiny (4) is in kwartieren of
wijken verdeeld; elke wijk draagt de naam van de bere, welke
haar bewoont en waaraan zij behoort.
De bere heeft dus een eigen naam. In haar kwartier heeft de
bere dan een vereringsplaats voor de godjes van de verwant-
schapsgroep. Er is volgens VAN LIER en DE GOEJE (12) een
,,familieraad", die bestaat uit de oudste mannelijke leden ener
familiese" en welke alle zaken van belang regelt.
Voorts wordt door de HERSKOVITSen gezegd van de bere, dat
zij ,,holds political sway over a given portion of land". VAN LIER
zegt (onder rechtspraak): ,,op het terrein, toebehorende aan een
families, mag elk lid der families, zonder aan iemand vergunning
te vragen, een boom vellen .... bouwmateriaal verzamelen,
tasbladeren halen, nekoe kappen .... kostgrond aanleggen".
Wie niet tot de familiese behoort, mag dit blijkbaar niet;
West-Indische Gids XXXIII















66 J. PRINS

heeft vergunning nodig. Wordt bij een vergunning een tegen-
prestatie bedongen?
De vraag, inzake rechtsgemeenschap boven gesteld, moet
bevestigend beantwoord worden.
Daar tussen bere-genoten een strikt huwelijksverbod be-
staat, is het duidelijk, dat de bere een clan is, dan wel, in lo-
verband gezien, een sub-clan van de lo.
Is nu het profijtgebied van de lo de gronden en wateren -
geheel opgedeeld in bere-complexen? Is er land of water dat wel
wonder een lo behoort, maar niet tot een bere? Zijn er voorbeel-
den bekend van overdracht van rechten op de ground (het water)
van de 6ne bere aan de andere, ruilovereenkomstenl of zelfs
koop- of pandovereenkomsten, schenkingen? Hoe kan men deze
rechten van de bere het beste noemen, bezits- of gebruiksrecht
of beheersrecht ?
Zijn er grondgeschillen bekend tussen bere en bere, en hoe
werden die beslist?
Men moet dus in de bere de kleinste rechtseenheid van de
volksordening zien; ook de bere valt te beschrijven als vererings-
genootschap, als rechtsgemeenschap en als bloedsgemeenschap.
Hiermee zij voorlopig volstaan.
Slechts 66n vraag: kan een bere zich tot lo verheffen en op
welke wijze gebeurt dit? Kan een sterk uitgegroeide bere zich
splitsen in twee of meer bere's, en op welke wijze gebeurt dat?

II. RECHTEN EN PLICHTEN VAN DE ENKELING

Individueel bezit van lijfgoederen, gebruiksvoorwerpen en
sieraden is ook hier mfl of meer vanzelfsprekend. Het bezit van
huizen en hutten is individueel (gelijk zal blijken) ook meestal
dat van vruchtbomen of andere beplantingen. De man kan zich
buiten zijn geboortestreek begeven, om zich individueel te ver-
rijken. Het matrilineale clan-stelsel annex meervrouwendom
brengt grotere beweeglijkheid der manlijke individuen mee. Is
overgang van de ene lo naar de andere mogelijk? Zo ja, met
welk ceremonieel? Inwoning in het dorp van zijn vrouw brengt
voor de man geen verandering in positive tegenover haar bere of
lo mee; hij blijft ,,gemeenschapsvreemde" (wakeme).
Zijn er standen of bestaat er gelijkheid in rechten en plichten
tussen alle individuen? Dat er slavernij wonder de Bosnegers
zelf zou zijn, is een situatie, die tot het verleden behoort sinds de
stamp der Boni's van zijn slavenstaat ten opzichte der Aukaners














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


is bevrijd; van het bestaan van schuldslavernij blijkt niet.
Kunnen wij de ,,priesters" (gadoman, obiaman) als eenaf zonder-
lijke stand beschouwen? Volgens VAN LIER is de Ottro-lo de lo
der Gwangwella-priesters wonder de Aukaners, de Pedro-lo die
der Gedeosoe-priesters. Wie niet van deze lo's is, kan geen
,,priester" zijn. De eerste cultus kent alleen manlijke, de tweede
zowel manlijke als vrouwlijke dienaren, zelfs een hoofdpriesteres.
Er is een soort selectie en opleiding van priesters; men wordt
als clan-lid gadoman door een soort co6ptatie-systeem (12
p. 202 v.v.).
Vererving van hoofdenambten (kapiting, gran kapiting e.a.)
in de moederrechtelijke lijn, binnen lo en bere, schijnt algemeen
te zijn, al is er mogelijkheid tot keuze door middel van een
,,krutu", uit gelijkgerechtigde candidates.
Met voorbehoud ten aanzien van de granman der Aukaners,
schijnt gezegd te kunnen worden, dat er geen sprake is van
standsvoorrechten en plichten.
Uit de omgang van individuele Bosnegers met gemeenschaps-
vreemden, uit arbeidsovereenkomsten, door Bosnegers buiten
hun stamgebied gesloten, nit vervoersovereenkomsten, die het
bereizen van het binnenland mogelijk maken, blijkt voldoende
van de handelingsbevoegdheid van het individu, buiten here-
of lo-gezag om optredende. Een afzonderlijk voogdij-instituut
is (nog) niet ontstaan. Door hun manbaar- of huwbaarverklaring
verkrijgen jongelui van beide sexen hun handelingsbevoegdheid.
In beginsel is deze voor beide sexen gelijk.
In het voorgaande zijn echter wat gegevens nopens Saramac-
caners en Aukaners bijeengebracht niets over Boni's, Sara-
maccaners, Matuari's .... (1o p. 100; 12 p. 263 v.).

III. BESTUUR EN RECHTSPRAAK

Dit hoofdstuk zou heel lang en interessant kunnen zijn, indien
wij de verspreide gegevens, die wij vinden bij VAN LIER en DE
GOEJE, STAAL, de HERSKOVITsen en anderen, zouden kunnen aan-
vullen en vergelijken met de gegevens van districtscommissarissen
en hun archieven, en inzonderheid met die van het archief te
Paramaribo. Ook zouden dan allerlei geschillen en de manier,
waarop die beslecht werden, kunnen worden beschreven, die de
verhoudingen in Bosnegerland duidelijk belichten. De mij toe-
gestane plaatsruimte in dit tijdschrift noopt mij tot beperking.
Vanzelfsprekend kan men in Bosnegerland geen scheiding














J. PRINS


tussen Bestuur en Rechtspraak verwachten; toch is de vooral
door VAN LIER beschreven scala van lagere en hogere kroetoe's
belangwekkend; men mag hopen, dat gegevens van Matuari's,
Boni's, Paramaccaners en aanvullende feiten wat Saramacca-
ners en Aukaners aangaat, het beeld te zijner tijd zullen ver-
volledigen.

IV. VERWANTSCHAPS-, HUWELIJKS- EN ERFRECHT

I. Gezin en gezinsvermogen.
Tot de ,,wosu" der gehuwde of gescheiden vrouw of weduwe
behoren haar zoons, voorzover zij nog niet, na huwelijk, hun
intrek hebben genomen bij een eigen vrouw, en haar dochters,
zolang zij niet een eigen ,,wosu" hebben opgezet. Daartoe be-
hoort niet als zij die nog heeft haar echtgenoot. Hij woont
6f bij haar in, of bezoekt haar regelmatig; soms woont hij met
zijn vrouw in zijn eigen dorp, bij eigen bere en lo. Hij is leer-
meester en vriend van zijn kinderen, maar heeft geen gezag over
hen; wel is hij medeverantwoordelijk voor hun onderhoud.
Er is geen gemeenschap van goederen tussen echtgenoten; zij
hebben elk hun eigen bezit en de man beheert niet wat aan zijn
vrouw toebehoort, noch de vrouw, wat van haar man is. De
vrouw bezit het huis, de hut, welke haar man in zijn of haar
dorp heeft neergezet, toen het huwelijk tot stand kwam.
De man dient het huishouden op verschillende manier: hij
verschaft zijn vrouw een boot, om er mee naar haar kostgrond
te gaan haar bezit hij kapt kostgrond voor haar open, zij
beplant de ground. Hij is verplicht voor de wosu van zijn vrouw
ter visvangst en op jacht te gaan en allerlei zaken te kopen.
De vrouw bereidt haar man voedsel; zij beheert de voorraad.
Bij scheiding behoudt de vrouw alles; de man heeft slechts
recht op eigen kleren, zijn boot, hangmat, geweer, pijlen en
boog. Wanneer het just is, dat zoons niet alleen niet van hun
vader, maar ook niet van hun moeder erven, staat de conclusie
vast, dat men in Bosnegerland niet kan spreken van een gezins-
vermogen, hoogstens van een huismoederlijk vermogen; ver-
mogensrechtelijk staat de man, evenals de zoons, buiten bet gezin.
Alhoewel vaderschap verplichtingen schept, brengt het ma-
trilineale verwantschapsstelsel mee, dat de vraag ,,wie is Uw
moeder?" social verreweg de belangrijkste is. Gedurende de
zwangerschap der moeder heeft de a.s. vader tal van voorschrif-
ten in acht te nemen; op zijn komend vaderschap valt alle na-














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


druk. Ook het ,,kopen" van een naam voor de jonggeborene
schijnt een zaak te zijn van de ouders, niet van de moeder en
haar bere-genoten alleen.
De ongehuwde moeder hoewel gehoond vindt voor haar
kind een plaats in de ,,bere" de vraag of zijn vader naderhand
het kind op een of andere wijze kan ,,erkennen", vindt geen
antwoord in de gegevens. Ook blijkt niet of de gemeenschap,
hetzij bere, hetzij lo, v66r de geboorte van het kind een huwelijk
tussen de a.s. ouders kan afdwingen.
Is een ceremoniele opname van elk kind in zijn moeders bere,
welke VAN LIER voor de Aukaners beschrijft en waarbij de
vader geen rol speelt ook bij andere stammen bekend?
Is adoptive bekend, waardoor een kind of een reeds opgegroeid
person van de ene bere naar de andere kan overgaan? Slechts
eenmaal wordt in de literatuur van adoptie gesproken, n.l. waar
HERSKOVITS van de stammoeder der ,,Charlotte bere" zegt, dat
zij werd geadopteerd door de Awana-lo. Overigens komt men
zelfs het woord niet tegen.
Dat een ,,wosu" gemakkelijk ontstaan kan en gemakkelijk
ontbonden kan worden is duidelijk; de banden van de bere,
welke vele wosu's omvat, blijven onveranderlijk. Nergens wordt
vermeld dat een wosu zich van haar bere kan afscheiden en tot
een andere (sub)-clan kan overgaan. De band, die de bere-
genoten van al die wosu's verbindt, is die, welke men overall
elders kan vinden wonder de leden van bloedgemeenschappen:
het deelgenoot zijn van alien in belediging, verwonding, beroving
aan 66n hunner began; de dood, die 6n hunner werd berokkend;
aansprakelijkheid der collectiviteit voor de schulden van 66n
der genoten (12 vooral 64-70).

2. Het huwelijk.
De huwelijksverboden zijn samen te vatten in de regel, dat
huwelijken tussen bere-genoten altijd onmogelijk zijn; tussen
lo-genoten van verschillende bere waarschijnlijk ook (steeds?
overall ) verboden zijn. Maar het Iaatste dient nog onderzocht
te worden.
Evenmin is het zeker, of huwelijken tussen vaderzijdige ver-
wanten b.v. tussen moederszoon en zijn vadersbroersdochter
- zo zij niet van dezelfde clan zijn wel geoorloofd zijn. Dit
geldt ook voor de vraag, of moederzijdige verwanten van ver-
schillende clan b.v. moederszoon en zijn moedersbroerskind
- kunnen huwen. HERSKOVITS zegt: ,,to marry a cross-cousin














J. PRINS


to whom one is not related socially .... a marriage of this kind
is not regarded with disfavor".
Een vorm van verloving pleegt aan het (eerste) huwelijk voor-
af te gaan: het initiatief berust bij de jongelui. Is er ook een vorm
van kinderverloving? Ook bij Aukaners? De gegevens van de
HERSKOVITsen wijzen in die richting, wat de Saramaccaners
aangaat. De verloving zie ook VAN LIER'S beschrijving -
schijnt bindend voor partijen, heeft rechtsgevolg. Zijn hierover
meer gegevens bijeen te brengen?
Alleen MORTON KAHN kleineert de betekenis der huwelijks-
sluiting (,,a purely economic institution"); VAN LIER geeft voor
de Aukaners sprekende gegevens. Komt het matrilineale karak-
ter van het huwelijk overall uit in dezelfde trekken? Ik bedoel:
a) de vrouw, hoe oud ook, behoeft altijd de toestemming van
moedersmoedersbroer of moedersbroers of broers; b) de oudste
(moeders)broer plengt een offer, voltrekt het huwelijk in magisch-
religieuze zin, c) de bruigom heeft ook medewerking van zijn
,,tioe" nodig. (zo p. 122 v.; 4 p. 298 v.; 12 p. 249, 267, 270).
Bijzondere aandacht zou ik willen vragen voor e6n trek van
het Bosneger-huwelijk, welke de meest belangwekkende is: de
bruidsprijs, die betaald moet worden door de man met hulp van
bere-genoten aan de vrouw en haar bere: een reeks prestaties
en geschenken. Volgens de HERSKOVITsen zijn het: a) werk voor
de a.s. schoonmoeder: herstel van haar hut, gereedmaking van
haar kostgrond, b) een rijst- en een cassave-grond voor de a.s.
vrouw schoonkappen, en 66n veld voor de schoonmoeder c)
houtsnijwerk schenken, d) een kano leveren voor de a.s. vrouw
en haar moeder, e) een slaaphut bouwen bij de ,,kostgrond",
en een huis in 't dorp van hun intrek, f) leveren voor de bruidstijd:
bankjes, haarkammen, kledingstoffen, g) een ijzeren pot, kopjes,
visgerei, h) een extra-hangmat, i) oor-, arm-, voetringen, kralen.
VAN LIER vermeldt tegerigeschenken van de kant der vrouw.
Wanpraestatie van de zijde van de man leidt tot verbreking
der verloving. Het ernstige gevolg daarvan is, dat zo'n man bij
geen enkele vrouw meer als echtgenoot in aanmerking kan
komen. Dit geheel van praestaties, hier boven bruidsprijs ge-
noemd, is alleen zo omvangrijk bij het eerste huwelijk van een
vrouw. Om dit alles te kunnen doen en leveren, dient de man
hulp van zijn here te hebben! Tenslotte dient hij ook voor zich-
zelf een hut te hebben, waar zijn ,,kandoe" voorhangt, en waar-
in zijn vrouw of vrouwen nooit mogen komen om te zien, wat hij
bezit .... (ro p. 122, 123; 4 p. 300 v.).














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


Deze bruidsprijs is wel zeer merkwaardig in dit matrilineale
huwelijk. Een andere bijzondere trek.daarvan is, dat men het
dubbel-matrilocaal zou kunnen noemen. De huwenden kunnen
gaan wonen hetzij in het dorp en wonder de bere van de vrouw, het
zij in het dorp en wonder de bere van de man maar niet in een
dorp ter vrije keus van het paar.
Deze gegevens betreffen Saramaccaners en Aukaners. Hoe
staat het met gegevens van de andere stammen ?

3. Meervrouwendom.
De aard der matrilineale verhoudingen vergemakkelijkt, naar
mij voorkomt, meervoudige huwelijken. VAN LIER en DE GOEJE
menen, dat heel wat mannen ongehuwd blijven.
Er schijnt geen sprake te zijn van ongelijkheid in positive der
verschillende vrouwen van 66n man; elke vrouw immers heeft
haar eigen huishouden. Een vraag is, of het de man geoorloofd is,
meer dan 66n vrouw tegelijk uit dezelfde bere te hebben.
Het ontbreken van huwelijksgoederenrecht en de betrekke-
lijke losheid van de huwelijksband maken de mogelijkheid, meer
dan 66n vrouw te hebben, vrij groot.

4. Huwelijksontbinding.
In geval de dood het huwelijk beeindigt, heeft het ,,poti na
blaka", de voorgeschreven rouwtijd van twaalf maan-maanden,
meer dan alleen magisch-religieuze betekenis. Het betekent voor
de rouwdragende niet alleen geslachtelijke onthouding, maar ook
een verbod om te werken. Op de bere van de overledene rust de
plicht gedurende de rouwtijd de weduwe of weduwnaar te onder-
houden. Dit is een zaak van recht. De man die zijn overleden
vrouw heeft mishandeld of haar ontrouw is geweest, de weduwe,
die haar man heeft bedrogen zij kunnen van de bere of lo
van de overleden echtgenoot een weigering tot onderhoud krij-
gen. Hiertegen kan de verwantschapsgroep van de overledene
in rechten opkomen, bij kroetoe en granman. (12 p. 282-284)
Dit geldt voor de Aukaners. Hoe is het bij andere stammen ?
In dit verband zij de aandacht gevestigd op een instituut, dat
men misschien zwagerhuwelijk of mogelijk better reinigings-
huwelijk kan noemen. Een ,,rite de passage"? De weduwe wordt
naar Saramaccaans gebruik gebracht naar de broer of ,,neef"
(moederszusterszoon) van haar overleden man en eerst als deze
met haar gemeenschap heeft gehad, is zij vrij; wie dit gebod
overtreedt zal sterven .... (r2 p. 287; 8 p. 93; 4 p. 213 v.).














J. PRINS


JUNKER, die hierover uitvoerig is, vermeldt ook, dat de man-
weduwnaar zich moet losmaken van de jorka der vrouw, waar-
mede hij geleefd heeft, door zich bij een vrouw, die niet van zijn
stam is, te ,,reinigen" (soms een willekeurige vrouw in Para-
maribo!).
Volgens het echtpaar HERSKOVITS evenwel is het een plicht
van de mans-verwantengroep, voor het einde van de taboe-
periode een andere man voor haar, de weduwe, te vinden. De
eerste, die daarvoor in aanmerking komt, is de mansbroer. Is er
geen naaste mansverwant beschikbaar, dan moet er een man
gezocht worden.
De weduwe zal, indien zij geen huwelijk met haar mansver-
want wil, toch aan 't eind van haar rouwperiode, volgens HERS-
KOVITS twee nachten met hem doorbrengen, waarna zij vrij is,
een andere man te nemen. De zwangere weduwe rouwt niet.
Gedurende haar zwangerschap behoort de oudste mansbroer of
wie hem vervangen kan, elke nacht bij haar te zijn.
In hoeverre moet men met de HERSKOVITsen het bestaan van
een zwagerhuwelijk bij de Saramaccaners aannemen? Hoe is het
bij de andere stammen? Den man, die meer dan e6n vrouw heeft,
wordt gedurende de rouwperiode eveneens sexuele onthouding
opgelegd.
Volgens de HERSKOVITsen zal de weduwnaar-vader, indien
zijn vrouw kinderen achterlaat, de hut van zijn vrouw gaan of
blijven bewonen; hij zal zijn dochters evenwel elders onderbren-
gen; gelijk omgekeerd de weduwe haar zoons niet bij zich houdt.
Dit alles, omdat men de wrok van de overledene, gericht op zijn
zoons of haar dochters, vreest. Heeft de weduwnaar een af-
dwingbare plicht tot inwoning bij zijn kinderen ? Bij alle stammen ?
Echtscheiding is veelvuldig; overspel niet ongewoon blijkens
VAN LIER. De echtscheiding gaat gewoonlijk van de vrouw uit.
Het schijnt een informeel uiteengaan te zijn. De enige rechiseis,
die nagekomen moet worden, is de verplichting der scheidende
vrouw, van de scheiding kennis te geven aan moedersbroers en
broers, die de bere van de man moeten inlichten. Gaat de schei-
ding van de man nit, dan doet hij evenzo ten aanzien van zijn
broers en moedersbroers. Dit houdt ongetwijfeld verband met
rouwtijd-verplichtingen.
De rechtsgevolgen, die scheiding voor de kinderen heeft, vor-
deren m.i. nog heel wat andere bestudering. Hoe staat het b.v.
met de verantwoordelijkheid van de gescheiden man voor zijn
kinderen ?














VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


Er zou menige echtscheidingszaak voor de kroetoe's komen.
Bijeenbrenging van enige gegevens daarover zou, vooral indien
zij op verschillende stammen betrekking heeft, ons inzicht in
het sociofamiliale system der Bosnegers verdiepen.

5. Vragen van erfrecht.
Er is, hoezeer de matrilineale verwantengroep rechtsgemeen-
schap moge zijn met woon-, grond- en waterrechten, duidelijk
individueel bezit van huizen, huisraad, verhandelbare goederen,
vruchtbomen, geld, wapens, werktuigen, boten, sieraden.
De hoofdregels van erfrecht zijn bekend. ,,Kinderen erven
nooit van hun vader" zegt VAN LIER en men kan er aan toevoe-
gen: zoons even ook niet van hun moeder. De erfgenamen van
de man zijn de zoons van zijn zusters (zonder onderscheid in
rang of volgorde?) x) Erfgenaam der vrouw zijn haar dochters;
zo zij die niet heeft, haar zusters of zustersdochters.
Goederen vererven niet buiten de gesloten kring der bere- of
lo-genoten. Hetgeen over vererving van waardigheden in de
literatuur te vinden is, biedt onvoldoende zekerheid. HERSKO-
VITS' beschrijving leidt tot het aannemen van een erfrecht met
electie, waarbij overlevende broers van een gestorven hoofd voor-
gaan boven zusterszoons; het Iaatste woord is aan de clan-ge-
noten, aan de kroetoe. Pater MORSSINK gaat kennelijk uit van
een eerstgeboorterecht in matrilineale zin. Ook MORTON KAHN
gaat daarvan uit.
WONG spreekt zelfs van de aanwijzing (tot opvolger) van een
kleinzoon, Oseisi, door het Aukaner groot-opperhoofd Bijman.
(Men zie verder z7 voor andere voorbeelden). Speelde hier de
wisselvallige politiek van het gouvernement t.a.v. de opvolging
der granmans een verwarrende rol? Ook hier zijn nadere ge-
gevens vereist.
,,Grantata" te Drietabbetje schijnt de meer waardevolle goe-
deren van een ,,wisiman", wiens nalatenschap vervloekt is, te
begrven.

IV. OVERIGE HOOFDSTUKKEN VAN RECHT
Men zou willen weten, in hoeverre de ,,kostgrond"-bewerker
2) De aard der goederen heeft geen invloed op de vererving. Het lijkt
niet aan te nemen, dat VAN LIER gelijk heeft, als hij zegt: Is 66n der
zoons dood, doch heeft hij mannelijke kinderen achtergelaten, dan zijn
die erfgerechtigd. Verwacht mag worden dat plaatsvervulling voor
vooroverleden zusterszoons door hdn zusterszoons geschiedt.














J. PRINS


zich door ontginning en tuin-aanleg individuele rechten ver-
schaft. Wat kan hij, binnen de verhoudingen van bere- en lo-
rechten, met zijn tuin doen? Kan hij die b.v. verpanden of rui-
len of b.v. verkopen aan bere- of lo-genoten? Kan hij desgewenst
een bere-genoot, indien hij den ground braak heeft laten liggen,
beletten in zijn plaats de ground opnieuw te bebouwen? Indivi-
dueel bezit van woonerven heeft zich nog niet ontwikkeld;
huizen zijn dientengevolge roerend goed.
Vruchtbomen bezit men, zonder rechten te hebben op de
ground, waarop zij staan; althans vinden wij bij VAN LIER, dat
wie vruchtbomen erft in een vreemd dorp, die gewoonlijk aan een
inwoner daarvan ten geschenke geeft. Veebezit schijnt nergens
voor te komen. Wat weten wij van het contractenrecht in Bos-
negerland? De families, zegt VAN LIER, ,,is verantwoordelijk voor
de schulden van de enkeling" en hij vermeldt voldoende bijzon-
derheden o.m. over eigen richting en dwangmiddelen, zodat aan
het voorkomen van individuele schulden niet behoeft te worden
getwijfeld. Kunnen die schulden ook door geldlening ontstaan?
Kennen de Bosnegers verpanding van roerend goed, van vrucht-
bomen of huizen, boten? Verhuren zij b.v. boten? Sluiten zij
onderling wel arbeidscontracten? In hoeverre nemen bere of lo
als rechtseenheden deel aan het verkeer, b.v. bij vervoersover-
eenkomsten? (riviervaart). In hoeverre komen gezamenlijke
ondernemingen voor? (houtkappen, hout afvlotten, vissen).
VAN LIER en DE GOEJE weten vrij veel te vertellen over de
wijze van bestraffing van wat Bosnegerland delicten acht. Er
zijn daaronder vermogensstraffen b.v. gedwongen levering van
rum of van een boot aan de granman, als boete; vormen van
dwangarbeid, ook veroordeling tot algehele werkeloosheid, ont-
erende straffen. Er is of was ook de (wreed uitgevoerde) dood-
straf. Bij welke delicten bepaalde straffen behoren is in 't alge-
meen niet duidelijk en het process te beschrijven, dat tot straf-
oplegging leidt, is maar ten dele mogelijk (12 p. 277, 254, 256 v.).
Er ontbreken nog practisch alle gegevens op dit punt, welke op
de Saramaccaners, Matuari's, Paramaccaners of Boni's betrek-
king hebben.

Tot besluit van dit korte overzicht veroorloof ik mij, de wens
uit te spreken, dat een stelselmatige beschrijving van het recht in
Bosnegerland, door toevloeiing van meer gegevens, eerlang
onderomen kan worden.

















VRAGEN INZAKE BOSNEGER-VOLKSRECHT


LITERATUUR

waarnaar werd verwezen

1. BRUYNING, mr F. E., De figuur van het recht van ,,allodiaal eigen-
dom en erfelijk bezit" in Suriname. Rechtsgeleerde opstellen door
zijn leerlingen aangeboden aan Prof. dr H. Dooyeweerd, 1951.
2. COLL, C. VAN, Land en volk in Suriname. Bijdragen van het Ko-
ninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (van Neder-
landsch-Indie), deel 58, 1903.
3. COSTER, A. M., De Boschnegers in de kolonie Suriname. Bijdr.
Kon. Inst. Taal Land Volkenk. 3e volgreeks, deel I, 1866.
4. HERSKOVITS, MELVILLE J. & HERSKOVITS, FRANCIS S., Rebel
destiny, 1934.
5. HERSKOVITS, MELVILLE J., The social organization of the Bushne-
groes of Surinam. Proc. 33rd Congress of Americanists.
6. JUNKER, L., Over de afstamming der Boschnegers. De West-
Indische Gids, jaargang 5, 1923.
7. JUNKER, L., Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers.
W. I. Gids 6, 1924.
8. JUNKER, L., De Godsdienst der Boschnegers, W.I.Gids 7, 1925.
9. KAHN, MORTON C., Notes on the Saramaccaner Bush Negroes of
Dutch Guiana. American Anthropologist 3r, 1929, no. 3.
10. KAHN, MORTON C., Djuka. The Bushnegroes of Dutch Guiana, 1931.
11. LIER, WILLEM FR. VAN, Bij de Aucaners. W.J.Gids 3, 1921; 4,
1922-1923.
12. LIER, W. F. VAN (& C. H. DE GOEJEJ, Aanteekeningen over het
geestelijk leven en de samenleving der Djoeka's. Bijdr. Kon. Inst.
Taal Land Volkenk. 99, afl. 2, 1940.
13. MICHELS. J., Reisrapport van 28 Jan. 1948, no. 425 (mij ter hand
gesteld door Prof. dr R. A. J. van Lier).
14. MORSSINK CssR, F., Boschnegeriana (manuscript in boekerij Suri-
naamse Missie, Keizersgracht 218, Amsterdam).
15. Politieke contracted met de Boschnegers in Suriname. Bijdr. Kon.
Inst. Taal Land Volkenk. 71, 1916.
16. STAAL, G. J., Boschneger-herinneringen. W.I.Gids 4, 1922.
17. WONG, E., Hoofdenverkiezing en stamverdeling der Boschnegers
in Suriname. Bijdr. Kon. Inst. Taal Land Volkenk. 97, 1938.

















J. PRINS


SUMMARY

QUESTIONS CONCERNING SURINAME BUSHNEGRO LAW

The author, expert on Indonesian adat-law and other non-Western
indigenous law systems, has collected material from the few existing
publications on Suriname Bushnegro law in order eventually to get a
clear picture of the gaps in our knowledge concerning the Bushnegro-
communities.
He asks questions about the delimitation of different tribes and
their number, the authority of the ,,gran-man" (chieftain); about the
organization and the rights of the tribes and their functionaries; about
the tribe as a religious community and as a community based on
kinship. He asks whether a to is a union of matrilineal extended families
or a clan; he treats of lo as a religious arid as a legal society, of the
bere, the matriarchal kinship-group consisting of households and the
relation of the fathers towards their children.
Further questions are asked about the rights and obligations of
the individual, about administration and jurisdiction, about kinship law,
marriage-law and inheritance (including family property, adoption
marriage ceremonies, polygamy, divorce). On land rights, debts and
contracts hardly anything is to be gleaned from the existing literature.
The reader of the summary is referred to the bibliography for the
publications on which dr PRINS has based his survey of what is known
and of the subsequent inquiry.

Bouwsteentjes
Mr A. H. A. M. BORRET, lid van het Hof van Justitie, was van 10 Mei
1881 tot 9 Januari 1882 benoemd lid van de Koloniale Staten. Van de
10 openbare vergaderingen welke in die tijd gehouden zijn, heeft hij er
slechts 2 bijgewoond. Hij voerde op geen dezer vergaderingen het woord.
De loopbaan van dit zwijgend statenlid is merkwaardig: Op 31 Decem-
ber 1881 werd hem eervol ontslag verleend als lid van het Hof; op I1
February 1883 werd hij door Monseigneur SCHAAP tot priester gewijd.
In 1888 nam hij, Provicaris zijnde, waar als Bisschop. Tijdens deze
waarneming overleed hij op 6 Februari 1888.


























BESPREKINGEN

The Caribbean Commission. Background of coope-
ration in the West Indies, by BERNARD L. POOLE,
Associate Professor of History, College of Charleston.
University of South Carolina Press, Columbia, 1951,
303 blz., met 9 foto's buiten de tekst. ($ 5.50)

Een uitvoerig gedocumenteerd boek over het werk van de Caribische
Commissie en de problemen van het Caribische gebied die tot deze
regional samenwerking hebben geleid, kan niet anders dan met vreug-
de worden begroet.
De hedendaagse mens die zich afvraagt waarom plotseling de minder
ontwikkelde gebieden in het middelpunt van de belangstelling zijn
gekomen, kan hier wat West-Indie betreft enig antwoord vinden. Hij
vindt een schets van het economische system van West-Indie waar
,,Koning Suiker" almachtig was, van de typische West-Indische maat-
schappij met de nawerking van de slavernij; een historisch en recent
overzicht van de vier samenwerkende gebieden: de Britse,de Amerikaan-
se, de Franse en de Nederlandse in en om de Caribische Zee; een verhaal
over de opzet van de samenwerking, de uitwerking daarvan in de tweede
wereldoorlog voor de toenmaals dringende noden, en, in de daarna
volgende period, de plannen welke meer op lange termijn zien. Dan
volgen als bijlagen de samenstelling van de Caribische Commissie, van
haar sub-comit6's, de staf van haar algemene secretariaat in Trinidad
alliess per April 1951, hoewel zelfs voor dat recent moment niet geheel
up to date), de tekst van de overeenkomst waarop de Caribische Com-
missie is gebaseerd en een bibliografie.
Inderdaad een bron van veel informatie voor een nieuweling in deze
streken. Het komt mij echter voor dat er een niet onbelangrijk aantal
bezwaren vastzit aan dit soort voorlichting. Want ondanks de veelheid
van het verwerkte material is de belichting eenzijdig: ten eerste omdat
nergens blijkt of de schrijver het gebied uit eigen waarneming kent -
zijn betoog lijkt een compilatie zonder dat eigen visie in iets anders
dan de keuze van de gebruikte bronnen tot uiting komt; ten tweede
omdat die keuze alleen uit Engelse en Amerikaanse publicaties is ge-
maakt. In de literatuurlijst komt 66n Spaanse titel voor (Historia de
Puerto Rico), geen enkele Franse en uiteraard! geen Nederlandse.
De gegevens over de Nederlandse en Franse gebieden zijn geput uit
twee geschriftjes van het Royal Institute of International Affairs
- waarvan The Netherlands Overseas Territories (1941) grotendeels aan
Indonesia is gewijd alsmede een brochure van dr VLEKKE uit 1945,
The Netherlands and the United States, en enkele artikelen in het maan-


- 77 -

















BESPREKINGEN


delijkse Bulletin van de Caribische Commissie. Voorts is, wat Suriname
en de Ned. Antillen aangaat, veel gebaseerd op BLANSHARD (1947), die
over deze gebieden zeker geen feilloze inlichtingen geeft. Het boek en de
bibliografie van Hiss ontbreken in POOLE'S literatuurlijst, evenals
NYSTROM'S boekje over Suriname, hoewel deze toch ook in Amerika zijn
verschenen.
Een ander nadeel van de ..taal-eenzijdigheid" lijkt mij het gebrek
aan inzicht in de culturele versnippering van het Caribische gebied, die
veroorzaakt is door de band met zozeer verschillende ,,moederlanden".
,,Local jealousies" (p. 24) is wel een zeer simplistische verklaring voor
het bestaan van die banden, en verwisselt bovendien oorzaak en gevolg.
Dat een Amerikaanse auteur een Amerikaans standpunt inneemt,
in de zin van een sterke veroordeling van alle kolonialisme, behoeft niet
te verwonderen. Dat hij zijn boek in Amerikaanse stijl heeft opgezet, is
al evenzeer begrijpelijk; doch voor Europese lezers lijkt het system van
een krantenartikel headline, uitvoeriger herhaling, nogmaals her-
haling met enigszins andere woorden en samenvatting in een boek
niet aanbevelenswaardig. Op deze manier krijgt men vier maal hetzelfde
te lezen, terwiji de auteur niet voldoende verve aan zijn formulering
weet te geven om dit als ,,frappez, frappez toujours" aanvaardbaar te
make. Ook de herhaling van de volledige bibliografische gegevens van
de in noten geciteerde werken is een perfectionism dat snel tot ver-
veling leidt. Anderzijds zijn enkele vreemde namen verre van perfect
gespeld en wijzen andere fouten (niet alleen sommige absurde bewerin-
gen, doch b.v. Santo Domingo voor Haiti, p. 244) op slordigheid.
Of hieraan, dan wel aan onbekendheid met het gebied moet worden
toegeschreven, dat in het gedeelte over de Nederlandse Antillen en
Suriname zeer veel onjuistheden voorkomen, kan in het midden worden
gelaten. Het doet slechts de vraag rijzen of de andere ,,Commission
territories" er better af zijn gekomen.
Toch meen ik, ondanks al deze bezwaren, dat men de auteur dank-
baar kan zijn voor de bijdrage die hij heeft geleverd, waardoor aan het
werk van de Caribische Commissie en haar ,,background" meer bekend-
heid wordt gegeven.
J.F.K.


De Nederlandse Antillen. Een fotoreportage van
land en volk, door WILLEM VAN DE POLL. N.V.
Uitgeverij W. van Hoeve, 's-Gravenhage, 1950,
64 blz., 129 blz. illustrates. (geb. / 9,90)

Niet minder dan VAN DE POLL'S vorige reportage over Suriname
verdient deze nieuwe uitgave lof en waardering, als een aanschouwelijke
voorstelling van natuur, even en bedrijf op de Beneden- en Boven-
windse Eilanden in de Caraibische Zee. Ruim twee honderd foto's,
waaronder zeer geslaagde van typen der gevarieerde volksgemeenschap;
artistiek uitgevoerde kaarten voor- en achterin het boek, met een beeld
van zee en Iuchtverbindingen.
Natuurlijk dat bewijst reeds de titel moet VAN DE POLL'S werk
in de eerste plaats beschouwd worden als een /oto-reportage; toch

















BESPREKINGEN


moeten wij den ,,reporter" ook als schrijver beoordelen, want hij laat
aan de afbeeldingen niet minder dan 58 blz. test vooraf gaan. Was dit
nodig? en, zo ja, had dan deze schriftelijke berichtgeving niet nauw-
keuriger behoren te zijn?
Ondanks de datering van het werk is uit het boek niet na te gaan
wanneer de samensteller de eilanden bezocht, resp. zijn inlichtingen
verkregen heeft. Dat b.v. op Bonaire na middernacht geen electrisch
licht meer brandt (p. 35) en dat op Sint Maarten geen belastingen ge-
heven worden (p. 47) is thans niet meer just.
Dat de olievelden aan het meer van Maracaibo niet onuitputtelijk
zijn (p. 14) is het grote gevaar dat het voortduren der welvaart van
Curagao en Aruba bedreigt. De Curaqaosche Petroleum Mij te 's-Gra-
venhage werd in 1916 opgericht; de C.P.I.M. en de C.S.M., rcsp. van
1925 en 1917, zijn te Willemstad gevestigde naaml. vennootschappen
(p. 14). JOHN GODDEN (p. 21) ontdekte in 1871 de aanwezigheid van
phosphaat op Klein Curagao, in 1874 op Santa Barbara; de Mijnmaat-
schappij Curaqao is een Nederlandse N.V., gevestigd te Amsterdam.
De Haematoxylon brasilletto (niet Haematoscylon) levert het verfhout,
dat thans niet meer van belang is, maar gedurende een paar ceuwen
thuisladingen aan de schepen naar Europa bezorgde (p. 37). De oranje-
zwart gevederde vogels heten troepialen (p. 29). Dat d& broedplaatsen
der flamingo's op Bonaire door de baldadigheid van militairen tijdens
den oorlog enkele jaren achtereen verlaten zijn geweest, wordt niet
verteld (p. 40).
Dat het boek mede doet aan het laten voortduren van een aantal
bekende misverstanden op natuurwetenschappelijk gebied is alleen
maar jammer. Er wordt gesproken van een noordoost-passaat (p. 7)
terwijl de wind overheersend uit het Oosten waait; de dichtere planten-
groei op Noord-Bonaire (p. 36) is niet het gevolg van grotere regenval.
Arme onderzoekers, aan wie een paddestoel-hypothese als de voor Cura-
cao (p. 16) vermelde in de schoenen wordt geschoven! en dat Bottom
op den bodem van den ouden krater van Saba zou liggen, alsmede dat
het ravijn naar Fortbaai door uitvloeiende lava gevormd zou zijn (p.
53), voor deze veronderstellingen bestaat nog steeds geen enkele aanlei-
ding. Waarschijnlijk is Bottom de verengelsing van Botte, het kleine
plateau waarop de eerste kolonisten zich vestigden. Erger is, dat het
vliegveld Soebi Blanco, dat op Bonaire al lang niet meer als vliegveld in
gebruik is, geheel verkeerd op de kaart is aangegeven; het tegenwoordige
vliegveld (p. 37) is dat ten Zuiden van Kralendijk. Ook de Christoffel-
berg en St. Johns behoren tot de punten welke te onnauwkeurig op de
kaart staan ingetekend, Het Lac (p. 39) ligt natuurlijk niet aan de
Westkust ,maar aan de Oostkust van Bonaire; op de foto ligt de Tafel-
berg niet achter de Fuik-Baai maar achter het Spaanse Water, en de
tochten naar de Noordkust van Curacao (p. 24) en naar Spelonk op
Bonaire (p. 38) zijn onju'ist beschreven. Dat op St. Eustatius en Saba
geen vliegvelden konden worden aangelegd (p. 42) is niet wegens de
vulkanische maar door de bergachtige bodemgesteldheid het eerste
eiland heeft er trouwens wMl een bezeten. En zou de bodem werkelijk
op vrijwel alle eilanden te hard zijn om graven te delven ? (p. 13 en 55).
Papiamento (p. 7) is niet van de Indianen afkomstig; -zij spraken
in 1634 Spaans. Quill (p. 60) is ongetwijfeld de verengelsing van ons
















BESPREKINGEN


Kuil, zoals Sommelsdijk, 66k op St. Eustatius, via Dommelendijk
of Tommelendijk, geworden is tot het tegenwoordige Tumbledowndick.
Behoren de bewoners van Curacao (p. 11) tot die van het Latijns-
Amerikaanse continent? De blanke kolonisten op Aruba (p. 30, 31)
zullen wel bij uitzondering direct uit Nederland gekomen zijn (p. 30, 31);
op St. Eustatius en Saba (p. 56) overheerste niet het Hollandse, maar
het Zeeuwse element. De bevolking van Philipsburg (p. 44) zal wel
iets groter zijn dan 1000, die van de drie Bovenwinden in total (p. 42)
wel iets minder dan 5000. Dat de Sabanen tot 100 kg op het hoofd
kunnen dragen (p. 54) valt moeilijk te geloven.
De geschiedenis is er hier en daar niet bijzonder goed afgekomen.
Inderdaad moeten de Spanjaarden al heel vroeg de Benedenwindse
Eilanden hebben leren kennen, want met enigen goeden wil kan met
althans twee er van wel aanwijzen op de kaart van JUAN DE LA COSA
van 1500; helemaal zeker is zelfs dit niet. Dat het San Martin van
COLUMBUS (p. 7 en 41) niet het tegenwoordige St. Martin geweest is,
staat wel vast; St. Eustatius en Saba worden in het verhaal der tweede
reis (van doctor CHANCA) niet genoemd. VAN WALBEECK (p. 7) vertrok
in 1634 niet als admiral, maar als directeur van het te veroveren
Curacao; STUYVESANT (p. 7) was niet de eerste gouverneur, maar de
vierde directeur. De vestiging op St. Martin (p. 8) was van 1630, niet
omstreeks 1630; die van St. Eustatius van 1636, niet 1632. Het opschrift
op de gedenknaald te Kralendijk (p. 36) zou den indruk kunnen vesti-
gen dat VAN WALBEECK geland zou zijn op Bonaire, waar hij echter,
voor zover bekend, nooit is geweest. Wat doen de namen van PIETER
SCHOUTEN (niet Scouten), PIET HEYN en DE RUYTER (p. 42) wonder die
der roemruchte aanvoerders bij plunderingen op de Bovenwinden,
en wat doet hierbij JAN DE WINDT? JOHN SIMPSON (Johan Sympson?)
was geen Britse zeeheld (p. 43) maar de commander van Sint Maarten,
die in 1667 Saba aan de Engelsen ontweldigde. Boekaniers (p. 62)
waren er niet meer in de tweede helft der achttiende eeuw; St. Eustatius
zal wel nooit 25000 inwoners gehad hebben. De vlag welke captain
ROBINSON in 1776 vertoonde was niet die met de stars and stripes,
maar die van het Continental Congress, met all6An strepen; RODNEY
kwam pas ruim vier jaar later! Het opschrift op ROOSEVELT'S gedenk-
plaat is misleidend, doch beantwoordt aan een populaire opvatting in
de V.S.
VAN DE POLL'S tekst is niet polemisch, maar men vraagt zich toch
wel even af (p. 33) hoe hij staat tegenover het feit, dat er een zelfstandi-
ge Amerikaanse gemeenschap aanwezig is op Aruba, waar de vlag der
V.S. zusterlijk naast de Nederlandse waait. Kan de Lago op eigen gezag
aan haar employes aanspraken doen verliezen in verband met bedrijfs-
ongevallen ?
Waarom deze ,,muggenzifterij" bij het bespreken van een boekwerk
dat als visuele voorlichting aan zo hoge eisen voldoet? Omdat met
een klein beetje m66r zorg de tekst van deze prachtige uitgave, waar-
naar door velen reeds zo lang is verlangd en die, naar wij open, velen
wonder ogen zal komen, nog zoveel better had kunnen zijn.
















BESPREKINGEN


Suriname en de Nederlandse A ntillen. Een kort over-
zicht van de twee rijksdelen in Amerika, door HENDRIK
DE WIT. N. V. Uitgeverij W. van Hoeve, "s-Graven-
hage, 1951, 88 blz., geill. (f 3,50)

Het schrijven van populaire overzichten betreffende betrekkelijk
kleine gebieden is eigenlijk een vervelend werk. Voor de auteur en de
lezers die het gebied in kwestie kennen is het niets dan een hergroepering
van bekende feiten, waarbij eerstgenoemde bovendien bet risico loopt
dat just deze categories lezers hem op de fingers tikt voor mogelijke
onjuistheden of wegens ander inzicht in de prioriteitvan bepaalde onder-
werpen.
Is de schrijver journalist, dan kan zijn ervaring in snel werken mis-
schien voor hem zelf de onaangenaamheid van het overbekende compen-
seren, maar dan dreigt tevens het gevaar dat hij zijn lezers een ietwat
haastig, niet geheel verzorgd resultaat voorzet.
De heer DE WIT als samensteller van Suriname en de Nederlandse
Antillen ontkomt aan geen van deze bezwaren .
En toch moeten wij hem zeer erkentelijk zijn dat hij dit,,ondankbare"
werk heeft gepubliceerd.
Hier is immers een kort overzicht van de twee rijksdelen in Amerika
- zoals de ondertitel luidt dat West-Indie nu eens niet van Neder-
land uit beschrijft, maar bet in het kader van het Caribische gebied
plaatst. Hetgeen niet alleen geografisch, maar vooral psychologisch
just is.
Hier is iemand die Suriname en vooral de Antillen van binnen kent.
die bovendien blijkbaar zijn aanvullende bronnen weet te vinden en die
de moeite neemt aan de helaas inzake de West nog altijd zeer onwe-
tende gemiddelde Nederlander alles te vertellen wat deze over die
vreemde streken vandaag kan interesseren.
De journalistieke haast heeft nl. wel bet voordeel gehad dat het boekje
up to date is en dat men er, zowel in de afdelingen over Suriname en
over de AntilIen als in die over het regional en het rijksverband, gege-
vens tot en met 1951 in kan vinden.
Aan deze vier afdelingen gaat nog een algemeen hoofdstuk vooraf
over de namen, de digging en de ges~hiedenis, en met vreugde kan worden
geconstateerd dat de beer DE WIT de geschiedenis niet laat aanvangen
met het tijdstip dat de Europeanen zich voor het eerst in die streken
vertoonden. Gelukkig begint men ook in populaire werkjes af te rekenen
met de Europa-centrische geschiedschrijving. Een enkele slip in dit op-
zicht moge de auteur worden vergeven: hij schrijft dat de koloniale
geschiedenis die is van de ontdekking van het Westen uit (p. 11);
geografisch moet dit natuurlijk zijn: van bet Oosten uit (Europa-Ameri-
ka), maar malgr6 lui schijnt zijn gedachtengang: wij zijn bet Westen.
Evenzo in de beschijving van het social even in Suriname (p. 41):
,,De Surinamers (er staat niet: de Creolen) houden van gezelschapsleven.
Zij zijn daarbij godsdienstig". En dan volgt een en ander over bet kerke-
lijke leven van ..... protestanten en katholieken en het verenigings-
leven, terwijl hij toch even te voren heeft vermeld, dat er in Suriname
ook 50.000 Islamieten en 47.000 Hindoes zijn!
Maar, zoals gezegd, in het algemeen staat het beeld dat de beer Du
West-Indische Gids XXXIII
















BESPREKINGEN


WIT van de verhoudingen tekent met beide voeten in het Caribische
gebied en wordt het van daar uit den volke hier getoond. In dit opzicht
steekt het gunstig af bij het ook in dit tijdschrift (W. I. Gids 32, 1951,
p. 176) besproken populaire boekje Suriname en de Nederlandse
Antillen (handleiding bij de schooltentoonstelling; uitgave van het
Kon. Instituut voor de Tropen, sectie Onderwijszaken).
Wij zouden DE WIT'S publicatie liever dan het genoemde aanbevelen,
ook voor schoolgebruik. Mits de docenten ni en de auteur bij een
tweede druk enkele niet onvermakelijke onjuistheden verbeteren.
Zo de ,,wespenproef" van de Indianen (p. 21), een bekende puberteits-
rite, die door DE WIT gelijk wordt gesteld met de ,,couvade" het
zeer verspreid over de wereld gevonden gebruik waarbij voor en/of na
de geboorte van een kind ook de vader zich in acht neemt en soms
zich meer dan de moeder als kraamvrouw gedraagt, hetgeen verklaard
wordt als sympathische magie ').
Zo de geologisch ,,bewogen" geschiedenis van de Benedenwindse
eilanden (p. .44) die volgens dr WESTERMANN de schrijver tot geologische
bokkesprongen heeft verleid.
Zo de verklaring van de naam der Amazone-rivier met ,,de legendari-
sche verhalen van ten strijde trekkende vrouwen" (p. 13), terwijl die
met de Arowakse term Amazuane (= groot water) bepaald meer voor
de hand ligt (mededeling ir H. SCHOLs).
Zo de bewering (p. 46 en 55) dat St. Eustatius het dunst bevolkte
eiland van de zes Nederlandse Antillen is, waar waarschijnlijk bedoeld
wordt: het kleinste aantal inwoners heeft. Dit laatste soort ,onjuist-
heid" ligt dichtbij de vele stijifouten die eveneens dringend om herzie-
ning vragen. CHARIVARIUS' geliefde disteltje. ,,Tot een van de oudste
producten heeft ook de tabak behoord" (p. 28) ontbreekt al evenmin als
,,tot voor enkele jaren terug" (p. 9).
Maar ook het op de vingers tikken is een vervelend werk zie boven
- en de lezer van deze recensie mag beslist niet de indruk krijgen dat
de haastigheden van het besproken boekje niet voldoende worden ge-
compenseerd door de geslaagde poging van de heer DE WIT om het
uitgangspunt van zijn overzicht van de rijksdelen werkelijk in Amerika
te stellen. Aan de lezer van het boekje worde zijn eigen (Nederlandse)
critiek gelaten. J. F. K.

Paters Jesuieten op Curacao, door Pater BRADA
O.P. Willemstad, 1950, 39 blz.

Behalve over de Jezuieten op Curagao spreekt dit boekje ook over
PETRUS CLAVER S.J.. den missionaries der negerslaven van de eerste
helft der zeventiende eeuw, die in Nueva Granada werkte. Waarom in
het Gedenhboek Nederland-Curafao 1634-1934 van hem melding gemaakt
had behoren te worden, zoals de schrijver meent, is niet duidelijk.
Van de missie der Jezuieten op onze Benedenwindse Eilanden (1699-
1742) vertelt Pater BRADA meer dan in het artikel van Mgr. VERRIET in

') Zie Encyclopaedia of social sciences, 1937, z, p. 566 s.v. birth cus-
toms, en o.a. W. R. DAWsON, The custom of couvade, Manchester Univer-
sity Press, 1929.

















BESPREKINGEN


het hoger genoemde Gedenkboek te vinden is. Is in dit laatste slechts
sprake van Pater SCHNABEL, thans leren wij de namen en de verdien-
sten kennen van zeven andere leden der orde die op Curavao en Bonaire
gewerkt hebben, alsmede die van den Augustijn CAYSEDO en van enige
Capucijners, Dominicanen en Franciscanen, uit hetzelfde tijdperk der
geschiedenis van onze eilanden. Ook wordt ons nu het een en ander
opgehelderd betreffende de uitoefening der R.K. kerkelijke rechtsmacht
over het niet meer tot het Spaanse rijk behorende gebied der Antillen,
met name het Nederlandse, alsmede aangaande het instellen van een
R.K. college van kerkmeesters op Curaaao.
Dat de mildere holding der tweede West-Indische Compagnie tegen-
over de R.K. geestelijkheid in verband stond met de handelsbelangen,
ligt voor de hand; de kapel aan den waterkant van de Paters Capucijnen
noemt Pater BRADA als nog in 1708 bestaan hebbend. Overgaan van
Joden, Calvinisten en Lutheranen op Curacao tot de R.K. kerk in het
eerste deel der achttiende eeuw zal wel een incidenteel en niet een symp-
tomatisch verschijnsel geweest zijn, zoals overall elders, in dit, in vroege-
re en in later tijdperken. Merkwaardig is wat Pater BRADA mededeelt
aangaande de families VAN DER MEULEN en MOYAART van Curagao;
heette de R.K. molenaar CALES of GALES ?
Waarom zou in het laatst der zeventiende eeuw een R.K. families in
de stad Groningen aan vervolging blootgestaan hebben (bl. 22) ? Op de
volgende bladzijde wordt iets verteld dat misschien een enigszins ande-
ren kijk op de zaak geeft. Het optreden tegen de openlijke of clandes-
tiene R.K. kerkdiensten in sommige delen der Republiek, tot het einde
der achttiende eeuw, meer special tegen de leden der Jezuietenorde,
alsmede de met dit optreden gepaard gaande corruptie, is voldoende
bekend. De naamsveranderingen en het zg. uittreden uit de Orde, waar-
van de schrijver spreekt, toont welke middelen er aan den anderen kant
te baat genomen werden; overigens was het niet alleen in de Nederlanden
dat de Jezuieten ongewenst geacht werden.
Het tijdperk dat Pater BRADA in zijn boekje behandelt, eind zeven-
tiende tot ongeveer medio achttiende eeuw, was een oorlogsperiode;
de schrijver vertelt daar een en ander van en geeft ook nog enkele alge-
mene feiten, ten dele wel en ten dele niet algemeen bekend. Welke
gouverneur was bet die bij zijn aankomst geescorteerd werd door een
erewacht van Indianen te paard? En waar waren die bijeenwonende
Indianen gevestigd die omstreeks 1700 naar een kerk verlangden?
Verder die moord op een Spanjaard gepleegd door de Joden en Portu-
gezen ?
Ten slotte wordt er ook heel wat over de slavernij en den slavenhandel
verteld. Dat BART. DE LAS CASAs opkwam tegen de slavernij is just,
d.w.z. tegen de slavernij der Indianen. Dat de Nederlanders geen gezag
hadden in Afrika echter en de slaven aldaar door hen gestolen waren,
was een onjuiste opvatting van den toenmaligen aartsbisschop van
Mexico.
Over de uitlevering van gedeserteerde slaven volgens overeenkomst
tussen de verschillende Westindische kolonien zou wel wat meer te ver-
tellen vallen. En wat had de expeditie van CASSARD te maken met den
slavenhandel, of met het asiento? De oprichting der Compagnie van
Guip6scoa was inderdaad een mislukte poging om den handel, niet alleen




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs