• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Frontispiece
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS ZOOMABLE PAGE IMAGE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00031
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1946
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00031
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Front Cover 1
        Front Cover 2
    Title Page
        Page v
        Page vi
    Table of Contents
        Page vii
        Page viii
        Page ix
    Frontispiece
        Page x
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 354a
        Page 354b
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
    Back Cover
        Page 385
        Page 386
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Boeke, Prof. Dr. J., De Gaay Fortman, Mr. B. Menkman, W.R. ., Wagenaar Hummelinck, Dr. P.


nl



Voorkaft





































































































N.V VAN OD GARDEN & COX'S DRUKKERI.U ZALTBOMMEL













De

West-Indische Gids


WONDER REDACTIE VAN


Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY FORTMAN,
W. R. MENKMAN EN Dr. P. WAGENAAR HUMMELINCK


ZEVEN EN TWINTIGSTE JAARGANG 1946


ACHT EN TWINTIGSTE DEEL

















'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1946

if'KONiN:ST:TUUT
Y OOR TAAL.,
L; AND. & VOLKIEHKUNDE
I ,v. Gai2,rstraat 14
's Gr ivenhage










































Copyright 1946 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS























INHOUD VAN DEN ZEVEN EN TWINTIGSTEN JAARGANG

BRONS, Dr. J. C., Gouverneur van Suriname, portret . 1
COMVALIUS, THEOD. A. C., Oud-Surinaamsche rhythmische
dansen in dienst van de lichamelijke opvoeding . .. 97
Errata ....................... 350
GAAY FORTMAN, B. DE, C. K. Kesler f . . . ... 92
- A. Muhlenfeld t ................ 93"
- Geschiedkundige sprokkelingen VII. Namen van vrij-
gelaten slaven in Curaao . . . . . . .. 159
- De nieuwjaarsdag van 1807 . . . . .. 254
-- Politieke beschouwingen over Curagao ...... 257
- Curaqao en Suriname in de Staten-Generaal . .. 280
Leestafel . . . . . . . . .. 94
-- Boekbespreking:
Geschiedkundige opstellen opgedragen aan den heer W. M. Hoyer
bij gelegenheid van zijn tachligslen verjaardag (23); Mr. dr. A.
A. van Rhijn, Nieuw Nederland, Bijdragen van buiten bezet
gebied in verband met den wederopbouw van ons land (24);
Neerlandia, Bevrijdingsnummer (26); Groningsche volksalma-
nak. A. C. de Groot, ,,Wigbold Rasvelt, een Groninger predi-
kant in de West" (63); Bonaire een rustig eilandje in de Caraf-
bische zee (121); W. M. Brada, Kerkgeschiedenis Aruba (349);
Mr. dr. J. M. H. Dassen, De staalsrechterlijke verhouding ius-
schen Nederland en de overzeesche gebiedsdeelen (349)
GETROUW, C. F. G., Coronie . . . . . .... .65
-- Suriname en de oorlog . . . . ... 129
GOEJE, C. H. DE, Boekbespreking:
D. C. Geijskes, Met de Ojana's op slap (121)
GORTER, Prof. dr. E., Prof. dr. P. G. Flu t . . .. 311
HARTOG, Dr. JOH., De pers van Curagao in wereldoorlog II 18
- Oud-rechtsgebruik op Curagao herleefd . . .. 137
- Antilla in brand! ............. 193, 376
-- Het rapport der commissie-De la Try Ellis .... .284
HOOGENDIJK, D. A., De expedities van kolonel-ingenieur
W. Starrenburg ter kuste van Guinea, 1816-1817 . 161















VIII INHOUD VAN DEN ZEVEN EN TWINTIGSTE JAARGANG

HOYER, W. M., De vice-directeur van Curacao in 1659 . 139
JUNKER, L., De citruscultuur in Suriname . . .. 39, 69
KESLER t, C. K., Eenige bijzonderheden omtrent mevrouw
Audra en haar zoon . . . . . .... 33
MENKMAN, W. R., Ondernemersraad voor Suriname . .101
- Aanteekeningen op Hamelbergs werken (tweede aan-
vulling) . . . . . . . . . . 157
- Uit de geschiedenis der opening van het Surinaam-
sche binnenland . . . . ... 182, 289, 321
- Boekbespreking:
N. van Meeteren, Noodlotsdagen (89); Het beheer in Nederland
van de geldmiddelen der Overzeesche gebiedsdeelen in de jaren
1940-'47 (90); L. Lichtveld, Suriname aan de tweesprong (118)
NIET, Mr. M. DE, Gouvernementsblad van Suriname . 344
OUDSCHANS DENTZ, F., J. S. C. Kasteleijn . . . .. 104
- Armen- en kerkezorg in Suriname na de inbezitne-
ming der kolonie door Abraham Crynssen ...... 315
- Bibliographie ...... 27, 124, 256, 317, 351, 382
PANHUYS, Jhr. L. C. VAN, Suriname een paradijs .... .147
SAMSON, PH. A., Bijgeloof in de rechtszaal . . ... 141
- Afgoderij als strafbaar feit . . . . .... 378
SCHIPPER, ARY, Boekbespreking:
Will. G. Gilbert, Muziek uit Oost en West (62)
SPOON, Ir. W., Enkele opmerkingen over de afzet van het
West-Indische zeezout (met 3 platen) . . . ... 353
VESTDIJK, A., Boekbespreking:
De Stoep (122)
WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P., In memorial Prof. L.
Rutten en twee zijner leerlingen. . . . . .112
-- Literatuur betreffende het natuurwetenschappelijk
onderzoek in Suriname gedurende de oorlogsjaren . 300
- Literatuur betreffende het natuurwetenschappelijk
onderzoek in Curagao gedurende de oorlogsjaren . . 363
Boekbespreking:
A. F. H. Swaen, De Flamingo's van Bonaire (61); R. Hamilton
(en W. M. Sesseler), Bijdrage tot de bodemkundige tennis van
(Ned.) West-IndiA (120)
WALLE, J. V. D., De international ontwikkeling in West-
Indie gedurende den oorlog . . . . . .. 1







Nederlands West-Indische Gids




nl

























DI WE ST-INDISCHE GrIDS XXVII


k;.rr


S1:


DR. J. C. BRONS
Gouverneur van Surinamne sedert 1945


Biz. 1
























DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING IN WEST INDIE
GEDURENDE DEN OORLOG

DOOR

J. V. D. WALL

De heer Norman W. Manley, een der bekendste en meest voor-
aanstaande figure uit West-Indie, leider van de National Peoples
Party op Jamaica, heeft naar de New York Times van 11 No-
vember meldde, besprekingen gehouden in de Vereenigde Staten
van Noord Amerika over het denkbeeld om tot een ,,West Indi-
sche federatie" te komen. Dit denkbeeld begint thans in West
Indie, zij het zeker nog maar in bescheiden mate, terrein te win-
nen, zooals ook bleck uit de West Indische arbeidsconferentie, die
onlangs te Barbados werd gehouden, en waarop de verschillende
West Indische vertegenwoordigers zich uitspraken voor een West
Indische federatie, hetgeen geleidelijke bevrijding van de Euro-
peesche mogendheden ten doel heeft.
In verband hiermede dient de vraag overwogen te worden, of
onze West Indische gebiedsdeelen, Curacao en Suriname, nog in
even sterke mate ,,Den Haag" als een centrum bschouwen, gelijk
v66r den oorlog het geval was.
Om deze vraag te beantwoorden is het noodzakelijk om de in-
ternationale belangstelling, die zich gedurende den oorlog voor de
,,Caraibische area" ) manifesteerde, iets uitvoeriger te bespreken.

') Mede wonder invloed van Amerikaansche zijde is de term West-
Indie ook in Nederlandsche kringen meer en meer vervangen door
de term ,,Caribbean area". Volgens bet Amerikaansche spraakgebruik
recent men de drie Guiana's niet tot ,,West Indie". Van de Nederland-
sche zijde, o.a. door het te New York gevestigde Netherlands Infor-
mation Bureau, is de Amerikaansche terminologie overgenomen, zoodat
in publicaties van deze zijde Curacao Nederlandsch West-India wordt
genoemd, terwijl men Suriname tot Zuid-Amerika recent.
De officieele publicatie van het Amerikaansche ministerie van
buitenlandsche zaken,,The Caribbean islands and the war" uitgegeven
in het jaar 1943 omschrijft de term ,,Caribbean Area" als volgt: ,,For
the purpose of this study, the term ,,Caribbean area" has been taken


West-Indische Gids XXVII
West-Indisehe Gids XXVII 1















2 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

,,The Round Table" van Juni 1944 bevatte een zeer belangrijk
artikel over de ,,New Era in the West Indies", waarin de schrijver
het volgende constateerde: ,,The coming of the Americans brought
home to West Indian minds a truth of which they had been dimly
aware that Britain was no longer the dominant Power in the
Caribbean".
lets verder wordt in hetzelfde artikel geschreven: ,,There are
those, and they are a majority, who still look for guidance to
London; there are others whose hopes are centred in Washington;
a few, including men of the highest influence with their fellows,
proclaim that West Indians should set their own hands to the
shaping of the future".
Uiteraard is de situatie in de Nederlandsche West Indische ge-
biedsdeelen niet precies gelijk aan die in de Britsche. In de eerste
plaats had niemand verwacht, dat Nederland de Duitsche invasie
met success had kunnen afslaan, evenmin werd Nederland door de
bewoners van Nederlandsch West Indie beschouwd als een domi--
neerende mogendheid in de Caraibische area, terwiji tenslotte het
Nederlandsche prestige in Nederlandsch West Indie, mede ten
gevolge van een merkwaardige propaganda v66r den oorlog in de
Pacific, een zeer ernstigen slag kreeg, toen na een fellen maar kor-
ten strijd bleek, dat Nederland, zelfs niet in samenwerking met
Engeland en Amerika, in staat was het koloniale imperium in de
Pacific te verdedigen tegen de aanvallen van een Oostersch volk.
De komst van Fransche, later Engelsche en nog later Ameri-
kaansche, soldaten in Curacao werd door de bevolking eenvoudig
geaccepteerd als onontkoombaar, hetgeen bij de komst van Ame-
rikaansche troepen in Suriname eveneens het geval was. Een sche-
merachtig besef van een verlegging der machtsverhoudingen, niet
in het Caraibisch gebied alleen, maar in geheel de wereld, heeft
zonder eenigen twijfel bezit genomen van de intelligentia van
Nederlandsch West Indie, die bijvoorbeeld zeker niet gelooft, dat
Nederland op international bijeenkomsten, zooals te San Fran-
cisco, invloed kan uitoefenen. In het algemeen meent men, dat

to include the United States territories in the Caribbean; the European
possessions (British, Netherlands, and French) which are considered
politically and geographically a part of the West Indies; and the
independent island republics (Cuba, the Dominican Republic and Hai-
ti). The three Guianas on the South American mainland and British
Honduras are commonly regarded as part of the Caribbean area. The
Bahamas are included although they do not lie within the Caribbean
Sea."















IN WEST INDI GEDURENDE DEN OORLOG


Amerika en Rusland, te zamen met Engeland als leidinggevende
mogendheden wel zullen beslissen, wat kleinere landen moeten
doen en laten.
Moeilijk zou men kunnen beweren, dat de propaganda, die voor-
al in het begin van den oorlog werd gevoerd, geschikt was om in-
druk te maken op het denken van de Nederlandsche West Indiirs.
Voortdurend bleek het ,,kleine" Nederland overrompeld door het
,,groote" Duitschland. Plaatjes van Volendamsche meisjes in
dwergformaat, staande in de schaduw van in Amerikaansch leger-
uniform gekleede reuzen, hadden nu niet bepaald de eigenschap
om de potentieele krachten van Nederland in de oogen der Neder-
landsche West Indiers te vergrooten.
Daarnaast hadden de vele, te vele berichten over de houding
van de N.S.B.-ers in het moederland, welke berichten plaatselijk
niet konden worden onderdrukt, daar zij dikwijls pagina's besloe-
gen in het veel gelezen Amerikaansch-Ncderlandsche weekblad
de ,,Knickerbocker", eveneens een zeer ongunstigen invloed.
De meaning ontstond, dat eigenlijk het geheele Nederlandsche
volk uit landverraders bestond, welke meaning eerst later, toen
lets meer bekend werd over het optreden van de ondergrondsche
beweging, zich wijzigde, hoewel de langzame opmarsch van de ge-
allieerden in het noordelijke en westelijke deel van Nederland, na
de moeilijkheden, die men te Arnhem ondervond, in Suriname on-
middellijk voedsel gaf aan het geloof, dat het Nederlandsche volk,
de Engelschen, Canadeezen en Amerikanen minder gaarne zag
komen, dan bijvoorbeeld het Belgische deed, welke opvatting ge-
heel en al is terug te voeren tot de destructive en ondermijnende
berichtgeving omtrent het optreden van de N.S.B.-ers tijdens
het begin en ook gedurende den oorlog.
En toch bleef zoowel in Curacao als in Suriname het geloof in
het Rijk als eenheid, met Den Haag als Centrum, vrijwel onge-
schokt bewaard. Evenals de Britsche West Indiers bleef men ook
in Curacao en Suriname in meerderheid leading verwachten van
Den Haag, hetwelk gedurende vijf jaar met London verwisseld
werd. De oorzaak van dit verschijnsel vindt een verklaring in het
diep geworteld besef, dat de W.-I. gebiedsdeelen het niet zonder
steun en leading van een ander centrum uit kunnen stellen.
Het had kunnen gebeuren, dat het accent van Den Haag naar
Washington zou zijn verlegd. Niet alleen, dat Washington zich
meer en meer going ontpoppen tot een hoofdstad voor geheel de
Westelijke wereld, doch daarnevens trachtte Washington een
centrum te worden voor de Caraibische wereld. Immers de oprich -

















4 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

ting van een Anglo American Caribbean Commission in het jaar
1942 1) had tot gevolg, dat in Washington vele Caraibische vraag-
stukken besproken werden. Daarnaast was Amerika, toen de
duikbootoorlog in de Caraibische zee hoogtij vierde, eveneens in
de jaren 1942 en 1943, schier het eenige land, dat nog eenigszins
de aan longer prijsgegeven Caraibische gebieden kon bevoor-
raden 2), terwijl bovendien hetzelfde Amerika in vele Caraibische
landen op voor die landen ongekende schaal dollars in omloop


1) De Anglo American Caribbean Commission werd opgericht op
negen Maart 1942, nadat tusschen de Regeeringen van de beide landen
uitvoerige nota's warren gewisseld. De tekst van een gezamenlijk com-
muniqu6, dat ter gelegenheid van de oprichting dezer commissie werd
uitgegeven, gelijktijdig te Londen en Washington, luidde als volgt:
,,For the purpose of encouraging and strengthening social and econo-
mic cooperation between the United States of America and its pos-
sessions and bases in the area known geographically and politically
as the Caribbean, and the United Kingdom and the British Colonies
in the same area, and to avoid unnecessary duplication of research in
these fields, a commission, to be known as the Anglo American Carib-
bean Commission, has been jointly created by the two Governments.
The Commission will consist of six members, three from each country
to be appointed respectively by the President of the United States
and His Majesty's Government in the United Kingdom who will
designate one member from each country as co-chairman.
Members of the Commission will concern themselves primarily with
matters pertaining labor, agriculture, housing, health, education,
social welfare, finance, economics, and related subjects in the territo-
ries under the British and United flags within this territory, and on
these matters will advise their respective Governments.
The Anglo American Caribbean Commission in its studies and in the
formulation of its recommendations will necessarily bear in mind the
desirability of close cooperation in social and economic matters
between all regions adjacent to the Caribbean.
The following appointments of co-chairman have beend made:
For Great Britain, Sir Franck Stockdale.
For the United States, Charles W. Taussig.
2) Noch Suriname noch Curaqao hebben, tengevolge van uiteen-
loopende redenen, gedurende den heftigen duikbootkrijg, dien de
Duitschers in 1942-1943 in de Caraibische zee ontketenden, honger
geleden. Curacao leed geen honger, daar men ondanks alle duibkoot-
gevaar de scheepsverbindingen most onderhouden, teneinde de beide
olieraffinaderijen gaande te houden. Suriname leed geen honger, omdat
dit gebiedsdeel, evenals Curagao, een onmisbaar oorlogsproduct, bau-
xiet, leverde en tevens in bulangrijke mate in eigen voedselbehoeften
voorzag. De toestand echter op vele Antillen was, blijkens de diverse
rapporten, o.a. van Amerikaansche consulaire ambtenaren, zeer
precair.















IN WEST INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


bracht tengevolge van het stationeeren der Amerikaansche troc-
pen en het uitvoeren van groote defensieprojecten.
Toch word noch in Suriname noch in Curaqao het accent van
London (Den Haag) naar Washington verlegd. Een eeuwenlange
verbondenheid kon niet in zeer korten tijd doorbroken worden.
Immers deze verbondenheid is meer dan alleen in het staatkundi-
ge veranderd, zij heeft tevens diepe wortelen in het social en het
cultureele even van het leidende deel der bevolking.
Daarnaast was de houding van de Amerikaansche troepen,
stammende uit een land, waar het sedert lang in West Indie afge-
schafte kastewezen nog bestaat (de z.g. colourbar), niet altijd even
gclukkig. Haast zou men mogen zeggen, dat de invlocd van Enge-
land gedurende den oorlog, tengevolge van bepaalde economische
plannen, die de Engelsche regeering ten aanzien van Britsch West-
Indie trachtte te verwezenlijken, grooter was, dan de invloed van
Noord Amerika.
Hiermede zijn wij op het terrain gekomen van de international
politiek. De Vereenigde Staten van Noord Amerika nemen sedert
de dagen van Thomas Jefferson in diepste wezen het standpunt
in, dat gcheel het Westelijk Halfrond van Europeeschen invloed
bevrijd moet worden. Dit zou dan in Jefferson's dagen in de eerste
plaats moeten geschieden door de annexatie van de Spaansche,
aan Noord-Amerika grenzende ,kolonien, voorts door de opening
van den handel tusschen Noord Amerika en de Spaansche gebie-
den in Zuid Amerika, terwijl dit allies zou moeten resulteeren in
ccen ,,expulsion of European influence from the New World"
(Th. Jefferson).
Tengevolge van de geringe militaire en diplomatieke macht,
waarover de Vereenigde Staten van Noord Amerika oorspronke-
lijk beschikten is dit grootsche plan tot op den huidigen dag niet
geheel verwezenlijkt. De Spaansche grenskoloniin, de Florida's,
worden inderdaad gcannexeerd, doch de Engelschen, die zich met
Indianen allicerden, wisten zich aan de noordgrens staande te
houden, zoodat Canada nimmer tot de federatie van Noord-Ame-
rikaansche Staten toetrad. Daarnaast handhaafden verschillende
Europeesche mogendheden hun bezit in de Caraibische zee.
Nog voordat Amerika deelnam aan den oorlog in Europa, ver-
schenen in de Amerikaansche pers artikelen, waarin men cen
mogelijke invasie van Duitschland, met hot doel de Vereenigde
Staten te onderwerpen, op suggestieve wijze afschilderde. De in-
vasiebaan der Duitschers liep dan van Afrika, via Brazilie, langs
den noordrand van Zuid Amerika, over Caraibische eilanden en















6 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

Panama, naar Mexico, waar men ten slotte een wijde, moeilijk te
verdedigen invalspoort zou vinden, die regelrechte invasie van
de Vereenigde Staten, vanuit het zuiden, mogelijk maakt.
Het merkwaardige nu was, dat de pers in Noord Amerika, voor-
dat de Vereenigde Staten aan den oorlog deelnamen, duidelijker
waarschuwde voor een Europeesche invasie, dan voor een Japan-
sche, die later eerst in de Aleooten daadwerkelijk tot staan kwam.
In den loop der jaren had men steeds vrees gekoesterd voor een
Europeesche invasie, maar in veel mindere mate voor een
Aziatische.
In werkelijkheid echter neemt Noord Amerika een positive in,
die geografisch overeenkomt met de positive, die Rusland in Euro-
pa en Azie inneemt, blootgesteld als het is aan aanvallen, eener-
zijds van het Westen uit, anderzijds van het Oosten uit.
Het merkwaardige gedurende den oorlog was nu, dat Amerika
gespaard bleef voor een aanval uit Europa, maar bedreigd werd
door een invasie van Azie uit, terwijl Rusland van het Westen uit,
door het ook Amerika bedreigende midden-Europa werd aange-
vallen, maar geen moeilijkheden met Japan ondervond.
De Europeesche bezittingen in de Caraibische zee, die een aan-
val van een Europeesche mogendheid op de Vereenigde Staten
mogelijk zouden maken (temeer daar bereids Frankrijk en Neder-
land door de Duitschers bezet warren en de gouvernementen van
de Fransche territorial zelfs openlijk hun pro-Vichy gezindheid
lieten bemerken, terwijl in 1940-41 de slag om Engeland nog onbe-
slist was), vormden wel degelijk een gevaar voor de Vereenigde
Staten.
De bekende ,,transfer" van 50 Amerikaansche oorlogsschepen,
tegen bases in de Engelsche West Indische gebiedsdeelen (1941)
volgde. Amerikaansche troepen arriveerden v66r Pearl Harbor in
Suriname. Amerika begon zich dus, voordat het daadwerkelijk
aan den oorlog going deelnemen, in het Caraibisch gebied, in wat
sommige Amerikaansche bladen ,,Amerika's eigen zee" meenden
te moeten noemen, veilig te stellen.
Geheel parallel met de politiek, die de Vereenigde Staten in
Zuid Amerika volgde, sedert zich in die landen de eerste schadu-
wen afteekenden van een toekomstigen onafhankelijkheidsoorlog,
begonnen de Vereenigde Staten in de Caraibische area het aantal
consuls, general consuls en advisers uit te breiden.
Terwijl dit geschiedde, kwam het,,American idealism" ten aan-
zien van de Caraibische area in het geweer. Het American idea-
lism wortelt eenerzijds in een moreele verantwoordelijkheid, geba-















IN WEST INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


seerd op het dikwijls zeer positive Christendom van de oorspron-
kelijk om religieuze redenen naar Amerika uitgeweken bevolkings-
groepen, anderzijds steunt het op het besef, dat Noord Amerika
tegenover het ,,imperialisme" van de Noord Europeesche volke-
ren een ,,missic" heeft te vervullen.
Terwijl nu geheel Zuid en Noord Amerika, met uitzondering
van Canada, dat overigens volkomen autonoom is als Britsch do-
minion, zich bevrijd heeft van het staatkundig en economisch
imperialisme van Europeesche mogendheden, zijn de Caraibische
gebieden, behalve enkele uitzonderingen, nog steeds in den eigen-
lijken zin des words ,,koloniale gebieden", hetgeen door vele
Noord Amerikanen als een onaanvaardbaar anachronisme wordt
beschouwd.
De Amerikaansche troepen, die zich in de verschillende Caraibi-
sche landen vestigden, waren dan ook o.a. bezield met een zeker
wantrouwen ten aanzien van het Britsche imperialisme, dat in
deze landen hoogtij zon vieren.
Het gevolg van de vestiging dezer troepen was tweeledig.
Eenerzijds kwam de bevolking in aanraking met de anti-
imperialistische denkbeeldcn van sommige Amerikanen, terwijl
anderzijds de Amerikanen tot de ontdekking kwamen, dat de
,,imperialistische bestuursmethoden" van Europeesche mogend-
heden nog niet in alle opzichten zoo verderfelijk bleken, als soms
in de Vereenigde Staten wel eens beweerd werd.
Bovendien waren de ervaringen van Noord Amerika in de Ca-
raibische gebieden, die als Noord Amerikaansche territorial te be-
schouwen zijn, zeer weinig gelukkig. Puerto Rico in Amerikaansch
bezit vormt just een der meest potentieele bronnen van voort-
durende moeilijkheden, terwijl de economische omstandigheden
van de Virgin eilanden al evenmin gelukkig zijn. Daarnaast moge
een aantal idealisten in de Vereenigde Staten de grootendeels ne-
groide bevolking van de Caraibische area beschouwen als slachtof-
fers van Europeesche onderdrukking, doch dat het hun gelukken
zal om veel sympathie te winnen voor de Caraibische negers wonder
een Noord Amerikaansche bevolking, die voortdurend zelf heeft
te worstelen met een negerprobleem, is zeer te betwijfelen.
Zeker zal dat niet gelukken in het zuidelijk deel van de Ver-
eenigde Staten, en toen dan ook, gedurende den oorlog, in verband
met het tekort aan ,,mankracht" in de Vereenigde Staten, het
plan werd opgevat om negers uit de Britsche Caraibische gebieden
tijdelijk naar Amerika over te brengen, teneinde het arbeidsleger
te versterken, begreep men, dat deze negers uitsluitend te werk















8 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

moesten worden gesteld in de noordelijke deelen van de Ver-
eenigde Staten. Want zoo zij in de zuidelijke deelen van de Ver-
eenigde Staten aan den arbeid waren gezet, was de mogelijkheid
lang niet uitgesloten, dat de eventueele bewondering voor het
Amerikaansche idealisme, dat de West Indische neger mocht be-
zitten, tot ver beneden het nulpunt zou dalen.
Reeds lang voordat de oorlog in Europa uitbarstte, beyond het
Caraibisch gebied zich economisch in een moeilijke positive, mede
ten gevolge van de tolgrenzen, die door de diverse Westersche
landen waren opgeworpen. In 1920 produceerde West Indie nog
26 percent van de wereld-suikervoorraad, in 1930 nog slechts 22
percent en bij het uitbreken van den oorlog bleek dit gedaald tot
17 percent.
De toen reeds weinig hoop gevende economische situatie van
West Indie, die immers grootendeels afhankelijk is van de suiker-
productie, werd veel slechter tengevolge van den duikbootoorlog,
dien Duitschland met success binnen de wateren van deze ,,Ameri-
kaansche zee" wist te voeren 1).
De duikbootoorlog had tot gevolg, dat de bevolking van de di-
verse eilanden, afgestemd als deze is op de cultuur van eenzijdige
plantage producten en tengevolge van de onderbroken scheepsver-
bindingen, aan den rand van hongersnood kwam.
TerwijI de Duitsche duikbooten van de Caraibische scheepvaart
een bijzonder hoogen tol vroogen, zat de Duitsche propaganda
niet still, en wendde zich voortdurend tot de bovolking van de
Caraibische landen, waarbij men niet naliet allerlei complete of
halve leugens te verspreiden over de toestanden bijvoorbeeld in
het Amerikaansche Puerto Rico.
Toen in het begin van 1942 de duikbootoorlog rond Curagao be-
gon werd ook dit Nederlandsche gebiedsdeel bij de Duitsche pro-
paganda betrokken en reeds enkele uren na het tot zinken komen
van een schip werd de naam, de tonnage en andere bijzonderheden
van zoo'n in de nabijheid van Curacao gezonken schip, via de
Berlijnsche radio verspreid, terwijl men zelfs eenmaal, althans vol-
gens de verhalen, die op Curacao de ronde deden, een reportage
verzorgde van een duikbootkapitein, die een bezoek gebracht zou

1) De eerste groote aanvallen met Duitsche duikbooten begonnen in
December 1942. Ook round Curagao werden vele schepen tot zinken
gebracht. Het aantal in de Caraibische zee tot zinken gebrachte ge-
allieerde koopvaardijschepen is mij niet bekend, doch aangenomen
mag worden, dat dit zeer groot was, als men nagaat, dat de zeeassuran-
ties in dit deel van de wereld een hoogte van vijftien percent bereikten.















IN WEST INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


hebben aan Willemstad en ongehinderd naar een plaatselijke bio-
scoop was gegaan, waar hij van een bepaalde film, die met naam
en toenaam werd genoemd, zou hebben genoten.
Dergelijke propagandamethoden hadden ten doel den moreelen
weerstand der bevolking van dit door Europeesche landen be-
heerschte gebied te ondermijnen. Een en ander trok de aandacht
niet alleen van Engeland maar ook van Amerika....
Op 12 Juni 1942 schreef Sumner Welles aan wijlen President
Roosevelt een brief, die begon met de volgende onheilspellende
woorden: As you are aware, the problem of supply in the Carib-
bean area is occasioning this Government the gravest concern.
Not only, zoo vervolgde Sumner Welles, has the normal economy
of the region been disrupted by war, but certain sections have,
through enemy submarine action and diversion of shipping been
reduced to near starvation.
Verder luidt deze brief: It is clear, that this Government must
act immediately to alleviate a situation that threatens the military
and political position of the United States in the Caribbean.
Tot zoover dit Amerikaansche standpunt.
Van Britsche zijde was kort v66r den oorlog aandacht besteed
aan de Britsche West Indische gebiedsdeelen. ,,The Royal Com-
mission", wonder leading van Lord Moyne, had in 1938 een onder-
zoek ingested in de Britsche West Indische gebiedsdecelen en was
naar Londen teruggekeerd met uitermate alarmeerende gegevens.
De noodkrect, die de commissic aanhief, de aanwijzingen, in de
,,Recommendations" tezamen gebracht, deed de Britsche regee-
ring het besluit nemen om een ,,Development and Welfare Orga-
nization" op te richten, die in Februari 1940 aan het werk going,
wonder leading van een bekwaam en geschoold koloniaal ambte-
naar Sir Franck Stockdale.
Deze organisatie kreeg tot opdracht om bepaalde plannen te
ontwerpen, die ten doel hadden om de welvaart dezer gebieden
te verhoogen. Sir Franck Stockdale verkreeg als medewerkers de
hulp van een aantal deskundigen op het gebied van landbouw,
visscherij, arbeidszaken, social ontwikkeling, onderwijs, econo-
mie, enz.
Na een onderzoek van twee jaar kwam men tot een ontwerp,
dat voor eerst aan de Engelsche schatkist f 1.202.725 zou kosten.
De suggestie om een central organisatie op te zetten, wonder
leading van een ,,comptroller", die zou bestaan uit technische ad-
viseurs, going uit van de Royal Commission. Bovendien richtte de
Britsche Regeering een West Indian Welfare Fund op, dat jaar-















10 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

lijks voor een period van twintig jaar (na tien jaar te verlengen)
een million pond sterling zou uitkeeren.
Onder de Adviseurs, die Sir Franck Stockdale toegewezen kreeg
was geen enkele West IndiCr. Van West Indische zijde werd eens
de vraag gesteld: of er dan geen bekwame West Indiers te vinden
zijn, waarop Sir John Huggings, Gouverneur van Jamaica, tot
wien de vraag gericht was, zweeg.
Praktisch volgde Engeland het oude idee, dat de leading van
bovenaf, zou moeten komen. Nadat Sir Franck Stockdale eenigen
tijd aan het werk was in West Indi3 kwam hij tot de ontdekking,
dat de bevolking van Jamaica bijvoorbeeld de ,,ongelukkige ten-
denz vertoont om geheel te steunen en daardoor afhankelijk te zijn
van het plaalselijke Gouvernement of andere organisaties, die eigen-
lijk buiten het werkelijk volksverband staan, teneinde haar moeilijk-
heden te overwinnen."
Het besef begon de overhand te nemen, dat West India welis-
waar leading behoeft, doch in de eerste plaats zich zelf dient te
ontwikkelen. Tevens was reeds door de Royal Commission vast-
gesteld, dat het onderwijs in de Britsche West Indische gebieds-
deelen niet toereikend was en dat het overgroote deel van de be-
volking, na het doorloopen van het lager onderwijs, op volwassen
leeftijd eenvoudig terugviel tot analfabetisme.
Vervolgens werd ontdekt, dat op landbouw-economisch gebied
in de Britsche gebiedsdeelen tengevolge van de ontwikkeling van
het groot-bedrijf ideeen waren gelanceerd, die in het geheel niet
strookten met de denkbeelden van de arbeiders, die in deze cul-
tures werkzaam zijn.
Een der Britsche advisers merkte op, dat ,,Land settlement
has been bound up too long with theories about the magic of
property the sense of ownership long held to be capable of
turning a desert into a garden."
Men ontdekte, dat ,,a successful land settlement policy must be
communal, and has thus made an appeal to the team spirit so
congenial to African thought but hitherto so little fostered by the
circumstances of West Indian Life".
Vervolgens ontstond in de Britsche West Indische kolonien,
,,the change from a plantation economy producing crops for export
to a small holdings economy producing crops for food."
De geheele bevolking van Britsch West Indie, bestaande uit de
z.g. British West Indies, Bahamas, Br. Guiana en British Hondu-
ras, telt volgens schatting 2.65.000 zielen. Een subsidie van een
million pond sterling per jaar bedraagt dus, het pond sterling















IN WEST INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


gerekend tegen acht gulden vooroorlogsch Nederlandsch courant,
per caput ruim / 3.-.
In Suriname werd v66r den oorlog door de Nederlandsche Re-
geering een subsidie uitgekeerd van drie million gulden, hetgeen
per caput ruim f II.- is. Dit subsidie is echter niet geheel te
vergelijken met het Engelsche, dat behalve social ook econo-
mische ontwikkeling voor oogen heeft. Alleen voor het laatste
werd in Suriname een bedrag van / 700.000.- jaarlijks gegeven,
hetgeen / 4.- per caput was.
In 1945 vraagt een commissie in Suriname voor naoorlogsche pro-
blemen vijftien million gulden voor economische ontwikkeling 1),
hetgeen / 80.- per hoofd is, terwijl over een period van twintig
jaar door de Engelsche schatkist, volgens het nu bestaande plan,
en de jaarlijksche toename van twee percent der bevolking niet
in aanmerking nemende, in het geheel 60 gulden per caput zal
worden uitgekeerd.
Het belang van het Britsche experiment schuilt dan ook zeker
niet in zijn financieele properties, doch veeleer in het feit, dat
thans bewust een poging ondernomen wordt, om wonder leading
van deskundigen tot de werkelijke behoeften van West India door
te dringen. Een poging om verbeteringen tot stand te brengen, die
niet ten doel hebben om in de eerste plaats de belangen te dienen van
buitenlandsche exploitanten, wier ondernemingen in West Indie ge-
vestigd zijn, doch de belangen van de bevolking zelf, waarbij men
met de eischen, die de bevolking stelt, en die uit eigen social en
psychologische gesteldheid der bevolking voortkomen, rekening
wenscht te houden.
Engeland begon dus, na het onderzoek, door een Royal Com-
mission ingesteld, een koers te volgen, die in Suriname reeds se-
dert jaren werd gevolgd.
Amerika heeft de Engelsche economische en social politiek ge-
stimuleerd, nadat het begreep, dat Duitschlands oorlogsmachine
de Achilleshiel van Noord-Amerika, de Caraibische zee, poogde
door te snijden. Onder het motto, dat afzonderlijke onderzoekin-
gen, die ten doel hadden de social en economische omstandighe-
den van de Caraibische area te verbeteren, tenslotte tot dubbele
uitgaven zouden leiden, werd besloten tot de oprichting van de
Anglo American Caribbean Commission, die tot taak zou hebben
2) Deze commissie werd ingesteld door Oud-Gouverneur Prof. dr.
J. C. Kielstra en bracht in Juni van dit jaar een uitvoerig verslag
uit. Mr. C. W. W. Uffelie, administrateur van Financien, was voor-
zitter der Commissie.
















12 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

beide regeeringen ten aanzien van de Caraibische problemen te
adviseeren.
Hierdoor werd het mogelijk, zooals Ellis Haller, staff correspon-
dent van ,,The Wall Street Journal", op 24November 1944 in dat
blad schreef: to study problems on a regional, rather than a
piecemeal, basis.
Teneinde deze studies mogelijk te maken werd een ,,Research
Council" opgericht, waarin ook een vertegenwoordiger van Neder-
land werd opgenomen, den Curagaoschen oud-Gouverneur G. J.
J. Wouters, terwiji tenslotte zoowel Curagaosche als Surinaam-
sche vertegenwoordigers aan de z.g. ,,sectional committee" ver-
gaderingen van de ,,Research Council" deelnamen en in de toe-
komst zullen deelnemen 1).
Voor de ontvangst van deze nieuwe ontwikkeling was tot nu toe
noch in Curacao noch in Suriname in de pers veel belangstelling.
Suriname nam tot nog toe in sterker mate deel aan de vergade-
ringen van de verschillende onder-afdeelingen dan Curacao.
Desondanks bleek de Surinaamsche pers in het algemeen het be-
lang van deze bijeenkomsten weinig te bevroeden in tegenstelling
tot de Staten van Suriname, die bereid waren hiervoor een begroo-
tingspost toe te staan.
De wezenlijke beteekenis, welke echter niet overschat moet
worden, gelijk in sommige persbeschouwingen in Amerika wel ge-
schiedde, is veelzijdig. Inmers tengevolge van het onderlinge con-
tact, dat nu mogelijk wordt, kunnen vele leidende West Indische
figure zich breeder orienteeren, dan national mogelijk is, door
ervaringen van anderen te toctsen aan die, welke men zelf heeft
opgedaan.
Tevens wordt het hierdoor mogelijk onderzoekingen te doen, die
voor 66n land te kostbaar zijn. Men kan door gezamenlijk over-

I) Hoewel Nederland geen lid kon worden van de Anglo American
Caribbean Commission, kon onze Regecring wel deelnemen aan het
werk van de Caribbean Research Council, welk lichaam wetenschap-
pelijk de adviezen van de A.A.C.C. aan de regeeringen voorbereidde.
Oud-Gouverneur G. J. J. Wouters, die in 1942 Curacao verlict en
door Dr. P. A. Kasteel werd vervangen, volgde als Nederlandsch Ver-
tegenwoordiger in de Research Council Dr. A. Peters, Landbouw-
attache aan de ambassade te Washington, op.
Dr. D. Fernandes, Dr. A. Wolff, Ir. J. Heesterman, Ir. J. J. van
Wouw namen bereids aan de sectional committee vergaderingen van
de Research council deel namens Suriname, terwijl van Curacaosche
zijde Dr. J. de J. Arends, thans inspecteur van den openbaren gezond-
heidsdienst, een der bijeenkomsten bijwoonde.















IN WEST INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


leg nagaan waar zich, binnen het Caraibisch gebied, dus dicht
bij huis, bruikbare materialen bevinden, waardoor kostenbespa-
ring mogelijk wordt. Kortom men krijgt gelegenheid om eens te
praten over moeilijkheden, die men bijvoorbeeld in Suriname of
Jamaica ondervindt, en die, gelijksoortig zijnde, ook een gelijk-
soortige oplossing verlangen.
Deze werkzaamheden liggen op meer technologisch gebied en
doen eenigszins denken aan de werkzaamheden, die onze Neder-
landsche technologische institute, die ruim tien jaar geleden
wonder leading van oud-Minister Gelissen werden opgericht, voor
de verschillende provincies, wilden verrichten.
De uitwerking van dit alles echter is van nog grootere beteeke-
nis. Immers de hierboven bedoelde economische co6peratie be-
teekent, dat een zuiver koloniaal gebied de kans krijgt zich econo-
misch tot zelfstandigheid op te werken en dat, waar de neiging
om producten te verbouwen, uitsluitend voor export bestemd,
plaats maakt voor den verbouw van producten, die in cigen voed-
selbehoefte voorzien, anderzijds de noodzaak ontstaat, tengevolge
van een verminderde export, industriein te grondvesten, die voor-
zien in de behoefte, die vroeger door import werd bevredigd.
Dat deze ontwikkeling niet zonder botsingen zal verloopen
spreekt vanzelf, als men bijvoorbeeld nagaat, welke territorial
en andere moeilijkheden zich in het gebied voordoen, en welke rol
de toepassing van preferentieele rechten in de Britsche terri-
toria speelt, waardoor import van goederen uit niet Britsche
West Indische gebieden naar de Britsche West Indische gebieden
belemmerd wordt.
Tenslotte, en hiermede naderen we een nieuw terrein, voert de
eventucele regional samenwerking naar een laatste oplossing,
die zeker in Amerika in sommige kringen met belangstelling en
niet zonder welgevallen tegemoet wordt gezien. Deze oplossing
komt eveneens neer op regional samenwerking tusschen alle
West Indische landen, doch dan op basis van federal samenwer-
king, onafhankelijk van Londen, Parijs, Den Haag en Washing-
ton.
Dr. Rayford W. Logan, hoogleeraar in de Geschiedenis aan de
Howard University 1) meende, dat de oorlog inderdaad de kracht
is, die tot West Indische federatie leidt, gelijk oorlog leidde tot de

I) Dr. Logan ontwikkelde zijn ideeen tijdens een in 1944 gehouden
studied conferentie wonder auspicien van de Howard University in
Washington D.C. over de Caraibische vraagstukken.















14 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

federatie van de Vereenigde Staten van Noord-Amerika. Hij
meende, dat West India een varieteit van bodem- en productie-
opbrengsten vertoont, die federatie mogelijk maakt. Hij wees er
op, dat ieder punt binnen het geheele Caraibische gebied per
vliegtuig binnen zes uur bereikbaar is en zag vervolgens in de zee
de groote verbindende factor. Immers via het zeeverkeer is het
eenvoudig en gemakkelijk om goederen van het eene naar het
andere gebied te vervoeren, ten minste even eenvoudig en gemak-
kelijk als het goederenvervoer per spoorbaan binnen het vasteland
van Noord-Amerika.
Deze geluiden zijn geenszins de eenige, die men hoort. Tijdens
de derde bijeenkomst van de ,,Inter American Caribbean Union",
te Port-au-Prince (Haiti) in April 1941, waaraan vertegenwoor-
digers van de Vereenigde Staten, St. Domingo, El Salvador, Cuba,
Guatemala, Colombia, Panama, Mexico, Honduras en Haiti deel-
namen werd wonder andere een resolutie aangenomen, waarin ver-
klaard werd: ,,By their geographic position and their economic
conditions the nations that are members of the Inter-American
Caribbean Union have common interests and ideals, for the
defense and consummation of which they will endeavor to extend
close cooperation to one another within the general framework
of the Continental American economy."
Een tweede resolutie luidde: ,,The signatories recommended
that whenever commercial treaties with fixed quotas were signed,
the quotas of those countries that produce the commodities under
the better economic and social conditions for the worker should be
increased".
Andere resoluties hielden zich bezig met het instellen van pre-
ferentieele tarieven tusschen de Caraibische landen onderling,
verbetering van den hygienischen toestand, een preferentieel mo-
netair system, een Caraibische invoerrechtenunie, het beleggen
van bijeenkomsten tusschen experts op het gebied van de cultuur
van tropische fruitsoorten, hout en andere producten, verbetering
van het toeristenverkeer, het houden van onderlinge fototentoon-
stellingen, het houden van een jaarlijks Caraibisch carnaval,
sportwedstrijden, het opleiden van statistics, kadastrale onder-
zoekingen op ground van het Torrensysteem, verbetering van de
onderlinge scheepvaartverbindingen en de installing van een Ca-
raibisch Instituut voor den rechtspraak.
Een andere, zeer belangrijke resolutie wees op de noodzaak een
Caraibisch burgerschap in te stellen, hetgeen aan de burgers uit
de verschillende Caraibische gebieden, bij verblijf buiten hun ge-















IN WEST INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


boorteland volledige burgerlijke en politieke rechten zou moeten
garandeeren.
Uit deze resoluties blijkt de belangstelling,die in sommige,aan
de Caraibische zee grenzende of in de nabijheid van deze zee lig-
gende, Latijn-Amerikaansche landen, welke belangstelling ten
deele parallel loopt met de Britsch-Amerikaansche ideeen en ten
deele elementen bevat, die de Caraibische landen, nog wonder Eu-
ropeeschen invloed, van dezen invloed wenschen los te maken.
Vervolgens dient gewezen te worden op de activiteit van West
Indiers, die niet in West Indie wonen, zooals bijvoorbeeld de leden
van de Dutch Guiana League te New York. Omtrent deze ver-
eeniging van Nederlandsche West Indiers, die overigens van niet
veel beteekenis is, behoeft niet verder uitgeweid te worden. Be-
langrijker zijn de elementen, die gevonden worden in The West
Indies National Council.
De West Indier, die niet in West Indie woont, heeft, zooals Dr.
C. Augustin Petioni het uitdrukte, het voordeel te leven in het
land van de exploitanten 1). ,,He has had", aldus Dr. Petioni ,,to
assimilate the new culture, take advantage of higher education
denied him in his home. He has learned to enjoy civic rights and
liberties and take part in the political life of his adopted country.
His first duty is to demand that some of those privileges be given
to those he left behind",
Daarna vervolgde Dr. Petioni: ,,The West Indian abroad is the
only hope for those in the Islands. When it was feared that Ger-
many, after overrunning the Netherlands and France, would in-
vade England, West Indians in New York City were very much
perturbed as to the future of the Islands. There were rumors of
a sale or transfer to the United States. Mass meetings were conse-
quently held, at several of which it was resolved there should be
no sale, transfer or mortgage. They decided against a change of
masters and in favor of selfgovernment.
Toen tusschen Amerika en Engeland een pact gesloten werd,
waarbij Engeland voor den tijd van 99 jaar bases op vele Britsche
W.-I. eilanden aan Amerika afstond, kwam ,,The West Indies
National Council" in beweging en keurde een dergelijke overeen-
komst ten stelligste af.
De Hon. Dr. T. P. Achong, burgemeester van de hoofdstad van

') De uitspraken van Dr. Petioni zijn ontleend aan het verslag van
de studieconferentie, gehouden in 1944, belegd door de Howard Univer-
sity in Washington D.C.















16 J. V. D. WALLE, DE INTERNATIONAL ONTWIKKELING

Trinidad, Port of Spain, schreef in 1942: The exercise of extra-
territoriality treaty rights in Trinidad by the American Common-
wealth, a form of protectorate once considered an establishment
to be imposed only in countries having allegedly barbarous go-
vernments governing semi-civilized peoples, has affected pro-
foundly the economic outlook, the moral concept and the morale
generally of the whole population in respective of racial affiliation
or social connection".
Uit al deze uitspraken blijkt wel, dat ook rekening gehouden
moet worden met tendenzen, die positief in de richting van Ca-
raibische zelfstandigheid leiden, waarmede niet bedoeld wordt de
zelfstandigheid van verschillende Caraibische gebieden op zich zelf,
doch de zelfstandigheid van het gebied als geheel, voor zoover,
dat thans nog wonder Europeesch en Amerikaansch toezicht staat.
Hoe denkt men nu over dit vraagstuk in toonaangevende Cura-
caosche en Surinaamsche kringen ? Dit kan cenvoudig beantwoord
worden: deze ideeen zijn tot op het oogenblik nog in zoo onvol-
doende mate zelfs tot de bovenste lagen doorgedrongen, dat men
nog niet eens schemerachtig over deze mogelijkheden pleegt na te
denken!
Veel meer klemt men zich vast aan de uitspraak van Hare Ma-
jesteit de Koningin op zeven December 1942, die gelijkberech-
tigdieid der gebiedsdeelen binnen het Nederlandsche Rijk in het
vooruitzicht stelde.
De uitspraak van Prof. Schermerhorn in de rede, waarin hij zich
bij het Nederlandsche volk inleidde, over de overzeesche gebieds-
deelen had zeker groote belangstelling, ondanks het feit, dat de
denkbeelden over de wijze, waarop voor de Nederlandsche gebieds-
deelen een nieuw statuut gemaakt zal moeten worden, verre van
duidelijk zijn, evenmin als men weet welke beteekenis eigenlijk
aan de komende Rijksconferentie zal moeten worden gehecht.
De inmiddels in Curayao en Suriname voor deze conferentie be-
noemde leden, spraken nimmer in het openbaar op een wijze,
waaruit zou zijn af te leiden, dat deze toekomstige vertegenwoor-
digers nu reeds eenig denkbeeld over hun taak zouden hebben 1).

1) De heer C. R. Biswamitre hield op tien Mei 1944 een redevoering
te Paramaribo waarin hij zeide, dat op Nederland na den oorlog de
taak rust Suriname tot zelfstandigheid op te leiden. Mr. Dr. F. M. da
Costa Gomez. Curavao's lid der Rijksconferentie, hield in 1945 een
opzienbarende lezing, waarin hij op critische wijze zijn denkbeelden
over het Nederlandsche koloniale beleid ontvouwde. Zijn college, de
heer A. Statius Muller stond te New York aan het persbureau Aneta















IN WEST-INDIE GEDURENDE DEN OORLOG


Noch had tusschen de Curacaosche en Surinaamsche vertegen-
woordigers eenig overleg plaats.
De heeren F. Lim Apo, C. R. Biswamitre en J. A. Drielsma, die
tot Surinaamsche afgevaardigden van de Rijksconferentie werden
benoemd en verkozen, stelden reeds een kortstondig onderzoek in
naar de meening, die op politiek gebied door de diverse bevol-
kingsgroepen in Suriname wordt gekoesterd. Dit werd echter
kortgeleden overgenomen door een commissie onder leading van
Mr. M. de Niet, die tot taak heeft deze meeningen te registreeren.
Voor zoover ons bekend is, blijkt uit alles, dat het idee om tot
West Indische federatie te komen in Suriname tot nog toe geen
wortel geschoten heeft, hetgeen eveneens van Curagao gezegd
kan worden.
Dat dit denkbeeld echter in de toekomst niet van veel meer be-
lang zal worden is zeker nu nog niet te voorspellen. Aangenomen
mag worden, dat de denkbeelden, waarvoor gedurende den oorlog
een basis werd gelegd, op den langen duur meer vorm zullen ver-
krijgen, ook in onze Nederlandsche West.























een interview toe, waarin hij in critischen zin zich uitliet over den
huidigen landvoogd. In het algemeen echter kan men zeggen, dat
deze en dergelijke uitspraken nog weinig of geen lijn vertoonen.
West-Indische Gids XXVII 2























DE PERS VAN CURACAO IN WERELDOORLOG II
DOOR
DR. JOHAN HARTOG

Toen de oorlog het moederland en daardoor ook het gebiedsdeel
Curagao overrompelde op 10 Mei 1940 ,bestond de Pers op Cura-
9ao uit de dagbladen Beurs- en Nieuwsberichten, La Prensa,
Boletin Comercial (Handelsblad), en op het eiland Aruba had men
de Aruba Post. Daarnaast bestond het tweemaal per week verschij-
nende blad Amigoe di Curapao, dat niettegenstaande zijn Papia-
mentse naam geheel in het Nederlands werd gesteld. Verder was
er een aantal weekbladen. Veel groeikracht zat er niet, omdat de
steeds sneller wordende verbinding met het moederland de ont-
wikkeling der Pers in zoverre belemmerde, dat de bladen uit Ne-
derland in weinig meer dan een week tijds op de Curadaosche
eilanden aankwamen. In staathuishoudkundig en staatkundig op-
zicht bleef Curacao veel op de prettige, snelle verbinding met het
moederland steunen.
Aanvankelijk bestond Oost-IndiE nog. De Pers is daar de laat-
ste jaren voor de oorlog tot grotere ontwikkeling gekomen, en
contact tussen Oost en West werd gezocht. Na de val van Indie
bleef de West alleen.
Hierdoor verkeerde Nederland in een biezondere positive. De
andere Europese landen werden geheel en al bezet, maar daar de
West grondwettelijk een gelijkberechtigd deel van het Koninkrijk
is, bleef een deel van ons land immer vrij: Suriname en Curagao.
Dit had ten gevolge, dat de vrije Pers in andere landen aan
banden gelegd kon worden, maar in Nederland niet. Immers de
vrije Nederlandse pers bleef voortbestaan in Suriname en Cura-
cao. Zij was zwak, maar zij bestond, en just in de moeilijke oor-
logstijd leerde zij zich vinden.
Voor de national zaak is het feit, dat Curaqao en Suriname vrij
bleven van ongehoord belang gebleken.
Daar was de Beurs- en Nieuwsberichten, een neutral dagblad,
dat in 1935 was opgericht en na medio 1940 nieuwe bezieling kreeg


- 18 -















DE PERS VAN CURACAO IN WERELDOORLOG II


wonder zijn bekwamen redacteur Johan van de Walle. Later werd
Van de Walle hoofd van de gouvernementspersdienst in Suriname,
en in zijn opvolger Hendrik de Wit kreeg de Beurs een even vuri-
gen journalist.
Sedert 1884 verscheen reeds de Amigoe di Curapao, een week-
blad, dat in 1935 begonnen was tweemaal per week te verschij-
nen. Het gelukte om van dit blad in Maart 1941 een dagblad te
maken: Dagblad Amigoe di Curafao.
La Prensa en Boletin Comercial-Handelsblad, onderscheidenlijk
wonder redactie van Emilio Lopez Henriquez en Isaac Bloch, en het
enige dagblad van het eiland Aruba, dat door zijn grootste olie-
raffinaderij ter wereld zulk een naar voren tredende plaats in de
oorlog zou innemen, de Aruba Post van Simsom Vieyra, waren de
overige dagbladen in de Spaanse, Engelse en Papiamentse talent
voor Nederlanders, die deze talen tot moedertaal hebben. Deze
bladen begrepen hun taak en deden hun plicht.
Deze taak was: het winnen van de oorlog aan het thuisfront
door de versterking van het moreel, door de handhaving van het
ideaal der vrije Pers, dat andere landen tijdelijk moesten opschor-
ten.
En de zoeven genocmde dagbladen stonden hierin niet alleen:
de politic stichtte een uitnemend blad; de gereformeerden en
Joden hadden eigen maandbladen; jeugdbladen van verschillende
gezindten werden opgericht; een letterkundig tijdschrift De
Stoep kwam er; het Algemeen Nederlands Verbond zette op vrije
ground zijn maandblad Neerlandia voort. Algemene tijdschriften,
in zo groot aantal steeds hier uit het moederland ingevoerd,
bleven nit. Er werd er dus een opgericht: Lux. De dames zagen
zich verstoken van eigen organen er kwam een damesblad.
Naast de eigenlijke Pers werd uit eigen initiative ook op het
gebied van vak- en verenigingsbladen het nodige gedaan, zoals
men ziet. Moeilijkheden van technische en financiele aard moes-
ten overwonnen worden, omdat de lezerskring op de Curagaosche
eilanden slechts klein is, de talen vele zijn, en de drukkerijen niet
berekend warren op de toevloed van al dit drukwerk, hetwelk nog
vermeerderd werd met gouvernementsdrukwerken, o.a. die voor-
heen eveneens uit Nederland kwamen. Uitbreiding kon niet plaats
vinden bij gebrek aan geschoolde krachten en de onmogelijkheid
in oorlogstijd de nodige machinerieen te verwerven. Toch kwam
alles er.
Het kwam er, omdat de oorlog de traagheid der tropen had ver-
jaagd en allen had opgewekt om te doen wat hij of zij kon om















DR. JOHAN HARTOG


enerzijds de oorlog te winnen en daarnaast toch ook de culturele
en andere waarden van Nederland op de kleine eilanden van Cu-
ragao, in het ene rijksverband met de andere gebiedsdelen, te be-
waren en te handhaven tegen invloeden van buiten.
De eigenlijke Pers legde zich terstond na het uitbreken des oor-
logs toe op de national taak. Deze was: 1) de bevolking der Cu-
racaose eilanden en alle vrije werelddelen toen de kranten uit
Nederland niet meer kwamen, gingen de Nederlandse bladen van
Curaqao naar Oost-IndiW, Australia, Nederlanders in verspreide
kolonien in Noord- en Zuid-Amerika, naar regeringskringen in
Londen en naar Zuid-Afrika en zelfs naar Belgisch Congo op de
hoogte te houden van wat in de bezette gebieden voorviel;
2) het moreel der lezers op te houden, op de national taak te
wijzen en op te wekken tot hulpdiensten, stichting van nood-
fondsen enz.
De taak was moeilijk om uit te voeren, want men zag zich hier
afgesloten van de Nederlandse nieuwsbronnen, waaruit tot dan
toe geput was. Nieuwe contracten werden gesloten met Britse
en Noordamerikaanse maatschappijen. Een nadeel was, dat de
stof geheel in het Engels binnenkwam,dus vertaald most worden.
Vertalers waren schaars en bovendien werd het financieel moei-
lijker, omdat de bladen een te kleine oplage hebben om financieel
erg krachtig te zijn.
Bovendien waren deze instellingen meer op het eigen land in-
gesteld. Nieuws over de eigen Nederlandse oorlogsinspanning
werd maar matig gegeven.
Het feit, dat de Pers meer op professionele basis werd gesteld,
bracht mede, dat de journalisten langs sluikse wegen te hooi en
te gras sluikbladen uit Nederland konden krijgen. Gemakkelijk
going het niet, want de afstand was te ver. In Londen kreeg men er
veel, maar men moet eerlijk erkennen dat in dit opzicht Curavao
verwaarloosd werd en, voor zover het iets kreeg, bevoogd.
Een verbetering kwam er, toen de Gouvernementspersdienst was
opgericht. Dit was een installing, die wonder de rijksregering res-
sorteerde en bedoelde contact tussen overhead en pers te verge-
makkelijken, de pers op de hoogte te brengen van Nederlands
nieuws enz. In Willemstad werd hij toevertrouwd aan Mr. E. M.
Elias. Deze werkte samen met de persdiensten in Londen, Indie,
Suriname en inlichtingenkantoren in New York, Melbourne en
elders. Mr. Elias werd medio 1944 opgevolgd door E. A. Winters.
Buiten het gouvernementele verband staande, zou de Gouver-
nementspersdienst het nieuws van Aneta verspreiden en men















DE PERS VAN CURACAO IN WERELDOORLOG II


moet zeggen, dat Curagao na deze regeling behoorlijk was inge-
licht betreffende het gebeuren in bezet Nederland en Indie. Wij
kregen hier alles: het werk der saboteurs, het lijden der ontheem-
den, de moord op gijzelaars en de vervolging van Joden, Katho-
lieken en Protestanten. De artikelen uit de sluikpers werden op
Curagao vaak herdrukt en besproken in redactionele artikelen.
Weekbladen als La Union en La Cruz, die in de Curagaose taal,
het Papiament, geschreven zijn, brachten het tot in de verre
uithoeken van ons eiland.
Toen het bericht kwam van de wonder nazie-drang ontbonden
journalisten-organisaties, de Nederlandse Journalisten Kring en
de Nederlandse Rooms-katholieke Journalisten Vereniging, wer-
den met medewerking van de Curagaosche Commissie Regeling
Rechtsverkeer in Oorlogstijd beider zetels naar Curacao ver-
plaatst, een symbolische daad van grote betckenis, die overall in
de vrije wereld waar Nederlandse journalisten woonden, weer-
klank vond: in Buenos Aires en andere steden meldden zich leden
aan; in Londen en New York werden groepen gevormd. Symbo-
lisch voor de samenwerking werd het bestuur der Curacaosche
Persvereniging, waarvan de schrijver dezer regelen de cer heef t
veorzitter te zijn, blast met het voorzitterschap van beide Ne-
derlandse organisaties, waarnaast de Heer I. Bloch, redacteur
van Boletin Commercial, en de Heer J. A. M. Hart, redacteur-
binnenland van Dagblad Amigoe di Curafao, tot secretaries onder-
scheidenlijk van de N.J.K. en de N.R.K.J.V. werden benoemd.
Wij open, dat, wanneer deze regelen in druk verschijnen, Curagao
zijn eretaak heeft kunnen vervullen en de zetels der Nederlandse
journalisten-organisaties heeft kunnen doen terugplaatsen naar
de plaats waar zij behoren: in het moederland. De jaren, dat beide
zetels op Curagao gevestigd waren, zullen dan als een merkwaardig
tijdperk in de geschiedenis der Nederlandse journalistick worden
gerekend. Zowel het zestigjarig jubileum van de N.J.K. als het
veertigjarig jubileum van de N.R.K.J.V. werd op Curagao met
een still plechtigheid gevierd en met artikelen in alle nieuws-
bladen hier herdacht.
Door omstandigheden verkeerde de Curagaosche pers in een
meer ontwikkelde positive dan die van Suriname, welks bladen
evenwel geenszins van belang ontbloot zijn. In 1943 werd ook
daar een dagblad opgericht: Het Nieuws. Daarnaast bestaan er
nog steeds de vooroorlogse bladen Suriname, De Surinamer en
De West, alle zeer goed geredigeerd.
Zo heeft ons kleine Curacao, dat deel van het Koninkrijk, dat















22 DE PERS VAN CURAqAO IN WERELDOORLOG II

wel veel critiek heeft, getuige van zijn levendige en zuivere geest,
maar dat niettemin onlosmakelijk verbonden blijft aan het Huis
van Oranje, de oorlog doorgemaakt. Gloriedagen waren het toen
wijdlufte telgen uit het Huis van Oranje hier een bezoek brach-
ten: Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Juliana en Zijne Ko-
ninklijke Hoogheid Prins Bernhard. Die dagen werden geboek-
staafd in de nieuwsbladen van Curaqao en de artikelen, die toen
geschreven zijn, bewijzen better dan wat ook de hechtheid van de
band, die ons verbindt. Thans heeft de vijand ons land moeten
verlaten en wij volgen met spanning de herleving van de Neder-
landsc pers. Maar wat ook gebeure: in deze jaren van oorlog heef
de Pers van Curacao haar taak verstaan en daarnaast medege-
werkt om Curacao meer en meer bekend te maken in de vergader-
zalen van onze regering.



























BOEKBESPREKING

Geschiedkundige opstellen opgedragen aan den
heer W. M. Hoyer bij gelegenheid van zijn tachtig-
sten verjaardag. CuraCao 1943.

De groote stoffelijke bloei, waartoe Curagao in den oorlog gekomen
is, heeft op velerlei wijze vruchten gedragen. Het ontspanningsleven
heeft een groote vlucht genomen, belangstelling voor wetenschap en
kunst is toegenomen. Was tot v66r den oorlog, voor zoover mij bekend
is, wonder de Curagaoenaars niet zoo heel veel belangstelling voor de
geschiedenis van het land, zoodat de beer W. M. Hoyer, aan de lezers
van De West-Indische Gids niet onbekend, daar hij meer dan eens een
kort artikeltje inzond, vrijwel een eenling in dit opzicht was, nit boven-
staand boekwerk blijkt, dat er meer zijn gekomen, en dezen hebben
hun nestor bij gelegenheid van diens verjaardag, den 17den Juni 1942,
toen hij 80 jaar werd, willen huldigen.
Een vijftal bijdragen treft men hier aan. De eerste is van de Fraters
van Tilburg over ,,Alonso de Ojeda". Het tweede van dr. W. Ch. de la
Try Ellis behandelt wonder het opschrift ,,De gronden genaamd Stuyve-
sant" de legend van ,,Stuyvesants kerkhof", waar het been van den
gewezen gouverneur van Curacao en Nieuw-Nederland zou begraven
liggen. De zaak werd in den oorlog weer actueel, omdat daar een in-
richting voor middelbaar onderwijs verrees, bet ,,Peter Stuyvesant
College", waarv66r prinses Juliana bij haar bezoek aan Curacao een
standbeeld van den gouverneur onthulde. Dr. Ellis maakt het aanne-
melijk, dat de naam dezer gronden, die aan den grooten naamgenoot
herinneren, aan dezen niet ontleend is. Zijn betoog is goeddeels ontleend
aan oude eigendomsbewijzen. Indien het mij vergund is ook iets te
zeggen over den door mr. Ellis naar voren gebrachte Johannes David
Stuvesand, die met Maria Gales buwde, dan kan bet dit zijn, dat deze
Stuvesand of Stuivensant of Stuyvezand eigenlijk anders heette. In bet
ondertrouw- en trouwboek der Gereformeerde kerk op Curagao (Oud-
Archief 1472) staat, dat op 7 Sept. 1787 ondertrouwden en den 23sten
trouwden Johannis David Stivesant, j.m., geboren in Neulande, en
Maria Gales, wede. Jacob Semerel, geb. op Curagao.
De heer N. van Meeteren, die in den oorlog ook een geschrift over
Curagao in de jaren 1799 en 1800 het licht deed zien, schrijft over de
waarde van begraafplaatsen voor den geschiedvorscher en deelt eenige
bijzonderheden mee over het Gereformeerde kerkhof. Dit, oudtijds ge-
legen aan den zeekant tusschen de batterijen Halvemaen en Krommel-
lijn, werd door den Engelschen gouverneur Cockburn gesloten. Van
Meeteren deelt mee, dat dit te danken is aan de orkaan van 1807. De
notulen van den Politieken raad uit dien tijd vermelden, dat reeds vele


- 23 -



















BOEKBESPREKING


jaren klachten waren ingekomen over ontwijding van deze plaats:
men liet er vee Ioopen en gebruikte haar tevens als slachtplaats. Daar-
aan, en aan de schennis der graven zelf, zal te wijten zijn de klacht in de
notulen van den raad, dat dit kerkhof veel stank verspreidde. Cock-
burn geeft als reden van de sluiting op, dat hij het kerkhof, vlak bij hot
fort Amsterdam gelegen, nadeelig voor de gezondheid van het garni-
zoen vond.
Zeer belangwekkend zijn de opstellen van dr. I. S. Emmanuel (die
meedeelt een Geschiedenis van het oude Israelitische kerkhof op Curacao
waarnaar verlangend wordt uitgezien, voor de pers greed te hebben)
over de Nederlandsche grafschriften op het oude Joodsche kerkhof
Bcth-Haim, en van Emilio L. Henriquez over ,,Sintomas etnol6gicos
Curazoleilos".
Amsterdam 12 Nov. 1945. B. D. G. F.

Nieuw Nederland. Bijdragen van buiten bezet
gebied in verband met den wederopbouw van ons
land. Verzameld door mr. dr. A. A. van Rhijn.
New York 1944.

In dezen bundel gaat de belangstelling van de lezers van dit tijd-
schrift uit naar de bijdrage van mr. N. S. Blom over ,,De verhouding
tusschen de gebiedsdeelen van het koninkrijk", waaraan een aan-
teekening over West-Indie is toegevoegd door A. Muhlenfeld.
Mr. Blom gaat uit van de woorden van H.M. de Koningin op 27
january 1942, waarin sprake is van een rijksverband, waarin Neder-
land, Ned.-Indie, Suriname en Cura9ao ieder op zichzelf de eigen inwen-
dige aangelegenheden in zelfstandigheid en steunend op eigen kracht,
doch met den wil om elkander bij te staan, zullen behartigen, en be-
spreekt de twee leidende godachten, in deze woorden neergelegd: de
zelfstandige behartiging van de eigen inwendige aangelegenheden en
het volledig deelgenootschap van de rijksdeelen.
In cen uiteenzetting van de verhouding tusschen moederland en
overzeesche gebiedsdeelen naar huidig recht en do laatste vooroorlog-
sche praktijk, ligt de nadruk op Nederlandsch-Indie. Van de. West
wordt opgemerkt, dat de Surinaamsche en Curagaosche staatsrege-
lingen de begrootingsgoedkeuring bij de wet alleen eischen in geval
van een tekort en als de Kroon bezwaren heeft tegen de vastgestelde
begrooting.
Welke wijzigingen in dit stelsel zijn mogelijk en wenschelijk? De
kern van dit vraagstuk ligt in de verantwoordelijkheid van den gouver-
neur-generaal aan de Kroon en die van den minister aan de Staten-
Gcneraal. Een werkelijk zelfstandige behartiging van inwendige aan-
gelegenheden, aldus mr. Blom, is alleen te bereiken, als de onderschik-
king van de overzeesche gebiedsdeelen aan het moederland plaats
maakt voor een nevenschikking, en wijziging komt in de staatsrechte-
lijk onbeperkte verantwoordelijkheid voor het overzeesch behind aan
zuiver moederlandsche organen.
Voor Nederlandsch-Indid dit uitwerkende, komt de schrijver tot een
verantwoordelijkheid voor het inwendig behind aan den Volksraad
maar niet van den gouverneur-generaal, in wiens person des Konings,


















BOEKBESPREKING 25

aan politieke lotswisselingen onttrokken, gezag belichaamd is, maar
van verantwoordelijke ministers, echter niet aldus, dat het ministerie
volkomen afhankelijk wordt van de volksvertegenwoordiging, maar
met een beslissenden gouverneur-generaal.
Het tweede punt, het volledig deelgenootschap van de rijksdeelen,
geeft antwoord op de vraag, hoe de behartiging van nict-inwendige aan
gelegenheden zal worden geregeld. En dit antwoord is, dat de overzee-
sche gebiedsdeelen zeggenschap krijgcn in do beslissing over zaken, die
het geheele Koninkrijk raken. Rijksaangelegenheden worden behan-
deld door een rijksministerie (met een minister voor Nederlandsch-
Indie. ,,Voor afzonderlijke West-Indische Ministers zat wellicht niet
een voile taak in het Rijkskabinet gevonden worden"), dat verant-
woordelijk is aan een opperparlement, waarin afgevaardigden van
de verschillende gebiedsdeelen zitting hebben, en meer vastheid kan
hebben dan het moederlandsche kabinet met zijn afhankelijkheid van
verkiezingsuitslagen. Daarbij is nog gedacht een Kroonraad, die o.a.
zal hebben te toetsen, of een regional wetgever zich heeft begeven op
het terrein van den rijkswetgever.

De heer Muhlenfeld vestigt de aandacht op den kleinen omvang der
West-Indische gebiedsdeelen, en stelt uit dicn hoofde de vraag, of de
gouverneur, die hier zooveel dichter bij het dagelijksch gebeuren staat,
wel de aangewezen person is om to beslissen bij een geschil tusschen
departementshoofd en volksvertegenwoordiging.
Blijkbaar aanvaardt hij de verantwoordelijke departementshoofden,
waarvan in de Staten van Curavao kort na de invoering der Curaqao-
sche staatsregeling de wenschelijkheid is bepleit door mr. da. Costa
Gomez.
Is die ,,ministerieele" verantwoordelijkheid wel geheel billijk, zou
ik willen vragen, indien in de West-Indische gebicden n6g. als voor den
oorlog, de gouverneur een zoo beslissend aandeel tot zelfs in kleine be-
stuurszaken heeft, dat zijn gemachtigden in de volksvertegenwoordi-
ging geacht werden niet veel meer dan zijn spreektrompet to zijn. De
tijd ligt niet ver terug, toen een voorzitter in die vergadering een be-
stuursgemachtigde, die van ,,zijn" meening over een zaak sprak, onder-
brak en hem onder bet oog bracht, dat hij als bestuursgemachtigde zijn
cigen meening voor zich had te houden.
Verder wil de heer Muhlenfeld ook groote niet interregionale, aan-
gelegenheden, als die welke verband houden met de aanwezigheid van
wereldhavens en olieraffinaderijen, bij het rijksparlement brengen.
In plaats van West-Indische ministers in het rijkskabinet stelt de
heer Muhlenfeld voor een onderstaatssecretariaat voor West-Indie.
Onderstaatssecretariaten m.i.
Het leerzaam betoog van beide schrijvers las ik met belangstelling.
Aan 66n punt is m.i. ten onrechte, althans wat de West betreft, geen
aandacht geschonken .V66r 1940 had zich met name in Curacao een
toestand ontwikkeld, die in den gouverneur al te zeer een verlengstuk
van de moederlandsche regeering, nader: van den minister van Kolo-
nien, deed zien, zoodat zijn beleid kwalijk als een zelfstandige beharti-
ging van de eigen inwendige aangelegenheden door het gebiedsdeel
werd beschouwd.
Amsterdam 14 Juli 1945. B. D. G. F.


















BOEKBESPREKING


Neerlandia Bevrijdingsnummer. Mei-Juni 1945.

Het bestuur van de groep Nederlandsche Antillen van het Algemeen
Nederlandsch Verbond heeft de mooie gedachte gehad, gedurende den
oorlog de taak van het hoofdbestuur en de uitgave van Neerlandia
over te nemen. En aan het einde van 5 jaren besluit het deze taak
met de uitgave van een bevrijdingsnummer, dat er zijn mag. Een
kloek tijdschrift van 56 bladzijden, zooveel mogelijk in den ouden
vorm verzorgd, ligt voor mij, met goede artikelen: bijdragen uit en
voer Zuid-Afrika (R. Wigboldus ,,Annexatie of aansluiting" en dr.
Ploeger ,,Uit het verleden van Zuid-Afrika)", Vlaanderen (,.Een
groet aan Vlaanderen" van E. A. Winters, oud-redacteur van De gazer
van Antwerpen, thans hoofd van den regeeringspersdienst in Curaqao),
Noord-Amerika (van dr. Henry Beets en C. H. van der Meulen),
Carambei en Tres Arroyos. Suriname, terwijl, wat Curavao betreft
artikelen zijn opgenomen over onderwijs, pers, K.L.M., muziek-
leven, Aruba, Bonaire, de bovenwindsche eilanden. Alles is even be-
langwekkend en .... vol nieuws. Het meest treft ons het artikel
,,Aan onze Verbondsleden in Nederland", waarin rekenschap wordt
afgelegd, en met groote waardeering en dankbaarheid heb ik gelezen,
dat het groepsbestuur begrepen heeft zijn taak niet just niet te
moeten neerleggen, toen het bemerkte, dat er nog een Neerlandia in
Den Haag werd uitgegeven wonder leading van prof. Jan de Vries, en
daarna.
Amsterdam 1 Nov. 1945. B. D. G. F.


























BIBLIOGRAPHIE

A. TIJDSCHRIFTEN, COURANTEN, ENZ.

De Verzekeringsbode, weekblad voor levensverzekering. 25 Februari
1944, no. 8. Een Amsterdamsche tontine uit 1757 op West-Indische
obligation, door prof. dr. M. van Haaften.
Cultureel Indit, Maart/April 1944. Maria Sibylla Merian's bezoek aan
Suriname, door jonkvr. J. baronesse van Heemstra.
Idem. Nov./Dec. 1944. De wereld-beschouwing der primitieven in
West-Indie en elders, door C. J. de Goeje.
Technisch Gemeenteblad Bouwstoffen, Juli/September 1943, nrs. 4 en
5. Een paalwormproef in Nederland met Indische en Surinaamsche
houtsoorten, door ir. W. Spoon. Uitgekomen als Berichten van de
Afdeeling Handelsmuseum van het Koloniaal Instituut no. 195
(/0.42).
Groot Nederland. January 1944. West-Indie (West-Indische litanie;
Liedje over het Schottegat; Liedje van Saba), door Steven Barends.
Tijdschritf voor Economische Geographie, 15 Januari, no. 1, 1944. De
landbouw in Britsch West-Indie, door K. L. Knage.
Nederlandsch Studieblad, Juni 1944, no. 2. Kan de kleine man uit
Nederland een bestaan vinden op Curagao ? door Jhr. L. C. van Pan-
buys.
Ons Suriname, Juni/Juli 1944, no. 6/7. Uit de geschiedenis der Ev.
Broedergemeente en haar Zending. VIII. Een nieuwe taak op een oud
zendingsterrein [behandelt de gevolgen van de afschaffing derslavernij]
Historia, Juli 1944, no. 7. De West-Indische Gok van 1621, door
J. C. Mollema.
ledm. October 1944. De reizen naar de West van kapitein Houtebeen
door J. B. van Overeem.
De Opdracht. September 1945, no. 16. E6n dag Aruba.
Beurs- en Nieuwsberichten, 14 Mei 1945. S.A.N.O.A. I) helpt lijdende
jeugd [aanbieding cheque f 193651 (Cur. Cour. f270.622,30 Ned.
Cour.) aan de Koningin voor de aan T.B.C. lijdende Nederlandsche,
jeugd].
Nieuw Suriname. 13 October 1945, no. 1. Nederland vraagt: Hout.
Suriname antwoordt: Hier is hout; Suriname's Slapende Schatten;
Odo's; Kroniek van Suriname en Curacao. De West in de Pers; Suri-
name en de Rijksconferentie; Eeuwfeest van de Hollandsche boeren

1) Steun aan Nederlandsche Oorlogsslachtoffers Aruba.


- 27 -


















BIBLIOGRAPHIE


van 1845, door Fred. Oudschans Dentz; De Gerardus Majella-stichting
vijftig jaar.
Curafao. Weekblad voor de staatkundige en cultureele belangen
van het gebiedsdeel Curavao. 25 Aug. 1945, no. 35. De tegenstelling,
la ndskind, niet landskind.
Economisch Statistische Berichten. 20 Sept. 1945, no. 1480. De hout-
voorziening van Nederland, door J. W. Gonggrijp.
International Affairs. January 1944. The Dutch West Indies in
peace and war, door A. Muhlenfeld.
Netherlands America. Jrg. XIII. 1943. New York. The Dutch Terri-
tories in the West, door Ph. H. Hiss.
Rev. Gcogr. Americ. Bs. Aires, no. 21, 1944. La Isla de Curazao y
demas Antillas Holandesas, door Christian van Balcn.
The Journal of the Jamaica Agricultural Society, Juni/Augustus 1943.
Agricultural Development in Jamaica, door A. J. Wakefield.
Gooische Arant Stad en Lande. 8 Sept. 1945. Er zijn vele mogelijk-
heden in Suriname, maar noodig is: Ondernemingsgeest en organisatie,
door ir. O. M. de Munnick.
National Rotterdamsche Courant. 28 Juli, 2 Augustus, 11 Augustus
en 22 Augustus 1945. Caraibische Contouren.
Idem. 13 Sept. 1945. Koninginnedag op Curacao en Aruba. De Staten
geven een ton.
Idem. 2 Nov. 1945. Suriname's verdediging in den oorlog. De ge-
schiedenis van het vliegveld. I.
Het Indisch Nieuws. Iste Jrg. no. 1, 22 Sept. 1945. Uit de West.
Suriname en Curacao, Opbloei tijdens de oorlogsjaren, door Fred.
Oudschans Dentz.
Idem. 29 September 1945, no. 2. De namen Suriname en Paramaribo
verklaard, door Fred. Oudschans Dentz; Het vette zwaard boven de
dorre eilanden, door Macamba.
Idem. 6 October 1945, no. 3. De bevolkingsgroepen van Suriname,
door Fred. Oudschans Dentz.
Idem. 20 Oct. 1945, no. 5. De koningin der Aarde in de West (I),
door Macamba.
Idem. 27 Oct. 1945, no. 6. De St. Gerardus Majella-Stichting jubi-
leert! door Fred. Oudschans Dentz.
Idem. 3 Nov. 1945, no. 7. De scheiding van Suriname en Curagao
thans een eeuw oud, door Fred. Oudschans Dentz.
Knickerbocker Weekly. Free Netherlands. 28 Febr. 1944. Curacao in
den krimpenden aether.
Idem. 27 Maart 1944. Mrs. Roosevelt in Suriname.
Idem. 3 April 1944. Mrs Roosevelt visits Curacao; Curagao was een
openbaring.
Idem. 17 April 1944. Curacao and Suriname Assemblies Hail Allies;
Veranderingen in Suriname.
Idem. 8 Mei 1944. Het onderwijs in het gebiedsdeel Curagao, door
dr. W. J. Goslinga.


















BIBLIOGRAPHIE


Idem. West-Indie nummer. 31 Januari 1944 13 April 1942 -
24 Juli 1944.
Idem. 30 April 1945. De Pastoor van Tamarinde.
Idem. 2 Juli 1945. New Curacao Airport-Terminus.
Idem. 13 Augustus 1945. Holland-Curagao Air Service.

Libertas. 1 September 1944. Het verwaarloosde Suriname.
Indonesia. 28 Juli 1945. no. 6. Een gelijke positive voor Suriname en
Curagao, door het Surinaamsche Actie-Comite.
De Pen-Gun. 17 Augustus 1945. Ook Curavao was paraat, dat uren-
lange, jarenlange staren in het duister ..., door mr. M. E. Elias.
Ons Rijk. Mei 1945, no. 2. Suriname's kurk: Bauxiet.
Het Financieel Nieuws. 14 Augustus 1945, no. 45. Het noodlijdende
Suriname werd selfsupporting.
Het Parool. 27 Augustus 1945. De toekomst van de West.
Natuur en Techniek, waarin opgenomcn ,,Onze Aarde", Januari 1943
West-Indie, door P. Oomen.
Haagsch Maandblad. January 1943. Een ontploffingsramp op Cura-
gao in 1773, door Mr. J. Bets.
Economisch Nieuws. 24 Augustus 1945. Economische ontwikkeling
tijdens den oorlog.
Missionary Monthly. September 1945. no. 577. Missionary Elzinga
writes about a Veteran Worker in Surinam 25 Years [Nellie de Borst].
Vrij Nederland [verschijnende te Londen]. 30 November 1940.
Suriname voor vestiging van Europeanen.
Idem. 14 December 1940. Kroniek van Curaaao. Holland in Amerika
Idem. 22 Maart 1941. Het kamp op Bonaire.
Idem. 5 April 1941. Hoe Suriname ten oorlog toog.
Idem. 19 April 1941. Curagao uitstralingspunt van propaganda.
Idem. 10 Mei 1941. De lotgevallen van Suriname.
Idem. 24 Mei 1941. De Caraibische zee.
Idem. 31 Mei 1941. De troonrede van Cura9ao; gunstige cijfers van
dit welvarend gebiedsdeel.
Idem. 7 Juni 1941. Hoe het Suriname gaat. Eenige lichtpunten,
doch voorzichtigheid geboden.
Idem. 9 Augustus 1941. Een Nederlandsche gemeenschap in Suri-
name.
Idem. 16 Augustus 1941. Minister Welter op Curagao, De zon, de
welvaart en het groote beest.
Idem. 16 September 1941. Curagao en Suriname moeten tot elkaar
komen.
Idem. 20 September 1941. Kent U de Bovenwindsche eilanden?
Idem. 28 September 1941. Kroniek van Curacao.
Idem. 1 November 1941. Curacao ongerust over zijn gulden.
Idem. 29 November 1941. Amerikaansche strijdkrachten in Surina-
me wonder Nederlandsche leading en op kosten van de Nederlandsche
schatkist; Suriname het centrum der belangstelling.


















BIBLIOGRAPHIE


Idem. 6 December 1941. Surinaamsch Patriotisme.
Idem. 13 December 1941. Oranje leefde in Suriname.
Idem. 28 Maart 1942. Curagao-Suriname. De wereldoorlog aan ons
gebiedsdeel spreekt twee talen door den aether.
Idem. 2 Mei 1942. Suriname en de aangekondigde rijksconferentie.
Idem. 9 Mei 1942. Curacao vertegenwoordiger van de Rijksgedachte.
Idem. 4 Juni 1942. Curagao. Zijn oude en zijn nieuwe gouverneur.
Idem. 18 Juli 1942. Curagao en Suriname leggen banden.
Idem. 31 October 1942 en 7 November 1942. Prins Bernhard in de
West.
Idem. 14 November 1942. Britsch-Indi6rs in Suriname.
Idem. 24 November 1942. Vacantiemaand in Suriname.
Idem. 28 November 1942. Prins Bernhard in Suriname.
Idem. 2 Januari 1943. Suriname's sluitende begrooting.
Idem. 25 Januari 1943. Curaqaosch zelfbewustzijn.
Idem. 5 Juni 1943. De toekomst van Suriname, door F. Bruyning.
Idem. 12 Juni 1943. Curagaosch allerhande, door dr. P. A. van
Kasteel.
Idem. 17 Juli 1943. Een Curagaosche groet, een achtergrond en een
stoep.
Idem. 31 Juli 1943. Hoe leven jelui op je eilandje Curacao?
Idem. 13 November 1943. Prinses Juliana in West-Indi. [aangeko-
men 2 November in Suriname, vertrokken 9 November].
Idem. 20 November 1943. Prinses Juliana's zegetocht door Suri-
name.
Idem. 27 November 1943. Suriname en de landverraders.
Idem. 11 December 1943. Drie belangrijke Curagaosche onderwer-
pen.
Idem. 22 Januari 1944. Bij een koperen feest op Curaqao. [R.K.
zeemanshuis].
Idem. 5 Februari 1944. Bekendmaking inzake de stichting West-
Indie Levensverzekerings Centrale.
Idem. 19 Februari 1944, Pan-Caraibi6 of Pan-Amerika voor ons?
Idem. 14 Maart 1944. Curacao in den krimpenden Kosmos.
Idem. 18 Maart 1944. Belangrijke aspecten in Curaqao.
Idem. 5 Juli 1944. Herleeft het gesol met Suriname?
Idem. 15 Juli 1944. Hoog op het Curaqaosche verlanglijstje.
Idem. 5 Augustus 1944. Curagao en Suriname moeten samenwerken.
Idem. 26 Augustus 1944. Amerika en de West-Indische eilanden.
Idem. 13 Januari 1945. Samenwerking Suriname-Curagao.
Idem. 14 April 1945. Opening der Staten van Curacao.
Idem. 7 Juli 1945. Nederlandsche boeren in Suriname.
Idem. 25 Augustus 1945. Amerikanisme in de West, door J. H. B.
Idem. 31 Augustus 1945. Het emancipatiebesef der nieuwe wereld,
door J. H. B.
Idem. 22 September 1945. Tegenstellingen tusschen oude en nieuwe
wereld in de West, door J. H. B.
Idem. 13 October 1945. West-Indische Federatie?, door W.
Verbetering bibliographic. April 1944. In Cultureel India Nov./Dec.
1943. Heer Spin of een West-Indisch sprookfiguur, moet zijn: Heer
Spin op een West-Indisch sprookfiguur.

















BIBLIOGRAPHIE


B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.

Berichten van de Afdeeling Handelsmuseum van het Koloniaal Insti-
tuut, no. 198. Plantaardige grondstoffen uit Brazilie en parallellen met
Suriname en Nederlandsch-Indie. VI e. Oliezaden, olien en vetten
van Brazilie, door C. van de Koppel. / 0,65.
Muziek uit Oost en West, door Wilh. G. Gilbert. Inleiding tot de in-
heemsche muziek van Nederlandsch Oost- en West-Indie. Uitgeg. door
J. Philip Kruseman. 's-Gravenhage. [Het 5de hoofdstuk bevat: De
primitive muziek in Suriname en Curacao van negers en roodhuiden.
De godsdienstige muziek van de Surinaamsche boschnegers. Populaire
negerliederen uit Suriname en Curagao. Technische details van de
negermuziek. De Indiaansche muziek van Guyana. Het 6de hoofdstuk
luidt: Oost- en West-Indie in de Europeesche muziek].
De geschiedenis van het Amsterdamsche handelshuis Louis Bienfait &
Soon, samengesteld door A. W. Wichers Hoeth. Drukkerij en uitgevers-
zaak ,,De Mercuur", Hilversum. November 1941. Met aanvulling,
najaar 1943. [Hierin worden de zaken in Suriname en Curagao behan-
deld]. Niet in den handel.
Mededeeling no. LXII, Aldeeling Handelsmuseum no. 28, Koloniaal
Instituut, Amsterdam. Inlichtingen en onderzoekingen van de afdeeling
Handelsmuseum in 1943. (met register op de vijf sinds 1939 verschenen
deeltjes), 1944. Aetherische olien: Rozenhout van Suriname (met
afbeelding) / 1,65.
Mededeelingen der Afdeeling Volkenkunde van het Koloniaal Instituut,
extra series no. 1. Aanwinsten op ethnografisch en anthropologisch ge-
bied over de jaren 1942 en 1943, Leiden E. J. Brill. 1944. [hierin wor-
den vermeld de series 1553, Ir. W. C. Utermark; 1556, Mevr. R. van
der Most van Spijk-Van Praag; 1563, A. W. Borel,; 1574, P. Brandt,
1585, P. H. Q. Bouman, 1616, Afd. Handelsmuseum; 1621, Benz;
1625, aankoop door bemiddeling A. J. de Lorm].
Groninger Volksalmanak. 1943. Wigbold Rasvelt, cen Groninger
predikant in de West [Curagao] door A. C. de Groot.
Jaarboek van her Genootschap Amstelodamum XL. (1944). Over zalf-
en hoeden-, slaven-, over kunst- en boekhandel, in het Amsterdam der
18de eeuw, door mr. Chr. P. van Eeghen.
Het beheer in Nederland van de geldmiddelen der overzeesche gebieds-
deelen in de jaren 1940-'43. Zutphen, W. J. Thieme, 1945.
Surinam a Geographic Study, door J. Warren Nystrbm, Booklets of
the Netherlands Information Bureau, New York, no. 9, [z.j.].
Holland Carries on and Netherlands America [Suriname and Cura-
gao], Netherlands Information Bureau, New York City.
The Negro in the Caribbean, door Eric Williams, 1942.
The Caribbean: The Story of our Sea of Destiny, door W. Adolphe
Roberts, 1940.

















BIBLIOGRAPHIE


Caribean Cooperation, door A. D. Emmart. [overdruk van een series
artikelen uit de Baltimore Evening Sun 4 tot 11 Mei 1943].
Nutrition, Agriculture, Fisheries and Forestry. Meeting of the Ameri-
can Caribbean Commission. Charlotte Amalia, St. Thomas, Virgin
Islands of the United States. Aug. 17-21, 1943, Washington, 1943.
The Caribbean Islands and the War. A Record of Progress in Facing
Stern Realities. Department of State Publication 2023. Washington,
1943.
Report of the Anglo-American Caribbean Commission to the Govern-
ment of the United States and Great Britain for the year 1942-1943,
Washington, 1943.
Report of the West Indian Conference held in Barbados zzst-3oth March
1944.
Labour Conditions in the West Indies. Cmd. door Major G.St.J.
Orde Browne. [His Majesties Stationary Office, 1940, no. 6070].
Report of the Agricultural Policy Committee of Trinidad and Tobago.
Parts I en II. Trinidad, 1943.
War Developments in the West Indies. Inquiry Reference Service.
U.S. Department of Commerce, 1943.
Commercial Policies and Trade Relations of European Possessions in
the Caribbean Area. U. S. Tariff Commission, 1943.
The economic future of the Caribbean. Report of the seventh annual
conference of the Howard university, div. social sciences, 1944.
A Selective Guide to the English Literature on the Netherlands West
Indies, door Philip Hanson Hiss. Bookl. Netherlands Information
Bureau. 9, New York, 1943.
Netherlands A merica. The Dutch Territories in the West, door Philip
Hanson Hiss, Duell, Sloan & Pearce, New York, 1943.
The Netherlands West Indies, Netherlands Information Bureau,
New York [z.j.].
The Netherlands East and West Indies, edited by F. Adamson Hoebel,
Inter-allied Publications, 1945.
Carribbean Tourist Trade, uitgave van de Anglo American Carib-
bean Commission, Washington, D. C. April 1943.
Geschiedkundige opstellen opgedragen aan den heer W. Hoyer bij
gelegenheid van zijn tachtigsten verjaardag. Curacao 1945.
Noodlotsdagen. Grepen uit de geschiedenis van CuraFao 1799-1800
door N. van Meeteren. Curacao, 1944.
United States Tariff Commission. Commercial Politics and Trade
Relations of European possessions in the Caribbean Area. Report
151 Second Series, Washington. Government Printing Office, 1943.
O. D.























EENIGE BIJZONDERHEDEN OMTRENT MEVROUW
AUDRA EN HAAR ZOON

DOOR

C. K. KESLERt

Mevrouw Audra is voor degenen, die met de geschiedenis van
Suriname eenigszins vertrouwd zijn, een bekende en zelfs een min
of meer beruchte figuur. Bekend is de wijze, waarop zij met eenige
andere vooraanstaande leden der Surinaamsche samenleving in
het midden der 18e eeuw den gouverneur Mauricius het leven zuur
maakte en het ten slotte met haar medestanders, mannelijke zoo-
wel als vrouwelijke, zoo ver wist te sturen, dat van hoogerhand
most worden ingegrepen en uit de Republick een commissie werd
gezonden, om de Surinaamsche zaken te onderzoeken en aan de
troebelen daar een einde te make.
Dat was in 1750. Mevrouw Audra, of, zooals zij destijds heette,
Mevre iw Duvoisin, was toen op den leeftijd van vijftig jaar een
eerzame, hoewel zeer militant, predikants-weduwe. Het weduwe-
kleed droeg zij reeds voor de vierde maal, maar desniettemin zou
zij het nog eenmaal voor het bruids-gewaad verwisselen en niet
lang daarna ook haar vijfden echtgenoot ten grave zien dalen en
hem nog eenige jaren overleven.
Geboren in den Haag op 19 November 1700 als dochter van
den Hoogduitschen predikant te 's-Gravenhage, was Charlotte
Elisabeth van der Lith tijdens het behind van den gouverneur
Hendrik Temminck (1722-1727) gouvernante van diens dochter
Catharina Eleonora geweest. Deze betrekking leidde ertoe, dat
Gouverneur Temminck, die weduwnaar was, besloot de gouver-
nante ten huwelijk te vragen. De echtverbintenis werd te Parama-
ribo gesloten, doch was niet van langen duur, daar gouverneur
Temminck op 17 September 1727 overleed, zijn jonge vrouw met
een dochtertje, Johanna Balfina, achter latende.
Nog tweemaal zou zij daarna weder als echtgenoote van een
gouverneur op het Plein te Paramaribo zetelen, eerst door haar
huwelijk met den opvolger van Temminck, Mr. Charles Emilius

-33-
West-Indische Gids XXVII 3















C. K. KESLER, EENIGE BIJZONDERHEDEN


Henry de Cheusses. Deze overleed te Paramaribo op 26 Januari
1735 en liet zijn weduwe achter met een dochtertje, Henriette Ma-
ria. Na het zeer kortstondige behind van zijn broeder Jacob
Alexander Henry de Cheusses, die slechts gedurende '1/2 maand
de waardigheid van gouverneur bekleedde, en na een kort interim-
bestuur kwam in het laatst van 1735 de Amsterdammer Mr. Joan
Raye als gouverneur in Suriname aan.
Mr. Joan Raye was de oudste zoon van Jan Raye, Heer van
Breukelerwaard, een zeer welgesteld suiker-raffinadeur te Am-
sterdam, nakomeling van een Antwerpschen koopman, die zich in
1588 te Amsterdam vestigde, en daar op 20 October van dat jaar
als poorter beiedigd werd.Gelijk zoovele andereVlamingen en Wa-
len was hij om des geloofs will uit de Zuidelijke naar de Noorde-
lijke Nederlanden geemigreerd. Uit het huwelijk van zijn afstam-
meling en naamgenoot Jan Raye, Heer van Breukelerwaard, met
Aletta Catharina Bicker werden drie kinderen geboren, twee
zoons Joan en Jacob, en een dochter Eva.
Hoewel de families Raye niet tot de regeerende geslachten van
Amsterdam behoorde, was zij toch door huwelijken nauw genoeg
met deze verbonden, om mede te genieten van de voordeelen, die
deze positive aan de 18e eeuwsche regenten verschafte. Na zijn stu-
dian voltooid te hebben, verkreeg dan ook de oudste zoon Joan
naast zijn functie van kapitein ter zee bij de Admiraliteit vanAm-
sterdam ter verbetering van zijn inkomen in 1718 het baantje van
afslager aan de Groote Vischmarkt. Er werd natuurlijk niet van
hem verwacht, dat hij de daaraan verbonden werkzaamheden zelf
zou verrichten; naar 18e-eeuwsche regenten-gewoonte liet hij deze
waarnemen door een plaatsvervanger en streak de niet onbelang-
rijke inkomsten voor het grootste gedeelte zelf op. Deze bedroe-
gen, zooals zijn broeder Jacob, die na hem dit baantje verkreeg, in
zijn dagboek noteerde, 21/,% van de opbrengst van de verkochte
visch, wat een bedrag van 500 a 1000 gld. per maand vertegen-
woordigde.
Mr. Joan Raye ontving op 3 Juni 1735 bericht, dat hij met in-
gang van de volgende maand benoemd was tot gouverneur van
Suriname. Hij vertrok daarheen met zijn secretaries op 25 Septem-
ber, van Amsterdam tot Zaandam uitgeleide gedaan door zijn
broeder Jacob, zijn zuster Eva en den echtgenoot van deze, Pieter
van Loon,schepen der stad Amsterdam.Na een afscheidsmaaltijd,
een vischdiner in de herberg ,,De Otter", keerde de families naar
Amsterdam terug en zette de gouverneur met zijn secretaries de
reis naar Den Helder,waar hij zich zou inschepen, voort. Met een
















OMTRENT MEVROUW AUDRA EN HAAR ZOON


boeier gingen zij naarAlkmaar,overnachtten daar en kwamen den
volgenden dag in Den Helder aan. Op de reede van Texel lagen
behalve het schip de,,Jacob Daniel", waarmede Joan Raye de reis
zou ondernemen, nog verscheidene andere schepen gereed om te
vertrekken, waaronder ook dat van Pieter Versyn, waarmede de
eerste Herrnhutter zendelingen, Georg Piesch, Georg Berwick en
H. Chr. von Larisch, de reis naar Suriname zouden aanvaarden.
Dit schip vertrok op 7 October; den dag daarv66r was de Johan
Daniel met gouverneur Raye aan boord wonder zeil gegaan. Met de
woorden: ,,God geve haar een goeden Rys" besloot Jacob Bicker
Raye de aanteekening daarvan in zijn dagboek. Die wensch going
in vervulling: op 20 December kwam de gouverneur behouden in
de kolonie aan. Enkele uren tevoren was het schip der Herrhut-
ters eveneens voor het Fort Zeelandia aangekomen. Den volgen-
den dag aanvaardde Joan Raye het bestuur over de kolonie, waar
hij o.a. de weduwen van zijn voorgangers, de Douairieres De
Cheusses, aantrof, nl. de vroegere mejuffrouw Van der Lith, en
haar vroegere leerlinge, later stiefdochter, Catharina Eleonora
Temminck, die met den gouverneur Jacob Alexander de Cheusses
gchuwd geweest was en dus thans ook haar schoonzuster was. De
kennismaking met de eerste leidde tot een verloving, gevolgd door
het huwelijk te Paramaribo op 2 Maart 1737. Op 20 Mei van dat
jaar kwam het bericht van deze gebeurtenis bij de familie te Am-
sterdam aan, blijkens de aanteekening daarvan door broader Ja-
cob in zijn dagboek. Voor de derde maal zetelde dus de vroegere
gouvernante als echtgenoote van den gouverneur weder als mees-
teres in het gouvernements-hotel op het Plein te Paramaribo. Uit
dit huwelijk werd op 27 November van hetzelfde jaar een zoon ge-
boren, die naar zijn vader den naam van Joan ontving. Me-
vrouw Raye zond een eigenhandig bericht van deze heuglijke ge-
beurtenis aan de families te Amsterdam, waar het op 14 Februari
van het volgende jaar aankwam. Jacob Bicker Raye maakte op
dien dag de volgende aanteekening in zijn dagboek: ,,Zuster Raye
is op den 27sten November 1737 zeer voorspoedig en gelukkig be-
vallen van een welgeschapen, frisschen zoon" 1).
') Jacob Raye nam bij zijn eigen familienaam ook dien van zijn moe-
der aan en is daardoor meer bekend als Jacob Bicker Raye. Hij begon
in 1732 met het schrijven van een dagboek, waarin hij datgene, wat
hem belangrijk voorkwam, met een korte onderbreking geregeld van
dag tot dag opteekende, De titel hiervan is ,,Notitie van het Merk-
waardigste meyn bekent, 1732-1772". Het bevat hoofdzakelijk aantee-
keningen omtrent familie-aangelegenheden en omtrent personen en ge-
beurtenissen, vaak zeer alledaagsche, te Amsterdam. z.o.z.















C. K. KESLER, EENIGE BIJZONDERHEDEN


Mevrouw Raye was toen reeds voor de derde maal weduwe; op
12 Augustus van het zelfde jaar was de gouverneur na een zeer
kortstondige ziekte overleden. Den 29sten October werd het be-
richt van zijn overlijden door de families te Amsterdam ontvangen.
Op echt 18e-eeuwsche, wijdloopige wijze teekende Jacob Bicker
Raye dit in zijn dagboek op, en wel aldus:
,,Mijn broeder, de Heer Joan Raye, gouverneur over de Collonie
van Suriname, rivieren en districten van dien, Collonel van de Mi-
litie en president in alle de Collegies aldaar, mitsgaders Capiteyn
ter Zee ten diensten deeser Landen, sorteerende wonder het Collegie
der Admiraliteyt alhier is op den 11 Augustus 1.1. in den ouderdom
van 39 jaar overleden".
Rustig en hemzelf voldoening gevend was zijn bestuur niet ge-
weest. Het werd o.a. gekenmerkt door ernstige verschillen met de
Raden van Politie, welke dezen aanleiding gaven, zich met een
rekest tot de Staten-Generaal der Republiek te wenden om zich te
beklagen over ,,de despotique conduites van den nieuwen Gouver-
neur". Dit gaf dezen laatsten aanleiding in 1737 zijn ontslag te
verzoeken. V66r de beslissing op dit verzoek in Suriname aan-
kwam, was hij echter reeds overleden. Ongetwijteld had hij op een
langer verblijf in Suriname gerekend, want reeds kort na zijn aan-
komst had hij gronden aan de Commewijne aangekocht, waar de
thans nog bestaande plantage Breukelerwaard werd aangelegd.
De zorg hiervoor kwam thans ten last van zijn weduwe, die be-
halve deze ook nog de plantage Berg en Daal aan de Suriname-
rivier bezat, die zij voor de helft van den gouverneur Temminck
geerfd envoor de andere helft van haar stiefdochter gekocht had').
Zwager Jacob te Amsterdam had blijkbaar in deze opzichten,
respect voor haar werkzaamheid, want hij teekende in zijn dag-
boek aan, dat ,,haar man eerst beesig was een nieuwe plantagie
aan te leggen, en op deselve een nieuw suykerwerk te maken,
waartoe nog dageijks de materiaale hier van daan moeten worden

Jacob Bicker Raye was, toen zijn broeder gouverneur van Suriname
werd, weduwnaar van Maria Sophia Goossens, met wie hij in Februari
1729 gehuwd was, en die op 2 Juni 1733 overleed, hem als eenigen erf-
genaam een bedrag van / 13.200 nalatende. Hij going toen bij zijn moe-
der inwonen, die haar buitengoed Leeuwenvegt bij Breukelen verkocht
had en op de Heerengracht bij de Reguliersgracht woonde.
Eva Raye was in 1730 gehuwd met Pieter van Loon, die in 1736 sche-
pen der stad werd. Het echtpaar Van Loon woonde op de Keizersgracht
Noordzijde, bij den Amstel.
') Zie hierover: Mr. P. Bijlsma. Gouverneur Temming's plantage
Berg en Daal, enz. in De West-Indische Gids III blz. 31.















OMTRENT MEVROUW AUDRA EN HAAR ZOON


gesonden bestaande in eenige duysende steenen, houtwerk en
eyserwerk".
Was het dus in Suriname reeds allesbehalve rustig geweest, zoo-
lang de later mevrouw Audra nog als echtgenoote van den gou-
verneur op het Plein zetelde, nog meer gespannen werd de toe-
stand daar, toen zij haar plaats, die zij zoolang bekleed had, most
afstaan aan haar opvolgster, de echtgenoote van den gouverneur
Mauricius. Na gedurende vijf jaren weduwe geweest te zijn, sloot
mevrouw Raye op 7 Januari 1742 haar vierde huwelijk, ditmaal
met den predikant van de Waalsche gemeente te Paramaribo,An-
thony Audra, die ruim twee jaar later, op 17 Mei 1744, overleed.
Vier jaren daarna, op 27 Mei 1748 huwde Mevrouw Audra daarna
voor de vijfde en laatste maal, ditmaal met den opvolger van Ds.
Audra, den predikant Bartholomeus Ludovicus Duvoisin, die op 1
November 1751 stierf. Spoedig na den dood van den gouverneur
Raye sloot mevrouw Audra zich bij de oppositie-partij aan, waar-
van zij al spoedig de leidster of, zooals Mauricius het uitdrukte,
,,het orakel" werd, wat zij bleef tot haar dood te Paramaribo op 6
Augustus 1753. Zij werd in het fort Zeelandia begraven. Op 19
October d.a.v. ontving de families Raye het bericht van haar over-
lijden en haar gewezen zwager maakte daarvan een notitie in zijn
dagbock, waarin hij vermeldde, dat zij ,,een uitnemend verstan-
dige, gauwe vrouw" geweest was, die zelf twee plantages, Breuke-
lerwaard (aan de Commewijne) en Berg en Daal (aan de Suriname-
rivier) administreerde. Zij was, voegt hij erbij, ,,zonder weerga
couragieus en present in de allerswaarste voorvallende gelegenhe-
den".
Haar zoon Joan Raye Jr. was destijds niet meer in Suriname.
Op 10-jarigen leeftijd was hij ter voltooiing zijner opvoeding naar
Holland gezonden wonder geleide van een neef van zijn vader, Mr.
Jacob Baron de Petersen, generaal-directeur van Guinea, die naar
Holland terugkeerde en de reis daarheen niet rechtstreeks maar
over Suriname gemaakt had. Op 13 November 1747 kwam de
,,Heer" Joan Raye aldus betitelt zijn oom Jacob hem in zijn
dagboek bij de families te Amsterdam aan. Deze besteedde de
noodige zorg aan haar pupil. Eerst werd hij op een kostschool ge-
plaatst, maar toen hij daar een paar malen ziek was geweest, kwam
hij tijdelijk bij zijn oom Jacob in huis.
Na volbrachte studied koos Joan Raye Jr. een diplomatieke loop-
baan. Op 18 November 1764, dus op 27-jarigen leeftijd, vertrok
hij naar Constantinopel in het gevolg van W. G. Dedel, gezant der
Republiek bij de Ottomaansche Porte. Na gedurende vijf jaren

















38 C. K. KESLER. MEVROUW AUDRA EN HAAR ZOON

aan het gezantschap daar verbonden geweest te zijn, keerde hij in
1769 te Amsterdam terug. Op 24 November van dat jaar teekende
zijn oom Jacob zijn behouden terugkeer in zijn dagboek aan.

Literatuur
J. Wolbers, Geschiedenis van Suriname, Amsterdam 1861.
Jacob Bicker Raye, Notitie van bet Merkwaardigste Meyn Bekent.
1732-1772. (Bewerking door Dr. M. G. de Boer. Amsterdam 1935).























DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


ALGEMEENE BESCHOUWINGEN
DOOR
L. JUNKER

De invoering en de uitbouw der citruscultuur in Suriname tot
het alleszins bescheiden niveau, dat deze in het jaar 1929 bereikt
had, heeft meer dan derig jaren in beslag genomen. Deze onge-
meen langzame ontwikkeling der dingen kan geenszins aan het
ontbreken der voorwaarden worden toegeschreven welke de cul-
tuur aan land en natuur stelt, integendeel, de factoren welke haar
kunnen begunstigen zijn in ruime mate aanwezig.
In het jaar 1908, toen, zooals wij later zullen zien, de cacaocul-
tuur nog niet door ziekte gedlimineerd was en in de bacovencul-
tuur nog geloofd werd, bestond er bovendien een ander vooruit-
zicht, n.m. het omzetten der cacao- in koffieplantages. Toen daar-
na de cacao en de bacoven voor goed verdwenen waren, keerde de
ondernemingslandbouw weder tot de 66nproducts-exploitatie der
plantages terug. Vanouds is dit system, dat bij tegenslagen zoo-
als misoogsten enz. in het geheel geen compensate aanbiedt, door
verstandige planters gewraakt. De cacaoboom was echter een
standvastige producent en de nu en dan geuite waarschuwingen
werden door de gemakzuchtig geworden planters niet ernstig op-
genomen. Geheel anders werd het toen de koffie als eenigst pro-
duct niet voldoende in de exploitatie-onkosten kon voorzien. In
de organisatie van den grooten landbouw (de Vereeniging van den
Grooten Landbouw) gingen toen stemmen op voor het planten op
de ondernemingen van een gewas dat een jaarlijksch rendement
kon afwerpen.
Men staarde zich blind op het woord ,,jaarlijksch" en zocht ge-
durende vele jaren naar een jaarlijksch gewas, dat de compenzatie
voor het tekort der koffie-exploitatie zou moeten brengen. Het is
onbegrijpelijk dat men toen niet op het idee gekomen is naast de
eene boomcultuur een tweede aan te leggen. Na verloop van eeni-


-39-














L. JUNKER


ge jaren zou hierdoor immers het beoogde doel, een bijproductie,
bereikt zijn geworden. Niets heeft toen meer voor de hand gelegen
dan de citruscultuur als bijcultuur in te voeren. Eenige zelfstan-
dige plantages zijn er toe overgegaan en deze hebben gedurende
jaren de vruchten van hun onafhankelijkheid in letterlijken zin
geplukt. De meeste ondernemingen waren echter niet zelfstandig,
6f direct van De Surinaamsche Bank afhankelijk, 6f gebonden aan
de lastgevingen van de in Nederland wonende eigenaren. Deze
laatsten wederom volgden slechts de wenken op welke door de
financieele advisers en later door den Ondernemersraad voor Su-
riname gegeven werden. Wij zullen op de nadeelen, aan dit beleid
verbonden,niet verder ingaan. Alleen moge hier even in herinne-
ring gebracht worden de opposite tegen de citruscultuur, in 1935
uit den boezem van den Ondernemersraad en in 1938 uit de plan-
terswereld opgekomen. In de laatste jaar was deze actie te meer
onwelkom, omdat toen reeds een aantal koffie-ondernemingen
zich op de citruscultuur waren gaan toeleggen, als secundaire cul-
tuur.
Er ontstonden twee stroomingen, voor en tegen de citruscul-
tuur en van de zijde der tegenstanders werd de reeds eenmaal
mislukte bacovencultuur aanbevolen als een eerder voor over-
heidssteun in aanmerking komende dan de citrus dito, met het
resultaat dat drie ton uit de openbare kas beschikbaar gesteld
werd om het nog eens met de bacoven te probeeren.
Voorloopig bepaalde men zich tot proven en wel met een infe-
rieure soort en bovendien nog in hetzelfde polderland, waarin de
vroeger groot opgezette bacovencultuur te gronde gegaan is. Na
zes jaren was men nog geen stap vooruit en het zoo royal toege-
stane credit was zoo goed als uitgeput. Zou men met een aanmer-
kelijk geringer bedrag de citruscultuur gesteund hebben, dan zou
daarmede tenminste iets bereikt zijn geworden, zou geen drie ton
gouds in de put der mislukkingen hebben geworpen behoeven te
worden.
Het reeds in 1923 door Dr M. van Blankenstein gewraakte eu-
vel der invloed van buitenaf heeft zich ook in deze aangelegenheid
doen gelden.

GESCHIEDENIS DER CITRUSCULTUUR

Vermoedelijk hebben de eerste Europeesche kolonisten, wonder
welke uit Itali en Spanje verdreven Joden, zaden van sinaasappe-
len naar Suriname gebracht. Gedurende den loop der eeuwen wer-















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


den vervolgens al de varieteiten citrus ingevoerd die wij tegenwoor-
dig in Suriname aantreffen. Wij nemen deze uit het Bulletin No.
23 van het Departement van Landbouw over:
1. Citrus Aurantium L. de Sinaasappel.
2. Citrus Decumana L. de Pompelmoes.
3. Citrus Limetta Risso het Lemmetje.
4. Limonum Risso de Citroen.
5. Citrus Medica L. de Sukade.
6. Citrus Nobilis Lour. de Mandarijn.
7. Citrus Vulgaris Risso. de Oranje.
Van al deze soorten worden weder talrij ke varieteiten aangetrof-
fen, die van elkander in den vorm, de dikte der schil en het aantal
pitten,als ook in smaak verschillen. Gedurende de laatste dertig
jaren heeft men door oculeeren eenige goede voor export geschikte
soorten geselecteerd, met het doel binnen afzienbaren tijd een
voor de wereldmarkt aanvaardbaar standaardproduct te verkrij-
gen. Te voren waren slechts ongelijksoortige vruchten aan den
man gebracht, welke hier en daar in Suriname opgekocht konden
worden. Op de plantages en ook op de grondjes der kleine land-
bouwers kwamen wel een vrij groot aantal citrusboomen voor,
maar van een eigenlijke cultuur is vroeger geen sprake geweest.
De eerste aanplant van 142 boomen werd bij het begin deer eeuw
op de plantage Vredenburg aan de Pararivier aangetroffen. Daar-
na werden aan de Surinamerivier en op de plantages aan de Com-
mewijne kleinere oppervlakten met sinaasappelenboomen be-
plant. De grootste aanplant werd op de plantage La Libert6 ge-
vonden; zij nam een oppervlakte van bijna 14 ha in beslag.
In het jaar 1907 exporteerde de toenmalige directeur van de
plantage Voorburg, de heer Gefken, voor het eerst sinaasappelen.
De verscheping naar Nederland is een success geweest, hetgeen niet
van de het volgende jaar door het Departement van Landbouw
gedane proefzending gezegd kan worden. De vruchten werden
toen niet alleen te laat geplukt, doch ook de behandeling, vooral
het verpakken en sorteeren, liet veel te wenschen over. Latere
zendingen hadden betere resultaten; men leerde zachtjes aan. Op
blz. 5 van het Bulletin No. 35 van het Departement van Land-
bouw, waarop wij straks nader terugkomen, lezen wij:
,,De resultaten dezer verschepingen zijn dus alleszins aan-
,,moedigend en zullen bij meerdere ervaring, wat de behande-
,,ling der vruchten en de verpakking betreft, nog better kun-
,,nen worden. Tot nu toe zijn de vruchten enkel op grootte ge-
,,sorteerd en niet naar kwaliteit, terwijl dit een vereischte is















L. JUNKER


,,om den hoogsten prijs te kunnen bedingen voor zeer goedo
,,soorten."
Intusschen had men bij het Departement van Landbouw niet
still gezeten en had men door selectie wat orde in den stand van
zaken gebracht. Aan vele kleine landbouwers en ook aan eenige
plantages waren geoculeerde boompjes geleverd en zoodoende was
het streven ingeleid tot den export van goede soorten te geraken.
In het jaar 1917 werd een handleiding voor de sinaasappelencul-
tuur uitgegeven (Bulletin No. 35) opgesteld door den landbouw-
leeraar J. A. Liems, die te voren planter geweest was en de sinaas-
appelaanplant op La LibertM aangelegd had. Van toen af breidde
zich de sinaasappelencultuur langzaam maar gestadig uit. In het
jaar 1919 bezocht een commissie van het Suriname Studie Syndi-
caat de Kolonie en deze heeft zich in het door haar uitgebrachte
rapport zeer gunstig over de cultuur uitgelaten. Als resultaat van
het door de commissie ingestelde grondige onderzoek naar de si-
naasappelencultuur, vinden wij op biz. 70 van het rapport de na-
volgende conclusie:
,,Van den groei en de productiviteit van dezen boom en de
,,kwaliteit der vruchten kregen wij een bepaald gunstigen in-
,,druk. Onze veilige becijfering doet verwachten, dat de cul-
,,tuur van sinaasappelen ruime winsten zal kunnen afwerpen
,,en meenen wij haar vooral op goede, lichte grondsoorten met
,,gerustheid te kunnen aanbevelen".
Na het verschijnen van het Bulletin No. 35 sprak ik dikwijls
met den steller daarvan, als ook met den toenmaligen landbouw-
consulent J. J. Leys, over de toekomst der sinaasappelencultuur.
In het boschnegergebied, tot nagenoeg aan den derden graad
Noorderbreedte, had ik kennis gemaakt met aanplantingen van
kleine afmetingen. Op het dorp Goddo, gelegen aan de samenvloei-
ing van den Gran- en den Pikien Rio, werd toen een aanplant van
meer dan 100 sinaasappelenboomen aargetroffen; ook stonden al-
daar veel lemmetjes en eenige zure oranjes. Alle boomen warren
als zaailingen gekweekt; er waren boomen wonder van nagenoeg
honderd jaren oud, die niettegenstaande dezen hoogen leeftijd nog
volop vruchten droegen.
Deze bovenlandsche vruchten waren zeer saprijk en pittig van
smaak; het lafzoete der sinaasappelen van de benedenlanden ont-
brak ten eenen male. Alle vruchten hadden een uniformen smaak
en dit terwiji zij in vorm en samenstelling nogal van elkander ver-
schilden. Er werden vruchten met zeer dikke en met dunne schil-
len aangetroffen, sommige hadden veel pitten, welke in andere















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


vruchten weer nagenoeg ontbraken. Later heb ik met Amerikaan-
sche ingenieurs en filmoperateurs deze streken afgereisd en steeds
vernam ik enkel lotuitingen over deze bij uitnemendheid sma-
kelijke vruchten. Tegenover de hierboven genoemde heeren gaf
ik als mijn meening te kennen, dat de kwaliteit der sinaasappe-
len aan de samenstelling van den bodem most toegeschreven
worden. Overal in de wereld immers wordt de citrus in de heuvel-
achtige streken geteeld en daar het Surinaamsche heuvelland,
zooals wij later zullen zien, bovendien voor wat het vochtigheids-
gehalte van den bodem betreft in een zeer gunstige conditie ver-
keert, is het verschijnsel wellicht verklaarbaar. In ieder geval ben
ik er in 1919 van overtuigd geworden dat de toekomst der sinaas-
appelencultuur in het heuvelland ligt. De heer Leys, die toen als
tijdelijk directeur van het Landbouwdepartement optrad, was het
volkomen met mij eens en ondersteunde mijn verzoek om in het
heuvelland 25 ha land in erfpacht te bekomen. Destijds was ik op-
zichter bij het Boschwezen en had ik mijn hoofdkampement aan
de Boven-Suriname, zuidelijk van de Jodensavanna. Aldaar neemt
een naar het Zuidoosten verloopende heuvelketen een aanvang.
Op de eerste, de river rakende, heuvels wilde ik voor eigen reke-
ning een sinaasappelaanplant beginnen. Mijn twee oudste zonen
zouden zich aldaar vestigen en ik zou, wanneer ik ter plaatse ver-
toefde, leading kunnen geven. De aanvrage om erfpacht werd ech-
ter, m.i. niet op deugdelijke gronden, afgewezen en eerst twintig
jaren later, na een langen en hardnekkingen strijd met de bureau-
kratie, werd in deze zaak recht gedaan. Op de bijzonderneden van
dezen strijd wordt later nog teruggekomen.
Na deze persoonlijke episode uit de wording der citruscultuur
keeren wij weder tot het verhaal harer algemeene ontwikkeling
terug. Gedurende den eersten wereldoorlog is van verschepingen
van vruchten geen sprake geweest. Niettemin heeft men gedurende
dezen tijd niet still gezeten. Onder leading van den directeur van
den Cultuurtuin werd voortgegaan met de selectie en de cultuur
gestadig uitgebreid. In het bijzonder op de vroegere cacaoplan-
tage Kwatta, welke groote schelp- en zandritsen bezit, werd door
den eigenaar goed werk verricht. Men going goed vooruit en in de
Kwatta 202 werd ten slotte een sinaasappelboom geselecteerd die
vrijwel aan de eischen, in Europa aan de vrucht gesteld, voldeed.
Rijk aan sap, met een dunne schil en zoo goed als geen pitten, kan
deze varieteit Surinaamsche sinaasappel de concurrentic met de
vruchten nit de subtropische gewesten zeer goed doorstaan. Hier
komt nog bij, dat de Surinaamsche vruchten twee A drie maanden















L. JUNKER


vroeger aan de market gebracht kunnen worden dan deze laatste.
Toen het zich liet aanzien dat voor de sinaasappelencul-
tuur een toekomst was weggelegd, just gedurende een tijd van
hoop op een economische opleving der Kolonie, werd deze laatste
getroffen door mutaties in het personnel van het Landbouwdepar-
tement. De leading der citruscultuur going uit de handen van den
tuinbouwkundige, die steeds de selectie verricht had, over in die
van een botanicus, welke laatste bovendien wegens een reis in het
binnenland gedurende bijna een jaar afwezig was. De selectie, toe-
vertrouwd aan een opzichter van den Cultuurtuin, werd tijdens
dat jaar steeds verwaarloosd.
Het z.g. veredelde plantmateriaal uit den Cultuurtuin leverde
maar al te vaak teleurstellende resultaten op en dit was te meer te
betreuren, aangezien een concurrent op de Europeesche market,
het naburige Brazilie, welk land eveneens twee i drie maanden
eerder dan de subtropische producenten verschepen kan, wel met
vruchten van standaardkwaliteit te voorschijn komen kon.
Ook wat de verschepingbetreft ontbrak deugdelijke organisatie,
wat aanleiding gaf tot klachten in Nederland, ook van de zijde
van het Koloniaal Instituut, aangaande de vruchten uit Surina-
me. Het Landbouw-proefstation schreef den ongunstigen roep in
welken de Surinaamsche sinaasappelen te staan dreigden te ko-
men, aan het gemis toe van een moderne inrichting voor sortee-
ring en verpakking te Paramaribo. Een groot credit voor het
stichten eener zoodanige inrichting werd bij huishoudelijke be-
grooting aangevraagd, doch het vertegenwoordigend lichaam
meende ,m.i. niet ten onrechte, dat met een eenvoudiger voorzie-
ning volstaan kon worden.
Van ambtelijke Surinaamsche zijde verschenen nu in de moeder-
landsche pers (Ind. Mercuur 24 April en 21 Augustus 1929) be-
schouwingen welke de strekking hadden de eertijds aangeprezen
citruscultuur als een weinig hoopvolle voor te stellen, een inzicht
dat in de West-Indische Gids (XI, 449 e.v.) bestreden werd.
De detacheering in Suriname van een tuinbouwkundige uit
Nederl. Indie bracht het citrus-vraagstuk weder in een nieuw sta-
dium. Deze deskundige betoonde zich voorstander van een citrus-
cultuur in het Surinaamsche heuvelland, wat conflicteerde met de
just door de hooger genoemde inspectiereis verkregen over-
tuiging, dat de hooger gelegen terreinen voor landbouwdoeleinden
minder geschikt zouden zijn. Ten slotte verscheen in De Telegraaf
van 23 Augustus 1933 een bericht, waaruit zou moeten begrepen
worden, dat ook de toenmalige gouverneur niet meerhoopvolge-















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


stemd zou zijn; de citruscultuur zou in Suriname wisselvalliger
van aard zijn dan elders, wegens het gemis van irrigatie.
Zoodoende werd een nieuw element geintroduceerd in het vraag-
stuk der Surinaamsche citruscultuur, dat nl. der bevloeiing; ik
moge dienaangaande verwijzen naar mijn artikel in De West-
Indische Gids (XXII, 226 e.v.).
Na deze lijdensgeschiedenis verhaald te hebben kunnen wij het
jaar 1933 noemen als een waarin de hoop bij de voorstanders der
citruscultuur in Suriname herleefde. De in dit jaar opgetre-
den nieuwe gouverneur stond niet afwijzend tegenover het denk-
beeld dat deze cultuur verdient van overheidswege bevorderd te
worden.
Het Landbouw-proefstation werd gesplitst in twee afdeelingen,
een wetenschappelijke en een economische, wonder welke laatste de
citruscultuur kwam te ressorteeren. Erkend moet worden dat on-
der de nieuwe leading de aanplant vooruit going en in het algemeen
methodischer te werk gegaan werd dan te voren.Jammer was het
dat de chef van den landbouw-economischen dienst zich niet los
kon maken van de voorkeur welke men in Suriname reeds te lang
getoond heeft voor den landbouw op de kleigronden, op terreinen
dus waarop andere boomcultures en ook de bacovencultuur -
voor cn na mislukt zijn.
Wellicht staat met deze voorkeur het feit in verband dat de
nieuwe gouverneur, een man met Indische ervaringen, het denk-
beeld dat in Suriname de kleine en de middenstandslandbouw be-
vorderd dienen te worden, verbond aan dat der uitbreiding van de
Aziatische immigratie; Javaansche landbouwers zouden op kunst-
matige bevloeide terreinen in de lage kuststreek van Suriname
door de citruscultuur tot welstand kunnen geraken. Het irrigatie-
vraagstuk was derhalve acuut.
Met deze laatste aangelegenheid ben ik in aanraking gekomen
doordat ik als gids werd toegevoegd aan den oud-hoogleeraar in
de waterbouwkunde aan de Hoogeschool te Bandoeng, die in Suri-
name een onderzoek instelde naar de irrigatiemogelijkheden; te-
vens moge hier vermeld worden, dat ik dezelfde diensten twee jaar
later bewezen heb aan de commissie, ingesteld door de Internatio-
nal Refugee Colonisation Society, die Suriname bezocht in ver-
band met de plannen, voor politieke uitgewekenen uit Europa een
onderkomen in de Guyana's te vinden. In beide gevallen verkreeg
ik den indruk dat de met Suriname onbekende onderzoekers mis-
leid zouden kunnen worden door de grootte der watervoorraden in
het benedenland gedurende den regentijd en verkeerdelijk zou-















L. JUNKER


den kunnen concludeeren dat ook in den drogen tijd de voorraad
voldoende zou zijn voor de irrigatiedoeleinden, wat m.i. geenszins
het geval is.
Wat de leading betreft der citruscultuur ontstond een hoogst
merkwaardige toestand. Nog steeds was de tuinbouwkundige uit
Nederl. Indie, voorstander van een aanplant in het heuvelland, in
functie en wel aan de economische afdeeling van het Landbouw-
proefstation, waarvan de chef, een zoon des lands, op ground van
hetgeen aangaande hem uit een vroeger tijdperk bekend was, ge-
acht mocht worden eveneens voor een boomcultuur aan de hooger
gelegen terreinen in het binnenland de voorkeur te geven boven
de lage landen der oude cultuurstrook. Desniettemin echter -- en
hoewel ik aan beide ambtenaren herhaaldelijk mij bekende ge-
schikte terreinen aangewezen heb, going men geheel te werk naar
het inzicht dat hierboven geschetst is als dat van den gou-
verneur.
Zoo was de toestand toen ik in 1934 in Suriname terugkwam,
met het voornemen de geringe mij ten dienste staande geldmidde-
len te wagen in een proefaanplant van citrus in het mij zoo goed
bekende heuvelland. Van twee dingen was ik vast overtuigd, t.w.
dat ook in Suriname een citrusaanplant d&Ar en niet in de zware
klei der benedenrivieren thuisbehoort en verder dat de blanke
kolonist, als landbouwer, in Suriname slechts op de hooge, gemak-
kelijk te bewerken, gronden kans heeft op een behoorlijk bestaan.
Allereerst leek het mijn taak:
1. aan te toonen dat het heuvelland van Suriname bij uitnemend-
heid voor boomcultures geschikt is,
2. het bewijs te leveren dat aldaar irrigatie overbodig is,
3. te doen uitkomen dat het gebied der heuvelen voor een kolo-
nisatie met blanken de best gesitueerde streek der Kolonie is.
Voor wat het laatste betreft zullen wij in dit opstel niet op de
aangelegenheid der kolonisatie ingaan, omdat wij ons voorstellen
dit in een afzonderlijk artikel te doen.
Het land dat voor den aanleg der proefneming uitgekozen
werd, ligt aan den rechteroever der Surinamerivier en wel nabij
de Noordelijkste doorbraak der river door het rotsmassief van
een aloud gebergte. Hiervan is slechts een matige heuvelreeks over
gebleven, welke naar het Zuidoosten toe verloopt en waarvan eeni-
ge heuvels de river raken. In deze heuvels hebben zich in de zeven-
tiende eeuw de naar Suriname uitgeweken Joden gevestigd. Het is
bijna honderd jaar geleden, dat de laatste Joodsche kolonisten de
streek verlaten hebben; het op de heuvels gegroeide secundaire















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


bosch is daarom honderd en meer jaren oud geweest. Op vele
plaatsen deden de boomen niet voor de woudreuzen van het oor-
spronkelijke bosch wonder. De samenstelling van den ground moet
als gemengd aangemerkt worden.
Naarmate deze of gene bestanddeelen overheerschen, kan
men van zandklei- of van kleizandformatie spreken. Op de pla-
teaus heeft het zand meestal de overhand, terwiji de overall gevon-
den wordende gesteenten, die veelal in vergevorderden staat van
verweering verkeeren, dikwijls in grootere ophoopingen aangetrof-
fen worden. Omdat nergens in den zeerdoorlaatbaren bodem com-
pacte formaties worden aangetroffen, welke het water vasthou-
den, moet aan de capillaire working dier gesteenten de ook gedu-
rende den drogen tijd nagenoeg gelijkmatig blijvende vochtigheid
van den ground worden toegeschreven. Prof. Sprenger van de
Landbouw Hoogeschool te Wageningen, die den aanplant in den
drogen tijd van het jaar 1936 bezocht heeft en aan wie op ver-
schillende plaatsen de gelegenheid werd gegeven zich van het
hooge vochtigheidsgehalte van den ground te overtuigen, deelde
mede dat in de heuvels van Limburg hetzelfde kan worden waar-
genomen; dat aldaar echter hut verschijnsel door de aanwezigheid
van ondoorlaatbare mergellagen in den ground verklaard kan
worden.
Reeds gedurende mijn cerste reizen door het heuvelland in het
jaar 1912, toen wegens abnormale droogte de bosschen in het lage
land en in de savanna's voor een groot deel aan het vuur ten prooi
vielen, merkte ik op dat de vlammen voor terreinverheffingen als
het ware halt maakten. Destijds heb ik daaraan geen bijzondere
aandacht geschonken; gedurende een andere droogte echter, in de
jaren 1925/26, toen ik reeds plannen voor den aanleg van sinaas-
appelentuinen koesterde, had dit verschijnsel mijn volle belang-
stelling. Ook thans weer bleven de bosschen van de aan de savan-
na grenzeride of in deze gelegen heuvels gespaard. Ik sprak met de
in deze streken wonende en aldaar landbouw uitoefenende in-
boorlingen over het verschijnsel. Zij vertelden dat bij het afbran-
den van op heuvels gelegen kostgronden het vuur nooit de omlig-
gende bosschen aantast, hetgeen zij aan de in den ground heer-
schende koude toeschreven. Men moet hier niet om lachen; in
werkelijkheid voelt de uitgegraven ground koel aan en moet dit aan
het betrekkelijk hooge vochtigheidsgehalte worden toegeschre-
ven. Door het delven op tal van plaatsen van diepe gaten kon
vastgesteld worden, dat gedurende den drogen tijd de toestand in
het heuvelland overall dezelfde is. Deze bevinding verklaart dan















L. JUNKER


ook het in stand blijven der vegetatie in het heuvelland gedurende
perioden van abnormaal lang aanhoudende droogten, die geregeld
om de veertien h zestien jaar optreden. Terwiji alsdan het land in
het alluviale gebied geheel en al uitdroogt en veel boomen, vooral
eenige kwaliesoorten (Vochysiaceae) sterven, ondervindt de vege-
tatie in het heuvelland in het geheel geen stoornis. Op deze om-
standigheden kon ik den adviser van den gouverneur in houtkap-
aangelegenheden, aan wien ik gedurende zijn onderzoek in de Su-
rinaamsche bosschen was toegevoegd na de felle droogte 1925/26,
in het bijzonder opmerkzaam maken. Dr. Pfeiffer is in de gelegen-
heid geweest vast te stellen, dat in het lage land vele boomen door
watergebrek waren gestorven, terwijl de bosshen in het hooge
land niet door de droogte hadden geleden.
Het behoeft verder geen betoog dat de hydrologische toestan-
den in het Surinaamsche heuvelland van de allergrootste beteeke-
ins voor de toekomst der citruscultuur zijn. Onbegrijpelijk zal het
derhalve toeschijnen dat terwijl de Kolonie in haar heuvelland,
zij het ook op kleinere schaal, een tweede Sumatra bezit, in welk
laatste gebied de natuur eveneens de kwestie der bevloeiingopge-
lost heeft, het gouvernement blijkbaar de mogelijkheiden van dit
reusachtige gebied bleef negeeren. Groote sommen werden uitge-
geven voor onderzoek, in verband met het kolonisatie-irrigatie-
denkbeeld, welke better op andere wijze voor den economischen
opbouw van Suriname besteed hadden kunnen worden.

DE PROEFNEMING IN HET HEUVELLAND

In het voorgaande werd een overzicht gegeven van de voorge-
schiedenis der citruscultuur in Suriname, welke m.i. goede kansen
biedt; dat daarbij het bestuursbeleid ettelijke malen in afkeu-
renden zin besproken worden most, is te betreuren, doch voor
een goed begrip van zaken mocht niet verzwegen worden welk
kwaad er door gebrek aan continuiteit -en ook door een tekort
aan inzicht, gesticht is.
Laten wij ons thans, bij het verstrekken van gegevens, bepalen
tot de citruscultuur in het heuvelland, als zijnde die ten aanzien
van welke ik uit ervaring spreken kan.
Andere meer bevoegden, zooals wijlen de Heer Liems in het
Bulletin No. 35 van het department van Landbouw in Suriname,
de commissie van het Suriname Studie Syndicaat in haar rapport,
de heer K. van der Veer in het bericht no 62 van het Koloniaal In-
stituut, Dr D. S. Fernandes in het verslag over de jaren 1936/37















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


van het department van Landbouw-Economische Zaken in Suri-
name en de heer J. D. Oppenheim in ,,Ontwikkelingsmogelijkhe-
den van een citruscultuur in Suriname", door hetzelide departe-
ment uitgegeven, hebben de mogelijkheden der citruscultuur zoo
wel op landbouwtechnisch gebied, als ook ten aanzien van de ver-
pakking en verscheping en den afzet der vruchten, uitvoerig be-
handeld. Met uitzondering van Dr Fernandes heeft echter geen
dezer deskundigen zijn bijzondere aandacht aan de citruscultuur
in het heuvelland geschonken. Wel beveelt de commissie van het
S.S.S. deze op goede, lichte gronden, dus in geen geval op de zee-
klei aan, spreekt echter niet in het bijzonder van het heuvelland.
(Blz. 70 Rapport S.S.S.).
Het hierna volgend relaas van mijn ervaringen met de citrus-
cultuur in het heuvelland heeft een tweeledig doel; het wil een bij-
drage tot de kennis van de in deze street heerschende toestanden
zijn en zal aan toekomstige kolonisten tot gids kunnen dienen.
Zoowel de inzichten omtrent de wijze en het doel van den aan-
plant, als ook de verkregen resultaten, zijn door de offici~ele in-
stanties overgenomen. In het verslag over de jaren 1936/37 van
het Departement van Landbouw-Economische Zaken vinden wij
op blz. 92 een bericht over de proefneming. Deze getuigenis nemen
wij hier over.
p. 92, sub. ,,Proefveld in het heuvelland.
Dit proefveld bevindt zich aan de Boven-Suriname op de aan de
river gelegen heuvels van de Joden-Savanna. Op dit terrein ves-
tigde zich in 1935 de heer Junker met het voornemen een citrus-
aanplant aan te leggen. Met hem werd overeengekomen, dat deze
aanplant tevens als proefobject zou mogen worden gebruikt door
het Kantoor voor Landbouw-Economische Zaken.
Op bet terrein stond v66r den aanleg secundair bosch. De bo-
dem bestaat uit zand en zandleem. Het terrein op de hellingen
werd bij de plantjes geterrasseerd.
In Mei 1935 werden 65 grape-fruits (Marsh Seedless) en 50 Si-
naasappels (Kwatta 202) uitgeplant, alle afkomstig uit den Cul-
tuurtuin. Tegelijk werd een kleine kweekerij van onderstammen
aangelegd. In Februari 1936 werden de eerste oculaties gemaakt
en in Juli konden de geslaagde oculaties naar den aanplant wor-
den overgebracht. In 1937 waren er 914 oculaties uitgeplant,
waarvan 58 grapefruits en 856 sinaasappelen.
De ontwikkeling der boompjes was normal, zoodat het toedie-
nen van bemesting nog niet noodig werd geoordeeld. Ook bij
scherpe droogte deed zich bij deze plantjes geen watergebrek voor,
West-Indische Gids XXVII 4














L. JUNKER


zoodat het voornemen om te irrigeeren door water uit de river te
pompen, niet tot uitvoering kwam. Noodig bleek echter v66r den
droogen tijd den ground oppervlakkig los te werken.
Eenige schade werd ondervonden van draagmieren en zwarte
bijen. Na verdelging der mieren en bespuiting met Mulsulphol
tegen de bijen, groeiden de planten normal door."
Helaas moeten wij tegen sommige zinsneden in het vorige stel-
ling nemen, omdat het onjuistheden bevat, welke op de beoor-
deeling van de mogelijkheid eener citruscultuur in het heuvelland
in Suriname een hoogst verkeerden invloed kunnen uitoefenen. In
werkelijkheid zijn in Mei 1935 slechts 15 grapefruits uitgeplant;
de overige uit den Cultuurtuin afkomstige boompjes zijn resp.
den 20en en 27en Juli geplant. Toen had de droge tijd reeds ingezet;
gedurende de maand Augustus vielen slechts eenige regenbuien en
daarna held de droogte, die normaliter in November door het in-
vallen der regens eindigt, tot eind December aan. Gedurende de-
zen volkomen abnormalen tijd deed zich, zooals steller zich uit-
drukt, bij deze plantjes geen watergebrek voor. Voor de objective
beoordeeling zou het zijn nut kunnen hebben wanneer tevens ver-
meld ware dat, zooals dit hier inderdaad plaats gehad heeft, de
boompjes die wonder gelijke omstandigheden in het lage land warren
uitgeplant alle aan watergebrek zijn omgekomen. Vastgesteld
wordt dat zelfs in een period van ,,scherpe" droogte zich geen ge-
brek aan vocht deed gevoelen, maar ter zelfder tijd wordt, geheel
ten onrechte, geponeerd dat er een voornemen tot irrigeeren be-
staan zou hebben. Daargelaten nog dat de middelen daartoe ten
eenenmale hebben ontbroken, zou irrigatie in flagrante tegen-
spraak met den geheelen opzet der proefneming geweest zijn.
Deze was immers ten deele op de bij uitnemendheid gunstige bo-
demgesteldheid, t.w. een voortdurend betrekkelijk hoog vochtig-
heidsgehalte van den ground, gebaseerd. Het is als een gelukkig
toeval te beschouwen, dat de abnormale droogte in het jaar 1935
den werkelijken toestand op zijn best gedemonstreerd heeft.
Ook kan een andere onjuistheid in het verslag van het Departe-
ment van Landbouw-Economische Zaken niet onbesproken blij-
ven. Wij lezen, eveneens op biz. 92, dat de normal ontwikkeling
der uitgeplante boompjes bet toedienen van bemesting overbodig
gemaakt heeft. Uit deze toespeling zou men moeten afleiden dat
het voornemen om te bemesten bestaan heeft. Hieraan is echter in
het geheel niet gedacht en dit zoowel om economische redenen als
ook krachtens de overtuiging dat bemesting geheel overbodig zou
blijken. Zooals wij hierna zullen leeren, heeft de practijk aange-















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


toond, dat deze overtuiging niet op losse vermoedens gegrondvest
is geweest.
Na vooraf de hierboven geciteerde officiiele erkenning te heb-
ben aangehaald, gaan wij er thans toe over de bijzonderheden te
vertellen die den aanleg tot een success stempelen. Toen ik weder
in Suriname terug was, stelde ik mij onmiddellijk in verbinding
met den Gouverneur en den directeur der tweede afdeeling van
het landbouwproefstation, aan wien intusschen het economisch
toezicht op den landbouw was opgedragen. Terwijl ik als reden
voor mijn terugkeer den aanleg van een sinaasappelen-aanplant
opgaf, deed ik tevens uitkomen dat het in mijn voornemen lag
dezen in het heuvelland aan te leggen, teneinde het bewijs te
leveren dat de beweringen aangaande een voor den landbouw on-
geschikt binnenland op onjuiste gegevens en onbekendheid met
den werkelijken toestand berustten. Eveneens gaf ik te kennen
dat het in de bedoeling lag aan te toonen dat de vruchtenteelt een
bij uitnemendheid geschikt middel is om Europeesche kolonisten
in de gelegenheid te stellen zich in Suriname een goed bestaan te
scheppen. Tegen mijn vestiging op een land dat destijds nog als
een betwist gebied werd aangemerkt werden niet slechts geen be-
zwaren ingebracht, doch mij werd ook alle mederwerking toege-
zegd. Zoodoende vertrok ik in de eerste dagen van Januari naar
de Boven-Suriname, om aldaar voorloopig een hut op te richten.
Mijn terugkeer naar de plaats van waaruit ik gedurende zeventien
jaren het toezicht op de bevolking en de bosschen had uitgeoefend,
werd met vreugde begroet. Alle in den omtrek wonende Creolen
en Indianen togen vrijwillig en zonder betaling te eischen aan het
werk, om ongeveer een hectare bosch te vellen en de hutten te
bouwen. Het plantgereed maken van dit eerste stuk land is zeer
moeilijk geweest; daar het in het midden van den kleinen regen-
tijd was kon slechts bij gedeelten ,,gebrand" worden en opgeruimd.
In February was echter het werk goed gevorderd en toen om dezen
tijd Dr Fernandes, vergezeld van een landbouwleeraar, een kijkje
kwam nemen, waren de eerste voedselgewassen reeds geplant. Ge-
durende dit bezoek werd de hierboven vermelde overeenkomst ge-
sloten. Ik had mij voorgesteld ongeveer vijfhonderd sinaasappe-
lenboomen te planten; tot een grooteren aanplant waren de mij
ter beschikking staande middelen niet toereikend. Dr Fernandes
was echter de meening toegedaan dat de proef op veel grooter
schaal diende genomen te worden. Hij stelde daarom voor den
aanplant op zijn minst op het dubbele aantal boomen te bregen.
Omdat ik niet over de daarvoor benoodigde middelen beschikte,















L. JUNKER


zouden de voor uitbreiding vereischte meerdere uitgaven, waar-
onder ook het onderhoud daarvan was begrepen, door zijn Depar-
tement gedragen worden. Hiertegenover stond, dat ik gehouden
was de leading te blijven geven, wenken op te volgen en het toe-
zicht op eventueele andere proven in het heuvelland uit te oefe-
nen. Door het aannemen van dit voorstel gaf ik mijne onafhan-
kelijkheid prijs; het vooruitzicht werd echter geopend dat de ge-
schiktheid van het binnenland voor landbouwdoeleinden door een
bevoegde instantie erkend zou worden. Daarmede was veel gewon-
nen; zouden immers de beweringen van het Landbouwproefsta-
tion te niet gedaan en de argumenten der tegenstanders van de
kolonisten ontzenuwd worden. Het voorstel werd daarom door mij
aangenomen.Na het sluiten der overeenkomst werd tot den aanleg
van een kleine kweekerij overgegaan. Van de ongeveer zes duizend
zaden van zure oranjes voor de onderstammen kwam ruim 90 %
op. Drie maanden later konden de planten reeds op kweekbedden
worden overgebracht en acht maanden daarna werden de eerste
boompjes geoculeerd.
Intusschen werd van de droogte van het jaar 1935 goed gebruik
gemaakt, door ruim twee hectaren bosch te vellen en deze af te
branden en op te ruimen. Bij deze werkzaamheden,in het bijzon-
der bij het ,,branden", d.w.z. het verbranden van de door kappen
neergelegde en daarna gedurende vele weken aan de zon blootge-
stelde vegetatie, moeten wij even blijven stilstaan. Vele deskundi-
gen achten het branden nadeelig, omdat daarbij ookde humuslaag
mede verbrand wordt; voor hen is de meerdere of mindere dikte
dezer laag het criterium van grootere of mindere vruchtbaarheid.
Zoo is bijvoorbeeld wijlen de heer J. S. C. Kasteleijn over de geringe
hoeveelheden humus in het door hem bezochte heuvelland teleur-
gesteld geweest en zegt hij tenslotte: ,,Ik geloot, dat wanneer deze
gronden werden opengelegd, d.w.z. het bosch gekapt en gebrand
werd en de ground dus eenigen tijd aan zon en regen werd bloot-
gesteld, de kwaliteit er van hard achteruit gaan zal." (Cultuur-
waarde van Suriname, Ec. Stat. Berichten Mei 1929).
De practijk heeft geleerd dat het tegendeel het geval is. Geen
primitive landbouwer zal het in zijn hoofd halen zijn voedselge-
wassen in een humuslaag te planten. Daargelaten dat daarin aller-
lei schadelijke insecten hun broedplaatsen hebben, weet hij dat
humus aan de oppervlakte niet anders dan een uitgewasschen mas-
sa vezels is. Door bet verbranden daarvan wint hij niet slechts
voor het gewas zeer nuttige meststoffen, doch de wortels komen
hierdoor in de goede aarde terecht, in welke het humuszuur, bijge-














DE CITRUSCULTUUR IN SURNAME


staan door het koolzuur van het regenwater, de gesteenten in den
goed doorlaatbaren ground aantast. Bij oxidatie van deze komen
de stoffen vrij welke de plant voor haar opbouw noodig heeft; de
voortdurende verweering, een bij doelmatige bodembewerking
zeer krachtig process, bepaalt gedurende zeer langen tijd den groei
en de ontwikkeling der gewassen.
Het spreekt van zelf dat de primitieven van dit verloop niets
afweten, doch gedurende vele eeuwen opgedane ondervinding
heeft hun geleerd waar en hoe zij hun kostgronden moeten aanleg-
gen. Door een samenloop van omstandigheden dreigde in het jaar
1922 een algemeene voedselschaarschte bij de binnenlandsche be-
volking te ontstaan. Het jaar te voren waren de regens bijzonder
vroeg ingevallen en konden de meeste der gekapte oppervlakten
niet gebrand worden. Het gevolg hiervan was dat er ook zoo goed
als niet geplant werd. Hier en daar gaf ik toen den raad de gekapte
gronden slechts zoo goed mogelijk op te ruimen en op de vrijge-
komen plekken te planten. Teneinde deze wijze van planten te de-
monstreeren liet ik een in de nabijheid van het aan de Boven-Su-
riname gelegen kampement van het Boschwezen gelegen stukland
kappen, schoonmaken en beplanten. Ook eenige Indianen deden
hetzelfde; noch zij, noch ik konden met deze wijze van planten
eenig success boeken. Terwijl de meeste overige voedselgewassen
niet tot voile ontwikkeling kwamen, vormden de wortels van het
hoofdgewas, de cassave, bijna geen knollen en hebben deze zoo
goed als geen zetmeel opgeleverd. Vele jaren later, in 1936, is deze
bevinding ook officieel gestaafd geworden. Dr Fernandes wilde
van de vrij dikke humuslaag van het lage savannabosch gebruik
maken en liet er eenige duizenden ananassen in planten. Het is op
een volkomen mislukking uitgeloopen. In tegenstelling hiermede
hadden de Indianen, die in de nabijheid van den aanleg op denzelf-
den ground dien zij gebrand hadden eveneens ananas geplant had-
den, een prachtigen oogst binnengebracht.
In aansluiting aan deze wijze van planten, waarbij men in zeke-
ren zin van bemesting spreken kan, daar door het verbranden van
de humuslaag ammoniak, kali en andere stoffen vrijgemaakt wor-
den, kan ook het bemestingvraagstuk in het algemeen aan de
orde worden gesteld. Voor toekomstige kolonisten is dit problem
van het allergrootste belang. Wij zijn reeds te weten gekomen, dat
de citruscultuur en daarmede boomcultures in het algemeen, in
het heuvelland zonder irrigatie met success gedreven kan worden.
De kansen voor het slagen worden nog aanmerkelijk verhoogd,
wanneer als vaststaand aangenomen mag worden, dat men het in














L. JUNKER


het heuvelland zonder bemesting stellen kan. De aan deze beide
omstandigheden verbonden economische voordeelen, geen uitga-
ven voor aanleg en onderhoud van kostbare bevloeiingswerken en
geen kosten voor bemesting, behoeven geen nader betoog.
Met het oog op het laatste moet in de eerste plaats opgemerkt
worden dat kunstmest in den primairen ground niet het minste
effect op de planten heeft. Eerst wanneer de structuur van den bo-
dem het door voortdurende groenbemesting, of gebruik van stal-
mest en rationeele bewerking, geheel veranderd is, kan men bij
gebruik van kunstmest zichtbare resultaten bij de gewassen en
boomen waarnemen. Dit reeds is bij de in het lage land door het
Department van Landbouw met cassave genomen proven ge-
bleken. In verband hiermede wordt in het rapport van het Suri-
name Studie Syndicaat opgemerkt dat op Java, bij bemestings-
proeven van cassave, dezelfde negative resultaten werden be-
reikt. (Rapport Commissie S.S.S. blz. 99). Ook de gedurende tien
jaren door het Landbouwproefstation in Suriname op Zanderij I
doorgevoerde proven met kunstmest, in alle denkbare verbindin-
gen, hebben geen resultaat opgeleverd. Met het oog op deze uit-
komsten, meer echter omdat bij de proef in het heuvelland aange-
toond zou worden dat de cultuur zonder bemesting kan worden
gedreven, heb ik mij steeds verzet tegen het voornemen van Dr
Fernandes om van de kweekbedden naar de cultuur overge-
brachte boompjes met kunstmest te behandelen. Ten einde aan te
toonen dat een dergelijke bemesting geheel en al overbodig is,
werden een veertigtal boompjes met een mengsel van patentkali
en korrels (N.P.K. 11.24.12) bemest. Vergeleken met de in de
omgeving tegelijkertijd geplante boompjes kon men na zes maan-
den de bemeste boompjes als achterlijk aanmerken.
Men denke echter niet dat de overige niet met kunstmest be-
handelde boomen, d.w.z. de geheele cultuur, aan haar lot werd
overgelaten en alleen op de gunstige bodemgesteldheid aange-
wezen was.
Integendeel, met het oog op een goede bodemventilatie werd
vooral groote zorg besteed aan de grondbewerking. Feitelijk werd
daarmede door het delven van plantgaten een aanvang gemaakt.
Deze werden bij een wijdte van 70 A 80 cm ten minste even diep
uitgedolven. Daarna werd de bodem van het gat losgewerkt, zoo-
dat de ground tot een diepte van ongeveer een meter los en goed
doorlaatbaar werd gemaakt. Vervolgens werden de gaten met
wied en andere beschikbare organische stoffen tot bijna de helft
opgevuld. Het rottingsproces, dat in de tropen zeer krachtig is,















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


was binnen eenige weken voltooid, zoodat bij het planten der boo-
men, met uitzondering van kleine stukken nog niet verteerd hout,
slechts een dunne laag organische stoffen in het plantgat aanwezig
was. Gedurende het planten der boompjes werd de aarde met wied
en rot hout, dikwijls ook met steenen, vermengd, waardoor de ge-
heele structuur van den bodem in het ruime gat veranderd en een
goede luchtcirculatie verkregen werd. Het behoeft geen betoog,
dat door deze bodembewerking de levenswerkzaamheid der in den
bodem gebrachte bacterien krachtig ondersteund wordt, doch ook
het regenwater en daarmede het koolzuur beteren toegang krijgt.
Beide bevorderen het vrijmaken van plantenvoedende stoffen uit
anders moeilijk opneembare verbindingen, zoodat voor de steeds
dieper wortelende boomen gedurende vele jaren ruim voedsel be-
schikbaar komt. Ook bij den aanleg der terrassen op de hellingen
der heuvels werd dezelfde werkwijze gevolgd. Het voorland der
enkele boomen werd door onverbrande houtresten, wied en de uit
het plantgat gedolven aarde, bij wijze van een borstwering, opge-
worpen. Voor het verkrijgen van het plantvlak werd de ground ach-
ter het plantgat afgegraven en daarmede het plantgat, op dezelfde
wijze als hierboven beschreven is, opgevuld. Eenige planters uit
het lage land voorspelden bij den aanleg der terrassen dat de
eerste zware regens deze zouden wegspoelen. Niets daarvan is ge-
schied; de uitbouwen hebben zich hecht aan de oppervlakte ge-
voegd en de profielverandering is aan bet geheel zeer ten goede
gekome. Evenals op de plateaus werd op de hellingen der heuvels
het gestelde doel volkomen bereikt. De boomen ontwikkelden zich
niet slechts normal, zooals in het verslag van het Landbouw-
Departement vermeld wordt, doch buitengewoon goed. Dit werd
steeds door alle planters en andere deskundigen die den aanplant
hebben bezocht, getuigd. Van bijzondere beteekenis in dit opzicht
moet het oordeel van het hoofd van den tuinbouwkundigen dienst
in Ned. Indie geacht worden. Terwijl de Surinaamsche plan-
ters als maatstaf yen beoordeeling slechts den groei van den citrus
in het polderland voor oogen hadden, is de beoordeeling van den
heer Ochse, die door de regeering was uitgezonden om den stand
der citruscultuur in Suriname na te gaan, gebaseerd op een verge-
lijking met de ontwikkeling der boomen in Oost-Indi&. Deze des-
kundige wilde niet gelooven dat de gedurende de jaren 1935 en
1936 geplante citrus eerst twee, resp. 66n jaar oud waren. Hij
schreef den buitengewonen groei toe aan het toedienen van kunst-
mest. Nadat hem echter uitgelegd was dat het in den opzet van
den aanleg heeft gelegen deze zonder gebruik van kunstmiddelen















L. JUNKER


uit te bouwen, dat het in de bedoeling lag het bewijs voor de goede
kwaliteit der gronden van het Surinaamsche binnenland te leve-
ren en daarom slechts van de natuurlijke gesteldheid van den bo-
dem profit zou worden getrokken, sprak de deskundige zijn be-
wondering uit over den voortreffelijken stand der cultuur. De
Heer Ochse heeft ook ter plaatse en elders in het heuvelland een
oppervlakkig bodemonderzoek ingesteld en gaf als zijn meening
te kennen dat deze gronden in wezen niet veel verschillen met de
hooge gronden van Sumatra.
Behalve het bewerken van den ground in de onmiddellijke nabij-
heid der boomen, werd ook de geheele oppervlakte voortdurend
door het planten van tusschengewassen verbeterd. Teneinde de
groote beteekenis hiervan duidelijk te maken, moeten wij een ver-
gelijking treffen met het vruchtbare polderland. Ten aanzien van
dit land vermeldde het rapport van het Surinaamsche Studie Syn-
dicaat het volgende:
,,De vruchtbaarheid dezer kuststrook, wier breedte gemiddeld
,,ruim 50 km bedraagt, is van groote vermaardheid en gezien de
,,producties van verschillende teelten, die daarop,onder begunsti-
,,ging van 80 graden Fahrenheit en een voldoenden regenval,
,,zonder bemesting, jaren achtereen op dezelfde perceelen worden
,,gedreven, zal men die niet licht in twijfel trekken 1)."
Op blz. 14 van het rapport verder lezende, treffen wij de volgen-
de passage aan:
,,Aan de vorming der alluviale kuststrook werkten de groote
,,rivieren ook rechtstreeks mee en de scheiding tusschen zee en
,,rivieralluvium is natuurlijk niet just aan te geven.
,,De door de rivieren afgevoerde hoeveelheden slib komen uit
,,het binnenland door verweering van de oorspronkelijke gesteen-
,,ten. Dit process treedt wonder de in Suriname bestaande atmosferi-
,,sche omstandigheden zeer energisch op; maar ook de aanwezig-
,,heid van veel pyriet in de kristallijne gesteenten is daarbij een
,,factor van invloed. Bij dxidatie dezer verbinding werken de
,,vrijgekomen zwavelverbindingen op de gesteenten in en een
,,snelle verweering is daarvan het gevolg." Voegen wij hierbij dat
veel materie, door de Amazonerivier medegevoerd, aan de kusten
der Guyana afgezet is, dan blijkt dus dat in het Zuidamerikaan-
sche binnenland de vorming plaats heeft der bouwstoffen voor een
vruchtbare cultuurstrook. Wat ligt dan echter meer voor de hand,
dan ter plaatse dier vorming zelf alreeds deze bouwstoffen te be-
nutten, ten behoeve van den landbouw?
1) Rapport Commissie S.S.S. blz. 14.















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


Instede echter van den door de natuur aangewezen weg te vol-
gen, slaat men in Suriname liever den weg van het experiment in.
Teneinde een onjuist inzicht te doen zegevieren, klampt men zich,
niettegenstaande de ondervinding geleerd heeft dat de zee-rivier-
klei de ontwikkeling van plantenziekten in hooge mate bevordert
en deze in laatste instantie over het zijn of niet zijn van boomcul-
tures in het polderland beslissen, aan de kleiformaties vast. De
cacao en de bacove, twee groote cultures, waarop de geheele eco-
nomie der Kolonie gedreven heeft, respectievelijk zou driven, zijn
in het polderland door ziekten te gronde gegaan. Van den cacao-
boom staat vast dat hij in het heuvelland bf niet, bf op voor
de productive onschadelijke wijze ,door de krullotenziekte wordt
aangetast. Dit kan niet slechts op talrijke plaatsen in het binnen-
land worden aangetoond, doch werd door Dr Stahel ook weten-
schappelijk bevestigd. Gedurende zijn onderzoek naar de oorzaak
van de krulloten infecteerde deze geleerde een aantal gezonde boo-
men van een aanplant van cacao in het boschnegerdorp Ganzee.
De boomen werden inderdaad ziek, doch de omringende andere
boomen werden niet aangetast en ook de eerste herstelden na eeni-
gen tijd geheel en al. Terwijl de op heuvels groeiende cacaoboomen
blijkbaar nooit aangetast worden, vertoont zich de krullotenziek-
te op kleigronden van lage dalen en oeverbanken, welke geduren-
de eenigen tijd van het jaar onderloopen. In tegenstelling tot de
verhindering in zijn ontwikkeling op de natuurlijk gedraineerde
heuvels, kan de schimmel welke als ziekteverwekker optreedt op
deze vochtige gronden welig tieren en met groote kracht haar voor
de cacaoboomen zoo noodlottigen arbeid verrichten. Omdat Dr
Stahel op dergelijke gronden aan de Boven-Coppename door krul-
loten aangetaste cacao heeft aangetroffen, werd door dezen geleer-
de de bewering opgeworpen, dat de krullotenziekte vanuit het
binnenland naar het polderland overgebracht is. Het bewijs voor
de juistheid daarvan werd echter nooit geleverd en zal m.i. ook
nooit geleverd worden.
Ook een hoewel nog niet volledige proef met bacoven verstrekte
waardevolle gegevens voor het onderzoek naar de relative immu-
niteit der gronden van het heuvelland tegen ziekte veroorzakende
schimmels. In het begin van het jaar 1936 werden als tusschenge-
was op de citrusvelden bacoven uitgeplant. Op de heuvels en haar
hellingen werden de stekken gepoot van planten welke van een
sterk met Panamaziekte geinfecteerden ground in de nabijheid van
Paramaribo afkomstig waren. Het waren uitsluitend bacoven van
de soort Gros Michel,welker vrucht opde market der V.S.het mono-














L. JUNKER


police bezit en welk gewas op de lage gronden van Suriname door
de hierboven vermelde ziekte in hooge mate aangetast wordt. Van
al de 700 planten welke zich uit de zeker grootendeels door Pana-
maziekte geinfecteerde stekken ontwikkeld hebben, is geen enkele
ziek geworden. Gedurende drie jaren bezochten de experts der
bacovencultuur den aanplant, doch zij konden geen enkel geval
van Panamaziekte vaststellen. Aangemoedigd door dit goede re-
sultaat going de leider van den landbouweconomischen dienst, Dr
Fernandes, tot den aanleg over van drie hectaren proefvelden voor
bacoven in het heuvelland. Een dezer velden werd op de oever-
bank der Surinamerivier, een kleiformatie en vroegere suikerplan-
tage, aangelegd. Terwijl de op de hellingen van heuvels aangeleg-
de velden volkomen gezond bleven, vertoonden eenige van de
1500 planten welke op het lage land waren geplant verschijnse-
len welke als verdacht werden aangemerkt. Het bewijs dat deze
drie zieke bacovenstammen door Panamaziekte waren aangetast
kon echter niet worden geleverd.
Aangezien deze gronden niet, zooals die op de heuvels, op natuur-
lijke wijze gedraineerd worden, doch gedurende den regentijd lan-
geren tijd veel water vasthouden en ook daarna nog gedurende
weken een hooge vochtigheid blijven behouden, behoeft bet geen
verwondering te baren, wanneer eenige uit zieke velden afkom-
tige stekken de achtergebleven ziektekiemen tot ontwikkeling ge-
bracht hebben. Vast staat hiertegenover dat het zieke plantma-
teriaal op de heuvels gezond is geworden.
Beide bevindingen, zoowel het resultaat dat gedurende het on-
derzoek naar de ziekte bij de cacao werd verkregen, als ook de
uitkomst bij de proven met bacoven, zijn voor de toekomst der
citruscultuur van het allergrootste belang. Zij kunnen niet anders
dan met de bodemgesteldheid van het heuvelland in verband ge-
bracht worden. De natuurlijke drainage van den ground en bet bij
de groote doorlaatbaarheid van dezen toch vasthouden van vocht,
voldoende om den groei der gewassen te verzekeren, doch onvol-
doende om de schimmels, welke als ziekteverwekkers optreden, in
hun ontwikkeling gunstig te beinvloeden, beletten dat deze haar
doodelijken arbeid in het celweefsel der gewassen verrichten. He-
laas hebben noch de met de cacao, noch de met de bacoven opge-
dane ondervindingen, tot een better inzicht ten opzichte van de
citruscultuur geleid. Men blijft haar hardnekkig vastkoppelen
aan het polderland, waar andere cultures door ziekten ten gronde
gericht zijn en het gevaar is niet denkbeeldig dat het met haar den
zelfden weg zal opgaan.















DE CITRUSCULTUUR IN SURINAME


De gomziekte kan reeds als een aanwijzing beschouwd worden.
Dat de kleine aanleg te Marienbosch gedurende ruim dertig jaren
van ziekten gevrijwaard is gebleven, is geen bewijs dat het ook
zoo zal blijven. De cacao, welke reeds in 1733 op kleine schaal ge-
teeld werd, beleefde na de opheffing der slavernij zijn grcote uit-
breiding. Ruim veertig jaar later trad de krullotenziekte op zoo
vemielende wijze op, dat de cacaocultuur most worden opgege-
ven. Ook de koffie, de opvolgster der cacao op de vroegere suiker-
plantages, heeft reeds met ziekten te kampen gehad, die aan de
bodemgesteldheid worden toegeschreven. Meer zullen wij over het
kortzichtige voornemen, de citruscultuur in het lage land te ves-
tigen en daaraan de Javaansche kolonisatie, annex de irrigatie, te
verbinden, niet zeggen. Hetgeen tegen een dergelijk voornemen
spreekt, werdin dit opstel naar voren gebracht. Als basis der be-
toogen werd van de werkelijk aanwezige toestanden uitgegaan.
Suriname, dat in zijn binnenland, zij het ook op veel kleinere
schaal, de voordeelen van Sumatra voor kolonisten bezit,kan door
daarvan partij te trekken tot welvaart gebracht worden. Geen
enkele der commissies die uitgezonden werden om bet Surinaam-
sche vraagstuk te bestuderen, werd ooit op de groote mogelijk-
heden welke dit land biedt opmerkzaam gemaakt. Men staarde
zich blind op de plantages in het polderland, welke gedurende den
slaventijd met goedkoope krachten aangelegd en onderhouden
konden worden; hun verval en wederopbouw alleen stond in het
middelpunt der belangstellingdezer commissies en dit terwijl toen
reeds de steeds hooger wordende arbeidskosten de exploitatie
steeds duurder maakten, het eenigste product,een in het buiten-
land niet gewilde koffiesoort, slechts een zeer beperkten afzet vond
en de plantages door ziekten geteisterd werden.Had men destijds
een juister kijk op de werkelijke toestanden gehad, dan zou Suri-
name heden in het binnenland een bevolking kunnen bezitten die
door vrijen en betrekkelijk lichten arbeid een zorgeloos bestaan
zou kunnen leiden.
In een volgend opstel zullen wij deze aangelegenheid nader on-
der oogen zien, thans keeren wij nog even tot het eigenlijke on-
derwerp, de citruscultuur en special den proefaanplant in het
heuvelland, terug.
Het success dat in den beginne werd behaald en dat door de hier
boven overgenomen erkenning, in het jaarverslag 1936/37 van het
bureau van Landbouw-Economische Zaken, officieel werd beves-
tigd, is ook in de daarop volgende jaren niet uitgebleven. De boo-
men bleven zich zeer goed ontwikkelen en ook de later van de















DE CITRUSCULTUUR IN SURNAME


kweekbedden naar de cultuur overgebrachte planten, alsmede de
ter plaatse geoculeerde sinaasappel-en grapefruitboompjes, groei-
den goed.
In het jaar 1939 was de aanplant tot 1200 boomen uitgebreid.
De gedurende 1935 geplante boomen stonden in het najaar 1938
alle in bloei en ook een aantal van de een jaar later geplante si-
naasappelenboompjes bloeiden. Het waren in het bijzonder de
grapefruits welke een goede vruchtzetting vertoonden; alle droe-
gen in het vierde jaar van 50 tot 200 vruchten. Van eenige boomen
moesten de vruchten zelfs uitgedund worden, omdat de zware
vruchttrossen de naar verhouding nog te zwakke taken dreigden
te doen breken.
Het spreekt van zelf, dat er in het jaar 1939, toen ik door om-
standigheden welke niets met den aanplant hadden uit te staan,
genoodzaakt werd dezen te verlaten, nog niet van verkregen re-
sultaten gesproken kon worden. In de eerste plaats kon omtrent
de productive, hoe gunstig deze zich ten opzichte van de eerste ge-
plante boomen ook liet aanzien, niets definitiefs gezegd worden.
Ook de kwestie van de betere kwaliteit der in het heuvelland ge-
teelde vruchten most nog buiten beschouwing blijven.
Daarentegen echter is door de proef komen vast te staan dat de
door professor Stahel als leider van het Landbouwproefstation in
Suriname verdedigde theorie, van een voor den landbouw minder
geschikt binnenland, onhoudbaar is gebleken. Dit is niet alleen in
de praktijk tot uiting gekomen, doch ook door alleszins bevoegde
autoriteiten toegegeven geworden. Stahel's minderwaardigheids-
verklaring is helaas in een offici&el geschrift, het bulletin No. 52
van het Landbouwproefstation, vastgelegd en door de regeering
overgenomen. Op ground van het door het opperbestuur ten aan-
zien van het Surinaamsche binnenland ingenomen standpunt,
werden door dit bestuur eenige verzoeken om steun voor kolonisa-
tieproeven in dit land van de hand gewezen.
Deze op onjuiste voorlichting berustende houding der regeering,
tegenover goed gemeende en in de praktijk met success te verwezen-
lijken voorstellen, vormt een bedreiging van de economische ont-
wikkeling van Suriname.
Zonder eenigen vorm van process werden vijf zesden van de ge-
heele oppervlakte der kolonie voor den landbouw ongeschikt ver-
Idaard.
Het is haast ondenkbaar, dat toekomstige geslachten zich bij
een zoo aanvechtbare zienswijze zullen neerleggen.



























BOEKBESPREKING

De Flamingo's van Bonaire, door A. E. H.
Swaen. Ardea 32, 1943, p. 163-178, tab. IX.

Door zijn belangstelling in West-Indie, waar zijn voorouders groote
plantages bezaten in Demerary en Rio Esequibo, gedeeltelijk ook door
het korte berichtje over de flamingo's van Bonaire in Ardea 31, dat
hem niet voldeed, kwam Prof. Swaen na zijn uitvoerig artikel over
Leguat's ,,Voyage et Avantures" in Ardea 29 tot deze wijdloopige
literatuurstudie, waarin talrijke citaten een beeld geven van de ont-
wikkeling van onze, nog steeds z66r povere, kennis van het voorkomen
en de broedgewoonten van de flamingo (Phoenicopterus ruber) op Bo-
naire. Hierbij wordt nog eens terdege afgerekend met de meening, dat
de flamingo niet de gewone broedhouding zou aannemen maar op zijn
nest zou staan een opvatting welke door Newton, in A Dictionary of
Birds, ten onrechte, op een waarneming van Dampier op Curavao
in A New Voyage round the World (1717), wordt tcruggebracht. In
wcrkelijkheid zag Dampier slechts ,,flamingoes at Rio la Hacha, and
at an island lying near the Main of America, right against Querisao,
called by Privateers Flamingo Key, from the multitude of these Fowls
that breed there: and I never saw of their Nests and young but here."-
dus bij Rio Hacha, in N.O. Colombia, en op een eiland aan de kust van
Venezuela, just tegenover Curacao. waarmcde waarschijnlijk Klein
Curagao is bedoeld. Op Sal, een der Kaapverdische eilanden, leerde hij
pas de nesten en de jongen kennen, maar wat hij daarbij vertelt over de
staande broedhouding kan, gezien de data zijner reizen niet op eigen
waarneming berusten. (Prof. Swaen gelooft niet, zooals ook uit de
verdere tekst is op te maken, dat Dampier met bet laatste deel van de
hierboven aangehaalde zinsnede heeft willen zeggen, dat hij alle6n op
,,Flamingo Key" nesten en jongen heeft gezien; zijns inziens zou Dam-
pier in dat geval ,,there" inplaats van ,,here" hebben gebruikt.)
(p. 178) ,,Samenvattende zou ik willen zeggen dat wij nu weten:
dat de Flamingo van ouds 1) op Bonaire broedt;
dat er twee broedplaatsen zijn: de Oostelijke over van het Pekel-
meer en de eilandjes in de Salinja Grandi van Got6;
dat zij hun eieren in de bekende nesten leggen wanneer er slik aan-
wezig is;
dat zij die, bij gebrek aan slik ook op den naakten bodem leggen;
dat zoutkreeftjes en de larven der zoutvlieg vermoedelijk het groot-
ste deel van hun voedsel uitmaken;

L) De eerste stellige gegevens warden echter pas in 1836, door
Bosch, gepubliceerd.


- 61 -


















BOEKBESPREKING


dat hunne broedhouding de gewone is en zij dus hunne pooten samen-
vouwen";
Niettegenstaande het voorkomen en broeden van de flamingo op
Bonaire door talrijke schrijvers werd vermeld Bosch, Teenstra, van
Lennep Coster, Hartert, van Kol, Euwens, Encyclopaedie N.W.I.,
Realino, Rutten, Publicatieblad 58, van Balen, Hummelinck, Gabriel,
Hass, Haverschmidt weten wij nog steeds niet met zekerheid of deze
vogels voortdurend op Bonaire vertoeven of wel dat zij na den broed-
tijd naar elders vertrekken. Hocwel er weinig twijfel aan kan bestaan,
dat de vogel van Bonaire tot de soort ruber behoort, is nog nimmer
eenig dier wetenschappelijk onderzocht; in het Rijksmuseum van Na-
tuurlijke Historie te Leiden is zelfs in het geheel nog geen flamingo-
materiaal uit ,,de West" aanwezig! Wij zijn ook onvoldoende ingelicht
over den duur van den broedtijd, omtrent de verdeeling van den arbeid
tijdens het broeden en na het uitkomen der jongen, en over bet voedsel
dat de dieren dan tot zich nemen. Hier ligt een benijdenswaardig en
dankbaar arbeidsveld open voor natuurliefhebbers, zooals op onze Be-
nedenwindsche Eilanden toch stellig te vinden zijn.
De beide foto's zijn van Gabriel; zij werden reeds eerder gepubliceerd
in de boekjes van Realino en in bet boek dat Gabriel aan den ,,Tscho-
gogo" heeft gewijd.
P. WAGENAAR HUMMELINCK.

Will. G. Gilbert, Muziek uit Oost en West. Uit-
gave J. Philip Kruseman, 's-Gravenhage. 110 blz.
/ 1.55.

In de series ,,De Muziek", een uitgave van bovengenoemde firma,
verscheen als nr. 17 een werkje van Will. G. Gilbert over ,,Muziek nit
Oost en West", Inleiding tot de inheemsche muziek van Nederlandsch
Oost- en West-Indit. waaruit voor ons blad alleen het gedeelte over
West-Indische muziek in aanmerking komt.
De naam Gilbert heeft hier te lande reeds eenigen tijd, naast dien
van zijn kunstbroeder mr. Jaap Kunst, die zich eveneens op het terrein
der exotische muziek beweegt, een goeden klank. Verschillende studies
over Surinaamsche negroide muziek zagen in den loop der jaren van
Gilbert's hand het licht en ook bovenstaand werkje is onze aandacht
ten voile waard.
In zijn voorwoord zegt de schrijver, dat hij zijn boek niet schreef
voor collegae-muziek-ethnologen, doch allereerst voor den leek-mu-
ziekliefhebber, die, naast zijn kennis van de normal concertmuziek,
nog eenig inzicht wil hebben in de inheemsche muziek van de Neder-
Iandsche overzeesche gebiedsdeelen, terwijl het daarna mogelijk als
inleiding kan dienen tot het onderwerp voor dien vakman, die op dit
special terrein van de musicologie eigenlijk eveneens leek is, omdat zijn
richting in de toonkunst hem nu eenmaal op geheel andere wegen
voert.
Ik meen, dat de schrijver hierin volkomen geslaagd is. Hij heeft in
zijn werk de moeilijke klippen weten te omzeilen, zonder evenwel het
geheel schade te doen.
Van het vijfde hoofdstuk af behandelt hij de primitive muziek in

















BOEKBESPREKING


Suriname en Curagao van negers en roodhuiden en beschrijft in ver-
band hiermede vrij uitvoerig en op onderhoudende wijze de godsdien-
stige muziek der Surinaamsche boschnegers, de populiare negerliedjes
nit Suriname en Curacao, de technische details van de negermuziek, en
de Indiaansche muziek van Guyana, om te besluiten met een apart
hoofdstuk over Oost- en West-Indie in de Europeesche muziek.
Allen, die hun kennis over Suriname en Cura9ao wenschen te verrij-
ken en dieper tot de geestesgesteldheid van den Neger of Indiaan wen-
schen door te dringen, zij dit werkje van harte aanbevolen.
ARY SCHIPPER.

A. C. de Groot, ,,Wigbold Rasvelt, een Gronin-
ger predikant in de West". Groningsche Volksal-
manak, 1943.

Eerst nu wordt mijn aandacht gevestigd op bovenstaand artikel, dat
wel een korte vermelding ook buiten onze bibliografie verdient.
Wigbold Rasvelt is voor de lezers van De West-Indische Gids aller-
minst een onbekende. Prof. Knappert is begonnen met iets van hem te
vertellen in den 20sten jaargang ,waarin hij de ,,Naamlijst der gerefor-
meerde lidmaten in Jesu Christi gemeente binnen Curavao door beley-
denisse als door attestatie" meedeelde, waarop deze schrijver een jaar
later deed volgen ,,Wigbold Rasvelt en zijne gemeente op Curacao".
Daartoe was vooral geraadpleegd het oud-classicaal archief van de Her-
vormde kerk te Amsterdam, en verder de bekende gedrukte bronnen
als Hamelberg en Van Dissel.
Dezelfde bronnen heeft De Groot geraadpleegd, blijkbaar niet be-
kend met de beide opstellen van prof. Knappert in ons tijdschrift. Wel
haalt hij aan van dezen schrijver zijn Geschiedenis van de Nederlandsche
Bovenwindsche eilanden in de i8de eeuw en nit het Gedenbkoek Neder-
land-Curacao 1634-1934 ,,De eerste honderd jaren der Protestantsche
Gemeente op Curacao". Men heeft dus thans de resultaten van twee
studies, nit dezelfde bronnen onafhankelijk van elkaar gemaakt.
Het Groningsche artikel geeft meer bijzonderheden dan Knappert
ovsr Rasvelts afkomst en zijn huwelijken op Curacao; bet onderzoek in
het Oud-archief van Curacao en onderhoorige cilanden op het Rijks-
archief is uitvoeriger geweest. Zoo krijgen wij ook allerlei bijzonderhe-
den over de families van de eerste vrouw van Rasvelt, Jelletje Plier.
Jammer is, dat niet een even diepgaand onderzoek naar de families van
zijn tweede vrouw, Sybregt van Uytrecht, is ingesteld. De Groot ver-
noemt in een noot in verband met haar naam Willem Jansz van
Utrecht, adelborst wonder gouverneur Beck, op 9 Dec. 1660 reeds als
lidmaat der gemeente door ds. Van Beaumont vermeld, en Gerrit van
Uytrecht,in 1715 commander over alle baaien der west-divisie. Waar-
schijnlijk zijn deze beiden geen families van elkaar; de eerste was ver-
moedelijk, evenals Jan van Utrecht, die in 1650 getuige is bij den doop
op 6 Juli van Johanna Mannoy (Knappert, Gedenkboek, blz. 54), alleen
afkomstig van Utrecht, terwijl de laatste was de in 1682 voorkomende,
geboren in Twello. Zie o.a. Koloniaal Weekblad van 9 Febr. 1928.
Een andere bijzonderheid, die de Curavaosche archieven leeren om-
trent Sybregt van Uytrecht, is, dat zij een doopeling van haar lateren


















64 BOEKBESPREKING

bruidegom was. Het doopboek der Gereformeerde gemeente op Cura-
rao noemt haar als op 19 Maart 1730 gedoopt.
Voor schrijver dezes was bet een verrassende ontdekking, dat de
,,zendeling in Egypte" Spillenaar, met wien bij als kind des huizes
meer dan eens heeft mogen aanzitten aan de disch in het ouderlijk
huis, afkomeling is van den luitenant ter zee ten dienste van den Staat
Jan Hendrik Spillenaar, geboren te Varik, die in 1765 trouwde met
Aletta Catharina Rasvelt, Wigbolds dochter, weduwe van Johannes
Michael Hobbes.
Het opstel van den heer De Groot is een welkome bijdrage tot de ge-
schiedenis van Curagao, en het doet ons leed eerst thans daaraan de
waardeering te kunnen geven, die bet toekomt.
Er zullen wel meer Groningers op Curacao geweest zijn de schrij-
ver noemt als Groningsche studenten al di. Ferrarius en Erichzon en
wij hopen, dat de heer De Groot nog eens gelegenheid heeft wat van
hen te vertelle.n Ons tijdschrift stelt de redactie zeker gaarna daartoe
te zijner beschikking.
Amsterdam, 16 October 1944. B. DE GAAY FORTMAN.


























CORONIE


DOOR

C. F. G. GETROUW

Vroeger was Coronie alleen over zee te bereiken, nu gaat de reis
voor het grootste deel over land. Per auto rijdt men van Parama-
ribo tot Uitkijk. Men is dan aan de rechteroever van de Sara-
macca. Hier zet cen veerboot passagiers en autobus over de small
river, waarna de tocht weer over land wordt voortgezet tot Carl
Franscois. We hebben steeds de Saramacca-rivier gevolgd; onder-
weg hebben we het mooie plaatsje Groningen aangedaan, waar
de Distrikts-commissaris gevestigd is. In het geheel hebben we
een landreis van 76 km. achter de rug. Er volgt nu een reis van
twee A drie uren in de motorboot. Carl-Franscois ligt aan de
linkeroever van de Saramacca, en we moeten de Coppename
binnenvaren, waar aan de linkeroever een stopplaats is, het begin
van de weg naar Coronie.
Onaangenaam is de bootreis niet: een flinke bries tempert de
warmte; een lichte dining verbreekt de gladde eentonigheid van
het water.
We zijn namelijk dicht bij de zee, waar de beide rivieren uit-
monden. De 2- uurs reis is spoedig achter de rug, en we staan op de
Coppenamesteiger. Na uit en inladen stappen we in een andere
autobus. De weg is goed; hij gaat dwars door kust- en oevervege-
tatie, over gedempte moerassen en overbrugde kreken, die naar
zee stromen.
Langs de 54 km. weg zijn er nog green nederzettingen, maar het
is een prachtig stuk natuur, in zijn weelderigheid en verscheiden-
heid van planten en bloemen.
Als dit stuk achter de rug is, begroeten ons de eerste wuivende
palmen van Coronie. De cocospalm is de karakterplant van dit
district. Albert Helman heeft in Zuid-Zuid-West een beschrijving
der Surinaamse palmen gegeven, die we zouden kunnen noemen

65 -
De West-Incdische Gids XXVll 5.















C. F. G. GETROUW


het loflied der palmen. Onwillekeurig kwam het in ons op, toen
wij Coronie bereikten.
Coronie is geen groot district; het is van alle Surinaamse
distrikten het kleinste, een small strook aangeslibd land, door
parwa-bossen van de zee afgesloten. De zee heeft dit land aange-
spoeld, maar zij richt ook telkens grote verwoestingen aan. Men
vertelt van de vroegere vuurtoren en andere bouwwerken aan de
kust, die nu verdwenen zijn; geheel en al door de zee vernield.
De zee heeft de vroegere plantages hun bloei ontnomen door de
dammen te vernielen en het zoute water naar binnen te laten
stromen. Als een herinnering aan deze tijd klinken de Engelse
namen van de verdwenen suiker- en katoen plantages: Burnside,
John, Friendship, Mary's hope, Clyde, Hamilton, Invernes, enz.
Er zijn schone verhalen uit die tijd, toen grote zeilschepen, drie-
masters, zomaar de verschillende kanalen van zee uit kwamen
binnen varen en met rijke lading wegvoeren naar Europa en
Amerika.
Op Leasowes staat nog de oude directeurswoning met het front
naar de zee. Van de veranda kon men vroeger de zeeschepen
langs zien varen, nu belet het dichte parwabos alle uitzicht op de
zee.
De vroegere plantages zijn nu verdeeld in percelen, die in
handen zijn van klein-landbouwers, wier voornaamste bestaans-
bronnen kokos- en varkensteelt zijn. Aan de zeezijde heeft men
ecn strook van ongeveer 1-4 km. parwabos veranderd in rijst-
polders, die door een stelsel van irrigatiekanalen bevloeid worden.
Tot het jaar 1851 heette dit district Opper-Nickerie; op 10
October van dat jaar is de naam Coronie ingevoerd. Toen was het
een andere tijd, met andere toestanden en andere verhoudingen.
Wij troffen er een autoriteit aan, met de titel van landdrost, de
HoogEdel Gestr. heer C. B. Kraijenhof van Wickera, gepension-
neerd major, Ridder der M.W.O., wonende op plantage Bellevue.
Ie Edele manhafte Heer F. W. Faerber was eerste luitenant der
schutterij. De militaire post was bezet door een officer en 50 man.
En het aantal plantages bedroeg 13 voor katoen en e&n suiker-
plantage. Er waren ongeveer 300 vrijen en 2000 slaven.
Wat is or van dat alles nu nog over ?
Slechts 6en plantage, Leasowes, is er nog; er wordt kokosolie
machinaal bereid. Hiertegenover staat, dat de bevolking toege-
nomen is tot 4000 zielen, en dat de kleine-landbouw de plaats
van het vroegere plantagebedrijf is komen innemen. In plaats
van een stand van rijke plantage eigenaren tegenover een grote















CORONIE


groep slavenarbeiders, zonder betting of andere social wel-
vaart, hebben we nu een klasse van zelfstandige boeren, die zich
bezighoudt met cocos- en varkensteelt, oliebereiding, rijstcultuur
en de verbouw van andere landbouwgewassen.
Maatschappelijk is dat een grote vooruitgang. De cocoscultuur
is de ruggegraat van het district. Ze geeft aan de bevolking een
geregelde productive van vier oogsten per jaar, d.i. gemiddeld 200
noten per boom per jaar. Hiervan wordt het grootste deel tot olie
verwerkt.
Het open kappen der noten om het vruchtvlees (een verkeerde
naam, want men bedoelt kiemwit) er uit te halen, geschiedt op
zeer handige manier. In de linkerhand houdt de Coroniaan de
noot en kapt met 66n slag van zijn houwer door de bast- en de
steenwand van de vrucht heen. Dit doet hij op drie plaatsen; de
vrucht is dus in drie6n gekapt. Met een kort mes wordt nu het
,,vlees" er uit gewipt. Men zegt, dat een ervaren arbeider per
werkdag van 7 uren 1000 noten kapt en het ,,vices" uithaalt.
Het raspen der noten heeft een hele evolutie doorgemaakt. De
eenvoudigste rasp, die wij zo good als nergens meer aantreffen,
was een rechthoekig stuk blik, waarin met een spijker gaten
warren gemaakt; de ruwe uitstekende randen dczer gaten vormden
de raspende oneffenheden. Met de hand word het ,,vruchtvlees"
over de rasp van boven naar wonder en omgekeerd bewogen.
Deze eenvoudige rasp heeft een verbetering ondergaan. Deze
bestaat hierin, dat het rechthoekig stuk blik om een cilinder van
hout is geslagen, door welke een as gaat. Door middel van een
zwengel wordt de cilinder-rasp horizontal rondgedraaid, als een
slijpsteen. Dit gebeurt met de rechterhand, terwijl de linkerhand
een stuk cocos tegen de rasp aandrukt. Van deze wijze van raspen
was het maar een stap tot de volgende verbetering: de cilinder-
rasp wordt niet direct met een daaraan verbonden handvat
bewogen, maar door middel van een lijn, die om de as gaat en
geslagen is om een groot wiel, dat wordt rondgedraaid. Bij twee
landbouwers geschiedt dit door een oliemotor.
Nog steeds is de Coroniaan er trots op, dat zijn olie de best
cocosolie is van de wereld.
Het uitgeperste sap wordt op cen heet vuur gestookt van de
bast en houten vruchtwand uitgedampt, zodat de olie boven
komt driven. Hij schept ze uit en droogt ze nog ter verwijdering
van waterdeeltjes. Op deze manier leveren 1000 noten 4 blikken
olie d.i. ongeveer 72 liter. Maar er zit nog olie in de cocosafval,
minstens 20%. Dit heeft een dubbel nadeel; ten eerste haalt















C. F. G. GETROUW


men niet alle vet uit de noten, waardoor de olieopbrengst minder
is. Het tweede nadeel ondervindt de varkensteelt. De varkens, die
gevoed worden met het restant der uitgeperste noten, worden te
vet, met het gevolg, dat ze op de market te Paramaribo laag ge-
prijst staan, ja soms zelfs onverkoopbaar zijn.
Minder vet bevatten de veekoeken van de plantage Leasowes.
Daar worden de noten tot copra gedroogd en dan geperst. Op deze
manier verkrijgt men 5 blikken olie uit 1000 noten; de productive
is met 25% verhoogd en het residu bevat nog geen 10% vet,
waardoor het vecl geschikter is voor veevoer.
Hier ligt dus een aanwijzing van de weg, die men moet inslaan,
zowel in het belang van de olie als voor de varkens. En het spreekt
vanzelf, dat het belang van 4000 mensen, die ongeveer 600.000
liter olie per jaar bereiden, de aandacht voor dit vraagstuk over-
waard is.
De olie brengt per jaar sedert ze door het gouvernement
tegen 75 cent de liter wordt opgekocht / 450.000 op. Dit geeft
gemiddeld per gezin 500 gld. En toch ziet de plaats er niet wel-
varend uit. Slechte wegen, geen straatverlichting en het gemis
van andere gerieven drukken een stempel van achterlijkheid op
het district, terwijl het anders kon zijn.
Het spreekt vanzelf, dat de Coroniaan niet altijd toeschietelijk
zal staan tegenover nieuwigheden, want als er in Suriname e6n
koppig volk is, dan is het dit. En toch is er in dit opzicht vooruit-
gang te merken in de 32 jaren, die liggen tussen mijn eerste en
laatste bezoek. Het jonger geslacht gaat modern denken en
voelen, hetgeen de oude lui niet aanstaat.
De onafhankelijkheidszin van den Coroniaan is verklaarbaar.
Afgesloten door de modderbank, kampend tegen de zee in hun
kotters, met hun in Paramaribo zo gezochte noten en olie, gingen
ze zich als een apart volk beschouwen. Alleen de zeelieden hadden
enige aanraking met de stad, de rest bleef van alle stadse in-
vloeden vrij, en niets hadden zij liever. Maar dat zij door het ge-
mis aan contact met Paramaribo achterlijk werden, dat zagen zij
niet in. En dit heeft nu het jonger geslacht begrepen. Daardoor
zal het meer samenwerking tonen met bestuurspersonen, toe-
schietelijker staan tegenover modernisering enz. Dit vraagt takt
van de leaders.
De jonge, energieke Commissaris van het district legt zich toe
op de studied van de problemen van zijn district. En de uiteen-
zettingen, die wij van hem hoorden, overtuigden ons, dat hij goed
op zijn plaats is.























DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN
SURINAME

DOOR

L. JUNKER

Veertig jaren geleden gaf de aanleg van den spoorweg de regee-
ring aanleiding tot haar eerste bemoeienis met het boschbezit van
Suriname. Men koesterde groote verwachtingen omtrent den hout-
rijkdom der bosschen, die, door den spoorweg uit hun isolement
verlost, ter beschikking van de industries gesteld zouden worden.
Ook op het van den beginne aan dubieuze rendement van den
spoorweg, die door een onbewoond land loopend het alleen van
de goudindustrie most hebben, waren de gedachten gevestigd;
een druk houtvervoer zou de inkomsten opvoeren en zoodoende
het risico dat men had genome aanmerkelijk hebben kunnen
verminderen. Deze overwegingen gaven aanleiding den gepen-
sioneerden Oost-Indischen houtvester A. M. Berkhout met de
opdracht te belasten in Suriname een onderzoek in te stellen
naar de wenschelijkheid voor het nemen van een proef aldaar
voor een geregeld boschbeheer. In bet midden van het jaar 1903
werd een aanvang met het onderzoek gemaakt. Dr. Berkhout be-
zocht eerst de bosschen die reeds gedurende den slaventijd ten
behoeve van de houtexploitatie in gebruik waren genomen om
daarna zijn bijzondere aandacht aan de langs den in aanleg zijn-
den spoorweg gelegen bosschen te wijden. De op de verzamelde
gegevens gefundeerde gevolgtrekkingen werden neergelegd in het
rapport over de Surinaamsche bosschen (I).
Op de grondslagen der conclusies van dit rapport werd op het
einde van 1904 een begin gemaakt met de inrichting van een bosch-
wezen voor Suriname. Als voornaamste taak van dezen dienst
werd, teneinde de levensvatbaarheid daarvan aan te toonen, de
inrichting van een proef-houtexploitatie beschouwd. Deze is
op een mislukking uitgeloopen; niettegenstaande een driejarige
voorbereiding most de proefaankap in 1909 voor een gedeelte
en in 1910 geheel en al gestaakt worden.


- 69















L. JUNKER


Omdat men gencigd is het woord mislukking reeds bij voorbaat
synoniem met Suriname te verklaren, eischt de juiste beoordee-
ling van deze aangelegenheid eenige nadere beschouwing. In de
eerste plaats moet opgemerkt worden, dat de Heer Berkhout
noch met de goede bosschen in het Oosten der Kolonie, noch met
de Morabosschen in het Westen kennis gemaakt heeft. Ook de
houtvesters, die met de voorbereiding voor den aankap warren
blast, hebben zich tot de onmiddellijke nabijheid der savan-
nazone bepaald. Zoowel het zoogenaamde Agiracomplex als ook
de in het stroomgebied der Marshall-kreek onderzochte terreinen
en de bosschen langs den spoorweg, waarin tenslotte de onder-
neming werd ingericht, behooren tot het randgebied der savanne.
Verder moet opgemerkt worden, dat het gestudeerde personnel
aan hetwelk de inrichting van het Boschwezen toen werd toe-
vertrouwd geen practische ervaringen van exploitatie en explo-
ratie van tropische wildbosschen bezat, slechts op de op Java in
de Djatibosschen opgedane ervaringen kon voortbouwen. Het
boschwezen in N.O.I. had zich namelijk tot 1910 stelselmatig
afzijdig gehouden van elke eenigszins intensive bemoeienis met
de exploitatie van de oerbosschen in de buitengewesten. In zijn
tweede verslag (over het Surinaamsche Boschwezen) doet Dr.
Berkhout dit uitkomen, waarmede erkend wordt, dat de hout-
vesters destijds voor een moeilijk op te lossen problem werden
geplaatst. In dit verslag lezen wij o.m.: ,,Waar in Oost-Indi6
eerst een begin is gemaakt met het beheer der bosschen op de
buitenbezittingen kan men van daar geen personnel ontbieden,
dat grondig op de hoogte is van de exploitatie dier bosschen" (2).
Ook Dr. E. K. Plasschaert, een van de houtvesters die de hout-
exploitatie in Suriname hebben ingericht, heeft in zijn proefschrift
nog toegegeven, dat men geen special op ervaring berustend
plan ten uitvoer heeft gebracht ,,Es war eine Nachahmung der
Djatiholz Exploitation auf Java" (3).
Tenslotte bewijst het voorstel van Dr. Berkhout, nabij de
terreinen waarop de houtkap zou worden uitgeoefend, een hon-
derdtal Javanen te vestigen, dat inderdaad de nabootsing van
Indische toestanden werd nagestreefd.
In de compilatie Boschexploitatie in Suriname (4) geeft dohout-
vester J. W. Gonggrijp de volgende oorzaken voor de mislukking
der Gouvernements-houtkapproef op:
1. Het feit, dat de waarde van het hout steeds te hoog is ge-
taxeerd. De hooge prijs (kostprijs van het hout) van / 35,-
en / 25,- per M3 kon te Paramaribo niet worden opgebracht.















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURINAME 71

2. De omstandigheid, dat de getaxeerde hoeveelheid van
10 M3 vierkant bekapt hout per hectare in bet grootste ge-
deelte van het complex Montanamijn en van 7 M- in bet ge-
deelte dat geexploiteerd is, w wewerd aangetroffen, doch voor
ongeveer de helft bestond uit houtsoorten, welke geen markt-
waarde hadden.
3. De omstandigheid, dat het uitsleepen door handenarbeid
zoowel als met behulp van dieren, te veel voorbereiding
eischte, te veel tijd in beslag nam en daardoor te kostbaar
werd.
Wanneer de samensteller van het bulletin de oorzaken in de
omgekeerde volgorde zou hebben genummerd en zoodoende
zou hebben doen uitkomen, dat voor het in het bosch gekapte,
ten deele niet marktwaardige hout een te hooge prijs werd be-
taald, dan zou het voor een buitenstaander duidelijker zijn ge-
weest waarom het uit den proefaankap afkomstige hout to Para-
maribo slechts met groot verlies verkocht kon worden. Men wilde
(ofschoon de oorzaak toch in de omstandigheden gezocht moet
worden en niet in de persoonlijke capaciteiten der houtvesters die
de leiding hebben gehad) niet erkennen, dat er fouten warren ge-
maakt, vooral niet toegeven, dat men de dupe van de spoorweg-
psychose en de Javaervaringen was geweest. Na de in Suriname
doorloopen leerschool hebben alle drie houtvesters, die den
proefkap hebben ingericht bij het boschwezen in N.O.I. de hoog-
ste betrekkingen bekleed.

Zes jaren na de vaststelling der mislukking van den Gouver-
nementshoutaankap heeft de regeering de bevordering van den
afzet van Surinaamsch hout in Nederland nog eens in overweging
genomen. Aan den Ingenieur van den Rijkswaterstaat G. J. van
den Broek werd opgedragen een bezoek aan Suriname te brengen
en aldaar met de bevoegde autoriteiten middelen en wegen te
beramen aan dit voornemen uitvoering te geven. Op den 31
January 1917 werd verslag uitgebracht (5) en werden als de voor-
naamste conclusies van zijn beschouwingen het volgende punten
vastgesteld:
I. Om te trachten den afzet van Surinaamsch hout in Nederland
te bevorderen zal noodig zijn uitbreiding der kennis van de
houtsoorten en verbetering van de wijze van ezploitatie.
2. Voor de uitbreiding der kennis is in Suriname noodig: voort-
zetting van de exploitatie en inventarisatie der bosschen en
het verzamelen van herbariummateriaal; in Nederland: studied















L. JUNKER


der botanische, microscopische en technische eigenschappen
en onderzoek in de praktijk.
3. Aan het Koloniaal Instituut ware te vragen de leading van de
bestudeering der Surinaamsche houtsoorten in Nederland op
zich te nemen.
4. Voor een exploitatie in het groot is de tijd nog niet gekomen;
voorloopig zal de exploitatie zich kunnen beperken tot het
met zorg aankappen van proefzendingen op niet te kleine
schaal; geleidelijk kan zich dan, met de uitbreiding der kennis
van het hout en de vermeerdering van den afzet, de exploitatie
ontwikkelen.
5. Het aankappen der proefzendingen zou zoo mogelijk door een
exploitatiemaatschappij wonder toezicht van het Boschwezen
of anders door het Boschwezen zelf moeten geschieden.
6. Voor de behandeling der proefzendingen in Nederland, voor
de introductie van het hout en het zoeken van een market
zou het wenschelijk zijn te trachten de medewerking van den
houthandel te verkrijgen".
Aan deze juiste adviezen was op het tijdstip van hun verstrek-
king reeds voor een belangrijk deel gevolg gegeven. De sedert
1910 als chef van den dienst van het Boschwezen fungeerende
houtvester J. W. Gonggrijp had niet still gezeten, doch van den
beginne aan de exploitatie der bosschen in botanisch en hout-
technisch opzicht krachtig ter hand genomen. In 1911 deed hij
een reis naar de Corantijn, tencinde aldaar de Demerara-green-
heartbosschen op te sporen. Na lang zoeken werden aan de
Maratakka, een zijtak van de Nickerierivier, een aantal green-
heartboomen gevonden. Twee jaren later heeft een opzichter
van het Boschwezen in deze streak nog meer booinen gevonden.
De groote verwachtingen die men omtrent het voorkomen van
Demerara greenheartboomen in Suriname had gekoesterd, werden
echter niet beantwoord; groenhartbosschen (Dr. Berkhout ge-
bruikte dezen term in zijn tweede rapport wonder punt 2 van het
werkprogramma voor het Boschwezen) bestaan niet in de Kolo-
nie. Dit most de houtvester na cen nieuwe reis naar het Nickerie-
district in 1917 dan ook toegeven.
Van de Morabosschen, die Dr. Berkhout op dezelfde plaats in
zijn rapport vermeldt, had de houtvester Gonggrijp reeds in 1911
de eerste opstandsopnamen aan de Corantijn gemaakt. De vol-
gende werden door opzichters van het Boschwezen verricht,
waarbij de Morabosschen aan de Corantijn, de Coppename en de
Saramacca in kaart werden gebracht.















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURNAME 73

Toen van de aanvankelijk met zooveel verwachtingen tegemoet
geziene exploitatie van Demerara greenheart in Suriname niets
terecht kwam, vestigde de houtvester J, W. Gonggrijp zijn aan-
dacht op andere paalwormresistente houtsoorten. Dit had des te
meer reden, omdat bij reeds in 1914 begonnen proven aan het
lichtschip in de Surinamemonding was gebleken, dat groenhart uit
Demarara niet bestand was tegen de in onze kolonie voorkomende
paalwormsoorten. Ook de in ]915 vernieuwde deuren der sluizen
van het Saramaccakanaal, uit groenhart van Demarara, waren
reeds in 1918 door den paalworm doorzeefd. Het feit, dat Man-
barklakhout dank zij de door Prof. G. van Iterson geconstateerde
aanwezigheid van kiezelkorrels, wonder dezelfde omstandigheden
onaangetast bleef, bracht den houtvester er toe proven te nemen
met Basralokus-hout, dat ook dergelijke kiezelkorrels bevat. Ook
andere houtsoorten werden onderzocht en goed bcvonden, daar
echter alleen het Basralokushout in belangrijke hoeveelheden
voorkomt, werd de aandacht op deze houtsoort geconcentreerd.
De proven werden met success bekroond en ook die welke de
Amerikaansche autoriteiten met de Surinaamsche paalworm-
resistente houtsoorten hebben genomen moeten in dit opzicht als
geslaagd beschouwd worden. Dc in 1922 en 1923 genomen Bas-
ralokus-monsters waren in October 1925 noch in de watermen van
het Panamakanaal, noch op de Amerikaansche kusten van den
Atlantischen en Grooten Oceaan door paalworm aangetast.
Zooals later nog wel zal worden uiteengezet,werd in den con-
currentiestrijd van twee Surinaamsche houtexportmaatschappij-
en de deugdelijkheid van het Baralokushout in twijfel getrokken
en de in jarenlange noeizame arbeid opgebouwde goede repu-
tatie van het Surinaamsche hout in het algemeen en die van het
Basralokushout in het bijzonder ernstig in gevaar gebracht.
Eenige medcdeelingen omtrent Basralokus, die den lezer in de
gelegenheid kunnen stellen zich een eigen oordeel te vormen,
zijn daarom op haar plaats.
De Basralokus is een typische boom van het heuvelland en
komt in drie varidteiten voor. In het zandgebicd der Savanna en
in lagere bodemformaties wordt de witte Basralokus aangetrof-
fen; op de overgangsformaties van den bodem van het hoogere
land en savanna groeit de roode soort, terwijl de zoogenaamde
zwarte varitteit slechts op de oorspronkelijke verweeringsge-
bieden der gesteenten, (gesteenten, klei, zand zonder kwarts)
der eigenlijke heuvels wordt gevonden. De benamingen houden
verband met de kleuren der schors van de wortellijsten en waren















L. JUNKER


vroeger, toen Basralokus nog cen verwaarloosde Surinaamsche
houtsoort was, vermoedelijk slechts bij de Boschnegers in ge-
bruik. Deze vervaardigen uit de dikke en lange stammen der
zwarte soort corjalen, die buitengewoon sterk zijn en tegen in-
vloeden van het weer bestand. Daar het rijphout van de roode
soort en, van het witte Basralokus ook het kernhout, weinig duur-
zaam zijn gebleken, is het begrijpelijk, dat de Boschnegers onder-
scheid hebben gemaakt. Bij het department van openbare
werken werd blijkbaar niet op deze bijzonderheden gelet en de
onaangename ervaringen welke men dientengevolge opdeed leid-
den tot een ongunstig oordeel over al het hout van deze soort.
Een andere oorzaak van teleurstelling was het gebruik van niet
met zorg behandeld hout. Bij voornoemd department word
geen hout opgeslagen en gedroogd, worden geen eischen voor be-
handeld hout bij leveringen gesteld, doch dit zooals het in het
bosch is bewerkt of van den zaagmolen komt ruwweg verbruikt.
Uit een en ander blijkt, dat men om goede resultaten te bereiken
zoowel op den aankap als ook op het bewerken van het hout des-
kundig toezicht dient uit te oefenen. Daarmede komen wij weer
op het verslag van den Ingenieur v. d. Broek terug.
Zooals reeds gezegd is, werd de exploratie der bosschen door
den houtvester J. W. Gonggrijp ter hand genomen, die haar
krachtig doorzette en ook ernstige pogingen deed tot plaatsen
van proefzendingen. Dr. A. Pulle had de bewerking van het ver-
zamelde botanische material op zich genomen en op uitnoodi-
ging van den Minister van Kolonien werd door het Koloniale
Instituut te Amsterdam de Commissie van Advies en Onderzoek
inzake Surinaamsche Houtsoorten ingesteld. Deze Commissie
maakte een aanvang met de studied der microscopische en tech-
nische eigenschappen van de grootendeels door den houtvester
J. W. Gonggrijp verzamelde houtsoorten. Het resultaat van deze
onderzoekingen is in de door den deskundige der Commissie,
Dr. Ir. J. Ph. Pfeiffer, samengestelde publicatie ,,De houtsoorten
van Suriname" (6) neergelegd.
Toen er nu eindelijk voortgang was gekomen in de voorberei-
ding van Suriname's houtexport, maakte een onverwachte ge-
beurtenis plotseling een einde aan de proefnemingen in de prak-
tijk, waarvan in de vijfde conclusie van den ingenieur van den
Broek sprake is: het Boschwezen in Suriname werd in 1925 op-
geheven. Verschillende particuliere ondernemingen hadden in
dien zelfden tijd zeer te klagen over te Le HAvre en in Nederland
aangevoerd minderwaardig hout. De afwezigheid van een des-















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURINAME 75

kundige instantie, die in het belang der Kolonie control op den
houtexport zou hebben kunnen uitoefenen, deed zich nijpend
gevoelen, terwijl bet zich nu liet aanzien, dat de geheele op het
gebied van houtonderzoek verrichte arbeid nutteloos was ge-
weest. Deze toestand gaf de voornoemde, door het Koloniaal
Instituut ingestelde, Commissie aanleiding tot het voorstel haar
deskundige naar Suriname uit te zenden, ten einde het Bestuur
advies uit te brengen over den meest geschikten vorm van be-
moeienis van het gouvernement met boschexploitatie en hout-
handel. De Minister van Kolonien kon zich met het voorstel
vereenigen en verstrekte aan Dr. Ir. J. Ph. Pfeiffer een desbe-
treffende opdracht, door hem als adviser in zake houtkapaange-
legenheden aan den Gouverneur van Suriname toe te voegen.
Reeds veertien dagen na zijn aankomst in Suriname, op 11 Octo-
ber 1926, deed hij aan den Gouverneur zijn werkprogramma toe-
komen, dat daarna nagenoeg geheel ten uitvoer werd gebracht.
(Bijlage III van het rapport (7).)
De verrichte werkzaamheden omvatten behalve het instellen
van een onderzoek naar den aard van de bosschen welke in de
eerstkomende decennia voor exploitatie in aanmerking zouden
kunnen komen en naar de plaatselijke omstandigheden der hout-
exploitatie, o.m. een poging den afzet ran paalhout te stimu-
leeren, door verbetering van de kwaliteit, zoowel wat bekapping
als selecteering betreft.
Onder zijn leading werden eenige proefpartijen Mora en Man-
barklakpalen door de firma C. Kersten & Co. samengesteld, die
voldeden aan de eischen, die de Rijkswaterstaat in Nederland
aan zulke palen stelt. Op ground van de ervaring met deze par-
tijen opgedaan, heeft de firma Alberts, die in Nederland als ver-
tegenwoordiger van de firma C. Kersten & Co optrad, een con-
tract gesloten met de Directie van de Zuiderzeewerken, voor de
levering van een groote partij Manbarklak-palen, waarbij werd
bepaald dat, wanneer men in gebreke zou blijven een deel der
palen te leveren, de partij zou worden gecompleteerd met Deme-
rara greenheart.
Spoedig na het vertrek van Dr. Pfeiffer going het in het bosch
uitgeoefende toezicht op den aankap en de keuring achteruit en
dientengevolge ook de levering van Manbarklak. Zoo most het
Surinaamsche hout opnieuw de plaats, die het van nature toe-
komt, afstaan aan het Demarara greenheart harer Britsche zuster-
kolonie.
Gedurende zijn onderzoek kwam Dr. Pfeiffer ten aanzien van
bet houtkapbedrijf tot de volgende conclusies:















L. JUNKER


1. noodzakelijkheid der wederinstelling van een dienst van het
Boschwezen;
2. het voeren van een voorzichtige, doch zeer degelijke propa-
ganda voor de Surinaamsche houtsoorten, het daadwerkelijk
beoordeelen van de uitbreiding van het afzetgebied en het
bestrijden van oneerlijke concurrentie van andere tropische
houtsoorten;
3. het medewerken tot de oprichting en instandhouding van een
bedrijf, of combinatie van bedrijven, in staat om, wonder voor
het welslagen der boschexploitatie zoo gunstig mogelijke
voorwaarden, een ernstige proef te nemen tot het verkrijgen
van een modern exportbedrijf van duurzamen aard;
4. het invoeren van een verordening op den houtkap, aan de
omstandigheden van den tegenwoordigen tijd aanpast, ruim-
te latend voor ontwikkeling in de toekomst.
Het verslag waarin deze juiste adviezen zijn opgenomen bevat
eveneens de opgave van achtentwintig Surinaamsche houtsoor-
ten, welker bruikbaarheid voor bijzondere doeleinden in de
Mededeelingen XX van het Koloniaal Instituut te Amsterdam
,,De Houtsoorten van Suriname" wordt aangetoond. Dit alles
echter strookte niet met het toen bij de regeering in Nederland
heerschende inzicht. Had men de pogingen den export van hout
in goede banen te leiden van de HH. Berkhout, v. d. Broek en
Gonggrijp met de opheffing van het Boschwezen beantwoord, Dr.
Pfeiffer is niet gelukkiger geweest; ook aan zijn op hetzelfde ge-
bied liggenden arbeid werd de welverdiende waardeering ont-
houden. Een groot gedeelte van het aan den Minister van Kolo-
nien uitgebracht rapport werd niet eens gepubliceerd en van de
vier hierboven genoemde conclusies werd slechts aan de derde
raadgeving gevolg gegeven; in 1929 werd de zoogenaamde Com-
missie de Graaff ingesteld.
Deze Commissie, waarvan de later Minister van Koloniin tot
voorzitter werd benoemd en waarbij Dr. Pfeiffer en Ir. Kempees,
een vroegere directeur van openbare werken in Suriname, als
leden fungeerden, adviseerde tot de oprichting van een groot
houtbedrijf in Suriname, dat wonder de naam West-Indische
Houthandel zijn beslag heeft gekregen.
Intusschen was in Suriname een houtbedrijf op bescheidener
schaal tot stand gekomen, dat reeds in 1929, dus een jaar voor
de oprichting van voornoemd grootbedrijf, hout in Nederland
aan de market bracht en ook paalhout aan Curacao leverde.
Onder deze leveringen waren belangrijke hoeveelheden Basra-















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURINAME 77

lokus, een houtsoort, die beloofde een geduchte concurrent van
het Demerara greenheart te worden. Deze laatstgenoemde hout-
soort, welke in Suriname slechts in onbelangrijke hoeveelheden
voorkomt, wordt bij voorkeur bij den Rijkswaterstaat verwerkt
en werd door een der leden van de combinatie De West-Indische
Houthandel in Nederland ingevoerd.
Aan oppervlakkige beoordeelaars mogen de oprichting van
bovengenoemde bedrijven een groote vooruitgang toegeschenen
hebben, degenen echter die de wording der boschexploitatie
vanaf de aanwijzingen van Dr. Berkhout tot de voorstellen van
Dr. Pfeiffer hadden beleefd, wisten dat dit op zich zelf niet vol-
doende is, daar houtaankap en uitvoer zonder deskundige con-
trole ter plaatse een groot gevaar voor den afzet der goede Suri-
naamsche houtsoorten oplevert.
De verantwoordelijke autoriteiten dachten echter anders over
deze aangelegenheid, zij meenden dat, aan de hand van Dr.
Pfeiffer's geschriften, door het Gouvernement aan den houtaan-
kap en export de noodige leading gegeven kon worden; vandaar
de oprichting van De West-Indische Houthandel, het grootbe-
drijf met regeeringssteun, doch zonder deskundige voorlichting
in de Kolonie. Voordat de zaak haar beslag gekregen had heeft
nog een gebeurtenis plaats gevonden welke een schel licht op de
door onbevoegd ingrijpen ontstane situatie werpt. In 1928 wilde
een concern, waarin wonder meer de Europeesche Bank te Amster-
dam en een Rotterdamsche reederij vertegenwoordigd warren, er
toe overgaan Matakkiehout (Symphonia globulifera Limm. F.)
te verwerken. Een in Nederland wonend Surinaamsch hoofd-
ambtenaar trad als adviser op. Volgens hem zou men deze
houtsoort vanaf de mondingen der rivieren tot diep in het land
in overvloed aantreffen en zouden de aankap en de afvoer op
geen groote moeilijkheden stuiten. Ik vertoefde in dien tijd met
verlof in Nederland en kwam met de vooraanstaande personen
der onderneming in aanraking. Aan mijn voorstelling der werke-
lijkheid, dat Matakkie in het zee- en brakwatergebied niet groeit,
louter in zoetwatermoerassen voorkomt, wilde men geen geloof
hechten. Toen ik kort daarop naar Suriname was teruggekeerd
kwam ik tot de ontdekking, dat een hoofdambtenaar als agent
voor de onderneming optrad en aan boschopzichters werkzaam-
heden in verband met de exploitatie van Matakkiehout had
opgedragen. Doordat de onuitvoerbaarheid van het project
spoedig bleek, was ook deze poging weer van de baan.
Duidelijker dan door dit staaltje van onbevoegde bemoeienis















L. JUNKER


met Surinaamsche houtzaken kwam het ontbreken van een des-
kundige instantie eenige jaren later tot uiting, bij het zaaien
van twijfel omtrent de goede eigenschappen van een Surinaam-
sche houtsoort. Het betrof de reeds hierboven genoemde Basralo-
kus. Terwijl deze aangelegenheid, die destijds veel stof heeft
opgejaagd, van groote beteekenis is voor de toekomst van den
Surinaamschen houtexport in het algemeen, werpt zij tevens een
eigenaardig licht op de wijze waarop koloniale vraagstukken van
buitenaf opgelost worden. Zonder mij aan conclusies te wagen,
of mij tot insinuatie te laten verleiden, zal ik trachten de ge-
schiedenis van deze zaak weer te geven, door slechts te vermelden
wat ik beleefd heb, door feiten te geven. Na het vernemen dezer
feiten en door deze tegenover elkander te stellen, zal de lezer
zelf in de gelegenheid zijn zich een oordeel te vormen.
Zooals wij reeds weten, heeft de houtvester J. W. Gonggrijp
Basralokus bij den houthandel ingevoerd en is door in Suriname
en aan de Atlantische en Pacifickust van Noord-Amerika ge-
nomen proven aangetoond, dat deze houtsoort tegen paal-
worm bestand is.
Ten einde eenig overzicht der vermoedelijk aanwezige voor-
raden Basralokus te verkrijgen, werden door het Boschwezen
van 1919 tot 1921 nu en dan opstandsopnamen verricht, die uit-
gewezen hebben dat in het heuvelland ten Oosten der Suriname-
rivier en aan de Sarakreek, overall daar waar men van Bas-
ralokusbosch spreekt, deze boom ongeveer 5% van den totalen
opstand uitmaakt. In het rapport van Dr. Pfeitfer (blz. 22) wordt
de voorraad Basralokushout ruwweg op 1,500.000 m3 geschat.
In het nummer van 26 Augustus 1922 van De Ingenieur lezen
wij: ,,dat basralokus wel minder goed bestand is tegen de zeer
virulente neoterado dan manbarklak, ongetwijfeld door een
lager gehalte aan kiezelzuur en mindere hardheid, doch daaren-
tegen Demerara greenheart in dit opzicht ver achter zich laat.
Wat duurzaamheid aan weer en wind betreft doet basralokus,
volgens de ervaring, waarover wij hier te beschikken hebben, zeker
niet wonder voor Demarara greenheart, terwiji het hout veel
handelbaarder is dan zijn Engelsche concurrent". (8).
Gedurende de jaren 1923 en 1924 werd door den houtvester
Gonggrijp onderzoek naar de verschillen in kiezelzuurgehalte
van Basralokushout ingesteld. In verschillende streken van het
land werden uit een groot aantal boomen houtmonsters gehakt,
met de boomen gelijk genummerd en daarna naar het labora-
torium te Paramaribo opgezonden. Door dit onderzoek is men















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURNAME 79

te weten gekomen dat de drive hierboven opgegeven typen Bas-
ralokus in Suriname voorkomen. De overige resultaten van dit
onderzoek zijn door de opheffing van het department van
Landbouw, waarbij het archief van het Boschwezen over drie
verschillende departementen verspreid werd, zoek geraakt.
Een jaar na de opheffing van het Boschwezen verscheen mede-
decling No. XXII van het Koloniaal Instituut te Amsterdam,
,,De Houtsoorten van Suriname" Deel I. Op blz. 262 hiervan,
wonder de vermelding der technische gegevens aangaande Bas-
ralokushout lezen wij, nadat het hout is beschreven als bestand
tegen aantasting door paalworm, het volgende:
,,Het hout is dus, behalve voor zeeweringen en sluiswerken,
geschikt voor brugbouw, huisbouw en binnenbetimmeringen.
Doordat het niet veel zwaarder is dan eiken- en teakhout, zal het
deze houtsoorten voor binnenbetimmeringen, wagon- en scheeps-
bouw zeer goed kunnen vervangen".
In het najaar van 1926 maakte Dr. Pfeiffer een aanvang met
het reeds hierboven vermelde onderzoek en negen maanden later
heeft op zijn aanwijzingen de exploratie der Basralokusbosschen
ten Oosten der Surinamerivier plaats gehad. De verkregen resul-
taten warren goed en, omdat de ondernemers (afgaande op het
oordeel der HH. Kempees en Gonggrijp en de goede meaning
van Dr. Pfeiffer omtrent Basralokus) overtuigd warren, dat deze
houtsoort in plaats van een buitenlandsche in Nederland een goe-
de kans zou hebben, werd tot de stichting van het bedrijf Suhoza
(Surinaamsche Houthandel en Zagerij) overgegaan.
Reeds in 1929 verscheepte dit bedrijf aanzienlijke partijen
Basralokus naar Nederland en het liet zich toen aanzien alsof het
Surinaamsche hout een kans had zijn Engelschen concurrent te
verdringen. In hetzelfde jaar bracht de Commissie de Graaff
haar rapport uit en besloot de regeering tot de oprichting van
het reeds genoemde grootbedrijf. Dit laatste, de West-Indische
Houthandel, was een combinatie der firma's C. Kersten en Co te
Paramaribo, N.V. Houthandel v/h G. Albers te Middelburg en
de N.V. Houtbereiding Gips te Dordrecht, waarbij Ir. Kempers
als raadsman van de regeering werd benoemd. Binnen de aan den
West-Indischen Houthandel verleende concessies worden geen
Basralokuscomplexen van cenige beteekenis aangetroffen; het
voornaamste object dezer onderneming vormen de Morabosschen
en de terreinen waarop veel Manbarklak voorkomt. Buitendien
moet opgemerkt worden, dat de firm Albers de eenige importer
van Demerara greenheart in Nederland is en het hoofd der firma















L. JUNKER


in het najaar 1929 persoonlijk een onderzoek in Suriname inge-
steld heeft.
Het volgende jaar werden in Nederland geruchten verspreid
over de ondeugdelijkheid van Basralokushout. De raadsman
voor het groothoutbedrijf, van wien men mag aannemen dat hem
ook de belangen van het Surinaamsche hout in het algemeen
ter harte zouden gaan, vond hierin aanleiding een onderzoek in
te stellen.
Op zijn vraag berichtte de directeur van openbare werken in
Suriname dat Basralokushout minder tegen weersomstandig-
heden bestand is en dat men er bij zijn department slechte
ervaringen mede opgedaan had.
In dit bericht wordt geen melding gemaakt van het voorkomen
van verschillende variateiten van Basralokushout, die onderling
in hooge mate in deugdelijkheid verschillen, waardoor ook niet
is komen vast te staan welk deel der door bovengenoemden
hoofdambtenaar genoemde getallen op de goede houtsoort be-
trekking had.
De raadsman voor het groothoutbedrijf kon zelf bovendien
weten dat in Suriname met hout genomen proven of opgedane
ondervindingen geen maatstaf vormen voor de gedragingen van
het hout in gematigde klimaten, zooals dat van Nederland.
Ingevolge het uit Suriname ontvangen bericht wierp deze des-
kundige nu plotseling zijn vroeger gekoesterde gunstige meening
omtrent Basralokushout overboard. In een bericht aan den
Directeur-Generaal van den Rijkswaterstaat schreef hij onder
meer:
,,Basralokus is een houtsoort, die in Suriname tamelijk veel-
vuldig voorkomt, maar er v66r den oorlog weinig of niet gebruikt
werd. V66r 1921, ongeveer, werd het op gouvernementswerken,
naar ik meen, nimmer gebruikt.
Of dit zijn oorzaak vond in de reeds eerder gebleken mindere
deugdelijkheid of wel een gevolg was van onvoldoende kennis
van de goede eigenschappen, weet ik niet. Naar de thans ont-
vangen berichten, moet ik overhellen tot de eerste meening".
Toen de in Nederland tegen het Basralokushout gevoerde actie
in Suriname bekend werd, veronderstelde men aldaar dat de
souschef van het department openbare werken, Ir. van Wouw,
voor de onvolledige voorlichting verantwoordelijk gesteld most
worden. In een brief gedateerd Paramaribo 8 December 1930,
gericht aan de firma Surinaamsche Houthandel en Zagerij, heeft
Ir. van Wouw hiertegen selling genomen. In de eerste plaats















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURINAME 81

vestigde hij de aandacht op het feit dat hij nog kort te voren op
Curaaao het gebruik van Basralokushout nadrukkelijk had aan-
bevolen. Vervolgens deelde de deskundige mede, dat Basralokus
in Suriname als dekplanken wel eens cen slecht resultaat heeft
opgeleverd. Eenige sluisdeuren hadden zich goed gehouden, ter-
wijl bij andere schimmelvorming en rotting zijn opgetreden.
Als schoothout der sluizen en als schuiven voor de sluisdeuren
gedraagt zich basralokushout goed. Daarentegen werden bij
reparaties aan een steiger te Paramaribo met Basralokushout
wederom tegenslagen ondervonden. Er ontstond toen lang-
zamerhand bij het technisch personnel een tegenzin tegen Bas-
ralokushout, want niemand ziet graag werk na drie jaren te niet
gaan.
,,Ik heb echter just gemeend", zoo vervolgde Ir. van Wouw in
den brief, ,,daar niet aan toe te moeten geven en uiterst voor-
zichtig te moeten voortgaan, daar men zich niet door een enkel
geval algemeen kan laten leiden. Daar deed ook aan mee, dat
vele deskundige houtkenners, wetende, dat ik in deze kwestie
zat, mij erop attent maakten, dat er twee soorten roode en witte
basra-lokus bestonden".
Het feit, dat voornoemde deskundige toezegde een onderzoek
naar het verschil te zullen instellen, toont aan, dat men voorheen
geen aandacht aan de kwaliteit van het gebruikte hout had ge-
schonken en de mededeelingen omtrent de deugdelijkheid daar-
van daarom niet als bewijsgronden voor het slechte gedrag van
de goede soort Basralokus kunnen worden aanvaard.
Bedenkelijk, met het oog op de zoo moeizaam opgebouwde
reputatie van het Surinaamsche hout, moet de openbare actie
tegen een der soorten genoemd worden, welke van De West-
Indische Houthandel uitgegaan is. In een aan de leden der
Tweede Kamer toegezonden brochure aangaande de boschex-
ploitatie in Suriname, van de genoemde combinatie uitgegaan,
werd het Basralokushout ten onrechte in een ongunstig daglicht
geplaatst, waardoor tevens het wetenschappelijk houtonderzoek
in discrediet gebracht werd.
Het laatste eischt eenige toelichting. De lezer van genoemde
brochure komt onvermijdelijk wonder den indruk dat de ervaringen
met Basralokus, door Openbare Werken in Suriname opgedaan,
in tegenspraak zijn met het wetenschappelijk onderzoek. Dit is
echter niet just. Door de Heeren E. J. Kempees en J. W. Gong-
grijp werd in 1922 betoogd (zie hierboven), dat basralokus, wat
duurzaamheid in wind en weer betreft, volgens hun ervaring
De West-Indische Gids XXVII 6















L. JUNKER


niet onderdeed voor Demerara greenheart. Dit oordeel is geba-
seerd op een kortstondige praktische ervaring. Door de Commissie
van Advies en Onderzoek inzake Surinaamsche Houtsoorten ver-
richte onderzoekingen toonden ondubbelzinnig aan, dat Bas-
ralokus in duurzaamheid bij het Demerara greenheart ten achter
staat en dan ook in de waardeklasse II is ingedeeld, terwiji het
laatste in waardeklasse I is ondergebracht (Surinaamsche Hout-
soorten deel II blz. 262 resp. 145).
Omdat echter Basralokushout belangrijk duurzamer is dan
eikenhout word het voor de hierboven vermelde doeleinden, in
het bijzonder voor toepassingen in Europa, aanbevolen. (Zie
technische gegevens van Basralokushout blz. 262 ,,I)e Hout-
soorten van Suriname").
Een ander gevolg van de dining, die ontstaan was door doze
Basralokusaffaire, was dat de Kon. Ver. Koloniaal Instituut
meende de zaak van het Surinaamsche hout te moeten dienen
door een reorganisatie der Commissie van Advies en onderzoek
inzake Surinaamsche Houtsoorten te ondernemen en daarbij
alle leden die op een of andere wijze commercieel belang hadden
bij het Surinaamsche hout te verzoeken hun ontslag te nemen.
Dit geschiedde dan ook in Maart 1933, wonder het uitspreken van
de verwachting dat de belangen van het Surinaamsche hout better
gediend zouden kunnen worden. Deze sterk gereduceerde com-
missie, waarvan, om volkomen onnaspeurlijke redenen, Dr.
Pfeiffer noch als lid noch als deskundige deel uitmaakte, is echter
door deze aderlating volkomen dood gebloed. Men heeft sedert
nooit meer iets van haar gehoord; waarschijnlijk heeft zij zelfs
nooit meer vergaderd. Iaarmede was een ander stuk werk, dat
van groot belang had kunnen zijn voor de exploitatie en den afzet
van Surinaamsch hout, ontijdig en abrupt afgebroken.
Uit het hier onmiddellijk aan voorafgaande kan worden afge-
leid, dat voor den goeden gang van zaken bij den houtexport uit
Suriname het bestaan van een aan de bijzondere eischen van dat
land beantwoordenden dienst van een boschwezen volstrekt
noodzakelijk is. Daarmede is echter niet alles gezegd; het car-
dinale punt van het problem der houtexploitatie is en blijft
voorloopig het arbeidersvraagstuk. Dat het laatste bestaat, dat
er gebrek aan geschikte houtbewerkers is, heeft zijn oorzaak in
de eerste plaats in de dunne bevolking van Suriname. Nochtans
zou het ten opzichte van de arbeidsprestaties bij den houtkap
better gesteld kunnen zijn, wanneer alle bevolkingsgroepen waar-
uit houtkappers gerecruteerd kunnen worden in het geregelde















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURNAME 83

economische leven der kolonie waren ingeschakeld. Dit is niet
het geval; de geboren houtkappers, de Boschnegers, zoeken hun
bijverdiensten niet in den houtkap, doch in de vrachtvaart in de
naburige kolonien. Gedurende een in 1923 naar de economische
toestanden bij de Boschnegers ingesteld onderzoek bleek, dat
alleen van de aan de Boven Suriname levende Saramaccanen zich
2000 mannen in Cayenne ophielden.
Ik deel de meening van Dr. Pfeiffer, dat er door een meer
intensief bestuur veel bij de Boschnegers bereikt kan worden. In
deze aangelegenheid is het gebrek aan continuiteit bij Surinaam-
sche bestuurszaken scherp naar voren gekomen. Onder het be-
stuur van Baron van Heemstra werd niet slechts politick inge-
grepen, doch ook getracht van de Boschnegers als producenten
bij den houtkap partij te trekken. In de volgende bestuurspe-
riode heeft men, als maatregel van bezuiniging, het contact met
de Boschnegers weder volkomen verbroken; zoodoende moet er,
wil men hen als betrouwbare arbeidskrachten bij den houtkap
inschakelen, weder van voren af begonnen worden.
De overige bevolkingsgroepen welke voor den houtaankap in
aanmerking komen, de aan de bovenrivieren wonende Indianen
en Creolen, zijn in werkelijkheid ook slechts gelegenheidsarbei-
ders; van cen organisatie ten behoeve der houtexploitatie is geen
sprake.
Dr. Berkhout heeft, toen hij tot den proefaankap van gouver-
nementswege adviseerde, getoond een goed begrip van den toe-
stand te bezitten; hij wilde, instede van de inheemsche, onbe-
trouwbare productie-elementen, iets nieuws brengen, door den
Javaan als kolonist in de nabijheid van de voor de proefexploi-
tatie in aanmerking komende boscharealen te vestigen. Een
organisatie echter in dezen zin zou destijds alleen aan de daaraan
gestelde verwachting hebben kunnen beantwoorden, wanneer
men, buiten de contractuecle immigratie om, tot vrije koloni-
satie van Nederlandsche onderdanen uit Java ware overgegaan.
De bovengenoemde immigratie was toen nog geen tien jaren oud
en de meeste toen ter tijd reeds van contract vrij gekomen immi-
granten waren zoowel voor den landbouw als ook voor de bosch-
exploitatie weinig geschikte elementen. Gaandeweg veranderde
dit; naar mate op Java better toezicht op de voor Suriname be-
stemde immigranten werd uitgeoefend, kwamen ook betere arbei-
ders in Suriname terecht en werden wonder hen ook geroutineerde
kappers uit de Djatibosschen aangetroffen. Dit laatste bleek
reeds bij de balatatapproeven in 1913; wonder de aan de Sarakreek















L. JUNKER


en elders in het binnenland te werk gestelde Javanen waren er
vele, die bij het vellen der bolletrieboomen niet voor de Bosch-
negers onderdeden. Nog later is de geheele wonder het Boschwezen
ressorteerende aankap van brandhout in handen der Javanen
gekomen. Als men weet dat het aantal Creolen en Indianen te
gering is, om in de behoeften van den aankap voor export te
voorzien en dat de Boschnegers altijd een onbetrouwbaar pro-
ductic-element zullen blijven, dan gaat men het denkbeeld van
Dr. Berkhout om houtkap en kolonisatie van Javanen samen te
laten gaan, als voor de hand liggend zien.
Toen het uitzenden van contractarbeiders naar Suriname op-
hield, poogde het toenmalige bestuur van Suriname de immi-
gratie door vrije kolonisatie te vervangen. In 1930 kwamen een
dertigtal Javaansche gezinnen te Paramaribo aan, die aan den
rand van het moerasgebied, verwijderd van stroomend water,
werden gevestigd. Na een vijftal jaren verliep de kolonisatie en
bijna alle mannen kwamen terecht bij den houtkap aan de Boven-
Suriname. Dit laatste is een directed aanwijzing van den weg dien
het uit moet. Het huidige bestuur van Suriname volgt echter
cen anderen weg en heeft blijkbaar uit de ervaringen welke men
gedurende de Iaatste dertig jaren met de Javaansche kolonisatie
in de Kolonie heeft opgedaan geen leering getrokken. Men stelt
zich voor de bergbewoners van Java polderboeren te doen wor-
den, door hen in het zeekleigebied te vestigen, dat geen redelijke
kansen aan boomcultures en bananen biedt, doch slechts de rijst-
cultuur als bestaansmogelijkheid aanwijst. Omdat voor de door-
voering der kolonisatie op groote schaal, volgens dezen gedach-
tengang, in Suriname nog geen uitgewerkt plan bestaat, en als de
daarvoor noodzakelijke voorbereiding een kostbare en moeilijk
uit te voeren irrigatie (9) wordt aanbevolen, is er nog tijd en
gelegenheid het een en ander op te merken. In de eerste plaats
vestig ik er de aandacht op dat ik reeds vroeger de Javaansche
kolonisatie als een onderdeel der Europeesch-Javaansche kolo-
nisatie in Suriname heb besproken. Het going toen echter uit-
sluitend over landbouw. Sedert hebben zich echter de omstandig-
heden geheel anders ontwikkeld: Suriname is in Nederland in het
brandpunt der belangstelling komen te staan en in de V.S. werd
men in de gelegenheid gesteld met de in Suriname heerschende
toestanden nader kennis te maken. Gezien de steeds grooter
afmetingen aannemende behoefte aan hard hout, kan het laatste
van bijzondere beteekenis voor de boschexploitatie worden Om
dit te begrijpen moet men het volgende bedenken: In de Vereenig-















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURINAME 85

de Staten van Noord-Amerika is het vraagstuk der geregelde
voorziening van hard hout acuut geworden. Sommige schrijvers
schatten dat tegen het einde van deze eeuw de voornaamste
bosschen van de Vereenigde Staten uitgeput zullen zijn, terwijl
het midden van de twintigste eeuw wordt genoemd als het tijd-
stip, waarop de loofhoutbosschen (hardwood-forests) niet meer
zullen kunnen produceeren.
W. V. Sparhawk schrijft bijvoorbeeld in 1925 wonder den titel
,,Why the United States is interested in Latin-American Forest
development": (10) ,,It seems to be almost inevitable then, if
we are to have adequate supplies of high grade hardwood timber
after the next 20-30 years, that we shall have to import large
quantities, at least for the following 50 years".
Veel Amerikaansche houtexperts zijn echter huiverig om met
tropische boschexploitatie te beginnen en dat voornamelijk om-
dat zich de tropische bosschen met hun groot aantal soorten niet
leenen voor de Amerikaansche boschexploitatie-methoden. Ook
de bedrijven die gebaseerd zijn op massaproductie leenen er
zich zonder radical wijzigingen niet toe de veel harder tropi-
sche loofhoutsoorten te verwerken. Het is echter hoogst waar-
schijnlijk dat men in Amerika zal inzien, dat de onmisbare hoe-
veelheid hardhout uit de tropen betrokken zal moeten worden
en dat men er toe zal overgaan de exploitatiemethoden te wijzigen
Deze omstandigheden openen cen perspectief voor den hout-
export van Suriname. Daarbij komt, dat redelijkerwijs verwacht
mag worden dat de waterstaat, de spoorwegen en gemeente-
werken zich voortaan niet meer in hoofdzaak naar het oordeel
van enkele, slechts ten deele bevoegde personen zullen richten,
doch veel meer de door wetenschappelijk onderzoek verkregen
gegevens tot richtsnoer zullen nemen, zoodat voor de bosch-
exploitatie in Suriname een nieuw tijdperk kan aanbreken. Zoo-
wel in Amerika als ook in Nederland zal men echter waarborgen
omtrent kwaliteit en leveringstermijnen willen hebben; men zal
de keuring van het hout door een deskundige instantie eischen,
voorvallen, zooals hierboven ten aanzien van Basralokus en
andere houtsoorten beschreven werden, moeten onmogelijk
worden, m.a.w. de wederinvoering in Suriname van een voor
zijn taak berekend boschwezen moet als volstrekt noodzakelijk
beschouwd worden.
Een geordende boschexploitatie kan het niet zonder een ge-
zeten bevolking stellen en deze het wederom niet buiten land-
bouw, zoodat het vraagstuk in wezen een agrarisch-boschbe-















L. JUNKER


stuurkundig problem blijkt te zijn. De oplossing daarvan levert
groote moeilijkheden op, omdat men in Suriname met eene pri-
mitieve bevolking te doen heeft, tegenover welke het bestuur der
Kolonie een zeer eigenaardige holding aanneemt. Terwijl het
eene bestuur tracht de Boschnegers better bij het economische
leven der Kolonie in te schakelen en in het bijzonder den houtkap
als het middel beschouwt om dit doel te bereiken, verbreekt een
volgend bestuur weer het moeizaam verkregen contact met deze
oerwoudbewoners. De duizenden Boschnegers en honderden
Indianen en Creolen die den houtkap uitoefenen, kunnen in som-
mige jaren niet eens in de behoeften van de locale houtmarkt
voorzien. In sommige jaren heerscht zelfs voedselschaarschte bij
hen. Het zou te ver voeren hier op de oorzaken van deze toe-
standen, welke in verregaande zorgeloosheid, eigenaardige rechts-
begrippen en in psychische gesteldheden en opvattingen van deze
bevolkingsgroepen gezocht moeten worden, nader in te gaan.
Er moge slechts opgemerkt worden dat, zoolang nog geen ver-
andering gebracht is in de opvattingen van het bestuur, de ge-
noemde bevolkingsgroepen nog voor langen tijd als onbetrouw-
bare houtkappers aangemerkt zullen moeten worden.
Er bcstaat echter de mogelijkheid den uitbouw der bosch-
exploitatie voor de toekomst veilig te stellen. Zooals reeds ge-
zegd is, heeft gcdurende de twee laatste bestuursperioden van
Suriname hot dcnkbeeld van een vrije Javaansche kolonisatie
ingang gevonden en dit denkbeeld werd door het opperbestuur
overgenomen. De houtkap schept voor deze kolonisten een be-
staansmogelijkheid, terwijl een tweede bron van inkomsten ge-
vonden kan worden in de hulpverleening aan de in het heuvelland
door te voeren citruscultuur. Doordat de Javanen als gerouti-
neerde landbouwers in het vruchtbare heuvelland gemakkelijk
in hun eigen vocding kunnen voorzien en bovendien nog eenige
stapelgewassen zooals de in Amerika gewenschte bananensoort,
cacao, tabak enz. kunnen verbouwen, zaI het success der koloni-
satie slechts van haar goede organisatie afhankelijk zijn. De hier
bedoelde regeling van landbouw en houtkap in de onbewoonde
heuvelterreinen zal later door een andere regeling betreffende
werkzaamheden in het boschnegergebied gevolgd kunnen worden.
Het verwezenlijken der hierboven genoemde denkbeelden zou
een flinke stap vooruit op den weg der economische ontwikkeling
van Suriname beteekenen en bovendien nog de volgende voor-
deelen met zich brengen:
1. De op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde ervaring,















DE TOEKOMST VAN DE HOUTEXPLOITATIE IN SURINAME 87

evenals de in jarenlangen, moeizamen arbeid opgebouwde
gunstige reputatie van het Surinaamsche hout, zal voor de
kolonie nuttig effect hebben;
2. De bevolking van Suriname zal dan een voor den economi-
schen opbouw gewenschten versterking met Nederlandsche
onderdanen uit de tropische gebiedsdeelen van het Rijk ver-
krijgen;
3. Door de vestiging der Javanen op het hooge land zou de pro-
blematische en op den duur zeer kostbare irrigatic althans in
den aanvang overbodig zijn.
Bovenstaande beschouwingen maken er geen aanspraak op een
gedegen, in alle opzichten deskundige studied te zijn; het zijn
louter de herinneringen aan wederwaardigheden en ervaringen
van ruim twintig jaren dienst bij het Boschwezen en de Bosch-
politie in Suriname. Ze werden echter op schrift gesteld met het
doel op dit bijzondere tijdstip nog eens de aandacht te vestigen
op hetgeen in het verleden in het belang der boschexploitatie
in dit gebiedsdeel werd verricht en op de omstandigheden, welke
het bereikte voor een belangrijk deel te loor hebben doen gaan,
alsmede op de invloeden welke daartoe gewild of ongewild hebben
bijgedragen.
Wellicht kunnen zij ook dienen als een aanwijzing voor de wijze
waarop in de toekomst op bet goede dat verricht word kan wor-
den verder gebouwd en de bckende klippen kunnen worden
omzeild.
Hilversum, Augustus 1944.

Litteratuur:
(1) A. H. Berkhout, Rapport over de Surinaamsche bosschen, Den
Haag 1904.
(2) A. H. Berkhout, Rapport over Iet Surinaamsche Boschwezen,
Den Haag 1917.
(3) Ir. E. K. Plasschaert, Der Forstbetrieb in Surinam, Miinchen
1912.
(4) J. W. Gonggrijp, Bulletin No. 48 Departement van Landbouw,
Paramaribo Maart 1925.
(5) G. J. van den Broek, Bevordering van den afzet van Suri-
naamsch hout in Nederlana, 's-Gravenhage 1917.
(6) Kol. Instituut XXII-6, 1926 en 1927.
(7) Dr. Ir. J. Ph. Pfeiffer. Algemeene Landsdrukkerij, 's-Graven-
hage 1929.














88 L. JUNKER

(8) Ir. E. J. Kempees en J. W. Gonggrijp, Basra-Lokus of Ange-
lique (Dicorynia Paraensis) een verwaarloosde houtsoort ter
vervanging van Demarara-greenheart.
(9) L. Junker, Het irrigatie vraagstuk in Suriname, De West-
Indische Gids Jaarg. 22 No. 7/8.
(10) W. V. Sparhawk, Pan American Union, Forestry No. 4 1925.



























BOEKBESPREKING

Noodlotsdagen. Grepen uit de Geschiedenis van
Curagao 1799-1800. Door N. van Meeteren. Met een
voorwoord van Dr. W. Ch. de la Trij Ellis. Willem-
stad MCMXLIV.

Na T. H. Milo's publicatie van het door Kikkert als kapitein ter zee
bijgehouden journal (1795-1800), in het Marineblad van 1936, komt
than deze studied van den Heer Van Meeteren onze kennis vermeerde-
ren van een wel zeer bewogen tijdperk der Curagaosche geschiedenis.
V66r in het werk prijkt een portret van den directeur Johann Rudolf
Lauffer, aan wiens nagelaten papieren, w.o. een dagboek, de schrijver
in de eerste plaats zijn stof ontleend heeft.
Zonder dat deze laatste er bijzondere moeite voor doet hij laat in
den regel eenvoudig de feiten spreken wekt hij bij den lezer groote
bewondering voor den man die, wonder uiterst moeilijke omstandig-
heden, gedurende korten tijd op Curaao het behind gevoerd heeft,
nadat de laatste directeur der Compagnie, Joh. de Veer Abrahamsz., en
de eerste der Bataafsche Republiek, Jan Jacob Beaujon, achtereen-
volgens hun functies hadden neergelegd, de cerste vrijwillig, de laatste
gedwongen.
Lauffer, Curaqaosch burger, doch Zwitser van nationaliteit, heeft
zich, eerst als commandant der Burgerwacht en lid van het Comit6
Militaire, daarna als directeur der Kolonie, z66 verdienstelijk gemaakt,
dat weinig vroegere of later Curaaaosche landvoogden met hem ver-
geleken kunnen worden.
Zelf de vrijheidsgedachte toegedaan, heeft Lauffer, in den na 1795
zoo fel opgelaaiden partijstrijd op Curacao, steeds het algemeen belang
op den voorgrond gesteld. Het is merkwaardig, dat een man van wien
te voren de geschiedenis weinig of niets te verhalen gehad heeft, plot-
seling door het vertrouwen zijner medeburgers tot leidende functies
geroepen over militaire, diplomatieke en administrative talented
blijkt te beschikken van niet geringe beteekenis. Bovendien toont hij
physieken moved, tegenover inheemsche en vreemde tegenstanders,
en persoonlijke offervaardigheid, wanneer de bodem van 's Lands schat-
kist te zien is en de bemiddelde inwoners met eigen middelen mocten
bijspringen.
Lauffer vormt uit de Burgerwacht een sterke Nationale Garde, hij
weet de inheemsche malcontenten in bedwang te houden, wonder door
al te drastische maatregelen de aanzienlijken wonder hen openlijk aan
de kaak te stellen, hij verijdelt de funeste plannen der Fransche intri-
ganten, met inachtneming der vereischte voorzichtighcid, in verband
met de alliantie tusschen de Bataafsche Republiek en Frankrijk. In


- 89 -


















BOEKBESPREKING


de hoogst ingewikkelde kwesties, welke uit den Engelsch-Fransch-
Nederlandsch-Spaansch-Amerikaanschen zee-oorlog voortvloeien
- Curagao dient Frankrijk tot basis voor de kaapvaart betracht hij
zooveel mogelijk de billijkheid tegenover de particuliere belangheb-
benden.
Machteloos echter staat onze directeur tegenover het nijpende gold-
gebrek, de onderbreking van het verkeer met de buitenwereld, waar-
door nict alleen de aanvoer van levensmiddelen stokt, maar ook in het
tekort awn oorlogsmateriaal niet voorzien kan worden, wat gevoegd
bij het euvel van een niet ten voile betrouwbaar militair garnizoen -
aan cen krachtige defense in den weg staat.
Het is bekend dat, in September 1800, het vooral aan de retraite der
militaire detachementen te wijten was, dat de Franschen tot zoo
dicht bij de stad konden oprukken. Een tweede groote tegenslag voor
Lauffer was, dat de Amerikanen, wier hulp hij ingeroepen had, eerst
verschenen, nadat met de Engelschen reeds over de capitulatic onder-
handeld was. De uitspraak van den krijgsraad van 1805 bewijst dat
voor het gebeurde Lauffer geen blaam trof.
Noodlotsdagen bevat nog eenige bijzonderheden betreffende andere
Curagaosche figure. Van den kapitein der Militie M. Baron van Wes-
terholt tot de Leemcule, die zich in 1795 verdienstelijk maakt, wordt
een korte levensschets gegeven; de andere held van de groote slaven-
revolte, pastoor Schinck, wekte in 1799 het misnoegen op van direc-
teur en raad, wegens zijn intervention ten behoeve van den d6l6gud van
Saint Domingue. De figuur van Kikkert, na den dood van Wiertsz.
commandant der Bataafsche zeemacht op Curagao, blijft min of meer
onduidelijk. Af en toe schijnt hij cen vriend der Franschen {e zijn, wier
taal hij echter niet kon spreken, zooals later, in 1806, aan hot licht zou
komen bij zijn bceediging door Koning Lodewijk '). De fiscal pro-
visioneel C. Spencer blijkt ecn zcr bedenkelijke rol gespceld te hebb(n
met betrekking tot de capitulatie van 1800 en den ceersten tijd van hct
Engelsche tusschenbestuur.
Wij vinden verder in Van Mecteren's work bijzonderheden over de
oude Curaqaosche vestingen, welke ons in staat stellen b.v. de ligging
van de Blcedbatterij en fort Schrikkenburg vast te stellen, alsmede
cen overzicht van het muntwezen der Kolonie in Lauffer's tijd.
Amsterdam, November 1945. M.

Department van Kolonien 2e en 3e afdeeling.
Het beheer in Nederland van de Geldmiddelen der
Overzeesche Gebiedsdeelen in de jaren z94o-'43.
Zutphen, W. J. Thieme & Cie, 1945.
In zijn voorrede tot dit overzicht laat de Secretaris-Generaal, Jhr.
O. E. W. Six, uitkomen in hoe moeilijke omstandigheden zijn departe-
ment verkeerde, toen hot tijdens de bezetting to Zutphen gevestigd was.
Wat het budgetaire beheer botreft wordt ons medegedeeld, dat voor
1940 de Curagaosche begrooting geen behandeling door den moeder-
landschen wetgever behoefde, terwijl die van Suriname bij den inval
der Duitschers het tot de Ecrste Kamer gebracht had. Voor zoover het
') Bijdr. Vad. Gesch. en Oudheidkunde, derde decl, IV, 153.


















BOEKBESPREKING


uitgaven en ontvangsten hier to lande betrof kon men, krachtens art.
115 der Surinaamsche Staatsregeling, de definitief vastgestelde be-
grooting voor 1939 tot basis nemen. Uit den aard der zaak bleef men
alhier in onwetendheid verkeeren ten aanzien van de Surinaamsche en
Curaqaosche begrootingen der volgende oorlogsjaren.
Ondanks het ontbreken van de vereischte wettelijke sancties is men
voortgegaan met betalingen te doen ten last der Surinaamsche en
Curagaosche begrootingen, mogelijk gemaakt, 66k door het ontbreken
van een Duitschen ,,referent"aan hetdepartement; met wijzigingen der
bekende begrootingen kon natuurlijk green rekening gehouden worden
en van de later elders vastgestelde kende men zelfs niet de indeeling
naar artikelen en artikel-onderdeclen, zoodat die van vroeger dienst
most doen bij de boekingen.
De Rijksbegrootingen werden tijdens de bezetting vastgesteld door
den Secretaris-Gencraal van Financien on niet gepubiiceerd. Die van
1939 en die van 1940 werden achteraf nog verhoogd met extra be-
dragen voor miritaire uitgaven in Curaqao, welke buitengewone uit-
gaven echter gebleken zijn grootendeels achterwege gebleven te zijn.
Voor 1941 werden bedragen uitgetrokken voor bestuurs- en defensie-
uitgaven in Suriname en Curaqao, alsmede voor aanvulling der Suri-
naamsche geldmiddelen. Voor 1942 en volgende jaren werden alleen
de uitgaven begroot, welke hier te lande voor do beide Westindische
gewesten gedaan zouden moeten worden, als militaire pcnsioenen,
terwiji het overige pro memoric werd opgenomen. De Rijksbegroo-
tingen voor 1940 en 1941 werden dientengevolge blast met resp. ruim
34 million en ruim 3k million voor Suriname, en met resp. 326.000
tn 129.000 gld. voor Curaqao; die voor 1942 tn 1943 guven voor Suri-
name resp. 119.000 en 114.000 gld. en voor Curacao resp. 124.000 en
103.000 gld.
De verstrekking van kasmiddelen ten behoove van Suriname on
Curacao heeft tijdens de bezetting van het moederland ononderbroken
kunnen plaats hebben. De saldi der rekening courant van 's Rijks Kas
met Suriname waren steeds debetsaldi en bewogen zich tusschen bijna
7j million op 31 Augustus 1941 en ruim 121 million op 30 April 1940.
Curagao had op 31 December 1939 een creditsaldo van ruim 14 mil-
lioen, dat geleidelijk daalde tot ruim 150.000 gld. op 31 October 1940;
daarna stond Curagao steeds debet, laagste saldo bijna 70.000 gld. op
30 Juni 1943, hoogste ruim 410.000 gld. op 31 December 1941.
De drie uitstaande Surinaamsche leeningen warren begin 1940 in
total nog ruim een million groot; uitlotingen geschieden te Parama-
ribo, zoodat alleen berekend worden kan, dat normaliter begin 1944 per
resto nog ruim 600.000 gld. most uitstaan. Hierbij is green rekening
gehouden met de spoorwegleening van ruim acht million, waarvan in
1939 bepaald is, dat de betaling van rente en aflossing vanaf 1 Janu;ri
1920 voor 25 jaar zou worden opgeschort, dus tot I Januari 1945.
Evenals tijdens den vorigen oorlog is ook gedurende de bezettings-
jaren steun verleend aan hen, die door hot verbreken der verbindingen
in financieele moeilijkheden geraakt warren wegens het uitblijven van
geldzendingen nit de overzeosche gewesten, afkomstig van aldaar
dienende ambtenaren en militairen. Deze steun droeg het karakter van
voorschotten, later te verrekenen met de landsdienaren in kwestic;


















BOEKBESPREKING


bovendien werd voortgegaan met de uitbetalingen op delegates en
werden voorschotten gegeven op te verwachten pensioenen. Dit alles
heeft in vier jaar tijds gekost: voor Suriname een kleine 350.000 gid.,
voor Curacao ruim 160.000 gld.; terugbetalingen hebben in de jaren
in kwestie nog slechts tot geringe bedragen plaats gehad.
De staten der ontvangsten en uitgaven in Nederland betreffende
Suriname en Curasao, ten bate der middelen en ten last der begroo-
tingen van deze gewesten, alsmede die in Nederland geboekt in reke-
ning courant, vercischen verder naar ik meen green bespreking. Het
thans gepubliceerde cijfcrmateriaal zal t.z.t. met nadere gegevens be-
treffende 1944 aangevuld worden.
Ten overvloede zij nog aangeteekend dat het aan Nederlandsch-
Indie gewijde deel van het door het department gepubliceerde over-
zicht geacht is voor bespreking in dit tijdschrift niet in aanmerking te
komen.
Amsterdam, November 1945. M.

C. K. KESLER t

Den 21sten Januari 1945 is te Amsterdam overleden de heer C. K.
Kesler, gepensioneerd West-Indisch ambtenaar. Hij bereikte den leef-
tijd van 75 jaar. Den lezers van De West-Indische Gids was hij geen on-
bekende; vele opstellen, meest van geschiedkundigen aard, heeft hij in
dit tijdschrift geschreven.
Na eenige jaren het openbaar onderwijs, hoofdzakelijk in de hoofd-
stad des rijks, te hebben gediend, in welken tijd hij vele onderwijs-
acten, o.a. die voor middelbaar Engelsch, heeft verworven, going de
heer Kesler in 1908 naar Curacao, waar hij aan de Hendrikschool werd
geplaatst. Hier heeft hij bet niet altijd gemakkelijk gehad, in het bij-
zonder niet in de jaren, waarin hij aan het hoofd dezer inrichting was
geplaatst. Hiervan was om het nu maar ronduit te zeggen, de oorzaak,.
dat velen hem, den Roomsch Katholiek, ten opzichte van de bevor-
dering van het openbaar onderwijs niet hun voile vertrouwen gaven.
Nu was er voor eenige achterdocht in dit opzicht niet de minste reden.
Ook in Amsterdam was de heer Kesler, als gezegd, bij het openbaar
onderwijs geweest. Zelfs heeft hij nooit een plaats gezocht bij het bij-
zonder onderwijs. Hier was hij daarom nooit verdacht.
In zijn tijd was er op de oostelijke eilanden, waar ook de heer Kesler
zijn school had, een schoolhoofd, de heer Mellink, cen gercformeerd
man, antirevolutionair lid der Provinciale staten, wiens school oak een
openbare gemeenteschool was. Zoo iets kwam dus meer voor, en in de
province nog heel wat meer dan in de groote steden. Maar op Curacao
woodde toen een schoolstrijd, niet ongelijk aan dien in het moederland,
die de gemoederen niet voldoende koel deed blijven. Echte. was de
heer Kesler in het geheel geen voorstander van het bijzonder onderwijs,
zooals hij zich tegenover mij meermalen heeft uitgelaten, zoodat er
geen reden was om hem als bevorderaar van het openbaar onderwijs
aan de school, waar hij werkzaam was, te verdenken.
Een andere factor, die tot wrijving aanleiding gaf, was, dat de heer
Kesler een voorstander was van de vaderlandsche schooltucht, zoo
wonder de schooljeugd als wonder het personnel.




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs