• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00029
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1945
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00029
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Front Cover 1
        Front Cover 2
    Title Page
        Page v
        Page vi
    Table of Contents
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 216a
        Page 216b
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 224a
        Page 224b
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
    Back Cover
        Page 257
        Page 258
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Boeke, Prof. Dr. J., De Gaay Fortman, Mr. B. Menkman, W.R.


nl



Voorkaft




































































































N.Y. VAN DB GARDEN & CO'S DRUKKERIJ, ZALTBOMMEL














De

West-Indische Gids


WONDER REDACTIE VAN


Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY
en W. R. MENKMAN


FORTMAN


ZES EN TWINTIGSTE JAARGANG 1944-45


ZEVEN EN TWINTIGSTE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1944-45

0;'KO : LIIK :sr IU-J
i V rOO R TA-L-,
*.,D VOLKLMKUNDE
', e^("*.^' : 14
I"laL









































Copyright X945 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS

























INHOUD VAN DEN ZES EN TWINTIGSTEN JAARGANG

GAAY FORTMAN, B. DE, De kolonie Curagao wonder Engelsch
bestuur van 1807 tot 1816. . . . . . . 229
JUNKER, L., Herinneringen aan het oerwoud. Uit mijn dag-
boekvan 1923en 1924 ............. 111,129
KESLER, C. K., Hoe Spanje zijn bezittingen in de Carai-
bische zee verkreeg, organiseerde en .... verloor . 39, 65
MENKMAN, W. R., Suriname in Willoughby's tijd en eenige
merkwaardige verschijnselen met de negerslavernij
annex . . . ... .......... 1
- Nederlandsche en vreemde slavenvaart . . .. 97
- Boekbespreking:
Mr. M. W. J. van Balen, Kennismaking met Suriname (Proeve ener
schets van Nederlands Guyana) (84); G. J. van Grol, De grond-
politiek in heg West-Indische domein der Generaliteit. II. De
rechtstoestand van het grondbesit (247).
OUDSCHANS DENTZ, F., De gouverneursfamilie De la Sa-
bloniere in Berbice (1768-1773) . . . . . 24, 33
- De herkomst en beteekenis van Surinaamsche plan-
tagenamen . . .. . . . . . 147,161
- Volkstellingen in Suriname . . . . .... 191
- Bibliographie ................. 128
PANHUYS, JHR. L. C. VAN, Naar het lichtschip . . .. 19
- Eenige gegevens over de dieren- en plantenwereld in
West-Indi ........ ............ 222
Portret van dr. P. A. Kasteel, Gouverneur van Curaqao
tegenover 225
RATELBAND, K., Een Boschnegerschrift van Westafrikaan-
schen oorsprong .................. 193

















VIII INHOUD VAN DEN ZES EN TWINTIGSTEN JAARGANG

SCHIPPER, ARY, Enkele opmerkingen over Surinaamsche
muziek ...... ................. 209
SPOON, Ir. W., Ricinus op de Bovenwindsche eilanden .. 225
WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P. WAGENAAR, Over de na-
men der dieren in bet boek van Hans Hass: Unter Ko-
rallenundHaien.................. ..... 181
- Boekbespreking:
Dr. C. Gerretson, Geschiedenis der .,Koninklijke", eerste en
tweede deel, 2de uitgave en 2de druk, 1939, 3de deel, 1942.
Utrecht (61); P. Oomen, ,,De Nederlandsche Antillen", Neder-
landsch Studieblad, 1943; P. Oomen, ,,De bovenwindsche eilan-
den". Nederlandsch Studieblad, 1943; Jhr. L. C. van Panhuys,
,,Saba, bet merkwaardige eiland en aardsche paradijs", Neder-
landsch Studieblad, 1943 (61); G. J. H. Amshoff, The Grasses of
the Dutch West Indian Islands. Mededeelingen Koloniaal Insti-
tuut LIX, Handelsmuseum 25, 1943 (62); Abbd P. Fr6my, ,,Cy-
anophycdes des Iles Bonaire, Curacao et Aruba d'apr&s les rdcol-
tes de M. Wagenaar Hummelinck", Revue Algologique XII,
1941 (62).
























SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


en

eenige merkwaardige verschijnselen met de negerslavernij annex
DOOR

W. R. MENKMAN

In den eersten jaargang van ons tijdschrift is indertijd een -
niet zeer geslaagde-vertaling verschenen van Mrs. AphraBehn's
beroemden laat-zeventiende-eeuwschen roman T h e ro yal
Sl a v e, een werk dat door ons in Nederland slechts geraad-
pleegd kanwordenin The works of Aphra Behn, van
Montague Summers, London 1915.
Wijlen Dr. H. D. Benjamins liet aan deze vertaling voorafgaan
eenige aanteekeningen betreffende de schrijfster, de eerste vrouw
die door middel van litterarischen arbeid in haar onderhoud voor-
zag, althans in Engeland en volgens haar biographen. In den
tweeden jaargang van De West-Indische Gids heeft Benjamins
de vraag behandeld of het waarschijnlijk is dat Mrs. Behn nim-
mer in Suriname geweest is en haar roman dus geheel op fantasie
zou berusten.
De Dictionary of National Biography wordt
niet genoemd, maar deze bevat toch ook tamelijk veel over deze
merkwaardige schrijfster. Het vreemde dat men een barbier met
een hooge functie in de kolonien bekleed zou hebben, wordt wel-
licht te niet gedaan door de selling dat de man met wiens gezin
Aphra zich naar West India begaf haar vader niet was; overigens
kan haar wettelijke vader behalve barbier ook wel chirurgijn ge-
weest zijn en kwam het destijds zeker niet minder vaak voor dan
tegenwoordig, dat maatschappelijk hooger en lager geplaatste
personen tot dezelfde families behooren. Als weduwe van een
koopmah van Hollandsche afkomst moet Aphra een relative aan-
geknoopt hebben met een anderen Nederlander, een zekeren Van
den Aalbert, die echter overleed voordat het tot een huwelijk was
kunnen komen.

West--1-ndische Gids XXV
West-Indische Gids XXVI
















W.R. MENKMAN


Mrs. Behn's letterkundige arbeid wordt beschreven als aan den
decadenten kant te zijn, wat overeenkwam met den geest des
tijds; het schandaleuze en het erotische deden opgeld, vooral in
tooneelwerken en de schrijfster, die van haar pen most leven,
had natuurlijk rekening te houden met den smaak van haar pu-
bliek.
Om op Dr. Benjamins' commentaren terug te komen, deze
hadden de groote verdienste van de aandacht te vestigen op de
litteratuur over het Suriname van den eersten Engelschen tijd,
d.w.z. van dien van v66r 1667, welke omvangrijker is dan wel
eens aangenomen werd. Willoughbyland, omvattend de rivieren
Marowijne, Suriname, Saramacca en Coppename 1), was dan ook
naar den maatstaf van destijds lang geen onbeteekenende tropi-
sche vestiging en bij de geheime onderhandelingen van 1672
tusschen Prins Willem III en Koning Karel II2) was haarweder-
afstand aan Engeland een der punten.
Inderdaad, er is veel dat er op wijst dat Aphra Behn, heel kort
voor het uitbreken van den tweeden Engelschen oorlog, in Suri-
name vertoefd heeft en wat zij mededeelt omtrent menschen en
dingen in deze kolonie afgezien dus van den Oroonoko-roman
- verdient met andere gegevens vergeleken te worden.
Z66 b.v. de herhaalde mededeeling dat de Engelschen met de
Indianen op vriendschappelijken voet trachtten te blijven, omdat
deze inboorlingen de blanken verre in getalsterkte overtroffen.
InWolbers' Geschiedenis van Suriname lezenwij
wel dat er in 1654 nog maar 350 Engelschen in de kolonie aanwe-
zig waren, maar ook dat hun aantal toenam en nadat in 1668
de Zeeuwen opnieuw de baas geworden waren trokken 1200 kolo-
nisten weg naar Jamaica. Willoughby had zich in Engeland veel
moeite gegeven om kolonisten naar zijn volkplanting te doen uit-
trekken, getuige zijn prospectus van 1655: ,,Certain overtures
made by Lord Willoughby of Parham unto all such as shall in-
cline to plant in ye colony of Saranam on ye continent of Gui-
ana" 3). Men zal derhalve in Mrs. Behn's tijd wel over een flink
aantal weerbare mannen beschikt hebben, maar de Indianen wa-
ren lastige elementen, als tegenstanders eener verspreid wonende

') Vincent T. Harlow, Colonising expeditions to the West Indies
and Guiana 1623-1667, Hakluyt Society second series LVI 1924.
2) R. Fruin, Willem III en zijn geheime onderhandelingen met Ka-
rel II in 1672 (Bijdr. Vad. Gesch. en Oudheidk. II, 3).
3) Sloane M. S. S. 159 fol. 20-21b, in the Br. Museum, opgenomen
door Vincent T. Harlow, zie boven.















SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


blanke gemeenschap, welke geheel door het plantagebedrijf in be-
slag genomen werd. Indiaansche slaven hadden de Engelschen in
Suriname blijkbaar ook reeds, maar zij zouden het niet gewaagd
hebben vrije Indianen tot slaven te maken; toch ontstond er op
een oogenblik twist met de Indianen, welke echter wel niet door
een in slavernij levenden Afrikaanschen ,,prins" bijgelegd zal zijn.
In het algemeen komt hetgeen Aphra Behn mededeelt omtrent
de verhouding tusschen Europeanen en autochthonen overeen
met wat wij weten van die verhouding in de Guyanas en op de
Caraibische eilanden wonder Engelsche, Fransche en Neder-
landsche vlag in denzelfden, in vroeger en in later tijd. Dat de
Surinaamsche Indianen wel niet zullen gewoond hebben in wat
wij ,,steden" zouden noemen, ligt voor de hand; dat zij rouwden
over den dood van den Engelschen gouverneur werpt Dr. Ben-
jamin's veronderstelling omver als zou Mrs. Behn in 1664 in Suri-
name vertoefd hebben, want Francis Lord Willoughby of Parham
kwam in 1646 om het leven.
Wat betreft de aankomst van Oroonoko in de kolonie valt nog
op te merken dat er in Januari 1663 een slavenschip van de kust
van Guin4 in Suriname arriveerde, met slechts 130 koppen, want
men had er op de reis 54 verloren 1).

Merkwaardig is het verhaal van de vreemde Indianen van on-
gewone gestalte, die stofgoud uit het Zuiden medebrachten en
zich bedienden van een koord met knoopen, als middel om een
getal te onthouden (de Peruviaansche quipupu"?). Immers, er zijn
ettelijke malen berichten opgedoken betreffende Indianen uit het
Inca-rijk, die om aan de Spanjaarden te ontkomen zich naar de
Guyanas in het Oosten begaven 2). Van het instellen, door den
Engelschen gouverneur van Suriname, eener wacht aan de mon-
ding der Amazonerivier, ten einde den toegang tot de vindplaat-
sen-van het goud te versperren, is, naar ik meen, in de geschiede-
nis niets te vinden. In ieder geval waren de dagen der Engelsche,
lersche en Nederlandsche vestigingen in de Amazonedelta al lang
voorbij en behoorde de macht onzer West-Indische Compagnie in
Brazilie tot het verleden; dit deel van Zuid Amerika was onbe-
twist Portugeesch gebied.
Aphra Behn noemt de schortjes, door de Indianen gedragen
,,comitias" en spreekt van een Indiaanschen bezweerder als van
1) Brief William Yearworth, opgenomen wonder No. VI (documenten
paragr. V) in Harlows Colonising expeditions, zie vroeger.
a) De West-Indische Gids VII p. 31 en XII p. 353.
















W. R. MENKMAN


een ,,peeie"; Dr. Benjamins gebruikt de woorden ,,kwejoe" (ka-
miesa, uit het Port., lendedoek der mannen, kwejoe, Car., schortje
der vrouwen) en ,,piaiman (puyai, Car.); overigens wist laatst-
genoemde met de in den roman voorkomende Indiaansche woor-
den en uitdrukkingen geen raad. Het zou wellicht de moeite
waard zijn dat een specialist er zich toe zette in deze eenig licht
te ontsteken.
De weinige door de schrijfster gegeven plaatsnamen heeft Ben-
jamins met oude kaarten vergeleken en this kunnen brengen. Er
waren blijkbaar destijds in Suriname slechts drie vestigingen, t.w.
Thorarica, Saint Johns en Parham, zie den brief van William
Byam van 15 Augustus 1664 1). Parham was, volgens de op last
van Abraham Crijnssen verrichte inventarisatie, een ,,plantagie
toebehoord hebbende aen Milordt Willoughby, staende in de op-
lantsche divisie". De eigendommen der niet aanwezige Engel-
schen werden in 1667 ten bate der Staten van Zeeland verbeurd
verklaard en de Zeeuwsche commander stelde over Willough-
by's Parham een beheerder aan 2). Ter hoofdplaats Thorarica
werd op 6 Maart aan boord van de ,,Zeelandia" het verdrag ge-
sloten tusschen de Zeeuwen en de Engelschen 3).
De Encyclopaedie van Ned. West-Indie
geeft inlichtingen aangaande Parham House, het gouvernements
gebouw in Thorarica, gelegen in het kerspel Saint Bridget en
het oude blokhuis van 1630.
Dr. Benjamins heeft zich ook verdiept in de vraag over welke
gewapende macht in Willoughby's kolonie beschikt kon worden.
Men had door een epidemic veel volk verloren, toen in 1667 de
vijand verscheen; in het fort aan de Surinamerivier lagen honderd
Europeanen en zestig met pieken gewapende negers 4). Dat die
Europeanen militairen waren, kan hieruit blijken, dat na de capi-
tulatie van 17 Februari verscheidene manschappen naar den vij-
and overliepen s); de in de koloniEn dienende beroeps-soldaten
van dien tijd hadden in dit opzicht weinig scrupules. Ook bij de
Engelschen echter waren de vrije burgers verplicht de wapenen

') Harlow, Colonising expeditions, doc. paragr. V no. VI, zie vroe-
ger.
a) J. C. M. Warnsinck, Abraham Crijnssen, Amsterdam 1936, bijl.
E, bl. 145-146.
3) Als boven, bl. 27, noot, verw. n. Bijdr. en Meded. Hist. Gen.
39ste dl. bl. 196.
*) Warnsinck, Abraham Crijnssen, zie boven, bl. 25.
s) Harlow, Col. exp., zie boven, doc. paragr. V, no. VIII.
















SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


te dragen, ter verdediging en Ds. S. V. Westhuysen schreef in zijn
,,Verhael" dat ,,seeker secours van 600 man", indien op tijd in het
,,casteel" aangekomen, het den onzen nog lastig genoeg had kun-
nen maken 1); blijkbaar was hier sprake van de gewapende bur-
gerij uit de districten. Dat deze burgers in Oroonoko's tijd slecht
gewapend waren is wel mogelijk, maar zij zullen ,op expeditie te-
gen gedeserteerde slaven, hun zweepen wel niet als wapenen heb-
ben medegenomen; overigens was de ,,cat-o'-nine tails" geen
slavenzweep, maar een strafwerktuig bij de marine.
Er is m.i. geen goede reden voor twijfel aan het bestaan van
boschneger-vestigingen in Suriname, reeds v66r 1667; zelfs zijn
er eenige bijzonderheden dienaangaande bekend 2), zoodat ook
een tocht tegen hen, naar het binnenland, tijdens het verblijf van
Aphra Behn plaats kan hebben gehad. Zoo lang de blanken in
tropische gewesten negerslaven gehouden hebben, dat is dus se-
dert vroeg in de zestiende eeuw, hebben zich, wanneer de omge-
ving er de mogelijkheid toe bood, deserteurs in de wildernis ge-
vestigd en zijn zij een gevaar geweest voor de Europeesche kolo-
nisten. Wanneer werkelijk de boschnegers met wie Van Aerssen
van Sommelsdijk vrede sloot, de afstammelingen waren van weg-
loopers uit den Engelschen tijd 3), dan was het euvel der marons
ook in Suriname kort na het invoeren van Afrikaansche slaven
ontstaan, evenals elders.
De binnenlandsche wildernis was overigens ook bij de blanken
niet onbekend; reeds van heel vroeg in de zeventiende eeuw had-
den de factors der Zeeuwsche en Hollandsche kooplieden groote
reizen in het rivierengebied der Guyanas gemaakt, voor den han-
del met de Indianen en nog in de achttiende eeuw genoten de
Surinaamsche gouverneurs inkomsten uit dien handel, door z.g.
,,bokkenruilders" uitgeoefend 4). Ook in de meer westelijke Ne-
derlandsche Guyanas had ruilverkeer in het binnenland plaats,
door de z.g. ,,zwervers", reizende kooplieden, die langdurige en
verre tochten ondernamen 5). Helaas waren de ruilgoederen der
Indianen maar al te vaak slaven, d.w.z. krijgsgevangenen die aan
de blanken verkocht werden. Opmerkelijk is het dat Aphra Behn

') Warnsinck, zie voren, bijl. C. bl. Z 3.
2) J. J. Hartsinck, Beschrijving van Guiana of de Wilde Kust, in
Zuid-Amerika, Amsterdam 1770, II bl. 755.
') J. Wolbers, Geschiedenis van Suriname, bl. 64.
4) Als boven, bl. 217, 218, 284.
5) J. A. J. de Villiers, Storm van 's-Gravesande, zijn werk en zijn
leven, 's-Gravenhage 1920.















W. R. MENKMAN


op een harer tochten een ,,Indiaansch koopman" ontmoet, blijk-
baar een blanke, die er zijn werk van maakte de Indianenstam-
men te bezoeken welke zelf niet gaarne naar de nederzettingen
der blanken reisden.
Dr. Benjamins was, terecht, van oordeel dat ook een halve
eeuw na dato bij de Europeanen in de Guyanas de herinnering
aan El Dorado nog levendig was. Werd niet zelfs in den tijd van
Van Aerssen van Sommelsdijk nog een expeditie uitgerust ter op-
sporing van het meer Parima? 1).
In de artt. 6 en 8 der capitulatie van 6 Maart 1667 werd de
Indiaansche handel geregeld, welke dus een bestaand instituut
was; in art. 11 werd bepaald dat de Caraibische ,,naburen" goed
behandeld dienden te worden en beschermd tegen andere stam-
men niet alleen, maar ook tegen de Nederlanders en de Fran-
schen (handelaars?), die met hen in aanraking kwamen 2).
Met hetgeen er in den roman voorkomt aangaande Surinaam-
sche fauna en flora heeft Benjamins afgerekend. De armadillo is
natuurlijk de kapassi, reusachtige tigers, die zelfs ossen verslin-
den, komen in het land niet voor, al is de jaguar dan ook een roo-
ver van klein vee (ook een plantagekoe wordt wel eens door hem
verslonden) 3) en soms voor den mensch niet geheel ongevaarlijk.
De mededeeling aangaande Alexander, die groote slangen tegen-
kwam aan de Amazone, is raadselachtig. Sarumboblad heb ik
niet terug kunnen vinden; wellicht werd bedoeld simarubablad.
Ook enkele met de slavernij in verband staande vreemde woor-
den zijn niet moeilijk this te brengen. Pickaninies piccaninniess)
zijn kleine kinderen en het word is van het Portugeesch afkom-
stig (pequeno, pequena = klein), backearary is backra, de alge-
meene naam voor den blanke 4). Dit laatste word schijnt van
Afrikaansche herkomst (kust van Calabar) te zijn en groot of
machtig man, dan wel demon, te beteekenen; het werd ook in
Noord Amerika gebruikt, althans ik trof het aan in een aldaar
spelenden Duitschen roman, in de vormen Buckramann en Buc-
kra 5). Osnabruch is niet een soort Hollandsche kleedij, maar een
stof, genoemd naar de industriestad Osnabriick, welke gedurende
een paar eeuwen gediend heeft voor de kleeding der negerslaven;

1) Hartsinck, Beschrijving, zie vroeger, II, bl. 650.
2) Encyclopaedie van Ned. West-Indie, 434.
3) Jhr. Mr. W. Elout van Soeterwoude, Onze West. 's-Gravenhage
1884.
4) Webster's New International Dictionary.
s) Fried. Gersticker, Die Flusspiraten des Mississippi, I, bl. 127, 241.















SURNAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


de Nederlanders waren de groote importeurs van Duitsche goe-
deren in de Westindische slavenkoloniLn, ook in die wonder vreem-
de vlaggen.
Interessant is wat Aphra Behn vertelt over de blanken en hun
levenswijze in Willoughbyland. Wij kunnen ons levendig voor-
stellen dat het daar een vrijgevochten samenleving was, evenals
later wonder Zeeuwsch en Amsterdamsch behind. Drankzucht en
tuchteloosheid waren ook de euvels waar Van Aerssen van Som-
melsdijk over klaagde; zoowel wonder de Nederlandsche als wonder
de Engelsche vlag herbergden de Westindische kolonien maar al
te veel personen die om minder fraaie redenen het moederland
verlaten hadden. Van Aerssen had groote moeite, eenigszins ge-
schikte raadsleden te vinden; nog in de eerste helft der achttiende
eeuw echter slaagden de gouverneurs der Engelsche ,,provinces"
in Amerika er niet altijd in twaalftallen inwoners aan de moeder-
landsehe Board of Trade te kunnen aanbevelen, ter vervulling
van toekomstige vacatures in de plaatselijk ,,councils" 1).
Het waren blijkbaar niet de gunstigste elementen der Angel-
saksische samenleveng, die na de Zeeuwsche verovering Suriname
verlieten, om zich o.a. op Jamaica neer te zetten, waar het blanke
inwonertal versterking noodig had; toch zullen er ook wel ach-
tenswaardige Engelschen in de kolonie geleefd hebben en wellicht
gebleven zijn. Desniettemin kan het just geweest zijn wat Mrs.
Behn schreef, dat zij, ongeveer vijf en twintig jaar na haar bezoek
aan Suriname, zich niemand meer herinnerde die in staat geweest
zou zijn in haar plaats het Engelsche publiek op intelligence wijze
over de toestanden in de kolonie in te lichten.
Enkele historische figure in Willoughbyland komen in T h e
R o y a S a v e voor. In de eerste plaats moge er op gewezen
worden dat het volstrekt niet onwaarschijnlijk is dat de vader der
schrijfster, of de man dien zij in haar werk haar vader noemt, ware
hij niet op reis overleden, het bestuur zou hebben gevoerd over
zes en dertig eilanden, benevens het continental Suriname. Bar-
bados en het onderhoorige Antigua hadden den uitgeweken
Karel II als Koning erkend en na de restauratie werd Willoughby
niet alleen opnieuw begiftigd met Suriname (te zamen met Lau-
rens Hyde, een aangetrouwde relative van den Koning), maar ook
benoemd tot gouverneur van de eilanden, behoorende tot het
Carlislepatent van 1627 en dat waren er heel wat voor de
rest van den tijd waarvoor hij die eilanden in 1647 van den ,,pat-
') Leonard Wood Labarie, Royal government in America, Yale Un-
iversity Studies 1930, Ch. I.
















W. R. MENKMAN


entee" in huur gekregen had. Willoughby had in 1650 Barbados
bezocht, met een door Karel II in zijn ballingschap gecontrasig-
neerde commissie en de gouverneur was toen op genoemd ei-
land in zijn rechten erkend. Aldaar en op Antigua verkreeg Wil-
loughby ook particuliere eigendommen 1). Zich niet in zijn be-
stuursgebied willende vestigen echter zal hij, naar de Engelsche
gewoonte van dien tijd, een ,,deputy" benoemd hebben; of deze
laatste inderdaad den titel voerde van luitenant-generaal is van
weinig belang.
De bekendste figuur wonder de door Aphra Behn genoemde
historische personen is William Byam, dien zij blijkbaar al heel
slecht gezind was. Er bestaat over hem tamelijk veel litteratuur.
Ten tijde der executive van Karel I was op Barbados de major
Byam een der voornaamste vertegenwoordigers van het royalis-
me; de invloed zijner geestverwanten had hem de positive bezorgd
van ,,treasurer and master of the defences". Hij en Thomas Mody-
ford, de later gouverneur van Jamaica, werden verantwoordelijk
gehouden voor de vexaties waaraan de independenten op Barba-
dos blootstonden, doch Byam was de militantste van de twee.
Een ander Barbadiaansch royalist, Antony Rowse (Rouse), ver-
huisde in 1650 met 300 anderen naar Suriname; deze expeditie
had den steun van den just uit Europa aangekomen Willoughby,
die, zooals wij gezien hebben, den houder van het Carlisle-patent
en tevens den in Nederland vertoevenden kroonpretendent ver-
tegenwoordigde. Na de onderwerping van Barbados, in 1652,
aan het gezag van Cromwells' parlement, werd Byam van het ei-
land gebannen en twee jaar later vinden wij hem in Suriname
terug, als opvolger van Rowse in de leading der vestiging aldaar.
Deze nederzetting, door Willoughby aan zich zelf overgelaten,
wist zich, gebruik makend van de verwarring in het moederland
tijdens den burgeroorlog, een soort onafhankelijkheid te verwer-
ven, zooals ook in andere Engelsche koloniEn van dien tijd ge-
schiedde. De inwoners kozen gedelegeerden, die een bestuursrege-
ling vaststelden; de verschillende districten zouden bij meerder-
heid van stemmen gedeputeerden aanwijzen, die telkens voor
een jaar het behind zouden voeren, met onderwerping aan de wet-
ten en aan de oppermacht van het moederland. Uit hun midden
wezen gedeputeerden een president aan, met het uitvoerend ge-
zag bekleed. Byam wist zich een meerderheid te verschaffen in
het college, dat hem drie maal achtereen tot president benoemde
1) James A. Williamson, The Caribbees under the proprietary
patents, London 1926.
















SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


(1654-1657); Willoughby werd door Cromwell in zijn rechten op
Suriname erkend, maar bleef in Engeland vertoeven en Byam
trad als ,,deputy governor" op, welke functie hij bleef bekleeden
wonder het patent van 1663, waarbij de eigendom der kolonie ver-
deeld werd tusschen Lord Francis W. en Clarendon's zoon. Ben-
jamins heeft een memories van Byam aangehaald van 1661, be-
treffende de politieke moeilijkheden in Suriname en sprak ook
over den luitenant-kolonel Robert San(d)ford, een lid der zich
verdrukt achtende minderheid in de kolonie, welke officer in
1662 een beroep deed op de Privy Council in Engeland 1).
In de jaren welke aan het feitelijke uitbreken van onzen twee-
den Engelschen oorlog voorafgingen was Frankrijk voor beide
partijen een dubieuze politieke factor; volgens het verdrag van
1662 was Lodewijk XIV verplicht de Republiek bij te staan, wan-
neer zij in Europa zou worden aangevallen, maar eerst in 1666
koos de Koning openlijk voor Nederland partij. Byam ontving
aanvankelijk van de Fransche gouverneurs van Cayenne en Sina-
mary vriendschappelijke brieven, maar hij antwoordde dat hij
geen neutraliteit in acht zou kunnen nemen, hoewel bij de vroe-
gere gelegenheid op de Leeward Islands Engelschen en Franschen
goede vrienden gebleven waren, ondanks den oorlog tusschen de
moederlanden. Waren dus blijkbaar de oostelijke buren niet zeer
betrouwbaar te achten, uit het Westen dreigde voor Willoughby-
land het gevaar van een inval nit het Nederlandsche Berbice,
waar de commander Matthijs Bergenaer over de diensten van
Indiaansche bondgenooten kon beschikken. Politiek waren de
Surinaamsche inwoners verdeeld op Willoughby, die in 1665
in de kolonie vertoefde, werd door een der malcontenten een aan-
slag gepleegd en militair was men minder goed voorbereid; de
bouw van het fort aan de Surinamerivier was vertraagd, ook door
het uitbreken eener epidemische ziekte te Thorarica, welke zich
snel verbreidde en Willoughbyschans was dan ook niet gereed,
toen Crijnssen verscheen, terwijl het kleine garnizoen, zooals wij
gezien hebben, weinig betrouwbaar was. Byam capituleerde op
de best bedingbare voorwaarden en de Zeeuwsche vlootvoogd van
zijn kant toonde zich zoo tegemoetkomend als mogelijk was,
vooral bij het sluiten van het later verdrag te Thorarica. Direct
nadat in het najaar van 1667 Suriname in handen gevallen was
van Henry Willoughby den zoon van William, broeder en op-
2) Harlow, Col. exp., zie vroeger, hoofdst. Barbados en Guiana, doc.
paragr. V; Williamson, The Caribbees u. th, proprietary patents, zie
vroeger.
















W. R. MENKMAN


volger van den in 1666 omgekomen Francis en den vice ad-
miraal Sir John Harman, werd krijgsraad gehouden over Byam,
die van lafhartigheid beschuldigd was, o.a. door zijn ouden vijand
Robert Sanford, maar vrijgesproken werd. Zooals bekend is werd
de z.g. herovering, feitelijk een vrijbuiters-onderneming, niet er-
kend en Suriname bleef Zeeuwsch; wonder de auspicien van Lord
William Willoughby verhuisden een aantal Engelsche kolonisten
naar Antigua, welk eiland sedert tot bloei gekomen is. Tot deze
uitgewekenen behoorde ook Byam, die later het eiland Antigua
als gouverneur bestuurd heeft; hij schreef het verhaal van het
verlies van Suriname (Sloane M.S.S. 3662) en er is een brief van
hem bewaard gebleven van 1670 aan Lord Willoughby, waarin
hij bericht gaf van een overval op het destijds Nederlandsche
Tobago, door Indianen van andere eilanden .).
Een autoriteit over wien Mrs. Behn evenmin te spreken was
als over Byam, was James Banister, (sergeant) major en raads-
lid, dien Henry Willoughby, bij zijn aftocht in Februari 1668, als
commandant van het fort en gouverneur der kolonie achterliet
en die door Crijnssen, na diens terugkomst, in Augustus van dat
jaar, gevangen genomen en naar Zeeland opgezonden werd 2).
Verder treffen wij in Benjamins' toelichtingen nog aan Sir
Robert Harley Knt (geb. 1626, over. 1673), een ouden vriend
van Francis Willoughby; hij had plantage-belangen in Suriname
en was de zoon van den gelijknamigen ,,master of the Mint" in
Engeland 3).
Eindelijk wordt door Aphra Behn nog genoemd John Treffrey,
in een acte van 1 April 1667 door de Zeeuwen als ,,Secretaris van
de Provintie" aangeduid 4).
Al dan niet maar zeer waarschijnlijk w6l op ground van
eigen waarneming, heeft Mrs. Behn ons het Suriname beschreven
van kort voor den tweeden Hollandsch-Engelschen oorlog; het-
geen niet zeggen wil dat zij overall een just beeldgaf van menschen
en toestanden. Special met betrekking tot de verhouding tot de

9) Williamson, The Caribbees u. th. prop. patents, zie vroeger; Har-
low, Col. exp., zie vroeger, hoofdst. Barbados, hoofdst. Guiana, doc.
paragr. V.; Warnsinck, Abraham Crijnssen, zie vroeger; Wolbers,
Gesch. v. Suriname, zie vroeger; N. Japikse, De verwikkelingen tus-
schen de Republiek en Engeland van 1660-1665, diss. 1900; Calendar
of State Papers, America & West Indies, 1669-1674, No. 508, bl. 205.
2) Warnsinck, Abraham Crijnssen, zie boven.
3) Harlow, Col. exp., zie boven, doc. paragr. V., Nos. VI en VII;
Dictionary of National Biography.
4) Warnsinck, Abraham Crijnssen, zie boven.















SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


slaven kan men het Oroonoko- verhaal wat men noemt ,,voelen
en tasten"; voor ridderlijke gedragingen over en weer was geen
plaats en een blanke zuchtte niet om de liefde eener slavin. Ook
lijkt het niet just dat men gewoon was den slaven Europeesche
namen te geven; tot in den tegenwoordigen tijd zijn wonder de
Surinaamsche volksklasse ettelijke Afrikaansche voornamen in
gebruik gebleven, als overblijfsel uit den slaventijd. Het afgrijze-
lijke verhaal eener strafoefening, aan een slaaf voltrokken, dat de
schrijfster ten beste gaf, behoeft geen verzinsel te zijn; in Europa
waren wellicht executives als die van Balthazar Gerards en Ra-
vaillac uit de mode geraakt, maar de geest welke dergelijke bar-
baarschheden uitgedacht had kon nog niet dood zijn. Intusschen
is het zeker een verschijnsel dat de aandacht verdient, dat een
Europeesche vrouw in het laatste kwartaal der zeventiende eeuw
een boek uitgaf waarin wel niet tegen de slavernij als zoodanig
gepleit, maar toch van afkeer blijk gegeven werd voor de onmen-
schelijkheden waartoe zij leiden kon. Al gaf dan ook Aphra Behn
een met naieve voorstellingen opgesmukt, als onwezenlijk aan-
doend verhaal. Dit laatste deed H. Beecher Stowe, wier U n c e
Tom' s C a b i n twee eeuwen later speelde, eveneens, zij het
met een ernstiger doel voor oogen.
Vergelijken wij de werken dezer twee schrijfsters, dan treft het
ons, dat van de religieuze tendentien, in dat der laatstgenoemde
sterk uitkomend, in dat van de eerste zooveel minder te be-
speuren valt; waarom Aphra Behn, die toch wel geen Roomsch-
katholieke neigingen gehad zal hebben, haar zwarte bescherme-
lingen o.a. met verhalen over nonnen trachtte te stichten, is niet
duidelijk. Misschien echter had zij zoodanige neigingen ook wel,
doch dat blijkt overigens niet.
Heeft Harriet voor haar hoofdfiguur een neger tot voorbeeld
gekozen die zijn medeslaven tot een godsdienstig leven opwekte
- en die later in Canada als negerpredikant is opgetreden -,
Aphra kan in Suriname een Afrikaanschen slaaf hebben opge-
merkt, wiens houding en gedragingen haar later tot haar roman
geinspireerd zouden hebben. Benjamins heeft de aandacht ge-
vestigd op mededeelingen van Herlein en Teenstra, betreffende de
pretensies van slaven in West Indie, die van voorname Afri-
kaansche afkomst zouden zijn geweest; zoodanige verhalen zijn
ook tot ons gekomen door de zeventiende-eeuwsche geschriften
van Jean Barbot en PNre Du Tertre i).
') Medeged. d. Lucien Peytraud, L'esclavage aux Antilles fran-
9aises avant 1789, Paris 1897, p. 94, 95.















W. R. MENKMAN


Dat het gedeelte van The Royal Save dat in Afrika
speelt geheel op fantasie berust, kunnen wij wel met gerustheid
aannemen, op ground van hetgeen talrijke Europeesche reizigers,
die in de zeventiende eeuw de Westkust bezocht hebben, ons over
de menschen en toestanden aldaar verteld hebben. Men deed
daar niet aan sentimenteele liefde, had geen huwelijksceremonieel
met sluiers en hield er geen vrouwenpaleizen op na; ook logeerden
de opperhoofden, op het oorlogspad zijnde, niet in tenten. Dat
slavenhalers zich door list of geweld van negers meester maakten,
was niets ongewoons, althans bij de Engelsche slavenhalers, maar
dat een Europeaan (de Franschman uit het verhaal) slachtoffer
van deze soort menschenroof zou zijn geworden, lijkt niet wel
denkbaar. Aan den anderen kant echter is het just dat de neger-
,,koningen" die met de blanken in aanraking kwamen, nieuws-
gierigheid aan den dag legden naar Europeesche aangelegenheden
en dat soms aan de Westkust inboorlingen niet alleen Portu-
geesch, maar ook wel wat Engelsch of Fransch machtig waren.
Oroonoko verkocht slaven aan de blanken, wat ook al weder
niet met de toenmalige toestanden in West Afrika in strijd is;
zijn koopers echter zullen wel geen Spanjaarden geweest zijn.
Dezen waren niet gewoon zelf de slavenvaart uit te oefenen; zij
waren tot 1640 door de Portugeezen bediend en daarna door
sluikhandelaars van verscheiden nationaliteiten. In den tijd
waarin Mrs. Behn haar roman laat spelen was er just een nieuw
,,asiento" gesloten door de Spaansche kroon, dat van 5 Juli 1662,
geldig van 1 Mei 1663, met Domingo Grillo en Ambrosio Lome-
lino. Ook echter waren de Engelschen actief geworden; de En-
gelsche Afrikacompagnie van 1618 verkreeg in 1660 een nieuw
patent en werd Royal Africa Company, wonder bescherming van
den Hertog van York, den lateren Koning Jacobus II 1). Men zal
derhalve in Cormantin, waar de koninklijke slaaf vandaan kwam,
wel niet veel gelegenheid gehad hebben de Spaansche taal te lee-
ren.
Cormantijn-negers waren, vooral bij de Engelschen, gezocht
en werden door hen gewaardeerd, als goede werkkrachten, doch
zij waren weinig handelbaar. Of het negertype van Oroonoko in-
derdaad dat der Cormantijners was, zou ik niet vermogen uit te
maken; nog in onzen tijd echter kwamen wonder de Surinaamsche
,,inboorlingen" menschen voor met gitzwarte huidkleur, meer
1) Documents Illustrative to the Hist. of the Slave Trade to America
ed. by Elis. Donnan. Publ. by the Carnegie Inst. of Washington, Vol.
II, seventh. century, introduction.















SURNAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


golvend dan kroeshaar, een fijne neus en parelmoerwitte tanden.
Aphra Behn kan zich een kwart eeuw na dato heel goed zulk een
,,mooien" neger herinnerd hebben.
Vreemd echter doen haar Afrikaansche eigennamen aan
(Oroonoko, Imoinda, Aboan, Tuscan, Onahan, Jamoan) en het
woord ,,otan" voor vrouwenverblijf ben ik in de Afrika-littera-
tuur niet tegengekomen tot dusver. Wel lijkt het verantwoord
dat Oroonoko en de zijnen getatoueerd waren; onze eigen oude
schrijvers over West Afrika spreken herhaaldelijk over inboor-
lingen die ,,gepickeert" waren (Port. picar, door de onzen ver-
basterd tot peckeren of pikkelen) 1). Aphra Behn vergelijkt de
tatouage met die der oude Picten, praehistorische bewoners der
Britsche eilanden, waarschijnlijk van Iberisch ras, ongeveer in
de negende eeuw met de Schotten samengesmolten 2).


Ten slotte de mogelijkheid dat op onrechtmatige wijze verkre-
gen slaven in West Indie aangevoerd werden. Evenals iedere an-
dere handel had ook de menschenhandel zijn ethiek, welke mede-
bracht dat uit Afrika slechts weggevoerd werden die negers welke
volgens de gebruiken des lands aldaar als slaven golden en op
regelmatige wijze van de inlandsche handelaren gekocht waren.
Dat deze ongeschreven wet door de Europeanen niet altijd nage-
komen werd echter, is maar al te waar. Afgezien nog van aperten
menschenroof, om zich zonder betaling van slaven meester te
maken, kwam ook een andere misstand voor, verband houdend
met het Afrikaansche gebruik dat voor een schuld een person in
pandelingschap genomen kon worden, welke person niet de
debiteur zelf behoefde te zijn. Niet alleen dat de slavenhaler
soms trachtte den inlandschen handelaar te bedriegen, maar hij
werd ook zelf wel eens bedrogen en stelde zich dan schadeloos
door tot de tegenpartij in betrekking staande personen aan boord
vast te houden, eventueel als slaven mede te nemen. En eindelijk
waren de verkoopers aan de kust niet better dan de Europeesche
koopers; in den aanvang der achtiende eeuw kwam het nog voor
dat te Accra Maleiers als slaven te koop aangeboden werden,
menschen die destijds nog groote handelsreizen maakten, ook
naar Afrika en dan gevaar liepen in handen van inlandsche sla-

1) P(ieter) de M(arees), Beschrijvinghe ... Gout Koninckrijck van
Gunea, bew. S. P. L'Honor6 Naber, Linschoten Ver. V, 1912.
2) Websters New International Dictionary.
















W. R. MENKMAN


venhandelaars te vallen, misschien wel tengevolge van handels-
disputen 1).
Dat aan den menschenroof op de Westkust van Afrika reeds
in het laatst der zeventiende eeuw Noordamerikaansche slaven-
halers zich schuldig maakten, blijkt uit een petitie van 1694, in
Maryland ingediend 2). Dit euvel gaf aanleiding tot repr6sailles
van de zijde der kustbevolking, gevangenneming van of moord
op het personnel der schepen en oefende een slechten invloed uit
op de verhouding tusschen blanken en inboorlingen, derhalve op
den handel. Dat ondanks maatregelen van de zijde der overhead
menschenroof met de Noordamerikaansche slavenvaart bleef
samengaan, ook na den kolonialen tijd, wordt aangetoond door
een geval aan den Congo van 18073).
Wat betreft de slavenhalers uit Engeland werd de toestand
aanmerkelijk slechter nadat in 1698 het monopolie der Royal
Africa Company ingetrokken was; de vrije handelaars van Bristol
en Liverpool hadden minder scrupules en waren minder strong
tegenover hun varend personnel, dan de Company geweest was.
Een act of Parliament van 1750 stelde straf (geldboete) op het
bemachtigen van negers in Afrika door geweld, bedrog of ver-
raad 4). Vermeld wordt dat geen verbetering intrad.
Ook het zich meester maken van menschen als pandelingen,
wegens geldschuld, als gijzelaars, of als repr6saille tegen werkelijk
of vermeend onrecht, van inboorlingen ondervonden, alles samen
te vatten wonder den naam panjaren (Port. penhorar) kwam vooral
in de achttiende eeuw herhaaldelijk voor; de documenten betref-
fende de slavenvaart op de Amerika's staan er vol van.
Zelfs waren vrije negers, die zich op de Kust als matrozen ver-
huurden, aan boord van Amerikaansche en Engelsche schepen
niet veilig; zij liepen gevaar aan den overkant van den oceaan als
slaven verkocht te worden. Er kwam nog in 1795 een zoodanig
geval ter kennis van den gouverneur van Sierra Leone 5).
Nederlandsche slavenhalers schijnen zich aan de hooger ge-
signaleerde misbruiken niet schuldig gemaakt te hebben; ook
kwam het uiterst zelden voor dat onze slavenschepen op de Kust
door de inboorlingen werden aangevallen, of dat op den overtocht

1) Doc. ... Slave Trade ..., zie vroeger, Vol. II, eight, cent., docu-
ment No. 161.
2) Als boven, Vol. IV, Border Col. and South. Col., doc. No. 8.
3) Als boven, doc. No. 379.
4) Als boven, Vol. II, eight. cent., doc. No. 217.
3) Als boven, Vol. III, New England and the Middle Col., doc. No. 78.
















SURNAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


de slaven aan het muiten sloegen. Wel is het een gezagvoerder
van een Nederlandsch schip geweest die eens een Afrikaan naar
Europa overbracht, den bekenden Capitein, die hier te lande tot
predikant opgeleid werd en later naar zijn geboorteland terug-
keerde, waar hij evenwel niet aan hooge verwachtingen bleek te
kunnen voldoen 1).

In den aanvang der achttiende eeuw begonnen negers naar
Afrika terug te keeren, uit Amerika en Europa, die vrijwillig of
onvrijwillig hun land verlaten hadden, aanzienlijken en eenvou-
digen, al dan niet na zich in hun ballingsoorden wegens ontvoe-
ring beklaagd te hebben. De Afrikaansche ,,prinsen", die in 1721
naar de Voltarivier terugkeerden 2) zullen wel vrijwillig een be-
zoek aan Engeland gebracht hebben; de zoon van den ,,Koning"
van Popo, die omstreeks denzelfden tijd door een Engelschen
slavenhaler, die zich bedrogen achtte, aan boord gevangen was
gehouden, werd in vrijheid gesteld toen schadevergoeding ver-
leend was en ontkwam dus aan een onvrijwillige zeereis 3).
Een ,,factor" van de Royal Africa Company geraakte in een
negeroorlog in Dahomey in gevangenschap; de Koning van dat
land zond hem naar Engeland terug, als boodschapper en wonder
being dat hij zou wederkeeren. Met hem reisde mede een andere
gevangene van den Koning, een jongen, Tom genaamd, die En-
gelsch sprak en al lang met den Engelschen handel op de kust te
maken gehad had. Deze Tom going met zijn blanken meester eerst
naar Barbados en later naar Maryland; in 1731 verschijnen bei-
den aan het Engelsche Hof en bezoeken in Londen den schouw-
burg. De negerjongen werd Oroonoko genoemd; het is echter mo-
gelijk dat hij in de betreffende verhalen verward wordt met een
anderen jeugdigen Afrikaan. Er wordt immers ook verteld, dat
in 1731 een schip van de Kust vertrok naar Maryland, met een
lading slaven, wonder welke zich de zoon beyond van een hooge-
priester; de jongeling zou de gevangene geweest zijn van een ne-
gervorst en door zijn eigen volk niet kunnen zijn vrijgekocht, om-
dat het schip te vlug vertrok. Enkele jaren later was deze Afri-
kaan terug aan de Westkust; hij was een jaar lang slaaf geweest
in Maryland en daar goed behandeld. Hij was Mohammedaan en
had een Arabischen brief naar Engeland weten te zenden, be-
1) Prof. Dr A. Eckhof, i.h. Ned. Archief v. Kerkgesch., n.s. XIII,
138, 209.
2) Doc. .... Slave Trade .. zie vroeger, Vol.II, eight. cent., doc. 132.
3) Als boven, doc. 161.















W. R. MENKMAN


stemd voor zijn vader. De brief kwam door een samenloop van
omstandigheden in Engeland in handen van Kolonel James
Oglethorpe, ,,deputy governor" van de Royal Africa Company,
die toen een reis naar Georgia voorbereidde, waar een Engelsche
slavenlooze kolonie gesticht is. Oglethorpe liet den jongen, Job
ben Solomon genaamd, een Jalof van Gambia, koopen en naar
Engeland sturen. Job kwam aldaar in aanraking met Sir Hans
Sloane M. D., den beroemden geleerde, reiziger en verzamelaar,
die hem inschriften van Arabische penningen liet vertalen. Ook
werd Job aan het Hof ontvangen; hij genoot echter geen goede
gezondheid en keerde spoedig naar Gambia terug, vanwaar hij
nog een brief schreef aan een Engelschen schrijfmeester. Het ver-
haal van zijn leven verscheen in 1734 te Londen in druk 1).
Een minder bekend geworden Mohammedaansche Afrikaan
die als slaaf naar Amerika gevoerd werd, heeft toch ook zijn bio-
graaf gevonden 2). De zucht van Franschen en Engelschen, hun
Afrikaansche belangen te bevorderen, leidde er toe dat inlandsche
vorsten uitgenoodigd werden hun zoons reizen naar Europa te
laten maken; in 1749 vertoefden twee Afrikaansche ,,prinsen"
te Londen, die overall ontvangen werden en die de opvoering bij-
woonden van Aphra Behn's R o y a 1 S 1 a v e als tooneelstuk 3).
Ik trof nog een andere merkwaardige Afrikaansche figuur in
de achttiende-eeuwsche Amerikaansche geschiedenis aan, Gusta-
vus Vassa. Deze zou als kind in Afrika gestolen zijn en aan een
slavenhaler verkocht; hij werd in 1765 in South Carolina met een
slavenschip aangevoerd, maar heeft ook op Barbados, in Virginia
en te Philadelphia geleefd. In 1791 publiceerde hij zijn levensge-
schiedenis 4).
Mungo Park, van wiens reizen in 1795-1797 in 1813 te New
York het relaas verscheen, vertelde dat in zijn tijd de opkoopers
in het Afrikaansche binnenland zich liefst van negers voorzagen
die van kind af slaven geweest waren, zoodat er op het einde der
achttiende eeuw weinig stof meer geweest zal zijn voor romanti-
sche verhalen aangaande onrechtmatige wegvoeringen. Toch
trof deze geneesheer wonder een lading van 130 koppen van Gam-
bia en Gooree nog 25 personen aan die waarschijnlijk vroeger vrij

') Doc. ... Slave Trade ..., zie vroeger, Vol. II, eight, cent., docum.
Nos. 161, 167, 175, 176, 197. 393.
2) American Historical Review XXX, 787.
3) Doc. ... Slave Trade .., zie vroeger, Vol. II, eight. cent., doc.
No. 220.
4) Als boven, Vol. IV,The Border Col. and the South. Col., doc. No.281.















SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


geweest waren; de meesten konden wat Arabisch schrijven en
negen waren krijgsgevangenen uit een godsdienstoorlog 1).
Zijn er in den loop der tijden af en toe negers als slaven naar
Amerika gevoerd die volgens Afrikaansche opvattingen geen
slaven behoorden te zijn, het is ook voorgekomen dat zwarten die
als slaven scheep gingen, als vrijen in de nieuwe wereld aankwa-
men. Al vroeg in de zeventiende eeuw moet het gebeurd zijn, dat
slavenschepen dicht in de buurt der Caraibische Zee schipbreuk
leden, dan wel de onvrijwillige passagiers zich in het gezicht van
land van het schip meester wisten te maken. Het bekendste ge-
val is dat hetwelk het aanzijn gegeven heeft aan de zwarte Ca-
raiben op Saint Vincent.
Een Fransch reiziger, die in den aanvang van 1793 genoemd
eiland bezocht, werd aldaar door een zwarten Caraib ontvangen,
die op zijn Europeesch leefde, Engelsch sprak en op Saint Lucia
en Martinique handel dreef. De eigenlijke hoofdman echter, die
er slaven op na hield, was een bespottelijke kerel, die in een Fran-
sche officiersuniform rondliep, hem geschonken als belooning
voor tegen de Engelschen bedreven wandaden tijdens den Ameri-
kaanschen vrijheidsoorlog. De zwarte Caraiben van Saint Vin-
cent waren destijds nog heidenen; zij zouden enkele jaren later
in opstand komen tegen het Engelsche gezag, welk oproer eindig-
de met hun deportatie naar het eilandje Roatan, in de golf van
Honduras. In 1675 zou een slavenschip op het eilandje Bequia,
lets ten zuiden van S. Vincent, schipbreuk geleden en de slaven
zouden zich op laatstgenoemd eiland gered hebben. De negers
onderwierpen de Caraibische inboorlingen, dan wel deze laatsten
maakten zich van de negers meester en uit de vermenging ont-
stonden de zwarte Caraiben, vertelt onze Franschman 2). Het
verhaal behoeft niet ongeloofwaardig te zijn en het negertype der
z.g. Caraiben op andere Westindische eilanden, op Dominica b.v.,
kan op dezelfde wijze, doch ook wel door vermenging van In-
diaansche inboorlingen met in slavernij levende Afrikanen, ont-
staan zijn, terwijl er ook rekening mede gehouden moet worden
dat de blanken gedurende een paar eeuwen Afrikaansche en In-
diaansche slaven naast elkander gehouden hebben. Ten slotte
moet nog opgemerkt worden, dat de indertijd op Saint Vincent

1) Doc. ... Slave Trade ..., zie vroeger, Vol. II, eight. cent., doc.
No. 292.
2) J. J. Dauxion Lavaysse, Voyage aux Isles de Trinidad, de Taba-
go, de la Marguerite, et dans diverse parties de V6n6zu6la, Paris 1812,
zesde hoofdstuk.
West-Indische Gids XXVI 2
















SURINAME IN WILLOUGHBY'S TIJD


onderworpen en naar Roatan gedeporteerde opstandelingen in
het algemeen Caribs genoemd werden en dat er nog in later tijd
op S. Vincent ,,yellow Caribs" en ,,black Caribs" leefden.
Nieuwsberichten van 1750 vermeldden dat er dat jaar op een
slavenschip voor West Indie een muiterij uitbrak, welke eindigde
met het vermoorden der blanken. De negers lieten echter een
stuurman in het leven en dwongen dezen het schip naar Deseada
te brengen, een der Leeward Islands, waarvan de muiters meen-
den dat het niet door blanken bewoond was. Wat er verder ge-
beurde is niet duidelijk i). Dat de slaven het schip z.g. ,,afliepen"
kwam herhaaldelijk yoor in de Nederlandsche slavenvaart
echter uiterst zelden en niet alleen op de Afrikaansche kust,
waar men lang most vertoeven voordat de ,,lading" compleet
was, maar ook wel op het einde van den overtocht, dicht bij de
Westindische eilanden. In dit laatste geval was de aanvoerder
der muiters meestal een neger die met de blanken omgegaan had
en hun taal sprak.
Een volkomen mislukte revolte, bewerkt door een neger die
door een Franschen slavenhaler op de Afrikaansche kust door
bedrog zou zijn medegevoerd, in het begin der negentiende eeuw,
moet beschreven zijn in de Revue de Paris, wonder den
titel Tama n c o. Het verhaal is even fantastisch als Aphra
Behn's Ro yal S a v e, doch de afloop was een geheel andere,
want de held zou door een Engelsch oorlogsschip gered zijn en de
rest van zijn even op Jamaica als slaaf hebben doorgebracht 2).
Tamanco had wel niet de pretensie een prins te zijn hij was
in zijn eigen land handelaar in slaven geweest maar hij wordt
toch wel als een interessant personage beschreven. Wellicht
echter zijn de blanken in West Indie nog lang toegankelijk ge-
bleven voor verhalen van slaven, die hoog opgaven van hun
Afrikaansche voornaamheid. Dr. Benjamins haalde reeds twee
Nederlandsche schrijvers aan die blijkbaar wonder den indruk ge-
komen waren van zulke verhalen; een achttiende eeuwsche Duit-
sche schrijver vertelt ons dat op de toenmalige Deensche Antillen
slaven werden aangetroffen die hoogmoedig optraden en beweer-
den in Afrika personen van aanzien geweest te zijn 3).
Amsterdam December 1942.
1) Doc. ... Slave Trade ..., zie vroeger, Vol. II, eight, cent., doc.
No. 218.
2) Le Navigateur, Journal des naufrages et des autres evtnemens
nautiques, Havre Oct. 1829, bl. 65 e.v.
3) C. G. A. Oldendorps Geschichte der Mission der evangelischen
Briider auf den caraibischen Inseln S. Thomas, S. Croix und S. Jan,
Barby 1777, bl. 371-372.
























NAAR HET LICHTSCHIP


DOOR

JHR. L. C. VAN PANHUYS.

Bij mijn aankomst in Suriname in Februari 1892 werd mijn ba-
gage van de loods aan den steiger van den Koninklijken West-
indischen maildienst te Paramaribo, waar ik voor mijn in den
winter in patria aangeschafte uiteraard niet gedragen tropische
uitrusting (kleederen) een niet onaanzienlijk bedrag aan in-
komende rechten most betalen, naar het pension gebracht van
mevrouw de weduwe van Vught, waar ik mij zou vestigen, op
een soort van met een ezel bespannen ladderwagentje vervoerd
door een heel zuiver Nederlandsch sprekenden neger, die mij ver-
telde, dat hij ,,Jamessie" heette, verder dat hij af en toe dienst
deed als roeier van de loodsboot, die zich, tegen dat mailschepen
verwacht werden, begaf naar het in zee ter hoogte van de monding
van de Suriname-rivier geposteerde vuur- of lichtschip. Het kwam
tot een uitnoodiging van hem, toen ik hem later op straat te
Paramaribo tegenkwam, om het tochtje naar het lichtschip mede
te maken, en te eerder gaf ik daaraan gaarne gevolg, omdat de
herinnering aan de heerlijke frissche zeereis en het warme stad-
verblijf te Paramaribo mij zeer naar een uitstapje naar zee deed
deed verlangen. James zou aan boord voor mij koken en de visch,
die wij hoopten, eigenlijk wel zeker wisten, daar te zullen vangen,
voor mij toebereiden; het verblijf aldaar zou, de vermoedelijke
komst van het mailschip in aanmerking genomen, twee of drie
dagen duren. De uitreis zou plaats hebben met het groote zeil-
schip Lalla Rookh, aldus genaamd naar den laatst overgeblevenen
inboorling van de sedert uitgestorven oorspronkelijke bevolking
van het eiland Van Diemensland of Tasmania kapitein Milli-
chap dat just een transport van verscheidene honderden
Britschindische immigranten van Britsch-Indie naar Suriname
had overgebracht, en weer via de zuidpunt van Afrika de terug-
reis naar het verre Azie zou aanvaarden.


- 19 -















L. C. VAN PANHUYS


Ikkwam met mijn handkoffertje en in stevige, doch eenvoudige,
Hollandsche, dus niet-tropische, kleeding en met mijn plaid over
den arm, met James aan boord van het, in mijn oogen majestueuse
schip en keek mij de oogen uit. De eerste stuurman vond het best,
dat ik meeging en ik bezichtigde de eenvoudige, kraakzindelijke,
voor emigrantenlogies gebouwde en ingerichte verblijfplaatsen en
slaapgelegenheden benedendeks. James scheen over diplomatieke
talenten te beschikken. Of hij mij bij zijn superieuren als ,,hulp-
roeier" had aangemeld, ben ik niet te weten gekomen, doch hij
scheen bij hen een wit voetje te hebben, want zoowel de loods,
tot wiens gevolg ik nu behoorde, als de scheepsofficieren waren
even vriendelijk.
Het wachten was nog op den kapitein en nu wilde ik mijnerzijds
aan den eersten stuurman een kleine beleefdheid bewijzen. Ik
haalde daartoe uit mijn koffertje een stoop uitstekende Holland-
sche jenever te voorschijn, die ik had medegenomen om bij ge-
legenheid James of anderen van het scheepsvolk en mijzelf op
een ,,oorlam" te kunnen tracteeren, wat naar mijn toenmalig in-
zicht onvermijdelijk bij het zeeleven behoorde. Doch had ik dat
maar niet gedaan. De formidable oorlam, die mijn nieuwe kennis
zich zelf met een ietsje te veel begeerigheid klaarblijkelijk met
groot genoegen inschonk, was in dit geval just de druppel, die den
emmer deed overloopen; hij had, naar mij achteraf duidelijk
werd, reeds te voren aan wal zooveel afscheidsdronken gebruikt,
dat hij tot nog toe net 6ven bekwaam was, om zich te kunnen be-
heerschen. Maar nu werd het mis. Zijn spraak werd belemmerd,
zijn gang onzeker en just op dat oogenblik kwam een matroos
op een zeer correct wijze, die mij een hoog denkbeeld gaf van de
vormen op een Engelsch koopvaardijschip, rapporteeren, dat de
kapitein (wij lagen reeds op stroom) het schip naderde. Eerst nu
werd mij duidelijk, dat ik verkeerd had gehandeld; mijn vriend de
stuurman stotterde zachtjes, dat het strong verboden was sterken
drank aan boord te brengen, dat de kapitein de stoop niet mocht
zien; hij wikkelde de flesch vlug in eenige kleederen en stopte ze
met zijn laatste krachten in mijn handkoffer, die hij zorgvuldig
sloot.
De kapitein, klein van stuk, donker, geheel een gentleman,
state vlug over het dek, werd naar behooren gesalueerd en gaf
heel kort maar ferm en op gewonen spreektoon bevel te vertrek-
ken. Op het eerste commando van den zich tot nog toe rechtop
gehouden hebbenden eersten stuurman, gaf hij dezen 66n blik,
even uit een van de ooghoeken, en bet was of de kapitein, toen hij















NAAR HET LICHTSCHIP


den toestand van zijn officer bemerkte, in eens in lengte toenam
en er een wonderbare, beheerschte kracht van hem uitging. Met
een vingerbeweging gebood hij hem het commando verder aan
hem over te laten, en kort afgebeten gaf hij nu zelf de bevelen,die
door het scheepsvolk met ongeloofelijke vlugheid en stiptheid
werden gehoorzaamd. Het hijschen en zich ontplooien, het daarna
zwellen van de reusachtige zeilen, geleidelijk aan alle drie de mas-
ten, de in mijn oogen prachtige harmonie van de bewegingen van
de matrozen op de ra's, zoo hoog in de lucht; het ontzagwekkende
geheel van een levend schijnend vaartuig van zoo groote afmetin-
gen met een karakter van geweldige rust en schoonheid, overwel-
digde mij. Het was voor mij, landrot, zulk een verrassend gezicht;
ik onderging z66zeer de grootschheid van het geheel, dat ik ge-
ruimen tijd als verstijfd stond en van vreugde en ontroering den
adem telkens inhield. Het imposante vaartuig hoeveel schoo-
ner, of van welk een andere soort schoonheid, is het groote zeil-
schip bij een stoomer vergeleken begon reeds tijdens de ma-
noeuvers van zeilenhijschen te hellen; de masten kraakten licht
en een geruisch aan den boeg vertolkte, dat een niet onaanzien-
lijke snelheid werd bereikt. Was het mijn roerlooze stand en de
blijdschap op mijn gezicht, die den kapitein opviel? Hij infor-
meerde met enkele woorden binnensmonds bij den tweeden
stuurman naar den eenigszins ongewonen hulproeier, en met een
haast onmerkbaren zweem van een glimlach en vermoedelijk met
inzicht in mijn groote sportieve blijdschap vroeg hij den hulp-
roeier... ten eten. De volgende kwartieren waren als in een droom.
In korten tijd zeilden wij de Suriname-rivier uit en was het oogen-
blik van afscheid gekomen; ik dankte en groette den kapitein en
de andere officieren; onze loodsboot stak van het groote zeilschip
af, en daar vloog de Lalla Rookh thans in een voortdurend sterker
wordenden wind steeds verder naar den horizon, terwijl ik voor
het eerst beproefde hoe het gaat om een grooten roeiriem in golf-
slag te hanteeren. Het zou, door toevallige omstandigheden,
eerst 1932, dus veertig jaar later, worden, eer ik, tezamen met
mijn oudsten zoon, het diploma als roeier als lid van de Gorkum-
sche Roei- en Zeilvereeniging zou verwerven.
Aan boord van het lichtschip bleek een, naar 't scheen, niet te
overwinnen moeilijkheid. Het lichtschip danste op de golven, en
spoedig begreep ik, dat wonder zulke omstandigheden er woei
een ferme bries zeeziekte onvermijdelijk zou zijn, het in ieder
geval moeilijk zou worden den genuttigden maaltijd binnen te
houden. Ik had (en bezit nog) een eenvoudige, lichte maar van















L. C. VAN PANHUYS


sterk touw geknoopte, bij de firma Perry te 's-Gravenhage aan
geschafte, hangmat. Door de beide uiteinden bij elkaar aan een
balk boven mij vast te sjorren en door, ook bij volgende maal-
tijden, met mijn bord met eten in de hand in de hangmat te gaan
zitten, maakte ik de bewegingen (het slingeren en rollen) van het
schip, men denke aan den ring van Cardanus, slechts in geringe
mate mede en bleef alles ,,veilig".
Lectuur had ik meegenomen, maar ik verveelde mij niet. Het
waren feestdagen van kleur en licht, van een panorama van zon
en wolken. Tegen den avond gingen James en ik op onzen rug
liggen boven op het houten dak, dat het scheepsdek tegen de
zonnestralenbeveiligdeenwaarboven het lichttoestel zich verhief;
daar hielden wij filosophische gesprekken. Ik leerde seinen opzoe-
ken in het seinboek en ... ik sloot er vriendschap met de zee. Ik
meen te hebben ondervonden, dat een dergelijk, door de natuur
geschonken genot, als mij door het verblijf op het lichtschip te
beurt viel, onuitwischbaar is. Want in 1942 las ik toevallig een
oproep in het Nederlandsche Studieblad om een heel kort opstel in
te zenden. Ik koos uit de opgegeven onderwerpen den eindeloozen
oceaan, mijn geweldige vriendin ,,De Zee", Het opstelletje vloog
mij z66 uit de pen en ... het werd bekroond. Dat zou ik dan
mede alsnog aan ,,Jamessie" hebben te danken.
Op een avond kregen wij een vuurpeil-sein. Het mailschip was
in aantocht. Ik bedankte den goedhartigen, vriendelijk lachenden,
zeer donker gekleurden kapitein hartelijk en gaf hem de hand en
te spoedig kwam nu aan mijn avontuur een einde. Want wel
moesten wij bij een bulderenden wind, die alle ,,A hoy's" dempte
en vervliegen deed, en wonder een hevig kabaal van de bruischende
golven in de loodsboot, in een onstuimige en woeste, doch prach-
tig lichtende zee, en uit die boot-een schitterende, levenwekken-
de en overgetelijke sport met moeite langs touwen in het don-
ker tegen den hoogen mailstoomer opklimmen, waar ik wonder de
passagiers een van een verlof in patria terugkeerenden kennis,
den heer Sch6ne, gezagvoerder van de plantage Nieuw Clarenbeek,
eigenaar Mr. Muller van Voorst, aantrof, maar met den opkomen-
den vloed zette ons vaartuig, wonder leading van den bekwamen
kapitein A. Duif, met snelheid koers naar Paramaribo, waar de
hulproeier na enkele uren verheugd en door zijn uitstapje opge-
lucht weer aan wal state.

18 Januari 1943.
Naschrift. Indien men herinneringen van zoo lang geleden
















NAAR HET LICHTSCHIP


ophaalt, is het nagaan, het onderzoeken of men feiten just heeft
weergegeven, eigenlijk een plicht. De gelegenheid totdatonder-
zoek deed zich onverwacht voor. Ik state naar het Vredespaleis
te 's-Gravenhage, waar op de bovenverdieping de Bibliotheek van
het Departement van Koloniln tijdelijk is ondergebracht en daar
gaf de ambtenaresse, die de bibliotheek tijdelijk beheert, mij wel-
willend inzage van het Koloniaal Verslag van Suriname van 1893.
Daarin vind ik in het jaarverslag van den Agent-generaal voor
de immigratie over het jaar 1892, dat op 18 November 1892 het
schip ,,British Peer" met een transport immigranten uit Britsch-
Indie, kapitein Millichap, ter hoogte van het fort Nieuw Amster-
dam het anker most laten vallen, omdat het wegens den grooten
diepgang niet kon opvaren tot de reede van Paramaribo. Heb ik
mij dus in den naam van het schip vergist, dien van den kapitein
komt uit, en ook blijkt, dat het vaartuig, dat ongeladen was, van
groote afmetingen moet zijn geweest, immers van meer tonnage
en diepgang dan de stoomschepen van den Koninklijken West-
indischen maildienst, die er op gebouwd waren om over de zoo-
genaamde bank, ter hoogte van de plantage Jagtlust heen de
reede van de hoofdstad te kunnen bereiken.
In het Verslag staat, dat geen enkele klacht door de immigran-
ten werd ingebracht en dat zij verklaarden zeer goed behandeld
te zijn gedurende de reis; dat de levensmiddelen en het drinkwater
bevonden werden van zeer goede hoedanigheid te zijn; dat het
tusschendek behoorlijk werd geventileerd met koelzeilen en door
,,Blakcman's Patent Ventilator", die door stoom in working werd
gebracht; voorts, dat op de orde en de zindelijkheid, zoowel boven-
als tusschendeks niets viel aan te merken. Het doet mij genoegen
in een ambtelijk rapport te vinden, dat de flinke kapitein, de
overige scheepsofficieren en de bemanning, menschen zijn geweest,
die de hun opgedragen taak met nauwlettendheid en ijver hebben
vervuld.
Ik wil nog opmerken, dat ik op mijn terugreis van het licht-
schip onvoorzichtig geweest ben, doordat ik, bij mijn kennis
in de hut mijn handen van teer en olie, bij de beklimming van het
schip opgedaan, heb gereinigd. Daardoor kon men denken, dat
er een nieuwe eerste-klas passagier aan boord was gekomen. Men
waarschuwde mij tenminste, het avontuur niet te herhalen, daar
de plichtgetrouwe kapitein er over zou hebben gedacht van mij,
voor de passage, van het lichtschip naar de hoofdstad, een ver-
voerprijs te vorderen, tot een bedrag, waarvan mij, nog onbezol-
digd jongmensch, de haren ten berge zouden zijn gerezen. Ik had
dus better mijn incognito dienen te bewaren.

























DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONIERE IN
BERBICE (1768-1773)
I
DOOR
FRED. OUDSCHANS DENTZ

De kolonie Berbice, aan de noordkust van Zuid-Amerika ge-
legen tusschen de Demerararivier en de Corantijn, was van haar
stichting in 1627 af tot 1666 van geringe beteekenis. Schippers
van de Zeeuwsche breeders Van Pere, die daar kwamen handel-
drijven, voerden er, volgens Netscher 1) bij afwisseling het bevel.
Als eerste commander wordt in 1666 Matthias Bergenaer ge-
noemd, de laatste (de achtste) was Anthony Tierens van 1714 tot
1733.
Berbice was door de W.-I.-Compagnie als een onsterfelijk leen
in 1678 aan Abraham van Pere, zoon van den stichter, afgestaan.
Na de reorganisatie van de in 1720 geconstitueerde Societeit van
Berbice, volgens het octrooi van 6 December 1732 trad als eerste
gouverneur Bernhard Waterham op.
De zevende gouverneur, opvolger van Johan Heijliger, was van
19 Maart 1768 tot 17 Juli 1773 Stephen Hendrik de la Sabloni6re,
over wiens afkomst en verblijf in Berbice wij een en ander hebben
opgeteekend uit familiepapieren en brieven in het bezit van zijn
nakomelingen, ons welwillend ter inzage verstrekt 2).
Stephen Hendrik de la Sabloniere, geboren 10 September 1714
te Nijmegen, was de zoon van den procureur Jean, die 2 April
1714 te Nijmegen met Johanna Elisabeth de Lussanet was ge-
huwd. Beide waren afstammelingen van Fransche emigranten-
i) Geschiedenis van de kolonie Essequebo, Demerary en Berbice, door
P. M. Netscher, 1888, blz. 329.
2) De beer C. J. de Lussanet de la SabloniBre verstrekte mij de
genealogische gegevens nit het familiearchief wonder berusting van de
achterachterkleindochter van den gouverneur mevrouw E. B. J. van
Beek, geb. De la Sabloniere van Eelde te Ede. Deze wijken af van
hetgeen is opgenomen in Nederlandsche Patriciaat, 13de jrg. 1923,
dat op vele punten onjuist of onvolledig is.


- 24-















DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONI-RE IN BERBICE 25

families. Als doopgetuigen traden 12 September op Stephen van
Herwaarden, secretaries van Nijmegen, Hendrik Cruijtman en
Magdalena Hoppe(n). Hij trad in militairen dienst. Bij besluit van
de gecommitteerde raden van de Staten van Holland en West-
vriesland van 26 Juli 1736 werd hij van cadet tot vendrig aange-
steld wonder de compagnie van kapitein Berkhout in het regiment
van kolonel Tilly. Over zijn verdere militaire loopbaan kan het
volgende worden medegedeeld. Bij besluit van den prins van Oran-
je-Nassau te 's-Gravenhage van 6 Februari 1751 werd hij als
oudste luitenant aangesteld tot kapitein-luitenant in de compag-
nie-Van Baarle wonder het regiment van den generaal-majoor
Thierry in de plaats van den overleden heer Van Beek, en bij be-
sluit van II April 1766 van de Staten-Generaal der Vereenigde
Nederlanden, gezien de akte van den prins van Oranje, erfstad-
houder, kapitein- en admiraal-generaal van de Vereenigde Neder-
landen dd. 18 Maart 1766, werd hem de rang van kapitein bij de
compagnie grenadiers van het 2de bataillon van het regiment van
den luitenant-generaal Van Lindtman toegekend wonder den luite-
nant-generaal Thierry. Ten slotte keurde de Staten-Generaal bij
besluit van 12 Mei 1766 de benoeming goed door den prins van
Oranje van 6 Mei t.v., waarbij Stephen Hendrik de la Sabloniere
tot kapitein-commandant van de compagnie grenadiers in het 2de
bataillon van het regiment van luit.-generaal Van Lindtman werd
aangesteld wonder den luitenant-generaal Thierry.
Hij werd 19 Maart 1768 bij resolutie van directeuren tot gouver-
neur van Berbice benoemd. De Staten-generaal der Vereenigde
Nederlanden keurden de benoeming door de directeuren der socie-
teit van Berbice op 7 April 1768 goed. Den dag daarna legde De la
Sabloniere in handen van den president ter vergadering van
HHMM. den vereischten eed in zijn ambt af.
Volgens de notulen van de directie van Berbice 1) werden in de
vergadering te Amsterdam de commissie en de condition van aan-
stelling vastgesteld, welke als volgt luiden:
1. dat hy Heer de la Sablonybre de charge van Gouverneur dezer
Colonie sal bekleeden tot kennelijk wederseggen van Directeuren toe
op de Instructie zooals deze voor den vorigen Gouverneur Heijligers
gegolden heeft (zie Resolutieboek deel 6, folio 218), en dat dezelve ten
alien tyde als Directeuren souden mogen goedvinden hem Heer Gou-
verneur uijt deszelfs dienst te ontslaan, gehouden sal wezen zijn gedrag
alhier in person te komen verantwoorden, en in cas van dispuut sig

I) Deel 5 (November 1765-Augustus 1771), blz. 498. Vergadering
van 7 September 1768. Zie ook resolutieboek deel VI blz. 218.


















FRED. OUDSCHANS DENTZ


aan het gewijsde van den Regter hier ter steede sender eenige provo-
catie te subjecteeren, mits op requisitie van Directeuren so lang in het
Gouvernement op de Colonie blyvende tot op bet arrivement van des-
zelfs successeur;
2. dat het noodige soo tot syn Heer Gouverneurs logement en tafel
als huijs raat op den voet soals hiertoe gebruijkelijk aan Hem Heer
Gouverneur ten kosten van de Directie sal worden besorgt;
3. dat Hij Heer Gouverneur tot een jaarlijx tractement sal ge-
nieten eene some van vyftien hondert guldens, twelk sal ingaan met
den dag van sijn arrivement op de Colonie;
4. dat Hem Heer Gouverneur bovendien als een emolument sal
worden goed gedaan twee en een half percent van de suijker en vijf
percent van alle de coffij, cacao en catoen, alles netto proven volgens
de verkoop daarvan door Directeuren alhier in Patria en in cas van
onverhoopte zeeschadens twee en een half percent en vijf percent
van de penningen, welke de Directie van de assuradeurs op deselve
suijker, coffij, cacao en catoen getekent hebbende, sullen bekomen;
5. dat Hij Heer Gouverneur insgelijx sal genieten vijf percent van
alle betalingen, welke aan de Directie sullen worden gedaan voor
producten en goederen aan vrijlieden geleevert ot arbeijdslonen aan
deselve verdient;
6. dat aan Hem Heer Gouverneur door de Directie jaarlijx sal
worden goedgedaan eene some van twee hondert guldens waarvoor
Hy selve een clercq na syne verkrijging, edoch wonder approbatie van
Directeuren, sal mogen aannemen en die van de Directie ook kost en
logement sal genieten;
7. dat ingevalle van sijn onverhoopt overlijde deszelts vrouw en
kinderen op de Colonie in de Gouvernementswoningen sullen mogen
verblijven tot dat de nieuw aangestelde Gouverneur overkomt, en dat
alsdan sijne vrouw en Familie met het eerst repatrieerende schip ten
kosten van de Directie vrij transport herwaarts sullen genieten;
8. dat Hem Heer Gouverneur op deszelfs special verzoek als eene
bijsondere gunste werd toegestaan eene gunninge van vijf honderd
akkers land tot een coffij, cacao of catoen plantagie ter sijnen keuze
mits Hij Heer Gouverneur gehouden sal zijn ten dien einde Requeste
aan den Raad te presenteeren en bij den Raad na ingekomen favorabel
berigt van den Landmeter en opsigter-generaal sal worden geoor-
deelt, dat de ground door Hem te kiezen, buijten praejudice van de
Colonie en particulier aan Hem kan worden vergunt, en dat hem Heer
Gouverneur tot beetere en eerdere Culture van dien ground werd toe-
gestaan het gebruijk van ses Colonie Slaven voor den tijdt van een
jaar, wordende hiervan aan den Raad met dezen bodem kennis gegeven.

De schenking van 500 akkers land volgens artikel 8 zou voor
den gouvereur een voordeel van / 5000.-, een niet onaanzien-
lijke som voor die dagen, beteekend hebben, ongeacht de waarde
van den ground, aangezien volgens blz. 538 van het notulenboek
voor een akker land / 10.- verschuldigd was.
Als luitenant was Stephen Hendrik de la Sabloniere in Kampen
op 13 December 1749 met Beata Louisa Schultz in het huwelijk
















DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONItRE IN BERBICE 27

getreden, waartoe ,,den 7den December van dat jaar te Deventer
attestatie op Kampen (werd) verleend" i). Zij was een dochter van
Ephraim Schultz 2) en Bartha Bruinier 3). Op 31 Januari 1753
kochten zij van ds. Mattheus Brouwerius een huis, hof en erve aan
den Vloeddijk te Kampen 4), in welke stad het geslacht De la
Sabloniere later nog een rol van beteekenis heeft gespeeld 5). Uit
hun huwelijk werden 8 kinderen geboren, van welke drie jong zijn
overleden (Aurelia Elisabeth 1 Sept. 1750-28 Juli 1752, Stephien
9 Oct. 1757-16 Nov. 1757 en Gerhardus Adrianus 26 Febr. 1759-
v66r 20 Oct. 1768). Een dochter werd in Berbice geboren,
Ephraima Bartha Johanna (Eefje, over wie later).
Den 20sten October 1768 vertrok de nieuwbenoemde gouver-
neur met echtgenoote, vier kinderen en zijn 80-jarige moeder aan
boord van het schip ,,De Zeevaart", kapitein Luijtjes uit Texel,
naar West-Indie. De vier kinderen, die hem vergezelden waren
Bartha Juliana, geboren 8 Juni 1752, die aldaar 9 Augustus 1784
overleed, Jean Joseph, geboren 16 Juni 1755, op 15-jarigen leef-
tijd in Berbice overleden; Fronica Aurelia Elisabeth, geboren 30
October 1758, op 12 October 1773 in Berbice overleden (zij werd
Froontje genoemd), en Jacobus Johannes Christoffel, op 14 Maart
1761 geboren en 21 April 1835 te Kampen overleden (Cootje
genoemd).
Na een niet voorspoedige reis van 78 dagen kwam de families
De la Sabloniere op 6 Januari 1769 in Berbice aan en werd op fort
Nassau met alle eerbewijzen, aan zijn rang verschuldigd, ontvan-
gen. De beschrijving van zijn reis, zijn aankomst en zijn levensom-
standigheden in Berbice zijn bewaard gebleven in een langen
brief 6), welke door luitenant Mennes namens den gouverneur 14

1) Geslachtkundige aanteekeningen van Overijsel, door Van Door-
ninck, biz. 746.
2) Geboren te Berlijn 8 April 1694 en overleden te Kampen 22 De-
cember 1751.
3) Geboren 2 Januari 1695 te Kampen en aldaar overleden 2 April
1741.
4) Transportregister gemeentearchief te Kampen, blz. 471.
s) De De-la-Sablonierekade te Kampen is naar den oud-burgemeester
mr. Stephen Hendrik de la Sablonibre genoemd (zoon van mr. Jacobus
Johannes Christoffel de la Sabloniere), een kleinzoon van den gouver-
neur van Berbice.
6) Deze brief is eigendom van mevrouw E. B. J. van Beek geb.
De la Sabloniere van Eelde, die nog in het bezit is van tal van brieven
van den gouverneur en diens echtgenoote, gericht aan hun in Kampen
schoolgaanden zoon Jacobus Johannes Christoffel, en van brieven van
Fronica en Bartha Juliana.
















FRED. OUDSCHANS DENTZ


February 1769 aan diens broer en zuster in Kampen is geschreven
en niet afgemaakt, doch door zijn echtgenoote is vervolgd.
Deze brief geeft een kijk op het leven van de gouverneursfami-
lie in die dagen. De brief is evenwel z66 lang en doorspekt met
persoonlijke kleinigheden, dat het ondoenlijk is deze in zijn geheel
op te nemen. Wij vermelden den korten inhoud en halen van tijd
tot tijd enkele zinsneden er uit aan.
Na beschrijving van de reis, door zware stormen bemoeilijkt,
bereikte men 1 December Madeira, waar men het anker liet vallen
om water en provisie in te nemen, waarvan de voorraad zeer ge-
slonken was. De onderconsul op het eiland noodigde de gouver-
neursfamiliete logeeren, maar de gouverneur bedankte, aangezien
hij niet in de gelegenheid was den onderconsul terug te vragen.
Den Isten Januari 1769 kwam er land in zicht en den 3den was
men bij de river Berbice, welke men den 6den opvoer. Met 7 sa-
luutschotenwerdmenbij den eersten post der kolonie, St. Andries,
begroet. Aldaar kwam een sergeant aan boord. De komst van het
schip werd aan post Nassau bekend gemaakt en twee dagen later,
den 8sten, kwam het koloniejacht met den fiscal Hendrik Nop-
pen 1) en den vendumeester J. de Vrij 2) aan boord om den gou-
verneur te verwelkomen. De gebruikelijke saluutschoten werden
daarbij gelost. Bij het aan wal stappen begroette men den gouver-
neur met 19 saluutschoten. De raden van politie verwelkomden
hem daarna en wonder het zwaaien van de vaandels legde de gou-
verneur den eed af; ,zulks gedaan zijnde" schrijft hij, ,,wierd ik
van den heer Capitain van D'Alleon met 3 salvo's gesalueert."
Den dag daarna werd mevrouw De la Sabloniere met moeder en
kinderen eveneens door het koloniejacht afgehaald en ,,door alle
heeren van distinctive pragtig gerecipieerd en des middags van alle
Heeren en Dames gecomplimenteerd".
De gouverneur schrijft, dat men zich geen voorstelling kan ma-
ken van de pracht van de kleeding; alle raden zijn in zilver en
goud uitgedoscht en de dames naar de eerste mode gekleed. Het
land bevalt hem goed en men treft het in een goed jaargetijde, ni.
in den winter, die het gezondste is, te zijn aangekomen. Den eerst-

1) De fiscal Hendrik Noppen, wiens plantage ,,Canjen" grensde
aan die van den gouverneur ,,Prudence", was met dezen zeer bevriend.
Hij overleed op zijn plantage, waar hij den 12den December 1772 werd
begraven.
2) Jan de Vry huwde met de dochter van den gouverneur. Bartha
Juliana de la SabloniBre. Hij was ook raad in beide Hoven en soldij-
boekhouder.
















DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONItRE IN BERBICE 29

volgenden Zondag preekte de dominee uit Titus 3, vers 1 1). De
gouverneur noemt dezen predikant 2) een braaf en vroom man,
zooals er maar weinigen in het land zijn. Hij maakt voorts melding
van een geschenk, dat hem al spoedig aangeboden wordt, nl. een
schotel confituren, welke hij voornemens is naar Nederland te
zenden. Van de negers schrijft hij, dat ze gekleed zijn, zooals men
Adam en Eva afgebeeld ziet. Behalve de Europeanen zijn er drie
soort inwoners: mulatten van een Christen-vader en een zwarte
moeder, Indianen, vrijlieden, aan wie het land toebehoort, en
eindelijk de mestiezen, van een blanken vader en Indiaansche of
Bokkinne. De gouverneur elndigt met deze woorden: ,,Hij, de
Jehova, doe deese letteren in een gewenschte gesondheid UWEdI
ontmoeten, gelijk wij bij het afzenden dese ons door des Heeren
goetheid bevinden".
*

Mevrouw De la Sabloni&re begint met te vertellen, dat haar
man geen minuut rust heeft, telkens besprekingen moet houden
en de dagelijksche gasten hem voortdurend in beslag nemen. Over
haar huishouden schrijft zij, dat zij een zeer bekwame keuken-
meid heeft met 6 helpsters. Er komen iederen dag 15 tot 20 scho-
tels op tafel. De knecht, die de tafel dekt, draagt zorg voor het na-
gerecht. De beide zoons hebben ieder hun eigen knecht. Er zijn
nog vier dienstmeiden: een, die niets anders doet dan koffie en
thee schenken, een naaister, een bediende voor haarzelve en haar
moeder en 2 meiden, die schuren en schrobben. Elk doet zijn
werk, zonder dat haar iets behoeft gezegd te worden. Des morgens
worden alle kandelaars gepoetst, de bedden opgemaakt en de ka-
mers met 25 citroenen geschrobd. De kinderen slapen in hang-
matten.
Over het huis lezen wij, dat bet ligt aan de river, die zoo breed
is als de trekvaart bij Kampen. V66r het huis ligt een plein, zooals
de plantage te Kampen. Aan de river over liggen 11 kanonnen.
Op de galerij, die de breedte van het geheele huis beslaat, drinkt

1) ,,Vermaan hen, dat zij aan de overheden en machten onderdanig
zijn, dat zij gehoorzaam zijn, dat zij tot alle goede werk bereid zijn."
z) Ds. Sporon, Waalsch predikant uit Sas van Gent, kwam in Juli
1767 in de kolonie Berbice aan, waar hij tot 1776 werkzaam was. Zijn
opvolger was ds. Jacobus Gargon, van St. Petersburg. Het salaries van
een predikant was in dien tijd / 900 per jaar en / 300 tafelgeld. Hij
kreeg vrije woning, 12 akkers tuingrond en een jaarlijksch geschenk
van 3 ankers wijn en I anker brandewijn.
















FRED. OUDSCHANS DENTZ


de families koffie en thee. Ter rechterhand bij het binnenkomen is
een vertrek, dat als gouvernementskantoor gebruikt wordt; in de
kamer daarnaast wordt school gehouden. In de daarachter lig-
gende keuken staan de fornuizen en de bakoven, en daar is de
bakkerij. Een der fraaiste kamers, met 2 vensters, ziet uit op de
river en op de Luthersche kerk. Tegenover de kerk is de hoofd-
wacht gelegen. Gelijkvloers is nog een groote slaapkamer en de
kamer van de oude moeder van den gouverneur. Achter haar
kamer staat in een kleine kamer het clavecimbaal. De raads-
kamer en het kantoor van den gouverneur grenzen daaraan.
Mevrouw De la Sabloniere schrijft geen better leven te wen-
schen. Des morgens vroeg staat de gedienstige met koffie klaar,
en wie komt aanloopen wordt daarop vergast. Het ontbijt bestaat
uit brood, boter, kaas, rookvleesch, tong en cacao. Als de officie-
ren komen om den gouverneur te begroeten, drinken zij een kopje
mede. Voor den komenden en gaanden man maken de knechts
limonade en ponsns". Wanneer de gouverneur uitgaat, volgt zijn
ordonnans en een knecht, die zijn parasol draagt. ,,Enfin",
schrijft zij, ,,als God ons gesondheid gelieft te verleenen, hebben
wij het hier na wens en bidde God om ons een vernedert en otmoe-
dig hartte, om Genade te vinden in Gods ogen".
De goddeloosheid en losbandigheid zijn in Berbice groot, zoowel
onder de gehuwden als ongehuwden, en de predikant bad den
gouverneur, van wien hij wist, dat hij deze euvelen wilde beteu-
gelen, hem de hand te bieden en het kwaad te keer te gaan, ,,op-
dat de Heere sijn regtvaardige oordeelen in Genade mogt afhou-
den tot welsijn van de Collonij, wel wetende, dat na het hooft sig
de leden souden buygen."
Ds. Sporon sprak in zijn eersten dienst op den Zondag na aan-
komst ook mevrouw De la Sabloniere aan als gouvernante, ver-
trouwende, dat zij door haar wandel het goede voorbeeld zou blij-
ven geven. Eveneens sprak hij de kinderen aan. Hij danktevoorts
God voor de veilige aankomst en bracht het gehoor tot tranen.
Na de predikatie wachtten alle aanwezenden staande, totdat de
gouverneursfamilie het kerkgebouw verlaten had. De predikant,
drie raadsleden en de commandant waren met hun echtgenooten
dien eersten Zondag de gasten aan tafel van den gouverneur.
Wij lezen in den brief voorts, dat men bij het middagmaal dage-
lijks versche snijboonen, kropsalade, asperges en postelein uit den
gouvernementstuin op tafel krijgt. Het wittebrood is even luchtig
als in Nederland en goede wijn heeft men maar voor het vragen.
Soep van papegaaien valt zeer in den smaak.
















DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONItRE IN BERBICE 31

De oudste raadsheer was dagelijks in ambtscostuum gekleed,
met goud gegalonneerd, en zijn echtgenoote had als dame van
fortuin, het haar keurig gekapt.
Mevrouw De la Sabloniere schrijft over de goddelooze behande-
ling der slaven. Nadat men twee dagen in het land was, kwam er
een rapport binnen, inhoudende dat 2 negers van een plantage
waren weggeloopen en in het bosch gevangen genomen. Daar
kwamen later nog 26 bij. Het betrof de plantage, waarover den
gouvemeur in Nederland de directie was opgedragen. De gouver-
neur liet alle weggeloopen en gevangen slaven op het plein voor
het gouvernementshuis samenkomen en vroeg hun de reden van
hun wegloopen. Een der slavinnen had steeds voor kolonel De
Salve 1) gekookt. Twee der slaven, die Hollandsch konden spre-
ken, zeiden, dat zij alien steeds hun uiterste best gedaan hadden,
maar volop slagen ontvingen. Zij lieten zich nu liever doodslaan,
dan langer bij den tegenwoordigen plantagedirecteur te blijven
werken. De gouverneur, die reeds met een anderen directeur in be-
sprek was, stelde dezen daarna aan en als lammeren gingen de
slaven, toen zij hiervan kennis kregen, met den nieuwen directeur
mede. Mevrouw De la Sabloni6re schrijft tot tranen toe bewogen
te zijn geweest, toen zij die ongelukkigen met gevouwen handen
op den ground zag liggen, hun vonnis afwachtende. ,,Wij hadden",
schrijft zij, ,,in dien tijd een taalrijk geselschap, die syden, dat die
27 slaven wel 16.duisent gulden weert waren soo dat een eijgenaar
ongelukkig kan syn door sijn Directeur, want als die Swerten niet
geweten hadden mijn man goed was, soo souden sij sig selver in
bos liever om hals gebragt hebben als komen klagen en self die
Indyanen komen van dag tot dag meer, na alvorens wel geinfor-
meert te sijn wat man de gouverneur is, en komen met hele trou-
pen en besien ons van boven tot beneden; voor de moijheid verven
sij haar gesigt met roo verve als ok haar billen en ermen en hebben
niets an lijf als om lijf een scherp van linnen en agter en voorlijf
soon streep hangen soo wel vrouluij als manluij."
Mevrouw De la Sabloniere is zeer begeerig verschillende artike-
len uit het moederland te laten komen Zij vraagt haar zuster om
50 pond varkensmetworst, 2 A 4 gerookte nagelhouten 2), een hoe-
veelheid appelen en een ton aardappelen tegen den winter te
sturen. Over het bier schrijft zij, dat het in het vervolg lichter
gebrouwen moet worden, want de eigenaar van de plantage, de
I) Kolonel J. M. de Salve was commandant van het expeditiekorps,
dat in 1763 naar Berbice vertrok om bet slavenoproer te bedwingen.
2) Rookvleesch,
















32 DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONItRE IN BERBICE

beer Schumacher meldt, dat het zuur geworden is. Van haar kant
zendt zij een en ander naar Nederland, als 2 groote schildpadden,
een flesch tonkaboontjes, 6 koeken chocolate, 160 stuks confijt
en lemoensap, ter verdeeling wonder haar broers en zusters.
Major De Winter I) zond 2 flesschen lemoensap en 8 stukken
confijt mede.
Zij maakt verder melding van een droevig voorval, dat zich op
de Berbicerivier heeft afgespeeld, nl. het verdrinken van den
apotheker Haek en echtgenoote, afkomstig uit Utrecht. Hij was
naar Berbice gekomen om een plantage aan te leggen. Voorne-
mens zijnde een reis naar het vaderland te maken, vertrokken
man en vrouw met een timmerman der plantage per corjaal naar
het schip, waarmede zij de reis naar patria zouden ondernemen.
Dit schip, een slavenschip, was gelost en zou den 14den Januari
vertrekken. Daar de corjaal te zwaar geladen was met bagage,
zonk die onverwacht en 5 menschen verdronken, van welke de
apotheker met zijn vrouw de oudste waren. De 6 negerroeiers be-
reikten zwemmende het land en brachten de jobstijding ter kennis
van de autoriteiten. De gouverneur had aan den mede verdronken
vendrig Erasmus een voorschot van / 150.- gegeven en mevrouw
De la Sabloniere is bevreesd, dat hij dat geld kwijt is. Luitenant
Ten Boekop heeft zich daarom naar het schip begeven om de
reeds daarop aanwezige goederen van den heer Erasmus te ver-
zegelen.
(Slot volgt).












I) Johan Christiaan de Winter, commandant der troepen in Esse-
quebo en Demerary, werd de opvolger van gouverneur De la Sablo-
niAre van 16 Nov. 1773 tot 4 Juli 1774. De commissie voor De Winter
als gouverneur van Berbice werd 23 Maart 1774 verleend, doch toen die
in Berbice aankwam, lag de gouverneur zwaar ziek en hij overleed,
voordat hij zijn bestemming had kunnen volgen.























DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONIERE IN
BER.BICE (1768-1773)
II (Slot)
DOOR
FRED. OUDSCHANS DENTZ

De gouverneursfamilie is blijkbaar gesteld op het schrijven van
veel brieven; immers mevrouw De la Sabloni&re deelt mede, dat
zij wel honderd brieven hebben laten schrijven. Ook de preek van
ds. Sporon is door Bartje overgeschreven en deze preek, die zoo-
veel indruk heeft gemaakt, vindt zijn weg naar het vaderland,
maar mevrouw De la Sabloniere schrijft er bij, dat ,,de segewen-
schen sijn er lang so niet in als in person nog bijgevoegd heeft".
Hiermede besluit zij haar driemalen geeindigden en opnieuwbe-
gonnen brief, welke 10 bladzijden groot folio in klein letterschrift
beslaat.
Het trekt de aandacht, dat de briefschrijfster, die toch van
goede families is, zich vrij onbeholpen uitdrukt. Wellicht was dit te
wijten aan het feit, dat haar vader geen Nederlander van geboorte
was, zoodat in haar ouderlijke woning niet steeds zuiver Neder-
landsch gesproken werd.
Merkwaardig is in dezen langen brief wat geschreven wordt
over de weelderige levenswijze der Europeesche ambtenaren en
planters en over de harde behandeling van slaven, de arbeiders op
de plantages. Deze slechte behandeling heeft herhaaldelijk aanlei-
ding tot slavenopstanden gegeven, welke niet enkel verlies voor
de planters medebrachten, doch ook de societeit dwong tot het
uitrusten van kostbare militaire expedities 1) tot demping van de
opstanden. Waren er in 1763 nog ongeveer 4500 slaven, in Juni.
1764 was het aantal tot ongeveer 2400 gedaald 2). Door den lang-
durigen opstand van 1762 waren er in 1765 van de 11 societeits-

9) In 1734, 1749, 1752 en 1763. Zie ook ,,Een militaire expeditie naar
Berbice in 1763, door Fred. Oudschans Dentz, Ons Leger, Augustus
1942.
2) Netscher, blz. 247.

33 -
West-Indische Gids XXVI 3















FRED. OUDSCHANS DENTZ


plantages nog slechts 6 in bruikbaren staat gebleven 1), en vele
particuliere plantages waren total vernield en verbrand. Van de
286 blanken in 1762 (beambten der kolonie) waren er velen ver-
trokken of overleden en nog slechts 116 aanwezig, behalve de sol-
daten der bezetting 2).
Omstreeks de jaren 1768-72 waren de meeste vroeger winstge-
vende plantages bijna onverkoopbaar geworden. De inkomsten,
die directeuren nit Berbice trokken, waren zoo gering, dat zij het
bestuur der kolonie alleen aan den gang konden houden met de in
1765 door de Staten van Holland toegezegde en sedert dien tijd
nu en dan ontvangen voorschotten, waarvoor 21% rente most
vergoed worden. Sedert de rebellie waren tot demping daarvan
en tot herstel der kolonie / 786.354.- uitgetrokken, terwiji men
aan inkomen slechts / 134.815.- ontvangen had 3). De aandeel-
houders van de societeit hadden sedert 1732 geen dividenden ont-
vangen. In 1772 ontvingen de directeuren het tiende en laatste
voorschot van / 50.000.-. Toen het bleek, dat zij de rente van
2j% niet langer konden betalen, dienden zij een verzoekschrift
aan de Staten van Holland in, waarin kwijtschelding of uitstel
van de rentebetaling werd verzocht en schreven zij ,,dat sij ge-
tracht hebben altijd trouw de intresten te betalen, doch nu geheel
gedestitueerd zijn van penningen en zig ter naauwernood in staat
zien om de noodige mondkost aan de militie op de Colonie te ver-
zorgen". Deze noodkreet vermurwde de Staten van Holland. Het
blijkt, dat noch de geleende gelden, noch de rente ooit zijn terug-
betaald. Verhooging van belasting was derhalve de eenige weg om
de inkomsten te vermeerderen. Wat aan gouverneur Heijliger ge-
weigerd was, werd aan De la Sabloniere toegestaan, ondanks het
verzet van de planters, die zich bij memories van 23 September
1773 op het octrooi van 1732 beriepen. De Staten-Generaal
schaarden zich in dezen strijd aan de zijde van de directeuren, die
bij resolutie van 1 April 1774 gemachtigd werden gedurende 3 ja-
ren in Berbice het dubbele van alle belastingen en daarenboven
een jaarlijksch plantagegeld van / 125.- voor elke plantage te
doen heffen. 4).
Gouverneur De la Sabloniere had in deze door geldnood zoozeer

i) Dageraad, Goede Hoop, Vlissingen, Johanna, Cornelia Jacoba
en Savonette, waarop de slaven van de andere 5 verlaten plantages
werden overgebracht.
2) Netscher, blz. 247.
3) Netscher, blz. 246.
4) Netscher, blz. 257.















DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONItRE IN BERBICE 35

lijdende kolonie een zware taak en kon het directeuren in patria
niet naar den zin maken, zoodat hij herhaaldelijk terechtwijzingen
en ontevredenheidsbetuigingen ontving. Hij was een welwillend
man, van humane en strong godsdienstige beginselen. Dat er in
Berbice veel gelasterd en geintrigeerd werd, blijkt wel uit de no-
tulen. De gouverneur most zich telkens verdedigen ten aanzien
van futiliteiten, waarmede andere militaire of civiele koloniale
ambtenaren zich met voorbijgang van den gouverneur tot de
directie wendden. Begrijpelijk zijn ook zijn herhaalde klachten,
dat hij tegen allerlei ongegronde aantijgingen most opkomen.
Van zijn goede gezindheid, doch niet van verstandig beleid, gaf
hij o.a. blijk in een geval, dat hij een plantagehouder met een hoo-
ge boete strafte wegens onmenschelijke wreedheid jegens slaven.
Terecht wees de directie er op, dat deze strafzaak niet door den
gouverneur maar door het hof van Justitie berecht had moeten
zijn. Toen de gouverneur daarop meldde, dat hij de straf gean-
nuleerd had, ontving hij van directeuren ten antwoord, dat zulks
te eenen male foutief was, daar zelfs de stadhouder geen bevoegd-
heid had gratie te verleenen. Het is duidelijk, dat niet de gouver-
neur, doch de directie hier misgreep. De gouverneur had bij het
opleggen van een boete een beslissing genomen die niet tot zijn be-
voegdheid behoorde, doch tot die van het hof van Justitie. De
boeteoplegging was dus van nul en geener waarde. De bestrafte
behoefde er zich niets van aan te trekken. Van gratieverleening,
gelijk de directie oordeelt, is geen sprake. Men kan de vraag stel-
len, of de directie misschien beducht was, dat de aanzienlijke boe-
te van / 10.000 haar zou ontgaan!
Toen de gouverneur De la Sablonidre op 17 Juli 1773 overleed,
was hij slechts 59 jaar. Zijn 84-jarige oude moeder had hij op 9
September 1772 en zijn zoon Jean Joseph op 23 Mei 1771 in Ber-
bive reeds ten grave zien dalen. Tot zijn nalatenschap behoorden
o.a. deplantages ,,Maria Agnes",,,La Prudence" en ,,Bleyendaal".
Des gouverneursweduwe zeilde met de jongste dochter Ephral-
me naar Nederland terug en vestigde zich wederom in haar geboor-
teplaats Kampen, waar zij v66r Kerstmis 1774 als lidmaat van de
Ned. Geref. kerk werd ingeschreven met attestatie uit Rio Berbice.
Op 16 December 1775 maakte zij haar testament, waarbij zij tot
erfgenamen benoemde hare 3 kinderen Bartha Juliana, huis-
vrouw van Jan de Vry, Jacobus Johannes Christoffel en Ephrai-
ma Bartha Johanna ,,en by vooroverlyden derzelver kind of
kinderen by representative in der ouderen plaats. En byaldien hare
oudste dochter Bartha Juliana voor haren echtgenoot bovenge-















FRED. OUDSCHANS DENTZ


noemd mogte overlijden sonder kind of kinderen na te laten, sub-
stitueert zij testatrice in derselver plaats tot meede erfge-
naam voor een geregte derde part haar genoemde schoonzoon Jan
de Vry Jacobsz, dog ten opzigte van deeze laatste alleen wonder
deese express conditie, dat al hetgeen voorgemelte haar schoon-
zoon also van Haar mogte koomen te erven, sal syn fidel-
commis en verbonden syn leven lang gedurende en na deszelfs
overlijden (sonder eenige aftrek van de Trebellianique 1) portie of
eenige lands of anderelasten) sal moeten devolveren op haar testa-
trices erfgenamen ab intestato".
Zij overleed den 14den Januari 1779, 55 jaar oud. Blijkens het
Momberboek van Kampen waren als voogden over de beide min-
derjarige kinderen Jacobus Johannes Christoffel (Cootje) en
Ephraima Bartha Johanna aangewezen mr. F. L. Rambonnet
(die in 1783 ontslag nam), A. G. Schultz, B. F. Schultz (burge-
meester van Kampen) en Q. Bruinier, allen familieleden van de
weduwe. Deze legden op 9 September 1790 rekening van hun
beheer af aan de toen meerderjarige kinderen.
P. J. Jannette Walen, kleinzoon van den Stephen Hendrik de la
Sabloni&re, wiens broeder Lodewijk Hendrik den naam van zijn
moeder De Lussanet bij den zijnen voegde, noteerde in een ge-
schrift op 16 December 1866 te Vianen van den gouverneur: ,,Ik
bezocht in September 1816 zijn graf aan het oude Fort op de
plaats, waar de Luthersche Kerk gestaan had, toen in een wilder-
nis veranderd, door dien de oude stad was verlaten. De zetel van
het goevernement is sedert overgebracht naar den mond der ri-
vier Berbice, thans Nieuw Amsterdam" [en nog later naar
Georgetown].
*
*
Thans nog iets over de kinderen van den gouverneur. Zooals te-
voren medegedeeld, overleden er drie in Rio Berbice. Het huwelijk
van Bartha Juliana met Jan de Vrij, geboortig uit IJselstein, bleef
kinderloos. Na haar overlijden huwde De Vrij op 22 Februari 1786
met J. M. Reijnierse. Een en twintig jaar na het overlijden van
zijn eerste echtgenoote stierf De Vrij. Hij had bij akte van 19 Mei
1792, verleden voor mr. L. Wybrands Beth, secretaries van de ko-
lonie Berbice, zijn testament gemaakt. Daarin wordt niet gerept
van een na te laten weduwe, noch van kinderen van den erflater.
I) In het oud-Hollandsch recht is wonder de Trebellianique portie te
verstaan het I deel, dat de bezwaarde erfgenaam voor zich mocht be-
houden wonder verplichting van ) deel van de op het fideicommissaire
erfdeel drukkende deel der schulden te dragen.















DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONItRE IN BERBICE 37

Daarentegen benoemde de testateur tot zijn erfgenamen zijn zus-
ters Cornelia, Catharina Maria, Elisabeth en Geertruid Anna
Maria de Vry, ieder voor een vierde part. Hij maakte voorts
verschillende legaten, waaronder aan zijn behuwdbroeder en zus-
ter mr. J. J. C. de la Sabloni&re en Ephraima Barta Johanna de la
Sabloniere, echtgenoote van mr. D. J. Walen, ieder voor de helft
,,4e aandeel in de beide plantages ,,Bleyendaal" en ,,la Prudence",
benevens het huis, binnen het fort gelegen, wonder verplichting om
erflaters Ide aandeel in de op de plantages rustende lasten en schul-
den voor hun rekening te nemen en jaarlijks aan testateurs zusters
of de langstlevende hunner /2000 uit keeren. De erven De la Sablo-
ni&re hebben echter per jaar / 3000 inplaats van / 2000 uitgekeerd.
Jean Joseph is, hoe zonderling het moge klinken, zooals wij
lezen in de notulen 1) van 10 Sept. 1769 van de vergadering der di-
rectie van Berbice, reeds op 14-jarigen Ieeftijd ontvanger van het
Hoofdgeld, hetgeen blijkt op blz. 532, waar staat: ,,Zyn gelezen de
brieven van den ontfanger van het Hoofdgeld J. J. de Ia Sablo-
niere in dato 19 April en 25 May 1769, dat Directeuren verhopen
dat hy sig in zijn post van ontvanger van t Hooftgeld, so als hij
begeert, verder attent en yverig sal gedragen, en dus in t vervolg
ook de gunste en goedwilligheid van Directeuren sal meriteeren".
Of de knaap het werk, aan zyn ambt verbonden, zelf heeft ver-
richt, betwijfelen wij, maar het inkomen zal hij zeker wel genoten
hebben. Een jaar later kreeg hij het ontvangerschap van het ker-
kegeld er bij. In de notulen van 14 Mei 1770 staat 2): ,,dat de Ont-
fanger van het Kerkegeld Jean George alsnu bij sijne missive van
23 Dec. 1769 sijne demissie heeft gevraagd, en dat derhalve Direc-
teuren nogmaals approbeeren, dat de soon van den Heer Gouver-
neur de post bekleedt". Nadat de jongeman 23 Mei 1770 was over-
leden, betuigden directeuren in hun vergadering van 26 en 30
November 1770 hun leedwezen zeggende: ,,dat Directeuren Hem
Heer Gouverneur hartelijk condoleeren over het gecommuniceer-
de verlies van deszelfs soon, twelk seekerlyk te harder voor Hem
vallen moet in consideratie van sijne goede conduites en de voor-
uytsigten van genoegen, die sulx by meerderen aanwas van jaren
souden hebben gegeven, dan dat men sig aan de schikkingen der
alwyse Voorsienigheid in alle gevallen behoort met gelatenheyd te
onderwerpen".
Van Froontje is ons niets naders bekend. Wel van Jacobus Jo-
jannes Christoffel.
1) Blz. 532.
2) B1z. 550.















38 DE GOUVERNEURSFAMILIE DE LA SABLONIERE IN BERBICE

Cootje going als 7-jarige knaap mede naar Berbice en keerde drie
jaren later naar Nederland terug met het schip van kapitein Bel-
mer om in Kampen ter school te gaan wonder toezicht van de fami-
lieleden Schultz en Toever. Hij studeerde in de rechten aan de ho-
geschool te Franeker en vestigde zich te Kampen. Als jong advo-
caat vertrok hij ten tweede male naar de West en was van 1783
tot 1786 in Berbice, waar tijdens zijn verblijf zijn zuster Bartha de
Vrij overleed. Hij was zeer gefortuneerd en kocht het landgoed
,,Zwaluwenburg" wonder Oldenbroek, dat hij, ongehuwd zijnde,
met eenige nichtjes bewoonde, Op 26 April 1822 verkocht hij het
en kocht de buitenplaats ,,Paddenburg" wonder Abcoude-Braam-
brugge, waar hij op 24 December 1823 op 62-jarigen leeftijd met de
27-jarige Alida Johanna Clement in het huwelijk trad. Vier jaren
later verkocht hij ook weer deze buitenplaats om zich met vrouw
en kinderen metterwoon in Kampen te vestigen, waar hij als
schepen op 74-jarigen leeftijd overleed. Het huwelijk werd met
vijf kinderen gezegend.
Ten slotte iets over de op 9 Februari 1771 in Rio Berbice gebo-
ren dochter Ephraima Bartha Johanna, over wie in devergadering
van directeuren op 25 Juli 1771 werd gezegd ): ,,en in t bijzonder
ook verblijdt zijn over den aanhoudenden welvaert van Hem
Heer Gouverneur en deszelfs aangehoorigen, deselve gratuleeren-
de over de gecommuniceerde bevalling en herstelling van deszelfs
Beminde".
Wij zagen reeds, dat ,,Eefje" met haar moeder na den dood van
den gouverneur naar het vaderland terugkeerde. Zij huwde te
Oldebroek op 2 Augustus 1789 met mr. Daniel Jannette Walen,
raad te Kampen en, na diens dood, op 19 Januari 1800, op 28
Augustus 1804 met Frans Thomas Engelenburg, lid van de pro-
vinciale Staten van Gelderland, een vriend van haar broer
mr. J. J. C. de la Sabloni&re. Het echtpaar bleef wonen op het in
1798 met haar eersten echtgenoot gekochte landgoed ,,De Old-
horst" wonder Oldebroek. Uit elk huwelijk zijn 5 kinderen ge-
boren. Zij overleed te Oldebroek op 30 December 1812. Engelen-
burg hertrouwde nog twee malen en wel met Lucia Maria Wester-
lo en met Johanna Moojen. Haar oudste zoon Jean Pierre Walen
is in verband met de plantagebelangen in Berbice deelgenoot ge-
worden in de makelaarsfirma Westerlo & Cote Amsterdam, in de
laatste helft der 18de eeuw opgericht, van welke firma hij later
hoofd werd.


1) Blz. 566.






















HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE CARAIBISCHE
ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN... VERLOOR

I

DOOR

C. K. KESLER
De geschiedenis der Spaansche monarchie biedt den belang-
stellende in de historic een schouwspel aan, dat eenige overeen-
komst vertoont met verschijnselen, die de astronomen soms aan
den sterrenhemel waarnemen. Deze observeeren nu en dan een
plotseling opvlammen en snel in lichtsterkte toenemen van een
tot dusver schij nbaar onbeduidende, voor het bloote oog nauwelijks
zichtbare, vaste ster, waarop voor dat zelfde hemellichaam, een
langdurige period volgt, waarin het uitdooft en terugvalt tot den
vroegeren toestand, waarin het ter nauwernood zichtbaar was.
Zulk een plotseling op den voorgrond treden te midden der
Europeesche mogendheden en als een ster van de eerste grootte
schitteren tusschen de overige staten vertoont Spanje tegen het
einde der 15e eeuw. Verschillende oorzaken werkten samen, om
dit te voorschijn te roepen, en zeer zeker niet het minst de ont-
dekking van een geheel onbekend continent in het Westen, Ameri-
ka, en de snelle stichting en organisatie in die, tot dusver geheel
onbekende, streken van een overzeesch rijk; grondvesting en op-
bouw, die in zulk een snel tempo plaats hadden, dat, toen Karel V
tegelijker tijd keizer van Duitschland, koning van Spanje en
heer der rijke Nederlandsche gewesten geworden was, naar waar-
heid gezegd kon worden, dat in zijn rijk de zon nooit onderging,
noch in werkelijken, noch in figuurlijken zin.
Kort was echter die period van schittering voor de Spaansche
monarchie. Reeds wonder Karels opvolger, Filips II, begonnen zich
verschijnselen te vertoonen, die een achteruitgang en naderend
terugkeeren tot vroegere onbelangrijkheid aankondigden. Die
period van verval duurde lang en manifesteerde zich in het
Amerikaansche koloniale rijk door de bezetting van belangrijke
deelen door andere concurreerende en in opkomst zijnde mogend-
heden, Frankrijk, Engeland, onze Republiek en tijdelijk enkele


- 39 -















40 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

andere, minder belangrijke, als Denemarken en zelfs Koerland.
Dit afbrokkelings-proces werd in het laatst der 18e eeuw en het
eerste gedeelte der 19e eeuw gevolgd door een sterken drang in de
Spaansche kolonien naar onafhankelijkheid van bet moederland,
en maakte, dat ten slotte het overzeesche deel der monarchie als
het ware van het Europeesche afbrak, waardoor, toen die onaf-
hankelijkheid een feit geworden en door bet moederland erkend
was, vrijwel de toestand, die in het laatst der 15e eeuw, v66r den
plotselingen opbloei, bestond, terugkeerde.
En, eigenaardig is het, dat het leven van den grooten ontdekker
die het Spanje mogelijk maakte, zijn grondgebied op zulk een,
haast wonderbare, wijze uit te breiden, een dergelijken plotse-
lingen opgang, gevolgd door een period van langzamen terugkeer
tot vroegere onbekendheid, vertoont. V66r 1492 was Christoforus
Columbus een onbekend zeeman, geinspireerd door 66n id6e, door
het Westen zeilende, de rijke landen Cipango en Cathay in het
Oosten te bereiken, een id6e voor de verwezenlijking waarvan hij
jaren lang de belangstelling van vorsten trachtte op te wekken en
waartoe hij haast bedelend van hoofdstad tot hoofdstad trok, om
steun voor de uitvoering van zijn plannen te verkrijgen. Toen
plotseling, dank zij de, vrij poovere, medewerking van Isabella
van Castilie, zijn success, het vinden van land in het Westen,
waardoor hij, als een Romeinsche triomfator, op 15 Maart 1493
in dezelfde haven van Palos, vanwaar hij ruim een half jaar te
voren was uitgezeild. kon terugkeeren. Daarna zijn benoeming tot
onderkoning van de nieuw ontdekte landen, helaas binnen kort
gevolgd door de constateering van het feit, dat hij de, voor een
bestuurder onmisbare, eigenschappen miste. Dat was het begin
van het einde voor den, in andere opzichten zoo bewonderens-
waardigen, man. Als een misdadiger geboeid naar Spanje terug
gevoerd, werd hij wMl door zijn beschermers, den koning en de
koningin, in eere hersteld, maar niet in zijn waardigheden gehand-
haafd. En daarop volgde voor hem een period van terugkeer tot
vroegere onbekendheid en onbelangrijkheid, een onbekendheid,
z66 groot, dat er nog steeds onzekerheid bestaat omtrent de
plaats, waar hij na zijn veelbewogen even de laatste rust vond.
Was dat in de cathedral van Santo-Domingo, in Valladolid, of in
eenige andere plaats van Spanje of Itali ? Nog steeds is die vraag
niet met zekerheid te beantwoorden. Tijdgenooten vergaten den
grooten ontdekker; eerst het nageslacht zou hem de eere geven,
die hem toekomt.
Cuba was een der eerste eilanden, die Columbus tijdens zijn
















CARAiBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN . VERLOOR 41

eerste reis (3 Augustus 1492-15 Maart 1493) in de Caraibische Zee
ontdekte. Op 24 October, 12 dagen, nadat hij door hetbereiken
van bet eiland Guanahani (San Salvador, Watling) geconstateerd
had, dat zijn vermoeden, dat ver in het Westen onbekende landen
met, nooit door Europeanen aanschouwde, menschen, dieren en
planten, met wellicht ontzaglijke rijkdommen, moesten liggen,
just was, bereikte hij de Zuidkust van het grootste der Antillen.
Oost-Azii, het eigenlijke doel van den tocht, was het gevonden
land echter niet; dat most nog verder naar het Westen liggen.
En, daarnaar zoekend, bereikte de ontdekker de Zuidkust van
Cuba in de nabijheid van den Rio Maximo. Langs de kust zeilende
en na de ontdekking van een groep kleine, bekoorlijke eilandjes,
die den naam van Jardines del Rey ontvingen, begon Columbus
te vermoeden, dat het gevonden land geen continent, maar een
eiland most zijn, een vermoeden, dat tijdens de 2e reis (23 Sep-
tember 1493-15 Maart 1495) bijna tot zekerheid werd. Cuba was
een eiland, Oost-Azie was dus nog niet bereikt, maar het zou nog
tot 25 Juli 1513, den dag, waarop Balboa den Stillen Oceaan voor
het eerst aanschouwde, duren, eer men tot het besef kwam, hoe
ver dat nog verwijderd was.
Op zijn terugreis na zijn eersten tocht ontdekte Columbus nog
het tegenwoordige Haiti, dat hij Espafiola noemde, en tijdens zijn
tweede reis ook Portorico en Jamaica, benevens eenige der Kleine
Antillen. De vier groote eilanden waren dus in Spaansch bezit
gekomen en het middelpunt daarvan werd al spoedig Espafola,
het eiland, waar in 1500 de ontdekker de grootste vernedering
zou ondergaan.
Aan het eiland Cuba werd in de eerste jaren na de ontdekking
betrekkelijk weinig aandacht geschonken. Toen Columbus het
voor de tweede maal bezocht, werd o.a. in het tegenwoordige
Santiago y Jagua een kerk gesticht, de eerste in bet nieuwe
Spaansche gebied, maar tot 1508 werd het slechts nu en dan door
Spanjaarden bezocht, o.a. door eenige schipbreukelingen, die,
van Darien komende, op Cuba aanlandden en vandaar met een
Indiaansche boot naar Espafiola wisten te komen. In het genoem-
de jaar werd Sebastian de Ocampo uit Santo Domingo gezonden,
om eenige streken van Cuba nader te onderzoeken. Door dit on-
derzoek werd bevestigd, dat Cuba inderdaad een eiland was. Drie
jaren later, in 1511, werd op last van den toenmaligen onderkoning
Diego Col6n, den zoon van Columbus, een ernstige poging gedaan,
om Cuba te koloniseeren. Met de leading daarvan werd belast
Diego de Velasquez, een der tochtgenooten van Columbus. Hem

















42 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

werden de rijkste en meest geschikte kolonisten van Espafola en
Portorico toegevoegd. Dat kon zonder schade voor het eerste
eiland geschieden, daar de kolonisatie dhAr vrij ver gevorderd
was, zoodat er reeds vijf steden ontstaan waren. Onder de uit-
gezondenen treft men zeer bekende namen aan, z.a. Hernan
Cort6s, Alvaredo Pontecarrero, Cristobal de Olia, Velasquez de
Leon, Juan de Grijalba 1), Bartolome las Casas enz. Aan de
Zuidkust stichtten deze kolonisten een stad, Baracoa de Nuestra
Sefiora de la Asunci6n. Het eerste gedeelte van dezen naam was
de benaming van een, daar reeds bestaande, Indiaansche vestiging.
Weldra kwamen zich nog andere avonturiers op het eiland
vestigen, wonder andere Panfilo Narva6z 2), Juan de
t) JUAN DE GRIJALBA. (geb. te Cuallar in Segovia, over. 21 Januari
1527 te Olancha of Villahermosa C.A.
Hij was een neef (oomzegger) van Narviez en kwam met Velasquez
op Cuba aan. Van daar vertrok hij met zijn oom in 1518 op bevel van
Velasquez naar de Golf van Mexico, om vroegere ontdekkingen voort
te zetten. Daardoor werden verschillende eilanden in de Golf van Me-
xico bekend, o.a. S. Juan de Ulloa, later een belangrijke haven. Deze
ontdekkingen bereidden de onderneming van Cort6s voor. Na een
verblijf op Cuba, om daar rapport uit te brengen, werd hij naar Cen-
traal Amerika gezonden en daar eenigen tijd later met 19 andere
Spanjaarden vermoord.
2) PANFILO NARVAEZ. (geb. te Valladolid in ?; over. in Florida 1528)
Hij liende aanvankelijk in Jamaica wonder Esquivel en vroeg aan
dezen bestuurder vergunning, met 30 uitgelezen manschappen, boog-
schutters, naar Cuba te gaan om zich ter beschikking van Velasquez te
stellen. Van dezen werd hij al spoedig een gunsteling en hij ontving van
hem opdracht, het binnenland van Cuba te gaan onderzoeken. Op zijn
tochten verwekte hij, te paard zittende, allerwegen groote schrik wonder
de daar wonende Indianen, die nog nooit een ruiter gezien hadden.
Daar zij overall voor de gevreesde vreemdelingen de vlucht namen,
mislukte de eerste tocht vrijwel geheel. Een tweede tocht met 100man,
waarbij Bartolom6 las Casas zich aansloot, een, waarbij streken onder-
zocht werden, waar te voren Alonzo de Hojeda reeds geweest was,
leverde betere resultaten op.
In 1518 begaf Narvaez zich naar Spanje en werkte daar voor de
bevordering van Velasquez tot,,adelantado" *) der nog in de omgeving
te ontdekken landen en eilanden.
Op Cuba teruggekeerd, ontving hij van Velasquez opdracht, de

*) Adelantado(r), in de eerste tijden van de bezetting der Ameri-
kaansche gewesten door de Spanjaarden, een bestuurs-ambtenaar,
aan wien bij wijze van erkentelijkheid voor reeds in een andere functie
bewezen diensten door den koning werd opgedragen, de belangen
van een aangrenzend, pas bezet, gebied in het bijzonder te bevorderen.
De naam staat in verband met het woord ,,adelante" (voorwaarts)
en kan gevoeglijk weergegeven worden door promoteror".


















CARAiBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 43

Leon 2), benevens vluchtelingen van de landengte van PanamA, die

onderneming van Cortes tegen Mexico zooveel mogelijk tegen te wer-
ken en den aanvoerder dood of levend naar Cuba terug te voeren. Hij
kreeg daartoe de beschikking over 11 groote en 7 kleinere schepen,
bemand met 900 (volgens anderen 1400) koppen en voorzien van het
noodige oorlogsmateriaal. Deze onderneming mislukte geheel. Cort6s,
die een onderlingen strijd der Spanjaarden wilde vermijden, beproefde
aanvankelijk onderhandelingen en overviel, toen deze mislukten, in
den nacht met 250 man het kamp van Narvaez, waarin 810 man met
met 18 stukken geschut gelegerd waren. Hij behaalde een volkomen
overwinning; Narvaez werd tijdens de gevechten zwaar gewond en
verloor o.a. zijn linkeroog. De tegenspoed van Narvaez was vooral
hieraan te wijten, dat er groote oneenigheid wonder zijn soldaten
heerschte; velen hunner waren op de hand van Cort6s en ook de
.,oidor" (een rechterlijk ambtenaar, die met dergelijke expedities mede-
gezonden werd. Zijn functie kwam in vele opzichten overeen met die
van de z.g. gedeputeerden te velde bij de later Staatsche legers)
Lucas Vasquez, beval sterk onderhandeling met den tegenstander aan.
Toen Narvaez daartoe niet te vinden was, bedreigde hij hem met
gevangenschap en verbeurdverklaring zijner goederen, als hij naar
Cuba terugkeerde. Narvaez liet hem toen met eenige muitende sol-
daten naar de schepen voeren, en zond hem met een ervan naar Cuba
terug.
Nadat Cort6s ook de schepen in bezit genomen had en nadat de
meesten der soldaten van Narvaez naar hem waren overgeloopen,
werd Narvaez door den overwinnaar, nadat hij voldoende van zijn
wonden hersteld was, naar Cuba teruggezonden. Eenigen tijd daarna
had hij zich naar Spanje te begeven, om zich voor den Raad van Indie
te verantwoorden over het feit, dat zijn expeditie mislukt was en dat
hij zich tegen de aanwijzingen van den,,oidor" verzet had. Deze proce-
dure liep in zijn voordeel af; hij werd vrijgesproken en wist daarna
zelfs van de regeering een opdracht te verkrijgen om Florida in bezit
te nemen, terwijl hijzelf tot ,,adelantado" daarvan benoemd werd.
Om deze opdracht uit te voeren, vertrok hij in Juni 1526 uit San
Lucar naar Cuba, waar hij in Santiago zijn expeditie-corps formeerde.
Op Trinidad nam hij de noodige levensmiddelen in en na een, overigens
vrij onfortuinlijke, reis kwam hij ten slotte met 400 man en 80 paarden
op Florida aan. Hier hoopte hij overvloedig goud te vinden, in welke
verwachting hij nog versterkt werd door opzettelijk misleidende mede-
deelingen der Indianen. Op langdurige vruchtelooze zwerftochten
kwam de geheele troep, waaronder ook de aanvoerder, met uitzonde-
van 15 man om. De overgeblevenen wisten een onbewoond eiland niet
ver van de kust te bereiken, vanwaar zij later met een zelf gemaakte
boot, erin slaagden, weder naar de bewoonde wereld te ontkomen.
1) JUAN PONCE DE LEON (geb. 1460 te Tierrade Campos in Valencia;
over. 1521 te Havana).
Hij bekleedde eerst verschillende functies in Spanje en was daar o.a.
schildknaap van Nufez de GuzmAn. grootmeester van de Orde van
Calatrava. Het is mogelijk, dat hij Columbus op diens tweede reis
(23 September 1493-15 Maart 1495) naar Amerika vergezelde; zeker


















44 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

zich aan de onderdrukking en willekeur van Pedrasias 1) wenschten
te onttrekken. De eerstgenoemde was van Jamaica afkomstig en
maakte zich in 1528 bekend door een expeditie naar de Golf van
Mexico op bevel van Velasquez, den gouverneur van Cuba, waar-

is bet, dat hij zich in het gevolg van Nicolas Ovando op 13 Februari
1502 inscheepte, toen deze na zijn benoeming tot gouverneur naar
Espaflola vertrok. Hier aangekomen, help hij wonder bevel van Juan
de Esquivel mede, om een opstand wonder de Indianen te onderdrukken.
Ter belooning voor zijn daarbij bewezen diensten werd hij tot kapitein
aangesteld.
Van de Indianen hoorde hij verhalen omtrent den rijkdom van Bori-
quen (Portorico) aan edele metalen. Dit gaf hem aanleiding, aan
Ovando vergunning te vragen, om dit eiland te exploreeren en, zoo
mogelijk, voor Spanje in bezit te nemen. Ovando verleende zijn toe-
stemming en sloot met Ponce de Leon op 15 Juni 1508 een contract,
welke overeenkomst op 2 Mei 1509 hernieuwd werd.
Gedurende eenige jaren bekleedde hij de waardigheid van gouver-
neur van Portorico en opperbevelhebber van de land- en zeemacht in
zijn gebied. Van de regeering ontving hij toen opdracht een onderzoek
in te stellen naar nog onbekende landen en eilanden in zijn omgeving.
Omtrent Florida had hij reeds verhalen van Indianen gehoord over
rijkdom aan edele metalen en over de aanwezigheid daar van een
wonderbron, die de vergane jeugd kon teruggeven. In de veronder-
stelling, dat bet een eiland was, vertrok hij daarheen en bereikte het
op Palm-Zondag (11 April 1512). In verband met dezen dag gaf hij
bet gevonden land den naam van Florida. (Palm-Zondag, Pascua
florida). Op 17 September van bet zelfde jaar keerde hij op Portorico
terug en vertrok daarna naar Spanje om persoonlijk verslag van zijn
ontdekking aan den koning uit te brengen.
Toen hij in West-Indie terugkeerde, was daar inmiddels het bestuur
geheel gewijzigd. De toenmalige minister van kolonian Cianeros had
na het vertrek van Ovando het bestuur toevertrouwd aan een commis-
sie van drie Paters Jesuiten, die Ponce de Leon in een minderwaardige
functie dan zijn vroegere wilden benoemen. Hij weigerde echter deze
te aanvaarden en vertrok 20 Februari 1521 naar Florida om dat in
bezit te nemen. Daar aangekomen, ondervond hij heftigen tegenstand
van de Indianen, die met buitengewoon zware bogen bewapend waren.
In een gevecht werd zijn troep geheel verslagen en de aanvoerder
zwaar gewond. Naar Havana overgebracht, stierf hij daar aan de be-
komen verwondingen. Hij werd voorloopig in Havana begraven.
Later werd zijn lijk overgebracht naar Portorico, waar het werd bijge-
zet in het klooster S. TomAs de Aquina. Op 12 Augustus 1903, den dag
van de herdenking van de eerste kolonisatie van Portorico, werd bet
stoffelijk overschot van Ponce de Leon overgebracht naar de cathe-
draal te San Juan, de hoofdstad van Portorico. Naar Ponce de Leon
is de tweede stad op Portorico Ponce genoemd.
1) Pedrasias, vaak gebruikte aanduiding van Pedro Arias de
Avila, graaf van Gomera. Zie omtrent hem De W. I. G., Jaarg. XXII,
afl. 6, blz. 177.















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 45

door hij tevens hoopte Cortes te overtreffen. Zijn onderneming
mislukte geheel en hijzelf yerdronk later in de Mississippi. Van
zijn volgelingen brachten daarbij slechts vier het leven er af. Na
een gevangenschap van negen jaren bij de daar wonende India-
nen gelukte het hun te ontvluchten en, door blanken bewoonde,
streken te bereiken. Door hen werd de aanwezigheid van ontzag-
lijke kudden bisons in de prairien bekend.
Ponce de Leon vestigde zich tijdelijk op Cuba, om daar zijn
expeditie naar Florida in 1513 voor te bereiden. In dien tijd nam
de Spaansche bevolking ten koste der Indianen betrekkelijk snel
toe. De geograaf Jos6 Maria de la Torre noemt niet minder dan
25 namen van plaatsen, die in die period gegrondvest werden,
waaronder ook Havana, de tegenwoordige hoofdstad van het
eiland. Havana werd in 1515 gesticht op ongeveer 3 mijlen van
BatabanA, maar deze plek bleek ongeschikt te zijn wegens de vele
mieren en andere insecten, waarom later de nieuwe vestiging naar
de tegenwoordige plaats werd overgebracht.
Velasquez was met deze vermeerdering der blanke bevolking in
de, door hem bestuurde, kolonie niet onverdeeld ingenomen.
Onder de nieuw-aangekomenen toch waren ondernemende avon-
turiers, wier daden en voornemens bij hem de vrees deden op-
komen, dat te zijnen koste, de aandacht van de Spaansche re-
geering te veel op hen zou vallen. Voor de uitbreiding van de
Spaansche macht in het nieuwe werelddeel waren deze menschen
echter van buitengewoon belang. Van Cuba toch gingen verschil-
lende ontdekkers en conquistadoreses" uit, om de, nog onbekende,
omgeving te verkennen en nog niet bezochte landen en eilanden
voor Spanje in bezit te nemen. Maar ook zeer vaak met het eigen-
lijke doel, zelf van de ten uitvoer gebrachte bezetting bet noodige
voordeel te trekken. Vandaar de groote onderlinge afgunst, waar-
van die tusschen Velasquez en Cortes en van dezen en Narvaez
een sterk voorbeeld geeft. De, hierna te vermelden strijd van
Ponce de Leon op Portorico tegen zijn, door den onder-koning
begunstigde, tegenstanders geeft eveneens een staaltje van dezen
afgunst te aanschouwen.
Maar in weerwil van onderlinge verdeeldheid, of misschien just
ten gevolge daarvan, waarom men elkander in de ontzaglijke
ruimte van het nieuwe gebied trachtte te ontwijken, werd in het
eerste gedeelte van de 16e eeuw het, in naam en weldra ook min
of meer inderdaad, wonder Spaansche heerschappij staande, gebied
op verwonderlijk snelle wijze uitgebreid. Het middelpunt van-
waar de ontdekkers en veroveraars uitgingen, was aanvankelijk
















46 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

Espafiola. Reeds zeer kort na de eerste ontdekking van dit eiland
begonnen die uitbreidingen. Van Espafiola uit werd, zooals boven
vermeld werd, Cuba en kort daarna ook Portorico en daarna ook
Jamaica in bezit genomen en gekoloniseerd, en op hun beurt wer-
den deze eilanden weder de uitgangspunten voor nieuwe ver-
grootingen van het Spaansche overzeesche rijk.
Reeds zeer spoedig nadat Spanje begonnen was, het eiland te
koloniseeren, werden er van vijandelijke zijde pogingen aange-
wend,dat werk te verstoren. Onder het bestuur van den derden
gouverneur, Gonsalvo de Guzman, hadden de eerste aanvallen van
Franschen in 1537 plaats. In de haven van Havana werden twee
schepen met lading genomen, en in die van Santiago most een
aanval van een zeeroover worden afgeslagen, die daar een scheepje
trachtte te vermeesteren. Dat waren de eerste vijandelijkheden
tegen het eiland, die nog door vele zouden gevolgd worden en die
in het midden der 18e eeuw zelfs tijdelijk leidden tot het verlies
van het eiland als Spaansche kolonie. Tijdens den Zevenjarigen
oorlog werd Havana in 1762 aangevallen en genomen door een
Britsche vloot en een legercorps wonder bevel van Lord Albemarle
en Sir George Pocock. Bij den vrede van Parijs (10 Februari 1763)
kreeg Spanje het eiland echter terug in ruil voor den afstand van
Florida.
Daarna zou Cuba nog eens omstreeks 1790 wonder het bestuur
van den gouverneur Las Casas een period van bloei doormaken,
om in het laatst der 19e eeuw voor goed voor Spanje verloren te
gaan. Dit laatste geschiedde tijdens den Spaansch-Amerikaan-
schen oorlog.
Reeds sedert 1848 was Spanje met dit verlies bedreigd geweest,
toen president Polk 1) voorstelde, het eiland tegen een vergoeding
van $ 1.000.000 van Spanje over te nemen.
Dit voorstel kwam in een tijd toen de V.S. bezig waren, zich
naar verschillende zijden uit te breiden. De annexatie van Texas
werd gevolgd door een verdrag met Engeland, waardoor Oregon
in 1848 bij de Unie gevoegd werd, waarna ten gevolge van een

9) James K. Polk (1795-1849) was geboren in Noord Carolina en
woonde later in Tennessee. Hij studeerde in de rechten en bekleedde
achtereenvolgens verschillende ambten. In 1824 werd hij in het Con-
gres gekozen en daarna in 1839 tot gouverneur van Tennessee be-
noemd. Daar hij de annexatie van Texas (29 Dec. 1845) door de V.S.
bevorderd had, werd hij in 1845 als opvolger van John Tyler tot
President derV.S. gekozen. Hij overleed in 1849, drie maanden nadat
zijn period van bestuur was geeindigd.















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 47

oorlog met Mexico volgens de vredes-bepalingen van 2 Februari
1848 Nieuw-Mexico en CaliforniW bij de Unie gevoegd werden.
Cuba werd toen echter nog niet verkregen; het zou nog tot het
einde der eeuw duren, eer het voor Spanje verloren going, en wel
als gevolg van herhaalde opstanden der Cubanen tegen het met
weerzin gedragen Spaansche gezag. Deze werden met geweld
onderdrukt, maar veroorzaakten, dat in de V.S. een sterke neiging
tot interventie ten gunste der opstandelingen ontstond. Tot deze
interventie kwam het echter nog niet, maar ter bescherming van
de belangen van onderdanen der V.S. werd het slagschip ,,Maine"
naar Havana gezonden, dat echter in den nacht van 15 Februari
1898 door de ontploffing van een onderzeesche mijn in de haven
te gronde going. Resoluties van het Congres, in verband met deze
gebeurtenis genomen, veroorzaakten, dat, ofschoon Spanje eerst
officieel zijn leedwezen over het ongeluk betuigde, dat op 25 April
de Amerikaansche gezant te Madrid zijn paspoort ontving,
waarna de V.S. aan Spanje den oorlog verklaarden.
De oorlog, die slechts enkele maanden duurde (25 April-10
Dec. 1898) werd uitgestreden in de Caraibische Zee en den Indi-
schen Oceaan. Hier gingen de Philippijnen voor Spanje verloren;
in Amerika kwam een einde aan de heerschappij van dat rijk over
Cuba en Portorico.
Voor Cuba kwam het einde ervan door de vernietiging van de
Spaansche vloot op 3 Juli 1898 in de haven van Santiago, nadat
de luitenant ter zeer Richard P. Hobson getracht had, haar daar
op te sluiten door met zeven man voor de ingang ervan een vaar-
tuig, de ,,Merrimac", te doen zinken. Deze opzet gelukte niet
geheel; wel zonk de ,,Merrimac", waarna Hobson en zijn mannen
op ridderlijke wijze door de Spanjaarden aan boord werden ge-
nomen, maar bet nauwe vaarwater was niet geheel afgesloten.
Toen echter de Spaansche schepen trachtten de haven te verlaten,
werden zij 66n voor 66n door de blokkeerende Amerikaansche vloot
vernietigd, en de Spaansche bevelhebber, admiral Cervera, werd
met 1200 man krijgsgevangen gemaakt. Het verlies der Span-
jaarden aan gewonden en gesneuvelden was ontzettend; de
Amerikanen verloren slechts 66n man, terwiji geen hunner sche-
pen ernstig beschadigd werd.
Twee weken later, op 17 Juli, gaf Santiago, dat ook aan de land-
zijde belegerd werd, zich over. Inmiddels waren de Spanjaarden
door gelande Amerikaansche troepen ook bij Caney en San Juan
verslagen, en waren er na den val van Santiago onderhandelingen
over den vrede te Parijs geopend, die op 10 December 1898 tot
















48 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

het einde van den oorlog leidden. Bij het vredes-verdrag stond
Spanje Cuba, Portorico, de Philippijen en het eiland Guam in den
Stillen Oceaan af. Dat was het einde van de 400-jarige heerschap-
pij van Spanje in de Caraibische Zee, een heerschappij, die reeds
gedurende anderhalve eeuw gestadig aan het afbrokkelen ge-
weest was.


Haiti, dat gedurende eenigen tijd het middelpunt van dit, zich
vormende rijk was, werd evenals Cuba door Columbus tijdens zijn
eerste reis ontdekt. Op 6 December kwam hij in een inham, de
tegenwoordige baai van Caracol, op zijn terugreis van Cuba aan
en liet een zijner scheepjes vastmeeren aan een reusachtigen
,,ceiba" 1), welke boom, naar beweerd wordt, voor enkele jaren
nog in leven was. Het voorkomen van het land rondom de baai
herinnerde den ontdekker aan Spanje, waarom hij het eiland den
naam van Espafiola (later verlatijnscht tot Hispaniola) gaf. Een
algemeen gebruikelijke naam ervan was bij de inboorlingen niet te
vernemen; sommigen noemden het Cuisqueya, welk woord
,,Groot land" zou beteekenen, anderen Bohia, d.i. ,,bevolkt land",
en nog anderen Haiti, of ,,bergachtig land". Columbus liet op bet
eiland, dat hem zeer aantrok, een fort bouwen en liet daar 40 man
als bezetting achter. Deze was echter blijkbaar veel te gering,
want bij zijn terugkeer uit Spanje in bet volgende jaar vond hij
het geheele fort verwoest en van de bezetting nog slechts 66n man
in leven. Daarna werd de koloniseering van het eiland met meer
kracht aangepakt, zoodat er al spoedig verschillende nederzet-
tingen ontstonden, waarvan de voornaamste de tegenwoordige
hoofdstad der Dominicaansche republiek, Ciudad Trujillo -
vroeger Santo Domingo genaamd werd. Hier verrezen al spoe-
dig indrukkende bouwwerken, o.a. de versterkingen met den, in
1503 gebouwden, forschen Torre del Homenaje als middelpunt,
de cathedral, waarvan de bouw in 1514 begonnen werd en waarin
in 1877 de laatste overblijfselen van den ontdekker werden bijge-
zet op zoodanige wijze, als de gedachtenis van zulk een man toe-
kwam 2). Verschillende geestelijken hadden den ontdekker op zijn
') Ceiba petandra, de katoenboom of kankantri der Surinaamsche
bosschen.
') Er zijn er echter velen, die niet aannemen, dat de, in een graf-
kelder wonder de cathedral ontdekte beenderen inderdaad de over-
blijfselen van Columbus zijn. (Zie o.a. 5e Jaarlijksch Verslag v.h.
Geschied- Taal- Land- en Volkenkundig Genootschap van Curanao.
J. H. de Bussy, Amsterdam 1901).















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 49

tweede reis reeds vergezeld en in 1511 was men zoover, dat Paus
Julius II het eiland tot een bisdom verhief. Het duurde echter nog
tot 1516, eer de eerste bisschop zich er vestigde. Dat was Ale-
jandro Giraldini, een Italiaansch prelaat.
Ook in wereldlijk opzicht werd Santo Domingo het middelpunt
van bestuur. Daar toch werd de ,,audiencia" gevestigd, die, na de
later uitbreidingen van het Spaansche gezag, als rechtsgebied,
behalve het eiland Santo Domingo, ook Cuba, Portorico, Jamaica,
Venezuela, Margarita en Trinidad omvatte.
Gedurende een gedeelte der 16e eeuw bleef Hispaniola zoo een
der voornaamste steunpunten van de Spaansche macht in
Amerika, van waar in geestelijk en in wereldlijk opzicht de overige
gebieden gecontroleerd werden. De Kroon stelde vele jaren zeer
veel belang in het eiland, meer inderdaad, dan de kolonisten, die
het al spoedig voor meer en snellere rijkdommen belovende stre-
ken begonnen te verlaten, niettegenstaandede moeilijkheden, die
hun daarbij in den weg gelegd werden en de verbodsbepalingen,
die van bestuurswege tegen dergelijke verhuizingen werden uit-
gevaardigd. Bij goede exploitatie had het eiland echter voor de
Spanjaarden van zeer groot belang kunnen worden, indien zij niet
in de eerste plaats oog gehad hadden voor edele metalen en andere
kostbaarheden, maar wel voor de groote vruchtbaarheid ervan
op de meeste plaatsen. Suikerriet b.v. groeide er uitmuntend, en
suiker werd, nadat dit in andere streken was ingevoerd, al spoedig
een der voornaamste producten van Spaansch Amerika. Wanneer
het suikerriet op Hispaniola het eerst werd ingevoerd, staat niet
geheel vast. Volgens Las Casas werd het door Columbus bij zijn
2e reis van de Canarische eilanden medegenomen en op Hispa-
niola geimporteerd. In 1506 of '7 zou men daar met de suiker-
fabricage begonnen zijn. Oviedo echter stelt het tijdstip ervan
ongeveer een tiental jaren later en vermeldt, dat de eerste suiker
omstreeks 1520 werd uitgevoerd. Van Hispaniola naar andere
streken overgebracht, werd suiker weldra een der voornaamste
export-artikelen, o.a. ook voor Cuba en Mexico, van waar jaarlijks
groote hoeveelheden naar Spanje en naar Peru gezonden werden.
Dat de Kroon bijzonder belang in Hispaniola stelde had nog een
andere reden, die te vinden was in de aanwezigheid van metalen.
Weliswaar waren er deelen van het Spaansche overzeesche rijk,
die better dan dit eiland bedeeld waren met edele metalen, maar
o.a. koper was op Hispaniola en ook op Cuba wel aanwezig. Mijnen
nu waren in het Spaansche koninkrijk het eigendom van de Kroon,
die ze te haren profijte kon doen ontginnen tegen een vergoeding
West-Indische Gids XXVI 4















50 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

van aanvankelijk 1/3, later 1/4 en ten slotte 1/5 van de opbrengst.
Deze belasting, die z.g. ,,quinta", bleef tot het einde van de 18e
eeuw van kracht en verklaart voor een groot deel de belang-
stelling der Spaansche monarchen voor den mijnbouw en hun
bemoeiingen daarmede. Evenals dat met zoovele andere taken
van bedrijf in Amerika geschiedde, werden zeer beperkende
voorschriften omtrent mijn-exploitatie door Ferdinand en Isa-
bella reeds in 1501 uitgevaardigd; deze werden in 1504 eenigszins
uitgebreid, zoodat zij alien Spaansche onderdanen ten goede zou-
den kunnen komen. Maar een tegenwerkende omstandigheid was,
dat in Europa destijds koper uit Hongarije geprefereerd werd
boven dat, nit Amerika afkomstig.
Lang zou Hispaniola niet in Spaansch bezit blijven, althans
niet geheel. De westelijke helft, de tegenwoordige neger-republiek
Haiti, going het eerst voor Spanje verloren en wel officieel bij den
vrede van Rijswijk in 1697, toen zij aan Frankrijk most worden
afgestaan. De oostelijke helft, de tegenoordige Dominicaansche
republiek, bleef Spaansch tot in de 19e eeuw, toen in 1844 na
een der vele revoluties op het eiland de republiek gesticht werd.
Gedurende de 18e eeuw was het tegenwoordige Haiti wonder
den naam van Saint Domingue de voornaamste der Fransche
kolonien in de West. Haar oorsprong had zij te danken aan zee-
roovers, die zich op bet rots-eiland Tortuga ten N. van Haiti
gevestigd hadden, de beruchte boekaniers of flibustiers. Naar het
schijnt, vertoonden zich daar het eerst in het eerste vierde deel
der 17e eeuw eenige Franschen en Engelschen, meest deserteurs
van schepen, overblijfselen van de bemanningen van vergane
vaartuigen, bij wie zich enkele weggeloopen slaven uit de om-
ringende kolonien gevoegd hadden. Van Tortuga, dat niet veel
had aan te bieden, staken deze lieden alras over naar bet vrucht-
bare hoofd-eiland, voor hen zoo gemakkelijk bereikbaar, waar
meer te verkrijgen was dan op het kleine, onvruchtbare Tortuga.
Want hoewel op het vruchtbare eiland Haiti allerlei tropische
cultures mogelijk waren en ook beoefend werden, echte planters
waren de meeste, daar wonende, Spanjaarden toch niet. Het
grootste deel hunner was het er in de eerste plaats om te doen,
in korten tijd rijk te worden en daarom trokken hen onweerstaan-
baar de edele metalen van Mexico en Peru aan, toen door de ge-
leidelijke uitbreiding van het overzeesche rijk de aanwezigheid
binnen bereikbaren afstand daarvan vastgesteld werd. Zoolang
de verhuizing daarheen aan eiland-bewoners nog niet verboden
was, stroomden deze van Hispaniola en elders naar de nieuw ont-
















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN .. VERLOOR 51

dekte, fabelachtige rijkdommen belovende, gewesten en lieten de
reeds aangelegde plantages gaarne voor het lokkende goud en
silver in den steek. De wildernis overwoekerde weldra de cultures;
runderen, paarden en varkens, aan hun lot overgelaten, verwilder-
den en vermeerderden met groote snelheid. En weldra kwamen
de boekaniers van Tortuga, die er hun werk van maakten, jacht
te maken op de afstammelingen van deze verwilderde huisdieren,
en het vleesch op een, van de Indianen afgekeken, manier
roosterden en droogden om het te conserveeren, en de huiden op
primitive wijze tot leer verwerkten. Hun producten verkochten
zij aan voorbij varende schepen, en zij bleven daardoor in voort-
durende aanraking met hun vroeger arbeidsveld, de wijde oceaan,
waar ook al zooveel begeeringswaardigs te halen was. Want de
voorbij varende schepen waren vaak rijk beladen Spaansche
galjoenen, die de schatten van de Nieuwe Wereld naar Spanje
moesten overbrengen. De rijke lading, het vaak onvoldoende zee-
manschap der Spanjaarden, de gebrekkige bewaking van den
zeeweg, dat alles lokte de boekaniers nit, als de gelegenheid zich
daartoe voordeed, ook als flibustiers, vrijbuiters, zeeroovers op
te treden. Zeerooverij toch was een geliefkoosd bedrijf van vele
zeelieden in de West, die na de ontdekking van Amerika het
terrein hunner werkzaamheid op onverwachte wijze zagen uit-
gebreid. Reeds in de later Middeleeuwen hadden Fransche,
lersche en Engelsche zeeroovers de wateren om Groot-BrittanniA
onveilig gemaakt en waren geleidelijk doorgedrongen tot de
kusten van Spanje, Portugal en de Azoren. Sommigen hunner
waren soms van kaperbrieven voorzien, maar zeer vaak ook gin-
gen zij voor eigen risico, en op eigen voordeel bedacht, erop uit,
waartoe zij te eer kwamen, daar destijds van eenig verschil tus-
schen zeeroof en kaperij nog nauwelijks sprake was. Het zou nog
eenige eeuwen duren, eer dat eenigermate nauwkeurig omschreven
werd.
Toen nu in het laatst der 15e eeuw bet bevaarbare zeegebied
op zoo onverwachte wijze werd uitgebreid, vergrootte zich tege-
lijkertijd het terrein, waarop de zeeroovers werkzaam waren.
Om terugkeerende Spaansche schepen op te wachten, en hun
lading buit te maken, zwierven zij rond in de nabijheid der
Azoren, en toen daar Spaansche oorlogsschepen verschenen, om
den zeeweg te beveiligen, staken zij den Oceaan over en maakten
ook de West-Indische wateren tot terrein hunner werkzaamheid,
zoodat er reeds in het begin der 16e eeuw herhaaldelijk melding
gemaakt wordt van het buitmaken van Spaansche schepen en
















52 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

van overvallen op Havana, Santiago de Cuba en andere plaatsen.
Reeds op zijn eerste reis in 1492 stelde Columbus de aanwezigheid
van Fransche zeeroovers bij de Canarische eilanden vast, en na
zijn terugkeer van zijn derde reis in 1499 rapporteerde hij, dat hij
een anderen dan den gewonen weg gevolgd had, om het eiland
Madeira te bereiken, ten einde een Fransche vloot te ontloopen,
die hem bij Kaap St. Vincent lag op te wachten. In het eerste
vierde deel van de 16e eeuw werd het gevaar voor Spaansche
schepen voortdurend grooter, en in 1521 wordt er voor het eerst
melding van gemaakt, dat twee karveelen, met schatten beladen,
door Fransche piraten werden vermeesterd. Deze en volgende
gebeurtenissen gaven er aanleiding toe, dat Spanje een geregelde
vloot van oorlogsschepen uitrustte, om patrouilledienstente ver-
richten op den weg naar en van Amerika. De kosten daarvan
zouden bestreden worden uit de opbrengst van eenbelasting, ge-
heven van kooplieden, die handel dreven op Amerika, de Azoren,
de Canarische eilanden, Madeira en de Barbarijsche kust. Maar
zulke maatregelen, hoe noodig ook in het belang van de kolonikn,
zoowel als van het moederland, werden wel ontworpen en ge-
durende korten tijd ten uitvoer gebracht, doch niet z66 konse-
kwent, als het steeds dreigende gevaar van de zijde der zeeroovers
eischtte.
Dezen hadden twee central punten in de West; de Engelschen
Old Providence (vroeger genaamd Santa Catalina, een eilandje, ge-
legen niet ver van de Mosquito-kust), dat later, nadat het herhaal-
delijk door de Spanjaarden was aangevallen, verlaten en door Ja-
maica als hoofdkwartier vervangen werd; de Franschen geruimen
tijd het boven genoemde eilandje Tortuga. Ook hierop werden van
Spaansche zijde herhaaldelijk aanvallen gedaan, om hen vandaar
te verdrijven, steeds echter slechts met tijdelijk resultaat en ten
slotte werd Tortuga het uitgangspunt, waarvan de Franschen
een groot deel van Hispaniola vermeesterden. Vermoedelijk warren
de eersten, die er zich vestigden, eenige Franschen van de kolonie
van d'Esnambuc op St. Kitts). Later kwamen daar andere Fran-
schen en ook Engelschen bij en van 1631 tot 1640 stond het eiland
wonder de bescherming van een Engelsche maatschappij, de ,,Old
Providence Company". In 1640 kwam het in Fransch bezit en
werd tusschen 1650 en '54 herhaaldelijk door de Spanjaarden
aangevallen, waardoor het vier malen gelukte, alle bewoners te
verdrijven, echter slechts tijdelijk, want, wanneer de Spanjaarden
vertrokken waren, keerden zij zoo spoedig mogelijk terug. Van
1656 tot 1660 was het eiland weer tijdelijk in Britsch bezit, maar















CARAiBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 53

in 1664 kwam het in bezit van de, toen opgerichte, Fransche
West-Indische Compagnie, die erin slaagde, geleidelijk het weste-
lijke gedeelte van Haiti in bezit te nemen.
Gelijk Jamaica voor de Engelschen en Curarao voor ons, werd
toen de kolonie Saint-Domingue de voornaamste der bezittingen
van Frankrijk in de Caraibische Zee. In de 18e eeuw, toen tal van
afstammelingen van voorname, adellijke families zich er gevestigd
hadden, beleefde deze een period van grooten bloei, maar in het
revolutie- en het daarop volgende Napoleontische tijdvak going zij
ten gevolge van de verwoestende neger-opstanden 1) voor goed ook
voor Frankrijk verloren en ontstonden op het eiland de beide
republieken Haiti met de hoofdstad Port au Prince en de Domini-
caansche Republiek met de aloude hoofdstad Santo Domingo,
sedert eenige jaren Ciudad Trujillo genaamd.
Eigenaardig is het wel op te merken, dat, hoewel Haiti langer
aan Spanje dan aan Frankrijk toebehoord heeft, de Fransche
invloed, evenals dat op Martinique het geval geweest is, zooveel
sterker heeft nagewerkt. Reeds het volkslied, dat in de verte min
of meer aan de Fransche Marseillaise herinnert, doet dit zien.
Het werd in 1903 op last van den toenmaligen president Nord
Alexis vervaardigd bij gelegenheid van de herdenking der 100-
jarige onafhankelijkheid van de republiek; de woorden zijn van
Justin Cherisson en de muziek van Nicolas Giffrard. Het lied
draagt den naam van ,,La Dessalinienne" en het eerste couplet
ervan luidt aldus:
,,Pour le Pays, pour les Anc6tres
,,Marchons unis (bis)
,,Dans nos rangs point de traltres I
,,Du sol soyons seuls maltres
,,Marchons unis (bis)
,,Pour le Pays, pour les Ancftres
,,Marchons, marchons, marchons unis I"

Portorico, het derde der Groote Antillen, werd door Columbu s
tijdens zijn tweede reis ontdekt, toen hij er op zijn terugtocht van
de Islas Virgines (de Maagden-eilanden) op 17 November 1493
in den avond aankwam. De Indiaansche naam van het eiland
bleek Bouriquin (of Bourinquin) te zijn; Columbus noemde het

*) Zie ,,Slavenopstanden in de West", D. W. I. G. XXII, No. 9,
blz. 293 e.v.

















54 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

San Juan Bautista ter eere van Johannes den Dooper en van Don
Juan, den zoon van Ferdinand en Isabella. Later, en welin 1508,
ontving het op last van den koning den naam van Puerto Rico.
Het duurde nl. tot dat jaar, eer het eiland door Spanjaarden
in bezit genomen werd. Juan Ponce de Leon, die op Espaiola
van Indianen verhalen omtrent den rijkdom aan goud van het
eiland Bouriquin gehoord had, vroeg aan den toenmaligen gou-
verneur van het hoofd-eiland, Nicolas Ovando z), verlof het te
* ) NICOLAS OVANDO (?- 1518) was een afstammeling uit een voorname
adellijke families. Hij was een gunsteling van Ferdinand den Katholieke
en bekleedde in Spanje o.a. de waardigheid van Commandeur van
Lares in de orde van Alcantara.
In 1501 werd hij benoemd tot gouverneur van West-Indid ter ver-
vanging van Francisco de Bobadilla, die wegens zijn wanbeheer ont-
slagen werd.
Hij vertrok op 13 Februari 1502 uit San Lucar de Barramedes met
een vloot, bestaande uit 18 karveelen en 30 andere vaartuigen. Hier-
mede werden tevens 2000 personen naar de Nieuwe Wereld vervoerd,
waaronder 28 gezinnen, die zich daar gingen vestigen. Onder die
passagiers waren vele handwerkslieden met hun gereedschappen en
werktuigen. De vloot had geen voorspoedige reis; kort na haar vertrek
nit Spanje werd zij door een hevigen storm overvallen, waardoor bij
de Canarische eilanden een ship met alle opvarenden verloren going.
Op San Domingo aangekomen, kweet Ovando zich allereerst van
zijn opdracht, Bodadilla terug te zenden en diens mede-beschuldigden
te straffen. Wat zijn verdere bestuurs-maatregelen betreft, is het oor-
deel van verschillende schrijvers daarover nogal uiteenloopend.
Bartolom6 las Casas b.v. roemt zijn voorzichtigheid, nederigheid,
bescheidenheid en rechtvaardigheid. Anderen oordeelen niet zoo on-
verdeeld gunstig. In ieder geval getuigen zijn maatregelen ten opzichte
van Columbus niet v66r hem. Gedurende diens vierden tocht naar
Amerika (1502-1504) was deze op zijn thuisreis genoodzaakt wegens
storm het anker te laten vallen bij Espanola. Ovando beval hem echter,
niettegenstaande het slechte weder te vertrekken, waarop de ontdek-
ker zich met zijn vier wrakke schepen naar Jamaica begaf, waar hij
gedurende eenige weken in de z.g. Christopher's Cove voor anker most
blijven liggen. Ovando kon zich er weliswaar op beroepen, dat hij
strike orders had, Columbus niet op Espafiola toe te late, maar het
slechte weer in aanmerking genomen, is zijn handelwijze tegenover
een man als Columbus niet zeer menschlievend te noemen.
Ongeveer hetzelfde viel met Bodadilla voor, toen deze naar Spanje
teruggezonden werd. Ook toen most het schip in een zwaren storm
vertrekken met het gevolg, dat het met man en muis verging. Ook de
behandeling der Indianen is niet wonder bedenking; wonder zijn bestuur
werd o.a. een waar bloedbad wonder hen aangericht in de province
Jaragua.
De Spaansche regeering ontsloeg hem dan ook en verving hem door
Diego Col6n, den soon van Columbus. Hij going toen naar Spanje terug,
waar hij ambteloos leefde tot 1518.















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 55

onderzoeken en er, zoo moglijk, kolonien te stichten. Ovando ver-
leende het gewenschte verlof. Daar de uitkomsten van het voor-
loopige onderzoek bevredigend waren, kwam op 15 Juni 1508 een
overeenkomst tusschen Ovando, namens de Spaansche regeering,
en Ponce de Leon tot stand, waarbij in hoofdzaak het volgende
bepaald werd:
1. 1/5 van het gevonden goud zou aan den koning moeten
worden afgestaan (de gebruikelijke ,,quinta");
2. de rest zou in twee gelijke deelen verdeeld worden, waarvan
66n deel wederom aan den koning en de rest aan Ponce de Leon
zou worden toebedeeld:
3. als arbeiders bij de goud-exploitatie kreeg Ponce de Leon
het recht, Indianen te gebruiken en deze, indien hij het noodig
oordeelde, ook van andere eilanden aan te voeren;
4. alle onkosten aan de ondernemingen verbonden, zouden voor
rekening van Ponce de Leon zijn.
De ondernemer stelde, nadat dit contract was vastgesteld, een
expeditie-corps samen en vertrok daarmede naar Portorico, waar
hij op 12 Augustus 1508 in de Golf van Guanica aankwam. Sterk
was zijn troep niet; hij bestond slechts uit 42 soldaten, die met
6n karveel, bemand met 8 matrozen, vervoerd werden. De
Indianen boden geen tegenstand, zoodat men onmiddellijk kon
overgaan, tot het inrichten van een vestiging en wel op 2 mijlen
afstand van de baai, waar men geland was. Deze eerste neder-
zetting kreeg later den naam van Puerto Viejo (de oude haven).
Ponce de Leon going daarna naar Espafola terug om verslag uit
te brengen en kon tot zijn voldoening eenige goede monsters
goud toonen. Nadat het versiag ook ter kennis van den koning
gebracht was, gelastte deze, dat de naam Juan Bautista vervan-
gen zou worden door dien van Puerto Rico (de rijke haven).
Verdere besprekingen tusschen Ovando en Ponce de Leon
gaven aanleiding tot het sluiten van een nieuw contract, dat op
2 Mei 1509 tot stand kwam. Door bemiddeling van den ,,tesorero",
een der invloedrijkste hoofdambtenaren (oficiales reales) op
Espafiola, werd Ponce de Leon kort daarna (1510) benoemd tot
gouverneur van Portorico en later tevens tot bevelhebber (capitan)
te land en ter zee van het daartoe behoorende gebied, terwijl hem
verder werd opgedragen, onderzoekingen te doen naar nog on-
bekende landen en eilanden in zijn omgeving.
Inmiddels had Diego Col6n het process tegen de Kroon gewon-
nen, dat bij den Raad van India aanhangig was, en was hij ingevolge
de uitspraak van dat college tot onder-koning van West-Indie















56 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

benoemd. Op last van den koning handhaafde de nieuwe gezags-
drager aanvankelijk Ponce de Leon in zijn functies, maar verving
hem kort daarna, in strijd met de ontvangen opdracht, door een
zijner gunstelingen, Juan Car6n, die tijdens de afwezigheid van
Ponce de Leon zich van het behind meester maakte. Deze be-
schikking van den onderkoning werd door den koning vernietigd;
er kwam uitdrukkelijk bevel, Ponce de Leon in zijn functies te
herstellen, waarop deze opnieuw naar Portorico going en van Car6n
eischte, dat hij het behind aan hem zou overgeven, Toen Car6n
weigerde hieraan te voldoen, liet Ponce de Leon hem gevangen
nemen en zond hem met twee zijner aanhangers, Miguel Diaz
en Diego de Morales, gevankelijk naar Espafiola. Hij had zich
daarna op Portorico bezig te houden met het onderdrukken van
een opstand der Indianen, welke Car6n aan hetzelfde system
had willen onderwerpen, als op Espafiola in zwang was.
Verhalen over den rijkdom van Florida, dat hij voor een eiland
hield, brachten hem er toe, in verband met de boven vermelde op-
dracht, onderzoekingen in te stellen naar nog onbekende landen,
zich daarheen te begeven (1512) Een tweede tocht, dien hij in
1521 ondernam, werd hem noodlottig. In een gevecht met de
Indianen werd hij zwaar gewond en hij overleed kort daarna te
Havana aan zijn bekomen verwondingen.
Door zijn activiteit was dus het Spaansche overzeesche gebied
met een nieuwe bezitting verrijkt. Al spoedig echter trachtten
mededingers zich van dit, het meest Oostelijk gelegen, eiland
der Groote Antillen, meester te maken. Allereerst wendden de
Engelschen daartoe pogingen aan. Toch gelukte het den Span-
jaarden, deze af te slaan. In 1595 deden Drake en Hawkins
een poging, zich van het eiland meester te maken De laatste over-
leed op zijn schip v66r het eiland; de eerste most na eenige
vruchtelooze pogingen om San Juan te vermeesteren, onverrich-
terzake naar Engeland terugkeeren. Vijf jaren daarna, in 1598,
verscheen een ander Engelsch eskader, ditmaal wonder commando
van den Earl of Cumberland, voor de stad. Dezeliet zich niet ge-
makkelijk verdrijven. Hij belegerde haar gedurende vijf maanden
maar ten slotte slaagden de Spanjaarden er in ook ditmaal het
eiland te behouden. Eveneens gelukte dit bij een aanval der Hol-
landers wonder bevel van Boudewijn Hendriksz., burgemeester
van Edam. Deze kwam op 22 October 1625 voor San Juan aan,
bemachtigde eenige gebouwen in de stad en richtte er overigens
niet onbelangrijke schade aan, maar zag zich toch genoodzaakt,
na een uitval van den gouverneur Juan de Armezquita (ook wel
















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 57

genoemd Don Juan de Haro) op 22 October van hetzelfde jaar
den aftocht te blazen i). Portorico was deugdelijk versterkt en
werd destijds krachtig verdedigd; het zou nog tot het laatst der
19e eeuw duren, eer het voor Spanje verloren going.
Zooals boven bij Cuba vermeld werd, most het bij den vrede van
Parijs op 10 December 1898 aan Amerika worden afgestaan. Zeer
veel tegenstand was tijdens den oorlog door het eiland niet geboden,
hoofdzakelijk wel door de omstandigheid, dat evenals de Cubanen
de inwoners van Portorico het Spaansche behind moede waren. Op
25 Juli 1898 verscheen een Amerikaansch eskader voor San Juan
en ontscheepte 3.400 man wonder bevel van general Miles. Deze
troepen richtten zich eerst tegen Ponce, dat na een drie-daagsch
beleg werd overgegeven. De Spaansche gouverneur Manuel Ma-
cias y Casado trachtte toen nog zich staande te houden in de
bergen in het binnenland, waar hij door een omtrekkende be-
weging van twee zijden door de Amerikanen werd ingesloten.
Toen bet zoover was, bereikte de tijding het eiland, dat op 12
Augustus een wapenstilstand was gesloten, waarop de vijandelijk-
heden ook op Portorico gestaakt werden. Het eiland kwam voor-
loopig wonder Amerikaansch militair bestuur en verkreeg de tegen-
woordige regeling van het behind op 1 Mei 1900 door de z.g.
,,Foraker Bill", die op 12 April door President Mc Kinley 2) ge-
teekend werd.


Jamaica, het laatst ontdekte der Groote Antillen, was het
eerste dat voor goed voor Spanje verloren going. Het werd voor
het eerst door Columbus tijdens zijn tweede reis op 3 Mei 1494
aangedaan. De ontdekker gaf het den naam van Santiago, een
naam, die echter geen ingang gevonden heeft: het eiland bleef
bekend wonder den Indiaanschen naam Jaymaca (= land der
bronnen), welke in den loop der jaren gewijzigd is in den tegen-
woordigen vorm Jamaica. Noodgedwongen kwam Columbus er
nogmaals in 1503, toen hem verboden werd op Espafiola te landen,
') Zie o.a. Vierde jaarlijksche verslag v.h. Geschied-, Taal-, Land- en
Volkenkundig Genootschap. Curanao, Amsterdam J. H. de Bussy 1900
') William Mc. Kinley (1843-1901) is tweemaal President der V.S.
geweest: eerst gekozen in 1896, werd hij herkozen in 1900; tijdens de
2e period van zijn bestuur werd hij door een moordenaar doodgescho-
ten. Hij was geboren in Ohio, diende aanvankelijk tijdens den burger-
oorlog in bet leger, waarin hij den rang van major bereikte, werd
daarna advocaat, en werd in 1891 benoemd tot Gouverneur van Ohio
en herbenoemd als zoodanig in 1893.
















58 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

waar hij wegens storm was binnengeloopen, doch van waar hij op
bevel van Ovando weer most vertrekken. De baai aan de Noord-
kust van Jamaica, waarin hij toen een toevlucht vond en meer
dan een jaar most blijven liggen, heet nog thans Don Christo-
pher's Cove I).
Veel belang stelden de Spaansche regeering en de autoriteiten
in West-Indie aanvankelijk niet in het eiland. Het werd vrijwel
verwaarloosd tot 1509, toen Juan de Esquivel 2) door Diego Col6n
den toenmaligen onder-koning, werd heen gezonden, om er het
bestuur, als gouverneur, op zich te nemen. Kort daarna begon
men met de stichting van de hoofdstad, destijds San Yago de la
Vega, thans Spanish Town geheeten, op eenige mijlen ten N.W.
van de tegenwoordige hoofdstad Kingston aan de Zuidkust, die
eerst wonder het Engelsche behind ontstond 3).
Evenals de andere Groote en vele der Kleine Antillen, was het
eiland tijdens de ontdekking door Indianen bewoond. Op Ja-
malca waren het hoofdzakelijk vreedzame, primitieven landbouw
beoefenende, Arowakken, die wonder het harde behind der Span-
jaarden weldra in aantal belangrijk verminderden en omstreeks
1635 vrijwel geheel uitgestorven waren. E6n lid der families Es-
quivel, Don Pedro, heeft zich door zijn wreedheid jegens de
Indianen bijzonder berucht gemaakt.
1) Frank Cundall (in Preservation of Historic Sites, etc. in the West
Indian Colonies, Colonial Report, Miscellaneous No. 84, 1912) is
echter van meening, dat Columbus beide keeren ankerde in de tegen-
woordige St. Ann's Bay. Daar moet hij toen van 24 Juni 1503 tot 28
Juni 1504 vertoefd hebben.
*) JUAN DE ESQUIVEL (geb. i.h. midden der 15e, over. i.d.
16e eeuw).
Hij diende eerst op Espafiola, o.a. tegen den cacique van Higuey, die
tegen de Spanjaarden in opstand gekomen was. In diens gebied richtte
hij ter voorkoming en eventueele onderdrukklng van verder verzet,
een fort bij de zee op. Eenige zijner soldaten zond hij met groote buit
naar de stad S. Domingo. Een daarop gevolgden opstand onderdrukte
hij met geweld. In zijn geschriften laat Las Casas zich op afkeurende
wijze over zijn wreedheid nit. Den cacique van Higuey Cotabanamh
nam hij na den tweeden Indianen-opstand gevangen en hij zond hem
in ballingschap naar een klein eiland Saona. Daarna werd hij door
Diego Col6n in 1519 (of '20) als gouverneur naar Jamaica gezonden.
Hij verleende o.a. hulp aan Alonzo de Hojeda bij diens ontdekkingen
(1513).
a) N1. in 1692, toen Port Royal, gelegen aan het einde van ,,The
Pallisadoes", dat aanvankelijk wonder bet Engelsche behind de hoofd-
stad geweest was, door een aardbeving, gevolgd door een brand in
1702, geheel verwoest was. Eerst in 1870 werd de zetel van het bestuur
van Port Royal naar Kingston overgebracht.















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 59

Was de belangstelling der Spaansche overheerschers voor Ja-
maica vrij gearing, met hun Engelsche concurrenten in de West
bleek dat al spoedig anders te zijn. Reeds in 1523 werd er een
aanslag op beproefd door een Engelschen kaper Sir Andrew
Shirley en vooral in de 17e eeuw trok het in sterke mate de aan-
dacht der Engelschen. Engeland was wonder Elisabeth langen tijd
met Spanje in oorlog geweest. Haar opvolger Jacobus I sloot
echter in 1604 vrede met dat rijk, waardoor er een period van
rust in den strijd der nation in de West intrad. Van betrekkelijke
rust althans, want absoluut vrede was het daar in die tijden zoo
goed als nooit. Aan die period kwam echter een einde wonder het
regime van het Lange Parlement in Engeland (3 Nov. 1640-
6 Dec. 1648). De toenmalige bevelhebber van de Engelsche vloot,
de admiral Graaf van Warwick,gaf in 1642 aan den kapitein
William Jackson opdracht, de Spanjaarden in hun overzeesch ge-
bied te gaan bestoken. Jackson kreeg 3 schepen met 1000 man
te zijner beschikking, welke bemanning hoofdzakelijk van Bar-
bados en St. Kitts afkomstigwas. Met zijn eskader kruiste hij langs
de kust van Venezuela en verder tot Honduras,plunderde Mara-
caibo en Truxillo en verscheen 25 Maart 1643 voor het tegenwoor-
dige Kingston. Hier werd een landing met ongeveer 500 man be-
proefd, die met geringe verliezen aan de Engelsche zijde vol-
komen slaagde. Het landingscorps verloor slechts 40 man.
Vervolgens drongen de Engelschen door tot Santiago de la Vega
en vertrokken kort daarna met een buit van 200 runderen, 10.000
pond cassave en 7000 Spaansche dollars. Behalve de 40 gesneu-
velden verloor het expeditie-leger nog 23 man, die, aangetrokken
door de schoonheid en vruchtbaarheid van het eiland, deserteer-
den en tot de Spanjaarden overliepen 2).
Een twintigtal jaren zou Jamaica daarna nog in het bezit van
Spanje blijven; in 1655 going bet echter voor goed voor dat rijk
verloren. Cromwell heerschte in Groot-Brittannid en zijn krachtig
optreden, ook tegenover het buitenland, maakte het Britsche rijk
weder geducht in Europa en daar buiten. In 1654 was een, eenigs-
zins eigenaardig, verbond tot stand gekomen tusschen Engeland
en Frankrijk, tusschen den Puriteinschen Protector Cromwell en
den Roomschen Kardinaal Mazarin, waarbij Engeland zich ver-
bond, Frankrijk te hulp te komen, o.a. tegen Spanje. Die hulp
verleende Cromwell in West-Indie, niet intusschen in de eerste

') Veel voordeel had Jackson niet van zijn buit, want bij een schip-
breuk bij Kaap Land's End going het grootste deel verloren.















HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN VERKREEG


plaats om Frankrijk te steunen, maar wel om Engeland vasten
voet te verschaffen in het Spaansche overzeesche gebied. Trou-
wens, niet alleen als bondgenoot van Frankrijk, maar ook wegens
eigen grieven was Engeland Spanje vijandig gezind. Het uitslui-
tend recht, dat dit land krachtens de bul van Paus Alexander VI
(3 Mei 1493) en het daarop gevolgde verdrag van Tordesillas
(7 Maart 1494) op het Amerikaansche gebied deed gelden, erken-
den de Protestantsche natiEn, o.a. Engeland en onze Republiek,
natuurlijk niet. En talloos waren de klachten, die in Engeland
gehoord werden over de Spaansche aanmatiging, waarvan
Britsche planters, die erin geslaagd waren, zich op een der kleinere
eilanden te vestigen, en van zeelieden, die als ,,corsarios lutera-
nos", als kettersche zeeroovers, behandeld en eventueel mishan-
deld werden, het slachtoffer waren. Cromwell besloot daaraan een
einde te maken en, toen officieele protesten bij de Spaansche re-
geering geen uitwerking hadden, gaf hij bevel, hier of daar in het
Spaansche gebied in Amerika een plaats te bezetten, ten einde
vandaar, aan die z.g. aanmatiging op doeltreffende wijze een
einde te kunnen maken.
(Slot volgt).


























BOEKBESPREKING


Geschiedenis der ,,Koninklijke" door Dr. C.
Gerretson. Eerste Deel, 2e uitgave, 2e druk, 1939,
299 bladz. 30 ill. Tweede Deel, 2e uitgave, 2e
druk, 1939, 371 bladz., 42 ill. Derde Deel, 1942,
647 bladz., 66 ill. N. V. A. Oosthoek's Uitg. Mij,
Utrecht (f 3.05 per deel).
Op bladzijde 587 van het derde deel komt de ,,Koninklijke", op zoek
naar stookolie, in het Caraibische bekken eerst in Mexico, dan op
Trinidad en ten slotte in Venezuela,waar zij den stoot geeft tot de ver-
rassende ontwikkeling van dit land tot een der belangrijkste productie-
gebieden der wereld. Op de laatste bladzijde rinkelt de telefoon in het
hoofdkantoor op den Langen Vijverberg...: Oorlog 19141
Een jaar later gaat Curagao pas zijn rol vervullen van centrum voor
de petroleum-industrie, en nog veel later Aruba. Ons wachten is dus
op het vierde deel ') maar tot zoo lang neme men de eerste drie ter
hand, welke ons met ontrag vervullen voor het geweldige werk van de
bowers dezer econonische wereldmacht, met eerbied voor de knappe
wijze, waarop Gerretson de zware stof heeft verwerkt en weergegeven,
en met bewondering voor deze monumental uitgave, welke welhaast
het tienvoud van haar prijs rechtvaardigt.
P. WAGENAAR HUMMELINCK,

De Nederlandsche Antillen door P. Oomen;
Nederlandsch Studieblad, 6e Jrg., 1943, bladz.
143-146, 7e Jrg., 1943, bladz. 22-25, 9 afb.
De Bovenwindsche Eilanden van de Nederland-
sche Antillen door P. Oomen; idem, 7e Jrg., 1943,
bladz. 46-48, 3 afb.
Saba, het merkwaardige Eiland en aardsche
Paradijs, door Jhr. L. C. van Panhuys; idem,
7e Jrg., 1943, bladz. 82-85, 3 afb.
Het is jammer, dat de schrijver van de eerste twee van deze aardige
artikelen niet van de gelegenheid gebruik heeft gemaakt om de lezers
van het ,,Studieblad" op een wat zakelijker en minder eenzijdige wijze
over onze West-Indische eilanden voor te lichten. Er wordt nu veel
aan geschiedenis gedaan, het bedrijf van de C.P.I.M. wordt besproken
en ook over den handel, den landbouw en het stadsleven wordt een
en ander gezegd, maar over de eilanden zelf krijgen wij zoo goed als niet
te hooren, terwijl verder alles ontbreekt, waardoor wij een eenigszins

') Hiervoor bestaan plannen; de directie der ,,Koninklijke" kan
echter thans geen beslissing nemen.


- 61 -



















BOEKBESPREKING


overzichtelijken indruk zouden kunnen krijgen van bun economische
beteekenis. Hinderlijk is dat er steeds over papiomentoe, inplaats van
papiamentoe, wordt gesproken' Het vliegveld bij Oranjestad op Aruba,
heet natuurlijk niet Sabaneta en The Bottom is ook niet in den ouden
krater van Saba gelegen. In werkelijkheid vertoont het landschap van
Aruba enkele opvallende verschilpunten met dat van Curacao, en ook
de dierenwereld is niet geheel dezelfde, Dat de ,,mais", welke overall
op onze Benedenwindsche eilanden wordt verbouwd, een geheel ander
gewas is dan de mais, welke wij uit de gematigde luchtstreken ken-
nen, had wel even kunnen worden gezegd, en een literatuurlijstje had
zeker niet mogen ontbreken.
Het laatste artikel, dat bijna geheel uit citaten van verschillende
schrijvers bestaat, geeft een levendige beschrijving van het kleinste
der Nederlandsche Antillen, waarover inderdaad v661 te zeggen valt.
P. WAGENAAR HUMMELINCK.

The Grasses of the Dutch West Indian Islands
by G. J. H. Amshoff, Koloniaal Instituut Meded.
LIX, Handelsmus. 25, 1943, 64 bladz. (/2.-).
Wij mogen de schrijfster dankbaar zijn voor deze grondige studied,
welke in Maart 1943 en niet, zooals op den titel staat, in 1942 -
verscheen. Jammer is alleen, dat het herbariummateriaal dat aan deze
publicatie ten grondslag ligt, hetzelfde is, dat ook Boldingh reeds
wonder oogen heeft gehad, toen hij zijn bekende flora's voor de Neder-
landsche West-Indische Eilanden schreef. In meer normal tijden zou
stellig, met slechts geringe moeite, een niet onbelangrijk aanvullend
material kunnen worden verkregen; er zijn belangstellenden genoeg
op de eilanden die hiertoe hun medewerking zouden willen verleenen.
In het geheel worden 83 grassoorten beschreven (voor Curagao 45,
Saba 38, St. Maarten 37, St. Eustatius 34, Bonaire 30 en Aruba 28),
waarvan er slechts 3 all66n op deze eilanden zijn aangetroffen:
Aristida arubensis Henr. van Aruba en Curagao. Chloris Suringari
Hitchc. van Cura9ao en Paspalum bonarense Henr. van Bonaire,
Boldingh vermeldde in zijn ,,Flora van de Nederlandsch West-Indi-
sche Eilanden" (1913) slechts 64 soorten, waarvan Chloris Suringari
Hitchc. en Andropogon curassavicus Bold., beide van Curacao, ken-
merkend voor deze eilanden zouden zijn. Den laatsten naam zal men
in de publicatie van Mejuffrouw Amshoff tevergeefs zoeken, omdat zij
als wettelijk niet bestaande wordt beschouwd. Boldingh had hiermede
een nieuwe combinatie willen maken van Schizachyrium curasavicum
Nash (met 66n sl), welke op bladz. 57 als synonym wonder Schizachy-
rium malacostachyum wordt aangehaald.
P. WAGENAAR HUMMELINCK.

Cyanophycles des Iles Bonaire, Curafao et Aruba
d'apres les r6coltes de M. Wagenaar Hummelinck
(Utrecht) en 1930. Par 1'Abb6 P. Fr 6 my.
Revue Algologique XII, 1941, p. 101-152.
De schrijver had de beschikking over een kleine collective blauwalgen
nit zee (29 monsters van 15 vindplaatsen) en nit de zoutmeeren (45



















BOEKBESPREKING


monsters van 18 vindplaatsen), welke hem eerst na eenige omzwervin-
gen, via een Parijsch laboratorium, bereikte, en later, door de oorlogs-
omstandigheden verloren is gegaan. Tevens onderzocht hij nog enkele
monsters zoet- en brakwateralgen (van 10 vindplaatsen), welke deel
uitmaakten van een veel grootere verzameling, in 1936-'37 bijeenge-
bracht.
Met de bewerking van dit material leverde hij een belangrijke bij-
drage tot de kennis van de blauwwieren van West-Indie, in het bij-
zonder van de Benedenwindsche Eilanden, waarvan nog niets bekend
was. Van de 99 soorten welke ter sprake komen, werden er 47 in zee-
water, 54 in de zoutmeren van Bonaire en 29 in het zoete en brakke
water van de eilanden gevonden. Nieuw beschreven werd slechts 66n
soort, Aphanothece minor, uit een zoutmeertje bij Kralendijk, en vier
vormen.
Daar de meeste blauwwiersoorten een zeer groot verspreidingsgebied
hebben, wijst een opgave van slechts enkele vindplaatsen, zooals wij
hier herhaaldelijk aantreffen, vermoedelijk niet zoo zeer op een zekere
zeldzaamheid, dan wel op bepaalde leemten in onze hedendaagsche
algologische kennis. Opgaven als Roode Zee -Nederlandsche Antillen,
Europa Ned. Ant., Java Ned. Ant. en Chatham Island Ned.
Ant., om er slechts enkele te noemen, geven in deze te denken.
Terloops worden er nog 9 groenwier-soorten nit de zoutmeren en
8 uit het zoete en brakke water vermeld, eveneens nieuw voor de flora
van dit gebied. Enkele dezer werden door Mej. dr. J. Th. Koster uit-
voerig bestudeerd, naar duplicaatmonsters uit de salinja's in bet Rijks-
herbarium te Leiden (Blumea V, 1943, p. 328-335).
Hoe gebrekkig onze kennis van de lagere flora van de eilanden
ook nog moge zijn, toch bezitten wij thans al eenigen indruk van de
samenstelling en den betrekkelijken rijkdom van de algenwereld van
deze streken. Om enkele voorbeelden te geven: Uit een brakwaterput
in bet kalkplateau van Klein Bonaire, den Pos di Cas, kennen wij
15 blauwwier- en 3 groenwiersoorten; uit een zoetwaterplas op Hato,
Tanki Mamaja, 12 blauwalgen, 7 groenalgen en I kranswier; In de
salinja van Klein Bonaire werden 20 blauwwieren en I groenwier ge-
vonden; in de kleine Salinja Martinus bij Kralendijk 12 blauwalgen,
in bet noordelijke, sterk verzoute deel van Goto 1 en alleen al op
enkele mangrovenwortels nit het Lac 231
Het is zeer te betreuren dat deze, in velerlei opzicht zoo belangrijke
publicatie, wemelt van onnauwkeurigheden en drukfouten, wat voor
een deel moet worden geweten aan de omstandigheid, dat elk contact
tusschen bewerker en verzamelaar, tijdens de samenstelling en bet ter
perse gaan van het manuscript, was verbroken. Enkele onjuistheden,
welke moeilijkheden zouden kunnen opleveren, mogen op de volgende
bladzijde worden hersteld, terwijl eenige noodzakelijke toevoegingen
hier eveneens een plaats vinden.


















BOEKBESPREKING


Men lees op
blz. regel
103 9 1932
104 10 1932
105 4 Southwest of
12 Southwest of
106 11 Oranje
107 30 Gloeocapsa
118 9 VII
122 13 aestuarii
126 21 Acropora
128 23 Schorrenfliche
130 2 Je n'ai recu qu'un petit
5 Pozo del Puerto de la
Iguana
14 Cajoeda;Hato, LX.
28 XI
132 21 Paraguana, Poza de la
Compaifta. Carirubana;
15.II.1937.
133 4 Baca
136 1 Chroococcus
140 11 lyngbyaceum.
149 22 98
28 3
36 22
150 22 6
31 16
32 98
151 28 semiplena
152 18 Microchaete


Men voege toe op
blz. regel


102 14

103 10
16
22
104 10
21

30
105 7
106 2
7
13
107 22
108 6
15
109 6
17
27


20, 5-20, 7 g Cl (gram
chloor per liter)
20. 64 g Cl
72 g Cl
70-75? g Cl
65, 8 g Cl
Western shore of a lar-
ge lake; 100-110 ? gCl
109, 5 g Cl
40-50? g Cl
130 g Cl
47, 6 g Cl
25-27? g Cl
26 g Cl
30-35 g Cl
32, 1 g Cl
30-35 ? g C
54, 6 g Cl
93, 6 g Cl


Men voege toe op
blz. regel
110 2 115 gC
26 111, 2g Cl
111 1 (cf. p. 137) Pleurocapsa
entophysaloides
13 30-35 g Cl
35 33, 1g Cl
112 16 50-60?gCl
26 54, 3 g Cl
113 6 25-28? gCl
14 25? gCI
33 86, 3 g CI
114 34 38, 3 g C
115 10 39?gCl
116 36 40-60?gCl
118 2 87, 7 gCl
10 30-45 g C
130 4 Les descriptions de ces
locality's se trouvent
dans les ,,Studies on
the Fauna of Curagao,
Aruba, Bonaire and
the Venezuelan Islands
2 vol., The Hague 1940
130 6 Stat. 29
11 Stat. 35
14 Stat. 74
28 Stat. 52
32 Stat. 75
34 (cf. p. 133) Microcystis
ichthyoblabe
131 21 Stat. 61
30 (cf. p. 139) Chamaesi-
phon curvatus
132 21 Stat. 105
24 Stat. 109
28 Stat. 50
133 4 Stat. 53a


134 6
136 3
8
137 12
131 8
16
140 14
141 33
142 18
143 15
144 31
145 24
147 32


20
(cf. p. 131) Chamaesi-
52 phon confervicola
VI
40
13, 34
VI
E
Ech. 7
XXI, XXXI


P. WAGENAAR HUMMELINCK.


K 2597

























HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE CARAIBISCHE
ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN... VERLOOR

II (Slot)

DOOR

C. K. KESLER

Om dit te kunnen bereiken, gaf de Protector in Mei 1654 op-
dracht aan Venables 1), die reeds wonder hem gediend had. o.a. in

') ROBERT VENABLES (1612?-1687) was een zoon van Robert
Venables of Antrobus en Ellen, dochter van Richard Simcox of
Rudheath.
Hij nam dienst in bet parlements-leger, toen de burgeroorlog uitbrak
en nam deel aan verschillende krijgsbedrijven. O.a. diende hij wonder
Cromwell in Ierland tot Mei 1654. Toen werd hij door Cromwell be-
noemd tot opperbevelhebber van het leger, dat tegen de Spanjaarden
naar West-Indil gezonden werd. Hij verkreeg daarbij een zeer alge-
meen gestelde opdracht in hoofdzaak omvattende ,,to gain an interest
in that part of the West Indies occupied by the Spaniards". Voor de
door hem te nemen maatregelen most hij overleg plegen met Sir
William Penn, den admiral der vloot, en met twee gedelegeerden
Edward Winslow en Gregory Butler.
De vloot vertrok in December 1645 en kwam eind Januari 1655
voor Barbados ten anker, waar versterkingen warden ingenomen. Op
13 April was zij san de Zuidkust van Espalola, wear een landing be-
proefd werd, welke echter door de Spanjaarden werd afgeslagen. Na
gevechten op 17 en 25 April werden de troepen opnieuw ingescheept
voor een aanval op Jamaica. Op 10 Mei hier aangekomen, werd de
toenmalige hoofdstad Spanish Town bezet. Op 17 Mei capituleerde de
gouverneur. Ernstigen tegenstand werd door de Spanjaarden niet
geboden, hoewel het Engelsche expeditie-leger slecht uitgerust en
gedisciplineerd was en door ziekten geteisterd werd. Venebles zelf
was doodziek sedert de landing op Espafola.
Nadat Jamaica in bezit genomen was, vertrok Penn met het grootste
gedeelte van de vloot, waarna Venables op 4 Juli in de ,,Marston Moor"
hem volgde. Hij wenschte naar Engeland terug te gaan, om zich over
bet 6chec op Espafiola te verantwoorden en verslag over de verrich-
tingen op Jamaica uit te brengen.
Hij kwam 9 September 1655 te Portsmouth aan en werd op 20
September d.a.v. voor den Staatsraad geroepen. Deze gelastte zijn
opsluiting in den Tower. Hoewel hij na een korte gevangenschap op

65 -
West-Indische Gids XXVI 5

















66 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITlINGEN IN DE

lerland, in de Caralbische Zee op een der eilanden een plaats te
veroveren,vanwaar Spanje krachtigbestreden zou kunnen worden.
Een expeditie-corps, dat in de West aangevuld zou moeten wor-
den, werd vervoerd met een eskader, dat wonder commando gesteld
werd van den admiral Penn 1), met wien en met twee regeerings-
commissarissen Venables omtrent de te nemen maatregelen, over-
leg diende te plegen.
De schepen vertrokken in December 1654 nit Engeland en
begaven zich allereerst naar Barbados, waar de noodige hulp-
troepen en provision werden ingenomen. Besloten werd eerst een

30 October weer in vrijheid gesteld werd, werd hij door Cromwell niet
in zijn rang als general hersteld.
Eenigen tijd daarna going hij in het geheim tot de royalistische partij
over en verklaarde zich 1659 openlijk voor haar. Door Karel II tot
gouverneur van Chester benoemd, werd hij door de konings-partij
toch niet recht vertrouwd.
In het laatste gedeelte van zijn leven trad hij weinig op den voor-
grond; hij overleed in Juli 1687, op den leeftijd van 75 (of volgens
anderen 70 jaar). Hij is tweemaal gehuwd geweest, eerst met Elisabeth
Rudyard en daarna met Elisabeth Alderney. Zijn tweede vrouw ver-
gezelde hem naar West-Indi6.
Van Venables bestaat een boek The experienced Angler, dat door
Izaak Walton zeer geprezen word.
a) Sir WILLIAM PaNN (1621-1670) was een zoon van Giles Penn,
handelaar en reeder, die o.a. zaken in de Middellandsche Zee dreef.
In 1644 trad William Penn bij de marine in dienst. In den Isten
Engelachen oorlog diende hij wonder Blake en nam deel aan verschil-
lende zeeslagen, o.a. aan die bij Dungeness, Portland en Ter Heide.
Als eerbewijs voor zijn verrichtingen in deze gevechten werd hem een
gouden keten met medaille toegekend. Hoewel in naam tot de parle-
ments-partij behoorende, trachtte hij in 1654 in het gebeim betrekkin-
gen met de royalisten aan te knoopen. Intusschen werd hij op 9 Octo-
ber van dat jaar benoemd tot admiral van de vloot, die de Spanjaar-
den in West-Indie zou bestrijden. Op 31 Augustus 1655 kwam hij
met de vloot in Spithead terug en werd naeen verhoor door den Staats-
raad evenals Venebles op 11 September voor eenige weken in den
Tower opgesloten. Hij trok zich daarna op zijn goederen in lerland
terug en sloot zich eerst in bet geheim en later openlijk bij de royalis-
tische partij aan.
Hij overleed op 16 September 1670 en was gehuwd met Margaretha,
dochter van Hans Jasper, een koopman uit Rotterdam. Uit dit hu-
welijk werd o.a. een zoon geboren, William Penn, de stichter van de
Quaker-kolonie Pennsylvania (1681).
In zijn bekend dagboek laat Pepys, die door zijn functie san de
Admiraliteit herhaaldelijk met hooge zee-officieren in aanraking kwam
zich vaak zeer minachtend over Penn uit en betitelt hem o.a. als
,,rogue". (Niettemin was hij steeds bereid, als hij daartoe uitgenoodigd
werd, met den admiral te dineeren).
















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN . VERLOOR 67

aanslag op Hispaniola te beproeven, welk eiland op 13 April van
het volgende jaar bereikt werd. Het bleek echter al spoedig, dat
de expeditie onvoldoende was voorbereid, en dat de hulptroepen
van inf6rieure kwaliteit waren. Venables beklaagde zich althans
later bitter over de lafhartigheid en het gemis aan discipline bij
de soldaten, en zijn vrouw, die hem vergezelde en die blijkbaar de
onderneming als een Gode welgevallig werk beschouwde, schreef
in haar dagboek daaromtrent: ,,The success was ill, for the work
of God was not likely to be done by the devil's instruments.
A wicked army it was and sent out without arms or provisions".
Onvoldoende voorbereiding bleek al spoedig bij den aanval op
Hispaniola. De bedoeling was, te trachten de stad Santo Domingo
te nemen. Een groot gedeelte van het legercorps landde echter
door onvoldoende bekendheid der aanvoerders met het eiland op
ongeveer 30 mijlen van de stad, zoodat de soldaten een ontzettend
vermoeiende march door de moerassige mangrove-bosschen aan
de kust hadden te maken, v66r zij met de Spanjaarden in contact
kwamen. Dezen hadden dan ook niet veel moeite met het doode-
lijk vermoeide corps, dat in twee gevechten op 17 en 25 April
total verslagen werd en genoodzaakt overhaast het eiland te ver-
laten. Honderden manschappen van het Engelsche landings-corps
sneuvelden en later werd door de Spanjaarden geconstateerd, dat
de meesten door een schot in den rug, dus op de vlucht zijnde,
gedood waren. Behalve de onvoldoende voorbereiding en het ge-
mis aan discipline had tot deze mislukking van den aanslag op
Hispaniola ook de voortdurende oneenigheid der aanvoerders bij-
gedragen, waardoor van doeltreffende samenwerking tusschen
landings-troepen en vloot geen sprake was geweest.
Na deze eerste mislukking zeilden de Engelschen naar Jamaica,
waar zij meer success hadden, wat hieraan te danken was, dat daar
An het garnizoen, An de militaire en burgerlijke autoriteiten van
nog iets minder gehalte waren dan de aanvallende Engelschen.
De gouverneur, Don Juan Ramirez, was ziek, Venables sedert
den aanval op Hispaniola trouwens ook en liet zich in een
hangmat naar het Britsche kamp dragen om over de capitulatie
te onderhandelen. Verder was de militaire commandant zoo goed
als blind en het garnizoen veel te zwak, om ernstigen tegenstand
te kunnen bieden. De overgave geschiedde op 11 Mei op, voor de
Spanjaarden niet zeer eervolle, voorwaarden,. O.a. werd de gou-
verneur op transport gesteld naar Campache, waar hij echter niet
aankwam, want hij overleed gedurende de reis.
Het geluk had de Engelschen dus bij deze verovering ten slotte















68 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITINGEN IN DE

wel gediend, en hoewel Cromwell over de aanvoerders alles be-
halve tevreden was en hen dat ook deed gevoelen, zag hij toch
ook wel in, dat een zeer belangrijk resultaat bereikt was. Engeland
had midden in de Caralbische Zee een kolonie verkregen, die het
sedert niet meer losliet en die na verloop van jaren van zeer veel
belang werd. Aanvankelijk moesten er echter krachtige maat-
regelen genomen worden, om te verkrijgen, dat een in hoofdzaak
Britsche bevolking in de nieuwe kolonie kwam, maatregelen, die
trouwens aan een man als Cromwell wel toevertrouwd waren. In
October 1656 vaardigde hij een proclamatie uit, die in het moeder-
land en in de reeds op enkele kleinere eilanden bestaande parti-
culiere kolonian in de West verspreid werd. De Voorzienigheid.
zoo heette bet in dit stuk, had beschikt, dat Jamaica aan het
Britsche Rijk kwam. Het land was vruchtbaar en kon bij goede
exploitatie belangrijke voordeelen opleveren. Cromwell had daar-
om besloten, het te behouden en het te koloniseeren. Aan in-
woners van andere eilanden werd aanbevolen, zich erheen te be-
geven. Indien zij daartoe overgingen binnen twee jaar, te rekenen
van 29 September 1656, zouden hun verschillende voorrechten
worden toegestaan. Zij zouden vergunning verkrijgen, jacht te
maken op wilde (of liever verwilderde) runderen, paarden en
varkens, die in groote hoeveelheden aanwezig waren en verder
nasporingen mogen doen naar delfstoffen met uitzondering van
goud en silver. Degenen, die den landbouw wilden beoefenen,
konden 20 acres ground naar eigen keuze verkrijgen voor iederen
volwassene, benevens 10 acres voor ieder kind, terwiji zij drie jaar
vrijheid van belastingen zouden genieten.
Gehoor gevende aan deze voordeelige aanbiedingen, verhuisden
verschillende planters van St. Kitts en Barbados naar de nieuwe
kolonie, die weldra beloofde, een belangrijke aanwinst voor het
Britsche Rijk te zullen worden. Tech was het eiland gedurende
een reeks van jaren nog slechts schaars bevolkt. Cromwell vaar-
digde daarom verschillende beschikkingen nit, die ten doel had-
den, de bevolking seller in aantal te doen toenemen, doch die
het gevolg hadden, dat bet er weldra een verzameling van, in het
moederland zelf ongewenschte, elementen werd. In de eerste
plaats beval Cromwell aan de Schotsche autoriteiten, roovers en
vagebonden aan te houden en hen, mannen, zoowel als vrouwen,
naar Jamaica te zenden. Verder werd eenigen tijd daarna aan de
Iersche bestuurders opgedragen 1000 jonge mannen en meisjes
erheen te zenden. Na de restauratie der Stuarts in 1660 werd op
dezelfde wijze voortgegaan. In 1667 bepaalde de regeering van

















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN... VERLOOR 69

Karel II, dat veroordeelden voortaan mochten worden overge-
leverd aan ondernemers, die op zich namen, hen naar de Ameri-
kaansche kolonie te vervoeren, wat ten gevolge had, dat er een
ware handel ontstond tusschen dergelijke ondernemers en de
gevangenbewaarders van Newgate en Bridewell.
Het was niet te verwonderen, dat, in verband met de weinige
selectie bij het uitzenden van kolonisten, de bevolking in de
eerste jaren van het Engelsche behind niet bepaald uit de bloem
der natie bestond. Eenige tientallen jaren is dan ook Jamaica
een middelpunt van Britsche zeeroovers geweest, evenals Tor-
tuga, ten N. van Hispaniola, dat van de Fransche piraten was.
De eerste gouverneurs maakte gaarne gebruik van de dien-
sten, die de onverschrokken, maar ook geheel ongediscipli-
neerde, flibustiers in den strijd tegen Spanje en andere mogend-
heden konden bewijzen. Zoo werd de vroegere Spaansche kolonie
alras 66n der plaatsen, die voor de thuisvarende Spaansche vloten
en afzonderlijke schepen groote gevaren opleverden. Want, al
deed de Britsche regeering ook nu en dan, alsof zij aan hun buiten-
sporigheden paal en perk wilde stellen, het duurde tot het einde
van de 17e eeuw, eer daarmede ernst gemaakt werd. Sommige
gouverneurs, die in zeer vriendschappelijke betrekking tot de
piratenaanvoerders stonden, ontvingen een aandeel in debehaal-
de buit, vaak in ruil voor de kaperbrieven, die zij verleenden, en
maakten van die transacties niet eens een buitengewoon geheim.
Zoo was de derde Britsche gouverneur, Sir Thomas Modyford 1),

') Sir THOMAS MODYFORD (1620?-1679) was een zoon van John
Modyford, mayor van Exeter, en Maria, dochter van Thomas Walker,
alderman van dezelfde stad. Hij was een neef (oomzegger) van George
Monk, hertog van Albemarle, den promoter en voornaamste bewerker
van de herstelling der Stuarts in Engeland. Hij was eerst advocaat
en trad daarna in het leger des konings. In 1674 vertrok hij naar Bar-
bados, werd daar planter en trad al spoedig zeer op den voorgrond.
In het royalistische legercorps trad hij als koningsgezinde aanvankelijk
fel tegen Ayscue op, maar kwam later met hem tot overeenstemming.
Met zijn regiment going hij toen tot de partij van het Parlement over,
waardoor Lord Willoughby de wijk most nemen. Afgezet door gou-
verneur Learle, werd hij na een verzoekschrift aan Cromwell door
dezen in zijn functies hersteld, ook als lid van den Raad. Aan Venables
verklaarde hij toen schriftelijk, dat hij ,,utterly abhorred and abjured
the interest of the Stuarts". Op 16 Juli 1660 werd hij benoemd tot
gouverneur van Barbados, maar inmiddels was Willoughby een week
te voren reeds in Engeland benoemd tot gouverneur, ook van de overi-
ge eilanden in Britsch bezit. Het bericht van bet laatste kwam op
Barbados aan op 17 December.
Modyford trad toen als gouverneur af en werd speaker van den

















70 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

zeer bevriend met een beruchten flibustier Henry Morgan 1). In
1670 werd Sir Thomas Lynch als zijn opvolger naar Jamaicage-
zonden met opdracht, hem en Morgan te arresteeren en hen naar
Engeland op te zenden. Hierbij geholpen door James Banister,
die o.a. enkele jaren in Suriname gediend had, voerde Lynch
deze taak uit 2), maar Morgan kwam er, in weerwil van zijn alles
behalve vlekkeloos verleden, toch buitengewoon goed af. De
rechters waren destijds just niet geheel onomkoopbaar en Morgan
was rijk genoeg! En vooral de koning keek niet zoo nauw. Al-
thans, Karel II verhief den ex-flibustier tot ridder, verleende hem
den rang van kolonel en zond hem met den opvolger van Lynch,
Lord Vaughan, naar Jamaica terug. Hier trad hij later tweemaal
als waarnemend gouverneur op en toonde zich een sterk bestrijder
der zeerooverij, wat niet te verwonderen was, daar hij alles te
vreezen had van zijn vroegere college's, die hem van oneerlijkheid
bij het verdeelen van buit een zwaar vergrijp in hun oogen -
beschuldigden.

Wat de Kleine Antillen betreft, hiervoor toonden de Spanjaar-


Raad. Aangeklaagd wegens veerraad, werd hij door bescherming van
Albemarle benoemd tot gouverneur van Jamaica met vergunning,
zooveel planters van Barbados mede te nemen, als met hem wilden
medegaan. In Juni 1664 vertrok hij naar Jamaica, waar hij 7 jaar bet
behind voerde. Beschuldigd van samenwerking met piraten, beweerde
hij, dat dazen werden opgehangen, maar, dat de boekaniers, zijn mede-
werkers, brave lieden waren en dat hij dus gehandeld had in het belang
van het moederland door voor de verdediging van Jamaica tegen de
Spanjaarden te zorgen. In Januari 1669 overleed Albemarle. Van zijn
beschermer beroofd, werd Modyford toen vervangen, door Sir Thomas
Lynch, die midden Juni op Jamaica aankwam. Met list op 12 Augustus
gevangen genomen, werd Modyford met Morgan naar Engeland ge-
zonden en tot eind 1674 in den Tower opgesloten. Waarschijnlijk
keerde hij te zamen met Morgan naar Jamaica terug, waar hij tot zijn
dood bleef.
Hij werd begraven in de kathedraal van Spanish Town op 2 Sep-
tember 1679.
') Henry Morgan (later Sir Henry) 1635 ?-1688, was een afstammeling
nit een families uit Wales. Hij was een neef en schoonzoon van een
gelijknamigen luitenant-gouverneur van Jamaica, die in Juli 1665 bij
een aanval op St. Eustatius sneuvelde. Henry Morgan was eerst
onderbevelhebber van den beruchten zeeroover Edward Mansfield;
later trad hij zelf als aanvoerder op. Hij is begraven in ,,The Pallisa-
does", een zandige landtong v66r de haven van Kingston.
') In de Cathedraal te Spanish Town zijn gedenkteekens ter eere
van Modyford, Lynch en Banister.















CARAfBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN . VERLOOR 71

den slechts matige, of geen belangstelling. Deze openbaarde zich
eigenlijk in den regel eerst dan, wanneer er van vreemde zijde
pogingen aangewend werden, om er zich meester van te maken. In
onze koloniale. geschiedenis blijkt dat wel duidelijk bij de in-
bezit-neming van Curavao in 1634. De tegenstand van Spaansche
zijde was toen uiterst gering en wat de eilanden Bonaire en Aruba
betreft geheel afwezig. En dat nog wel, ofschoon deze eilanden
reeds meer dan een eeuw in het bezit van Spanje geweest waren.
Trouwens van de zijde van het bestuur werd die geringe belang-
stelling officieel reeds vastgesteld, toen Diego Col6n in 1515 ver-
klaarde, dat dit ,,islas indtiles" waren. Een eenigszins grootere
belangstelling legden de Spanjaarden voor onze tegenwoordige
Bovenwindsche eilanden en voor de overige Kleine Antillen aan
den dag, welke haar verklaring wel zal vinden in de ligging dier
eilanden in de nabijheid van den vaarweg der Spaansche vloten.
Deze verwaarloozing der Kleine Antillen was oorzaak van het
feit, dat zij voor en na voor Spanje verloren gingen en dat Fran-
schen, Engelschen, Nederlanders, Denen en Koerlanders zich er
voor goed of tijdelijk van meester maakten. Wat b.v. Barbados
betreft, dit is eigenlijk nooit door Spanjaarden gekoloniseerd ge-
weest bet schijnt trouwens eerst in 1536 door Portugeezen ont-
dekt te zijn, maar is sedert 1605, toen de eerste Engelschen er
landden, of misschien juister sedert 1626, toen de eerste groep
kolonisten van Sir William Curteen er zich vestigde, in Britsch
bezit gekomen en sedert gebleven 1).
Zooals boven vermeld werd, stelden de Spanjaarden eenigszins
meer prijs op het bezit en het behoud van de bij den weg der
Spaansche vloten gelegen eilanden. Daar deden zij nu en dan wel
pogingen, om ze, wanneer zij in handen van vijanden, of concur-
renten gekomen waren, weder in bezit te krijgen. Tot omstreeks
1625 waren de pogingen, die Franschen, Hollanders en vooral
Engelschen aanwendden, om aan de Spaansche monopoliseering
van de exploitatie der Amerikaansche gewesten een einde te
maken, beperkt gebleven tot plundertochten, waarbij steden ver-
woest en nu en dan schepen genomen werden. Na het eerste kwart
der eeuw beginnen zich echter meer en meer vreemdelingen op de
kleinere eilanden te vertoonen, die daar blijvende vestigingen
trachten te stichten. Een der oudste dezer kolonidn is die op St.
Christoffel of St. Kitts, waar in 1623 op raad van een zeevaarder,
Thomas Painton, en op kosten van een Engelschen koopman,

') Zie D. W. I. G. Juli/Aug. 1942 blz. 204.















72 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

Ralph Merrifield, door Thomas Warner, een vestiging gesticht
werd, eigenlijk, hoewel Barbados daarop aanspraak maakt, de
oudste blijvende Engelsche kolonie in West-Indik. Zij werd tevens
het punt, van waar tijdelijke of blijvende vestigipgen op andere
eilanden uitgingen.
St. Kitts werd, evenals een groot aantal der kleine eilanden
door Columbus op zijn tweede reis in 1493 ontdekt. Bij de India-
nen was het bekend wonder den naam van Liamuiga (het vrucht-
bare eiland). Columbus noemde het St. Christoffel, daar hij in de
rotsen op eenigen afstand gelijkenis meende te zien met een be-
kend beeld van den heilige van dien naam. Na de voorbereidende
maatregelen in 1623 keerde Warner, die tijdelijk naar Engeland
was gegaan, in 1625 met een aantal kolonisten, terug en landde
op bet eiland op denzelfden dag, dat ook d'Esnambuc 1) er voet
aan wal zette. Beiden werden door de Caraiben als vijanden be-
schouwd, maar de concurrenten, die hun krachten samenvoegden,
om aan het gemeenschappelijke gevaar het hoofd te bieden,
slaagden erin, den vijand geheel te verslaan. Een groote menigte
Caraiben kwam in den strijd om en de overlevenden werden in zee
gedreven. De Engelschen namen toen het middelste gedeelte van
het eiland in bezit, terwijl de Franschen zich aan beide zijden
vestigden.
Vier jaar later was er echter groote kans, dat beider onder-
mingen geheel zouden te gronde gaan. De Spanjaarden toch maak-
ten nu en dan gebruik van de aanwezigheid van gewapende gal-
joenen, die de vloot van Spanje geescorteerd hadden en met de
this varende vloot daarheen zouden terugkeeren, om aanvallen
te doen op dergelijke vestigingen, ten einde te trachten, de indrin-
gers te verdrijven. Een der eerste van zulke pogingen was die,
welke met aanvankelijk success gedaan werd door Don Fadrique
de Toledo, die destijds met een buitengewoon sterk eskadervoor
boven vermelden dienst in de West aanwezig was. Op 17 Sep-
tember 1629 verscheen hij plotseling met 38 schepen, waaronder
17 galjoenen voor Nevis, een dochter-kolonie van St. Kitts en
een der eilanden, die door Karel I aan den Earl of Carlisle waren
toegewezen. Hier nam hij op de reede acht kleine vaartuigen, ver-
woestte het fort en verbrandde de tabaks-pakhuizen. Den volgen-
den dag liet hij het anker voor St. Kitts vallen. De Engelschen en
Franschen waren tegen zulk een indrukwekkende strijdmacht
niet opgewassen en moesten zich overgeven. De Franschen kregen

') Zie D.W. I.G., April 1941 bit. 114.
















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 73

vergunning, het eiland te verlaten en naar Antigua te vertrekken,
de Engelschen, met welke natie Spanje toen in oorlog was, werden
voor zoover zij gevangen genomen waren, ten getale van 550
naar Cartagena of naar Havana overgebracht, vanwaar zij later
naar Engeland konden vertrekken. Blijvend werden de indringers
echter niet verdreven. Een gedeelte ervan had kans gezien, in de
bosschen op het eiland te ontkomen en, toen de Spanjaarden,
zonder bezetting achter te laten, vertrokken, kwamen zij uit hun
schuilplaatsen te voorschijn en herstelden hun vestiging. In han-
den der Spanjaarden kwam het eiland daarna niet meer; na heel
wat onderlingen strijd tusschen Franschen en Engelschen bleef
het in het bezit der laatsten volgens de bepalingen van den vrede
van Utrecht (1713) 1).

Van St. Kitts als middelpunt uit werden verschillende der
Kleine Antillen o.a. Antigua door Engelschen gekoloniseerd. Het
eiland ontving zijn naam ter herinnering aan een kerk in Sevilla,
Santa Maria la Antigua. Verwaarloosd door de Spanjaarden,
waarvan er eenigen wonder Don Antonio Serrano in 1520 eenigen
tijd vertoefden, werd het na een mislukte poging van d'Esnambuc
om er een Fransche kolonie te vestigen, in 1632 door een groep
kolonisten wonder leading van Edward, den zoon van Sir Thomas
Warner, bezet. Al spoedig begon daar een period van binnen-
landsche troebelen, als gevolg van de politieke gebeurtenissen in
Engeland, gevolgd door invallen van Franschen en leren in den
tijd van de Fransch-Britsche oorlogen, maar voor Spanje was ook
dit eiland voor goed verloren.
Eveneens going het met het eiland Nevis, dat door Columbus
aldus genoemd werd, omdat de, met wolken bekroonde bergen
daar hem herinnerden aan de sneeuw (Sp. nieve) van Europa.
Het werd, evenals Antigua in 1627, van St. Kitts nit gekoloniseerd
en, hoewel de Spanjaarden er in 1629 een aanval op deden en de,
nog kort bestaande, nederzettingen bijna gebeel verwoestten, en
het eiland, evenals andere, veel te lijden had van de oorlogen tus-
schen Engeland en Frankrijk in de 18e eeuw, bleef het sedert den
vrede van Versailles in 1783 in Britsch bezit.
') Een paar merkwaardigheden op St. Kitts, die aan die dagen van
strijd herinneren, zijn bet graf van Sir Thomas Warner, die 10 Maart
1648 op het eiland overleed, en de vesting Brimstone Hill, een in den
slaventijd gebouwd fort, dat als z66 onneembaar beschonwd werd, dat
bet wel aangeduid werd als het ,,Gibraltar van West-Indie". In het
midden der 19e eeew werd het als verouderd verlaten. (Zie D. W. I. G.
XV blz. 191).















74 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

Zoo vestigden Engelschen, Franschen, Nederlanders en anderen
zich in den loop der jaren met, of soms zonder eenigen strijd op
verschillende der kleinere eilanden aan den rand van het Spaan-
sche overzeesche gebied. Sommige daarvan, zooals Barbados,
Martinique en andere werden eigenlijk nooit werkelijk door Spanje
bezet, andere, zooals b.v. Trinidad, bleven vrij lang in hun bezit.

De positive van Sint Vincent en enkele andere eilanden is ge-
ruimen tijd eenigszins eigenaardig geweest en verschilde van die
der andere Groote en Kleine Antillen doordat de Indianen op deze
eilanden min of meer beschermd werden, waardoor zij er zich
langer dan elders hebben kunnen handhaven. Sint Vincent werd
op 22 Januari 1498 door Columbus ontdekt en genoemd naar den
heilige van den dag. Het werd toen bewoond door zeer strijd-
zuchtige Caraiben, die er zich, in weerwil van de toewijzing van
hun eiland in 1627 door Karel I aan den Earl of Carlisle en later
in 1668 door Karel II aan Lord Willoughby, wisten te handhaven.
Het eiland werd verder merkwaardig door de aanwezigheid van
de z.g. zwarte Caralben, nakomelingen van gestrande negers en
Indiaansche vrouwen. Deze zwarte Caraiben vormden na verloop
van tijd het grootste deel der bevolking van het eiland. In 1660
werd het ten behoeve der Indianen, evenals St. Lucia en Domi-
nica, neutral verklaard, wat in 1748 bij het vredesverdrag van
Aken bevestigd werd. Dit allies geschiedde door andere mogend-
heden onderling in een tijd, toen de Spaansche macht in de Carai-
bische Zee reeds bedenkelijk aan het inkrimpen was.


Door al die ontdekkingen en veroveringen in het laatst der
15e en in de 16e eeuw was Spanje, dat tot dusver een vrij onbe-
duidend gebied van tamelijk onbelangrijke rijkjes in een uithoek
van Europa geweest was, snel tot den rang van een dervoornaam-
ste staten, zoo niet tot den voornaamsten staat, opgeklommen.
Het grondgebied, dat het beheerschte, was in korten tijd vele
malen zoo groot geworden, als het tot dusver geweest was en
daardoor waren tevens de zorgen der regeering op haast onge-
looflijke wijze aangegroeid, Zulks te meer, daar zij het als haar
voornaamste plicht beschouwde, te zorgen, dat de voordeelen
die de verwerving der nieuwe gebieden zouden kunnen opleveren,
uitsluitend aan het moederland ten goede zouden komen, waartoe
verhinderd zou moeten worden, dat anderen dan Spanjaarden er
zich vestigden, of er handel mede dreven. Vrijwel tot de 19e eeuw















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 75

werd dit beginsel trouwens algemeen als redelijk beschouwd, hoe-
wel het eveneens waar is, dat de zeevarende nation, al pasten zij
het ook, wat hun eigen overzeesche bezittingen betreft, min of
meer strong toe, er ten opzichte van anderen gewoonlijk geen
rekening mede hielden. Vrij algemeen werd het tevens tot dien
tijd als billijk gevoeld, dat de kolonien, die bestonden, dank zij de
activiteit en het kapitaal van het moederland, dan ook uitsluitend
het moederland de voordeelen deden genieten van de producten,
die zij konden uitvoeren en van den handel daarin.
Wat den Spaanschen kolonign betreft, was de regeering in het
moederland aanvankelijk buitengewoon exclusief. Isabella van
Castilii had aan Columbus de weinige hulp verschaft, die den ont-
dekker tot zijn eerste reis in staat gesteld had. De ontdekking van
de eilanden in de Caralbische Zee was dus een Castiliaansche ont-
dekking en bijgevolg werd de emigratie daarheen tot den dood
van Isabella in 1504 uitsluitend veroorloofd aan inwoners van
Castilie en Leon en bij hooge uitzondering ook nu en dan aan
gunstelingen of beschermelingen van elders van de koningin.
Na 1504 werd de bevoegdheid zich in de Amerikaansche gewesten
te vestigen, door Ferdinand uitgebreid tot inwoners van Aragon
en tot andere Spanjaarden, terwijl in den tijd van Karel V deze
vergunning werd verleend aan inwoners van al zijn gewesten,
dus aan Spanjaarden, Duitschers, Nederlanders, Vlamingen en
Walen.
Die emigratie naar de Amerikaansche gewesten was een voor-
werp van voortdurende zorg der Spaansche regeering, die haar
taak te dien opzichte aanvankelijk met haast moederlijke zorg
opvatte. En dat geschiedde, in den beginne althans, niet uit-
sluitend, en zelfs niet in de eerste plaats, met het oog op materiedle
voordeelen. Zij strekte zich o.a. uit tot boeken, die in de kolonien
mochten worden ingevoerd, en die, welke er verboden waren. In
1543, dus nog wonder de regeering van Karel V, was het verboden,
in de Amerikaansche gewesten in te voeren ,,libros de romance
que traten de materials profanas y fabulosas y histories fingidas"')
en was het alleen vergund, erheen te brengen, ,,libros, tocantes
A la religion Cristiana y de virtud" 2).
Aldus was de opvatting van de taak der regeering nog een halve
eeuw na de eerste bezetting der kolonien, een opvatting trouwens,
') Romans, die profane en fabelachtige zaken behandelen en gefin-
geerde geschiedenissen.
') Boeken, betrekking hebbende op den Christelijken godsdienat en
die deugdzaam waren.















76 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

waarmede men het in de kolonien vaak allerminst eens was,
waardoor de ordonnantidn en regelingen van het moederland daar
vaak op schromelijke wijze ontdoken of genegeerd werden. En
dit geschiedde, in weerwil van het omvangrijke ambtenaren-corps,
dat in Amerika aanwezig was en gestadig aangroeide, naarmate
het Spaansche gebied in uitgebreidheid toenam. Velen der ambte-
naren waren bovendien alles behalve onomkoopbaar, wat de ont-
duiking der moederlandsche decreten nog belangrijk bevorderde.
Omstreeks het midden der 17e eeuw, toen dus nog slechts minder
belangrijke deelen van het koloniale rijk in handen van vreemde
nation gekomen waren, was de toestand in en om de Caraibische
Zee ongeveer aldus: Spanje bezat daar, behalve een groot deel
van Noord-, Midden- en Zuid-Amerika, de Groote Antillen en
Trinidad. Alleen op de Kleine Antillen hadden zich vreemdelingen
gevestigd, of trachtten deze dit te doen. Zoo bezat Frankrijk
Martinique, Guadeloupe en Santa Cruz, de helft van St. Kitts en
de helft van St. Martin, terwijl het aanspraak maakte op St.
Vincent en Dominica en pogingen deed, vasten voet te verkrij-
gen op Hispaniola, Grenada en Santa Lucia. Verder bezat onze
Republiek St. Eustatius, Saba, de helft van St. Martin, Tobago,
Curacao, Aruba en Bonaire, en Engeland de helft van St. Kitts,
Antigua, Montserrat, Nevis, Anguilla en Barbados.
Het uitgestrekte koloniale gebied uitsluitend met Spanjaarden
en hun nakomelingen van zuiveren Spaanschen bloede te bevol-
ken, de oorspronkelijke bewoners tot het Christendom te brengen
en hun eenige Europeesche beschaving bij te brengen, was een der
idealen der regeering in het moederland, een ideaal, waarvan de
verwezenlijking in den loop der jaren intusschen hoe langer, hoe
onbereikbaarder bleek. Vooral het bewaren van de ,,limpieza de
sangre" (zuiverheid van bloed, dus raszuiverheid) lag den achter-
eenvolgenden regeeringen na aan het hart. Daarom werd de
emigratie naar de Amerikaansche gewesten en eilanden wel be-
vorderd, maar slechts z66, dat zij alleen aan zuivere Spanjaarden
ten goede zou kunnen komen, wat echter ten gevolge had, dat
Spanje zelf onontbeerlijke arbeidskrachten verloor en de Ameri-
kaansche gebiedsdeelen toch niet in voldoende mate daarvan
voorzien werden. Nog te minder was dit laatste het geval, toen
op verschillende plaatsen edele mtalen ontdekt werden en de
begeerte, door het verkrijgen daarvan in korten tijd rijk te worden
bij velen de overhand verkreeg, en ten gevolge daarvan de meer
soliede bedrijven als landbouw en veeteelt meer en meer verlaten
werden.















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN . VERLOOR 77

Dit was in sterke mate het geval op de Caraibische eilanden en
zelfs vrij spoedig na het begin der eerste vestiging. Reeds in 1517
en 1518 bereikte den koning en kardinaal Ximenes de klacht van
Hispaniola, dat het eiland meer en meer ontvolkt werd en dat
degenen, die er nog bleven, steeds onrustiger werden, aangetrok-
ken als ook zij werden door de schatten, die op het vasteland te
vinden zouden zijn. Hetzelfde verschijnsel deed zich ook op
de andere eilanden voor. De reeds gestichte steden werden meer
en meer door de bevolkingen verlaten, zoodat vermeld werd, dat
Santo Domingo, waar vroeger ruim 1000 gezinnen woonden, er in
1514 nog slechts de helft van dat aantal telde. Santiago de Cuba,
dat eens even volkrijk als Santo Domingo was, en dat een der
beste havens van West-Indie bezat, was achteruit gegaan tot niet
meer dan 30 gezinnen. In dien zelfden tijd waren er 3000 in de
stad Mexico, 2000 in Lima enz. Dit had o.a. ten gevolge, dat in
1518 en in 1520 uit Santo Domingo verzoekschriften tot de
regeering gericht werden, om teverkrijgen,dat het ook aan vreem-
delingen, in het bijzonder Franschen en Genueezen zou vergund
worden, zich in de stad te vestigen. Dat alles wijst in ieder geval
wel op een sterken trek naar het Westen als gevolg van den goud-
dorst der Spanjaarden, die hen blind maakte voor de voordeelen
op landbouw-, veeteelt- en handelsgebied, die de nieuwe gewesten
in zoo ruime mate tevens aanboden.
Van haar zijde trachtte de regeering in het moederland het
noodige te doen om door bevordering der emigratie in de ont-
volking der eilanden te voorzien. Zoo werd aan diegenen, die
bereid warren, naar Hispaniola te gaan, toegezegd vrije overtocht
en onderhoud, te rekenen van den dag, waar op zij in Sevilla,
de haven van vertrek, zouden aankomen, tot den dag van ont-
scheping in Amerika. Daar zou hun land worden toegewezen en
gereedschappen, plant-materiaal en vee verstrekt worden en te-
vens understand gedurende en jaar tot den tijd, dat zij voldoende
gevestigd en de cultivaties op gang zouden zijn. Bovendien zou-
den zij gedurende 20 jaar vrijdom van belastingen, met uitzonde-
ring van de kerkelijke tienden, genieten; de regeering zou zorg
dragen voor voldoende geneeskundige hulp en meer dergelijke
voordeelen.
Om deze aantrekkelijke voorwaarden algemeen bekend te
maken, werd aan Las Casas de opdracht gegeven, een reis door
de dorpen van Castili te maken en daar te wijzen op de gunstige
gesteldheid van de nieuwe gewesten voor landbouw en veeteelt.
Tevens werd in November 1526 op doodstraf en verbeurdverkla-
















78 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITMINGEN IN DE

ring van goederen verboden, van de Antillen naar het vasteland
te verhuizen, een maatregel, die echter al spoedig niet bleek te zijn
vol te houden en die in 1534 vervangen werd door een ander
decreet, waardoor verhuizing van het eene eiland naar het andere
of naar het vasteland afhankelijk gesteld werd van de toestemming
van den gouverneur. En blijkbaar was deze vrijheids-beperking
eveneens te strong, althans omstreeks 1548 werd aan deze be-
palingen niet meer de hand gehouden en konden Spaansche on-
derdanen zich vestigen, waar zij wilden.
Wel te verstaan, Spaansche onderdanen, want in weerwil van
haar begeerte, de immigratie in de West-Indische gewesten te
bevorderen, held de regeering steeds de boven vermelde ,,lim-
pieza de sangre" en de zuiverheid van geloof als idealen voor
oogen, waarom anderen dan ras-echte Spanjaarden en vooral
ketters, ongeloovigen en heidenen steeds zorgvuldig geweerd
werden.
Haast even groote zorgen, hoewel van geheel anderen aard, ver-
eischte de regeling van den in- en uitvoer, zoowel ten opzichte
van Spanje zelf, als ten opzichte van het overzeesche gebied,
benevens de beveiliging van den zeeweg daartusschen. Vooral
bet laatste was buitengewoon moeilijk door de omstandigheid,
Oat Oe overgroote meercerheid der Spanjaarden geen zeelieden
van aanleg waren, dat scheepsbouw een tak van bedrijf was, die
in Spanje haast niet beoefend werd, en dat de concurreerende
mogendheden, Engeland en onze Republiek, maar ook Frankrijk,
daarin Spanje verre overtroffen, Gebrek aan scheepsruimte was
Min der problemen, waarvoor allereerst een oplossing gezocht
most worden. Reeds in den tijd van Ferdinand en Isabella, die
evenals de Engelsche en Schotsche monarchen, Hendrik VIII en
Jacobus IV, veel belang in de zeevaart stelden, werden er pogin-
gen gedaan, om dit vraagstuk op te lessen, gedurende een reeks
van jaren echter met zeer onbevredigend resultaat.
De verschillende typen van schepen, die voor de trans-Atlan-
tische vaart dienst deden,waren ongelooflijk klein en eigenlijk
volkomen onzeewaardig. Van de drie scheepjes, waarmede Colum-
bus in 1492 zijn eerste ontdekkingsreis deed, was het grootste,
de Santa-Maria, waar de ontdekker zelf aan boord was, niet
meer dan 120 A 130 ton; het had e6n dek en drie masten. De beide
andere scheepjes wonder bevel der gebroeders Pinz6n 1), de Nifia en

') VICENTE YANXZ PINZON (geb. ?; over. na 1523).
Hij was de middelate van drie breeders; de oudste, Martin Alonso
















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 79

de Pinta, waren kleine, open vaartuigen van resp. 40 en 50 ton
met een dek slechts aan de voor- en achterzijde. Later kwamen er
weliswaar schepen in gebruik, maar nog in het midden der 16e
eeuw warren schepen, grooter dan 400 ton, van de vaart op Ameri-
ka uitgesloten, klaarblijkelijk, omdat een zandbank voor de
haven van San Lucar, de eenige, vanwaar zij mochten vertrekken
en aankomen, een onoverkomelijke hinderpaal voor groote
schepen vormde. Eerst in het laatst van de 17e eeuw kwamen
schepen van 500 a 1000 ton in gebruik, in het algemeen ,,galeo-
nes" genaamd, met 66n of twee en soms drie dekken, de laatste
vooral gebouwd met het doel, ze als oorlogsschepen te kunnen
gebruiken. Groot verschil tusschen oorlogs- en koopvaardijsche-
pen werd er trouwens destijds niet gemaakt; het bestond hoofd-
zakelijk hierin, dat de laatste wat zwaarder geschut en wat meer
manschappen om het te bedienen aan boord hadden, dan de
eerste. Vaak werden dan ook koopvaardijschepen als oorlogs-
schepen uitgerust en gebruikt, en omgekeerd oorlogsschepen, die
de vloten moesten convoyeeren, zoo vol koopwaren geladen, dat
het hoogst moeilijk of onmogelijk was, eenige stukken geschut
in geval van nood te laten dienst doen.
En toch was het hoogst noodzakelijk, dat de verbinding tus-
schen het moederland en de overzeesche gebieden geregeld in
stand gehouden werd, want het was voor de schatkist van het
grootste gewicht, dat de profijten, die de laatste konden opleveren
regelmatig binnen kwamen. En wanneer dat eens niet het geval
was, of wanneer ze zelfs maar gedeeltelijk uitbleven, beteekende
Pinz6n, was koopman en dreef belangrijke overzeesche zaken. De
jongste heette Andrds Gonsalez.
Aanvankelijk schijnt Vicente Yaflez Pinz6n deelgenoot of assistant
in de zaken van zijn oudsten broader geweest te zijn. Deze nam door
bemiddeling van Juan Per6z, gardiaan van bet klooster Nuestra
Seflora de la Rabida, voor 1/8 deel in de kosten van de uitrusting voor
Columbus' eerste ontdekkingsreis. Van de drie scheepjes nam Martin
zelf de Pinta wonder zijn beheer, terwijl het commando van het kleinste
vaartuig, de Nina, aan Vicente werd toevertrouwd. Na de reis, die tot
de ontdekking van Amerika leidde, deed Vicente Yaftez Pinz6n nog
eenige andere reizen naar en in de pas ontdekte streken, en was hij
in 1500 weder in Palos terug.
Martin Alonzo kwam zeer kort na Columbus doodziek in Palos
terug. Hij werd toen van zijn schip naar het klooster La Ribida ver-
voerd, waar hij op 31 Maart 1493 overleed.
Door Karel V werd de families Pinz6n op 29 September 1519 in den
adelstand verheven. Zij heeft zich tot heden in twee taken voortgezet.
Martin Alonzo was gehuwd met Maria Alvarez van Palos; uit dit
huwelijk werden zes zoons en U6n dochter geboren.















80 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZITTINGEN IN DE

dat voor Spanje vrijwel een national ramp, in het bijzonder,
wanneer het lot, voor het moederland verloren te gaan, een der
halfjaarlijks of later jaarlijks thuisvarende vioten trof, die
groote hoeveelheden edele metalen, goud uit Peru en zilver nit
Mexico, aan boord hadden. Op die vloten in het bijzonder hadden
de vijanden het gemunt en aasden de vrijbuiters en piraten van
allerlei nationaliteit. Verwonderlijk is het haast, dat, in weerwil
van alle gebreken, die de Spaansche vloten hadden, en niettegen-
staande het onvoldoende zeemanschap van bevelvoerenden en
minderen, het slechts tweemaal gebeurd is, dat zulk een vloot in
haar geheel voor Spanje verloren going. De eerste maal geschiedde
dit in 1628, toen Piet Heyn er een, komende van Vera Cruz, in
de baai van Matanzas aan de Noordkust van Cuba wist te ver-
meesteren. De tweede maal is dat gebeurd althans gedeeltelijk
- bij Cadiz, waar kapitein Sir Richard Stayner een gedeelte der
vloot uit Amerika, die 2.000.000 pesos aan goud vervoerde, prijs-
maakte, terwiji kort daarna, op 20 April 1657, de Britsche admi-
raal Robert Blake, tezamen met Stayner, in de haven van Santa
Cruz op de Canarische eilanden een vloot van 11 schepen geheel
vernietigde en daardoor verhinderde, dat het goud, dat de Span-
jaarden in alleriji in de heuvels op het eiland verborgen hadden,
veilig in Spanje aankwam. Dat beteekende voor het moederland
een verlies van 10.500.000 pesos, want goud, dat in de heuvels
der Canarische eilanden verborgen was, was voor de Spaansche
schatkist van even weinig nut, als toen het nog in de mijnen van
Peru op ontginning lag te wachten.

Fortuinlijk is Spanje zeer zeker geweest in zooverre, dat catas-
trophen, als het verloren gaan van geheele vioten, zooals in 1628
en in 1657, of bet verlies van slechts een gedeelte ervan, tot de
uitzonderingen zijn blijven behooren. Enkele schepen gingen
jaarlijks wel door aanvallen van kapers of zeeroovers, door stor-
men of andere onheilen verloren, maar dergelijke verliezen warren
desnoods wel te dragen. Verliezen echter, als de boven vermelde,
zouden, als zij zich herhaald hadden, de ondergang van den ge-
heelen kolonialen handel beteekend hebben.
En toch was deze, op paper of op perkament althans- tot in
kleinigheden geregeld. Een aanvang met deze regeling was reeds
spoedig na de eerste vestiging in Amerika gemaakt, en steeds
was het doel, dat achtereenvolgende regeeringen voor oogen hiel-
den, de voordeelen, die de overzeesche gebieden konden verschaf-
fen, uitsluitend aan Spanje ten goede te doen komen. Aanvanke-















CARAIBISCHE ZEE VERKREEG, ORGANISEERDE EN ... VERLOOR 81

lijk, toen bet gebied in Amerika en de handel en het verkeer daar-
mede nog slechts vrij gering in omvang waren, werd alles,wat
ermede in betrekking stond, door Ferdinand en Isabella in han-
den gesteld van enkelen hunner vertrouwelingen, gedurende ge-
ruimen tijd o.a. in die van Don Juan Rodrigues de Fonseca,
biechtvader der koningin en deken van de kathedraal van Sevilla
en later bisschop van Burgos. Toen echter weldra de Amerikaan-
sche zaken een onverwachte uitbreiding verkregen, toen boven-
dien koningin Isabella in 1504 overleed, waarna Ferdinand zeer
tegen zijn zin, zich tijdelijk in zijn Italiaansche koninkrijk Napels
terugtrok, om plaats te maken voor Johanna en haar gemaal
Filips den Schoonen, die uit de Nederlanden overkwamen, om
bezit te nemen van de Spaansche erfenis, werd de regeling belang-
rijk veranderd en de leading der zaken in handen gesteld van een
lichaam, het ,,Casa de la Contrataci6n de Indias", dat in Sevilla
zijn zetel had.
Deze installing werd in bet even geroepen door een decreet
van Johanna, dat 14 Februari 1503 te AlcalA de Henares werd
uitgevaardigd. Vermoedelijk heeft de bissschop van Burgos, die
geruimen tijd daarna nog een soort van minister van kolonien
bleef, tot de stichting van dat lichaam medegewerkt. In den tijd
van Karel V werd de regeling van bestuursaangelegenheden in
handen gesteld van den, toen opgerichten, Raad van Indie, die
bovendien in hooger beroep most rechtspreken in geschillen
tusschen kooplieden of kolonisten en het Casa de Contrataci6n.
Dit laatste was aanvankelijk zeer eenvoudig ingericht en be-
stond slechts uit drie leden, den tesorero (penningmeester), den
contador secretaries ) en den leider der handelszaken of factor. Als
zoodanig werden toen benoemd in de beide eerste functies onder-
scheidenlijk dr. Sancho de Matienzo, kanunnik van de cathedral
te Sevilla, en Jimeno de Briviesca en in de laatste een Genuees,
Francisco Pinedo. De beide laatst genoemden hadden reeds mede-
gewerkt aan de voorbereiding van Columbus' later expedities;
de laatste werd vermoedelijk wel benoemd, daar de Genueezen
over het algemeen betere zeevaarders en kooplieden dan de
Spanjaarden zelf waren en bovendien buitengewoon grooten in-
vloed in Sevilla bezaten. In later jaren werd dit Casa de Contra-
taci6n belangrijk uitgebreid en werden er in het overzeesche rijk,
b.v. in Santo Domingo, in de stad Mexico, te Vera Cruz, en elders,
dergelijke lichamen naar het model van dat te Sevilla in het leven
geroepen. Z66 eenvoudig was in den beginne dit laatste ingericht,
dat de drie hoofd-ambtenaren hun intrek in het, voor de installing
West-Indische Gids XXVI 6















82 C. K. KESLER, HOE SPANJE ZIJN BEZIINGEN IN DE

aangewezen, gebouw moesten nemen, om steeds ter beschikking
te zijn. In den loop der regeering van Karel V veranderde dit
natuurlijk, naarmate het gebied in Amerika en de handel en het
verkeer daarmede in belang en in omvang toenamen, zoodat, toen
de keizer afstand van de regeering deed, dus in het midden der
16e eeuw, het Casa de Contrataci6n een voor dien tijd, volledig
uitgerust handelslichaam was, in staat den handel en de scheep-
vaart op Amerika in hun geheelen omvang te regelen en te con-
troleeren. Al de zaken moesten toen over Sevilla loopen, in weer-
wil van de protesten, die vaak gehoord werden uit de kolonien
en uit andere Spaansche havensteden, als Cadiz en Barcelona, en
niettegenstaande de bezwaren, die de ligging van Sevilla mede-
bracht. En deze waren niet gering. De stad toch lag een eind in
het binnenland en bovendien aan een bochtige river, waarin zich
in den loop der jaren ook nog een, voor grootere schepen zeer
hinderlijke en gevaarlijke, zandbank vormde.
Naarmate de behoefte zich daaraan voordeed, werden door het
Casa verschillende onder-afdeelingen voor special werkzaam-
heden opgricht; o.a. een hydrografisch bureau en een zeevaart-
school, welke laatste wonder leading gesteld werd van den ,,pilito
mayor" (opperloods). De eerste, die deze functie bekleedde, was
Amerigo Vespucci. Later werden ook andere bekende zeevaarders
als pilotsts reales" (koninklijke loodsen) benoemd, o.a. Yafiez
Vicente Pinz6n, Juan de la Cosa, Sebastian Cabot, e.a. Hun werk
was, behalve de opleiding van zeelieden voor de vaart op Amerika,
ook bet teekenen van kaarten ten dienste der zeevaarders.
Bovendien kreeg het Casa al spoedig de bevoegdheid, recht te
spreken in burgerlijke zaken, o.a. betreffende geschillen over
contracten, deelgenootschap in Amerikaansche zaken, verzeke-
ring, vrachten en dergelijke.
Dit waren in hoofdzaak de verplichtingen van de installing, die
tot taak had, den handel en de scheepvaart op het overzeesche
gebied voor Spanje te monopoliseeren, en die er gedurende haar
bestaan vrijwel in slaagde, dit te volbrengen en in het moeder-
land zelf een monopolie voor Sevilla te scheppen. Daar werd het
in zijn eenvoudigste vorm eerst gehuisvest in de ,,atarazanas"
(het arsenall, maar na eenige maanden bleek het reeds noodig,
de installing meer ruimte te verschaffen, waarom zij verplaatst
werd naar het Alcazar Real (het koninklijke kasteel), waar zij
gevestigd bleef tot het einde der 18e eeuw, toen de Spaansche
koloniale macht hard achteruit going.
Jose Veitia de Linaje, gedurende 30 jaren een der officialsls
















CARAiBISCHE ZEE VERNREEG, ORGANISEERDE EN .. VERLOOR 83

reales" van het Casa en sedert 1659 de ,,tesorero" ervan, die in
1672 de geschiedenis van die installing publiceerde wonder den
titel ,,Norte de la Contrataci6n de las Indias Occidentales"
(Poolster van den handelsweg van West-Indie) schreef daarin
o.a.: ,,De Goddelijke Voorzienigheid veroorloofde in het jaar
1492 de ontdekking van Amerika door Christoforus Columbus in
naam en op kosten van de Katholieke Koningen van Leon en
Castili&, Don Ferdinand en Dofia Isabel..." Hij kon niet vermoe-
den, dat in weerwil van alle moeite om de voordeelen van die
ontdekking te reserveeren voor de Spaansche koningen en hun
monarchies, deze ten slotte anderen zouden ten deel vallen. In het
laatst der 17e eeuw begon daar wel kans op te komen, maar het
duurde toch nog ruim drie eeuwen, eer de Spaansche vlag geheel
uit de West verdween. Maar m6t die vlag verdween de Spaansche
invloed daar niet. Deze werkt door tot heden en wel zoo sterk, dat,
al zijn zij ook aan het moederland ontnomen, of, al hebben zij zich
uit eigen beweging daarvan losgemaakt, de voormalige Spaansche
kolonien Spaansch gebleven zijn, Spaansch in taal, Spaansch in
zeden en gewoonten, in godsdienst, in deugden en gebreken.


Literatuur o.a.:
Harvard Economic Studies XIX,
Cl. H. Haring, Trade and Navigation between Spain and the Indies,
Cambridge 1918.
Th. B. Lawler, Essentials of American History, New York 1903.
Verschillende artikelen in de
Encyclopedia Universal Ilustrada,
Dictionary of National Biography, e.a.
E. W. Dahlgren, Les relations commercials et maritime entire la
France et les c6tes de l'Ocean Paci/ique, I Parijs 1909.
The English Historical Review, dl. IX-XLX.























BOEKBESPREKING


Mr. W. J. van Balen, Kennismaking met Su-
riname (Proeve ener schets van Nederlands
Guyana). Uitgeverij W. van Hoeve, Deven-
ter 1941. Op verzoek van den uitgever in ver-
eenvoudigde spelling overgebracht.

Dit boekje, behoorende tot de series ,,Over Oost en West" van de
hooger genoemde uitgeversfirma, geeft in nog geen honderd blad-
zijden just wat de ondertitel belooft, een schets, ter kennismaking
met Suriname, sterker nog, ter 66rste kennismaking, zooals de
schrijver aan het slot den lezer mededeelt. In zijn Voorwoord be-
pleit Mr. Van B. de onmogelijkheid Suriname, vijfmaal zoo groot
als Nederland, volledig te beschrijven in een bestek als dat van
een boekje als het onderhavige, of in een uitvoerige en diepgaande
behandeling te treden van de vele vraagstukken welke met be-
trekking tot dit gewest op beantwoording wachten.
Is het misschien niet duidelijk, waarom de uitgestrektheid van
het grondgebied in den weg zou staan aan de volledigheid eener
beschrijving, zelfs van een beschrijving in kort bestek, het Surina-
meprobleem, in zijn veelzijdigheid, leent zich inderdaad niet tot
meer dan een summiere bespreking, wanneer men zich, zooals de
schrijver, tot een schets wil bepalen.
Dat problem is trouwens, ook in De West-Ind. Gids, uiten-
treuren behandeld, d.w.z. gesteld, want tot een oplossing van
eenig belangrijk onderdeel er van is het nog altijd niet gekomen.
Wie meer aangaande dit problem wil weten, kan zich dus te
kust en te keur op de hoogte stellen; in verband hiermede is het
jammer dat Mr. Van B. geen litteratuuropgave aan zijn werk toe-
gevoegd heeft. Dat hij er zich niet aan gewaagd heeft eenige op-
lossing aan te bevelen, valt te prijzen en is geheel in overeenstem-
ming met het hooger reeds aangeduide karakter van zijn boek.
Wat de historische aanteekeningen betreft, welke natuurlijk
in het besproken werk niet ontbreken, valt het volgende op te
merken.


-84 -















BOEKBESPREKING


Met de kolonisatie der Zeeuwen van omstreeks 1600 aan de
Amazone en de Oyapoc (p. 10) zullen bedoeld zijn de factorijen
welke aan die beide rivieren in het Iaatst der zestiende en het be-
gin der zeventiende eeuw gesticht zijn, in het belang van den
ruilhandel met de Indianen; eigenlijke volkplantingen waren dit
misschien alleen in zoover, dat men in een iets later stadium spe-
ciaal voor bet doel geengageerde" coloniers" achterliet, voor de
tabakscultuur, ten einde better verzekerd te zijn van een geregelde
voorziening; tabak was het meest begeerlijke marktproduct voor
de kooplieden die hun schepen naar de ,,wilde kust" zonden. Be-
halve aan de beide genoemde rivieren bestond er v66r bet einde
der zestiende eeuw ook een Zeeuwsche vestiging aan de Essequibo;
behalve Zeeuwsche zonden ook Amsterdamsche, Engelsche (p.
19) en Fransche ondernemers omstreeks 1600 hun schepen naar de
Guyanas, voor den ruilhandel met de inboorlingen. Met de Fran-
sche nederzetting op het eiland van Maranhbo (p. 10) wordt ver-
moedelijk bedoeld die van Jacques Riffault, van Dieppe, van 1594.
Onder de van de Indianen der Guyanas gekochte goederen
(p. 18) had ook genoemd moeten worden de tabak; in de beschrij-
ving eener Fransche reis van 1604 wordt mede gesproken van gom,
reigerveeren en papegaaien.
Blijkbaar nog altijd bij de ,,wilde kust" vertoevend, heeft de
schrijver het (p. 19) over den handel met de Spaansche nederzet-
tingen; er was er echter voorloopig slechts 66n, die aan de Orinoco,
dus op de uiterste grens, t.w. Santo Tomis, waar de gouverneur
resideerde. Wel is er in 1604 sprake van een VIaamsch en van een
Engelsch schip te Cumana, waarvan het eerstgenoemde sluikhan-
del met de Spanjaarden dreef; deze stad evenwel ligt westelijker
dan bet gebied in kwestie.
Met de vroegtijdige nederzetting der Zeeuwen aan de Suriname-
rivier (p 22) wordt waarschijnlijk bedoeld de factorij welke in
1613 genoemd werd, doch dit was een Amsterdamsche. Dat deze
vestiging op een keer in Engelsche handen geraakt zou zijn, was,
meen ik, niet bekend; in de geschiedenis der eerste Engelsche ko-
lonisatie aan de Surinaamsche rivieren (Marshal 1630, Rowse
1650) wordt niet van de Nederlandsche factorij gesproken.
Dat haast iedere ,,kapervloot" van de West-Indische Compag-
nie een aantal Zeeuwsche kolonistenfamilies voor de Guyanas aan
boord zou gehad hebben (p. 21) lijkt overdreven; De Laet spreekt
in zijn Iaerlyck verhael alleen over de kolonisten en dat behoe-
ven geen Zeeuwen geweest te zijn die met de vloot van Pieter
Adriaensz. Ita in 1628 naar bet eiland Tobago gingen.
















BOEKBESPREKING


Over de Spaansche geschiedenis der nieuwe wereld beat Van
Balens werk natuurlijk slechts weinig; de Spanjaarden hebben
zich, voor zoover bekend, nooit in het land dat tegenwoordig
Suriname beet gevestigd, zij hebben het gelaten bij de poging tot
kolonisatie in Cayenne van 1568-1573. Dat Columbus op zijn
eerste twee reizen niet anders dan een groot aantal eilanden zou
ontdekt hebben (p. 15), is just, maar hij is er reeds in 1494, van
Espafiola, op uit gegaan ,, descubrir la tierra firme de las In-
dias", kwam echter toen niet verder dan het eiland Jamaica.
Volgens Mr. Van B. nam de groote ontdekker in 1498 zijn koers
zoo zuidelijk, dat hij in de buurt der Guyanas terecht kwam; niet
spoedig genoeg land vindend, zou hij den steven gewend hebben
en zoodoende op Trinidad terecht gekomen zijn (p. 16). Deze reis
had lang geduurd en er was gebrek aan spijs en drank aan boord,
derhalve was er alle aanleiding zoo snel mogelijk aan den over-
kant van den Atlantischen Oceaan aan te willen komen. Het ver-
dient intusschen zeker de aandacht dat Columbus op zijn tweede
reis zuidelijker stuurde dan op zijn eetste, op zijn derde zuidelijker
dan op zijn tweede, waaruit wel de conclusie getrokken is, dat hij
wellicht meer verlangde het onbekende Zuidland (Terra Austra-
lis) te vinden, dan verder westelijk door te dringen. Aangaande
Columbus' ware bedoelingen echter verkeert de wereld nog steeds
in het onzekere; in 1498 ving de oversteek van een zuidelijker
punt aan dan op de beide eerste reizen, nl. van de Kaapverdische
en niet van de Canarische eilanden. Of de keuze van een zuide-
lijker route iets te maken had met vage Portugeesche berichten
aangaande de Zuidzee, lijkt twijfelachtig; er bestaat een lezing
dat Columbus, op 5 Juli van de Kaapverdische eilanden vertrok-
ken, noordelijker going sturen toen hij niet spoedig genoeg land
verkende en het gebrek aan drinkwater nijpend begon te worden.
Hij zag toen op den 31sten der maand de drie bergtoppen van het
eiland Trinidad.
Waldseemiiller (p. 16) trachtte niet de Amerikaansche kusten
in kaart te brengen, maar schreef de geografische introductie bij
een uitgave van den Ptolemaeus; in deze inleiding opperde hij het
denkbeeld het nieuw ontdekte vierde werelddeel naar Vespucci te
noemen, wiens vooraam volgens een negentiende-eeuwschen
onderzoeker Amerigo moet geluid hebben en die de eerste reizi-
ger geweest is door wiens mededeelingen men van het bestaan
van een tot dusver onbekend westelijk vasteland zekerheid ge-
kregen had.
Fray Bartolom6 de Las Casas (p. 37) is nooit bisschop van Santo















BOEKBESPREKING


Domingo geweest, wel prior van het klooster van Santo Domingo
te Puerto Plata, aan de noordkust van Espaiiola. Hij weigerde het
episcopaat van Cuzco (Peni), maar liet zich ten slotte de benoe-
ming tot bisschop van Chiapa (Mexico) welgevallen.
Dat er tot in den Zeeuwschen tijd in de Guyanas naar Manoa
en het meer Parima gezocht zou zijn (p. 69) is een niet zeer dui-
delijke mededeeling. Misschien bedoelt de schrijver dat er tijdens
het bestuur van Cornelis van Aerssen van Sommelsdijk in Suri-
name een expeditie uitgerust is ter opsporing van het meer Pari-
ma, maar dat was vijf of zes jaar nadat bet Zeeuwsche regiem ver-
vangen was door dat van de Societeit.
Direct na het noemen der namen van eenige Zeeuwsche onder-
nemers van het begin der zeventiende eeuw (p. 22), laat de schrij-
ver het rijmpje volgen (p. 23) dat in de zitting der Tweede Kamer
van 20 December 1875 door Mr. Lucas Oldenhuis Gratama voor-
gedragen werd. Of dit echter uit den tijd der De Moors, Lampsins
en Coertens stamt?
Dat Nieuw Holland (Nederlandsch Brazilie) opgegeven zou
zijn ingevolge de bekrompenheid der West-Ind. Compagnie (p. 21)
is wel boud gesproken, maar zou toch moeilijk verantwoord
kunnen worden, tenzij bedoeld wordt dat de middelen waarover
de Compagnie beschikte zoo bekrompen waren dat zij, zonder de
hulp van den Staat welke haar echter onthouden werd zich
niet in haar conquest vermocht te handhaven. Het ,,secours" dat
eindelijk, na lang talmen, in 1647 wonder Witte Cornelisz. de With
zee koos en dat den toestand niet heeft vermogen te redden,
kon slechts voor een klein deel voor rekening komen der, aan het
einde van haar octrooi volkomen uitgeputte, oude West-Indische
Compagnie; het was een staats-ondereming, gefinancierd groo-
tendeels uit de anderhalf million gulden welke men de Oost-
indische maatschappij had laten betalen. En, het later besluit.
Brazilie prijs te geven, tegen een vergoeding ten bate van de
staatskas, was geen besluit van de Compagnie, maar een van de
hooge regeering.
In de Societeit van Suriname (p. 25) was ook de West-Indische
Compagnie aandeelhoudster, aanvankelijk voor een derde, later,
nadat de weduwe Van Sommelsdijk uitgekocht was, voor twee
derden. Houdt men in bet oog den overwegenden invloed van de
stad Amsterdam op bestuur en bedrijf der West-Ind. Compagnie
van 1674,dan kan Suriname beschouwd worden als, na den Zeeuw-
schen tijd, een Amsterdamsche onderneming. Dat er ,,te Berbice
een geheel Amsterdamsche Societeit was ontstaan" (p. 25) zal z66















BOEKBESPREKING


moeten worden verstaan, dat ook in Berbice het Zeeuwsche re-
giem plaats most maken voor het Amsterdamsche, toen in 1720,
zonder bemoeienis van de zijde der West-Ind. Comp., de Amster-
damsche firma Van Hoorn de kolonie voor / 108.000.- van de
Fransche crediteuren overgenomen en haar ingebracht had in een
sociEteit, te Amsterdam gevestigd en bestuurd door zeven direc-
teuren, waarvan vijf benoemd door de aandeelhouders, terwiji de
twee andere de hoofden waren der Amsterdamsche handelshuizen
Van Hoorn en Schuurman. Dat later de raadpensionaris van Hol-
land de achtste directeur werd, met het oog op het contact met de
Staten Generaal, zal de onderneming wel niet van haar Amster-
damsche karakter beroofd hebben.
Inderdaad joegen de Engelsche eigenaars hun slaven het bosch
in, toen Crijnssen op de Surinamerivier verscheen en zijn er ook
tijdens diens aanval van 1667 slaven ontsnapt (p. 42). Hetzelfde
heeft zich ook voorgedaan bij de invasie van Cassard in 1712;
overigens moeten er al in Willoughbyland wegloopers in de bos-
schen gevlucht zijn, zooals sedert de zestiende eeuw overall ge-
beurde in kolonian waar negerslaven gehouden werden. Wat de
bestuurswisselingen in den Napoleontischen tijd met het bosch-
neger-vraagstuk te maken hadden wordt niet door den schrijver
verklaard. De naam marrons (van het Sp. cimarrones) werd, in de
aclttiende eeuw althans, nadat men met enkele stammen verdra-
gen gesloten had, meer special gebruikt om de niet bevredigde
boschnegers aan te duiden, die dus nog als vijanden der koloniale
gemeenschap beschouwd werden.
Wat betreft de slavernij en de emancipatie, stelt de schrijver
zich op het van ouds bekende standpunt, dat de slaven goedkoope
arbeidskrachten geweest waren en dat zij, eenmaal vrijverklaard,
de plantages verlieten, die daardoor gebrek aan werkvolk kwamen
te lijden (p. 38). Goedkoope arbeidskrachten waren de slaven
alleen, wanneer men tegenover de waarde hunner prestaties in
verband met de opbrengst der verkregen landbouwproducten,
alleen stelde wat zij aan onderhoud kostten, hoogstens vermeer-
derd met de uitgaven voor het aanvullen der arbeidersmacht
wegens de ,,insterving"; de negers echter vormden ook een deel -
en een aanzienlijk deel van het kapitaal der onderneming, een
deel echter waarvan de geldswaarde moeilijk te begrooten viel.
Pas toen zij vervangen zouden moeten worden door arbeiders in
loondienst, kon de rentabiliteit der bedrijven nauwkeurig be-
rekend worden, resp. de minus- rentabiliteit.
Dat het meerendeel der gegmancipeerden de plantages verlie-
















BOEKBESPREKING


ten, is de waarbeid, maar niet de geheele waarheid. Nog jaren
nadat de geemancipeerden geheel op eigen beenen waren komen
te staan, werkten er als arbeiders op de plantages en allicht zou
het aantal der zoodanigen grooter geweest zijn, wanneer de onder-
nemers bereid en in staat geweest waren hen tegen een behoorlijk
loon in dienst te houden. Bekend is echter dat van de eigenaars
die zich voor het verlies der slaven schadeloos gesteld hadden
gezien, een aantal er de voorkeur aan gaven het bedrijf op te hef-
fen, alsmede dat er al in een vroegtijdig stadium getracht is de
vroegere slaven door vreemde vrije arbeiders te vervangen, dus de
eerstgenoemde werkkrachten overbodig te maken, terwiji ten
slotte het aantal veldarbeiders die door de emancipatie in Suri-
name de vrijheid verkregen, niet meer bedroeg dan circa 12500,
mannen, vrouwen en kinderen te zamen, zeker geen arbeidsmacht
waarmede het bestaande plantagewezen tot een werkelijk groot
landbouwbedrijf uitgebouwd kon worden.
De vrijverklaring schiep inderdaad, naast een social, ook een
economisch problem voor de Kolonie, maar meer misschien nog
werden door dezen maatregel problemen acuut, welke al lang als
latente aanwezig geweest waren.
Dat de geemancipeerden geen sterke neiging aan den dag legden
om zich in de stad te vestigen (p. 38) en dat zich te Paramaribo een
gekleurde bevolking ophoopte (p. 39) lijkt in tegenspraak tot
elkander. In werkelijkheid was de naar verhouding te sterke
stadsbevolking een euvel dat ook in den slaventijd bestaan had.
Een der bepalingen van de wet op de vrijverklaring (p. 38) was
deze, dat de geemancipeerden nog tien jaar wonder staatstoezicht
zouden staan en dat zij arbeidsovereenkomsten zouden moeten
sluiten met werkgevers van eigen keuze. Die overeenkomsten
mochten voor de gewezen plantageslaven van niet korter duur
zijn dan een jaar, voor de anderen van niet korter dan drie maan-
den; de uit den landbouw afkomstige geemancipeerden moesten
zich wederom voor landbouwarbeid verbinden, in den regel in
bet district waar zij thuisbehoorden.
Madeirenzen (p. 39) als veld- en fabrieksarbeiders wonder con-
tract kwamen in Suriname aan in 1853, 1854 en 1864, Chineezen
(p. 39) in 1853, 1858, 1865, 1866, 1868, 1869 en 1873-1874, Bar-
badianen in 1864. Men is dus reeds tien jaren v66r de emancipatie
begonnen met pogingen om de negers als plantage-arbeiders door
andere werkkrachten te vervangen en zelfs de mislukte proef met
kolonisatie van blanken van 1845 stond min of meer in verband
met de komende vrijverklaring der slaven. Alles wellicht volko-















BOEKBESPREKING


men verklaarbaar, maar dit neemt niet weg dat deze laatsten
niet bepaald sterk aangemoedigd werden om aan het plantage-
bedrijf getrouw te blijven; ook warren de ondernemers huiverig
om de nieuwkomers te zamen met de voormalige slaven te laten
werken.
Het tractaat tusschen Nederland en Engeland van 8 September
1870 (p. 41) bepaalde o.a. dat na afloop van het werkcontract van
vijf jaar een nieuwe overeenkomst zou kunnen worden aange-
gaan, met behoud van het recht op vrije retourpassage na omme-
komst van zoodanig hercontract. Merkwaardigerwijze werd niet
uitdrukkelijk bepaald dat slechts van 66n hercontract sprake zou
kunnen zijn; later is de regeling tot stand gekomen dat de immi-
granten slechts hercontracten voor niet langer dan 66n jaar kon-
den sluiten, tot een totalen tijdsduur van maximum tien jaar, te
rekenen van het oogenblik van aankomst in de Kolonie.
Dr. F. Voltz (p. 69) was lid eener Duitsche commissie, welke,
met steun der Nederlandsche regeering, in Suriname een onder-
zoek instelde naar de mogelijkheid eener kolonisatie van Duitsche
landverhuizers. Deze geleerde hield zich ook bezig met geologische
onderzoekingen en maakte in zijn berichten o.a. melding van de
aanwezigheid van goud aan den rechterover der Marowijnerivier,
dus in Fransch Guyana. Welke de particuliere onderneming is
(p. 69) welke tegen het einde der vorige eeuw voor het eerst in het
Lawagebied naar goud is gaan zoeken, met ongunstig resultaat, is
mij niet duidelijk kunnen worden; wellicht bedoelt de Heer Van B.
de Maatschappij ,,Suriname" van 1897, maar deze heeft zich niet
special op het opsporen van goud in het Lawagebied toegelegd.
Ten aanzien van de aardrijkskundige bijzonderheden het
volgende.
Mr. van B. heeft het op bl. 75 over de neiging, geografische na-
men door elkaar te halen; zelf evenwel gebruikt hij af en toe den
naam Demerara voor Britsch Guyana en voor Georgetown
(pp. 8, 29, 41, 78, 87). Het voormalige Nederlandsche gebied be-
westen Suriname kwam in 1803 voor goed wonder Britsche vlag en
werd aanvankelijk bestuurd als drie afzonderlijke kolonifn, Ber-
bice, Demerary (of Demerara) en Essequibo, in 1831 vereenigd
tot de kroonkolonie Britsch Guyana (British Guiana), met be-
houd van de drie oude namen als die van de drie counties waarin
het gewest voor bestuursdoeleinden verdeeld werd.
In Suriname heeten de twee rivieren, uit welker samenvloeilng
de stroom ontstaat waarnaar het geheele land genoemd wordt,
Gran Rio en Pikien Rio, niet Rio Pikien (p. 29).















BOEKBESPREKING


Dat de naam Paramaribo van Indiaanschen oorsprong is, lijkt
wel vast te staan, is althans veel waarschijnlijker dan dat die
naam iets met Parham te maken zou hebben, de heerlijkheid van
Sir Francis Willoughby. Of echter in bet woord Paramaribo bet
Indiaansche parA besloten zou liggen (p. 10), lijkt nogal onzeker.
Voor zoover mij bekend is de naam bet eerst tot ons gekomen in
een acte van 1613 en werd deze toen geschreven Parmarbo of Par-
murbo, later vinden wij Pramaroba, Premorabo, Promarabo
enz. enz.
De dikke laag slib aan de Surinaamsche zeekust is inderdaad
door de groote rivieren in bet binnenland aangevoerd (p. 27), niet
alleen echter uit bet binnenland van Suriname zelf; de Amazone
heeft een niet gering aandeel in de afzetting in kwestie.
Den niet al te best georienteerden lezer zal vooral de beschrij-
ving der in Suriname gevestigde bevolking interesseeren. Mr. Van
B. geeft de sterkte dier bevolking als nog geen kwart million
(p. 30), wat wel wat al te global en aan den ruimen kant is. Het
laatste officieele versiag geeft aan 150.896 zielen (op 1 Januari
1938), plus ongeveer 17000 boschnegers en ongeveer 3500 In-
dianen; passen wij op dit cijfer toe hetgeen uit andere bron bekend
is aangaande de geboorten-overschotten, de emigratie en de
immigratie van de jaren 1938 en 1939, dan komen wij tot een
total op I Januari 1940 van minder dan 180.000, terwijl erop
I January 1939 circa 2200 Surinamers op Curacao en Aruba
vertoefden.
De Surinaamsche Indianen zouden (p. 36) in het diepste bin-
nenland wonen, een mededeeling welke verderop (p. 82) iet of wat
gecorrigeerd wordt. De bovendistricten kunnen niet geheel en al
tot het diepste binnenland gerekend worden en er even trouwens
ook Indianen in de benedendistricten; zij zwerven echter nogal
eens. Toch zouden volgens het laatste officieele verslag ruim
3000 hunner, dus de overgroote meerderheid, gedoopt zijn.
Waarom zouden de boschnegers als ,,een soort quasi-inboor-
lingen des lands" (p. 43) beschouwd moeten worden? Volgens
een aanteekening in een werk van 1787 waren destijds reeds de
meeste boschnegers creolen, d.w.z. in de Kolonie geborenen. Dat
dit bevolkingselement zich voor hoogere beschaving vatbaar zou
toonen (p. 43) is wel wat boud gezegd. Van het total aantal (vol-
gens Mr. Van B. tegen de 20.000, volgens het laatste officieele ver-
slag circa 17000) waren er op 1 Januari 1938 ruim 4100 gedoopt;
Amerikaansche onderzoekers van de laatste tientallen jaren noe-
men de boschnegers van Suriname een primitief volk, dat kans















BOEKBESPREKING


gezien heeft zijn primitive cultuur aan een nieuwe omgeving aan
te passen.
Het zelfbestuur der boschnegers (p. 43) is gedecentraliseerd;
ieder dorp heeft zijn kapitein, gesecundeerd door een raad van
mannen en vrouwen; de granman is bet hoofd van den geheelen
stam. Bezoldiging genieten alleen de granmans; zij ontvangen uit
de koloniale kas ,,toelagen" van 300 tot 500 gulden p.j. Alleen de
kapiteins hebben een traditioneel galakostuum, dat zij bij offi-
cieele bezoeken aan de stad dragen; de stok met Berl. zilveren
knop werd ook aan de Goudkust, toen wij daar nog gevestigd
waren, door het gouvernement verstrekt. De koetsiershoed, de
borstplaat en de gekleede jas (geen afgedragen militaire uniform)
zijn, meen ik typisch Surinaamsch. Het is jammer dat de gran-
mans, die natuurlijk ,,mooier" willen zijn dan de kapiteins, pot-
sierlijk toegetakeld met oude officiersuniformen en met sabels
op zij hun opwachting bij den gouverneur komen maken.
Misschien zal het niet voor alle lezers duidelijk zijn dat te Pa-
ramaribo alleen de vrouwen uit de volksklasse in k6t6misikos-
tuum rondloopen (pp. 48, 49).
In welk opzicht zullen de Britsch Indiers in Suriname, hoewel
voorliefde bewarend voor eigen kleedij en volksgebruiken, zich op
den duur wel met de overige bevolking assimileeren (p. 42) ? In de
Britsche West Indien, waar zij nu iets meer dan honderd jaar ge-
leden hun intrede gedaan hebben, is van assimilatie nooit sprake
geweest; en .... het Nederlandsche opperbestuur heeft, nu een
achttal jaren geleden, met betrekking tot de rechtseenheid van alle
Surinaamsche inwoners, volkomen volte face gemaakt. Is inmid-
dels, tegen den wensch van het vertegenwoordigend lichaam en
zeker ook tegen den wensch van een deel der Aziaten zelf de
invoering eener afzonderlijke huwelijkswetgeving voor Britsch
Indiers en Javanen doorgedreven, dan kan het assimilatieproces,
gesteld dat dit, hoe langzaam dan ook, toch gaande was, daardoor
zeker niet bevorderd zijn geworden. Trouwens, wie met Suriname
te maken had, wist dat den laatsten tijd hoe langer hoe meer het
beleid van regeering en bestuur gericht was op verindisching van
ons vastelandsgebied in Zuid Amerika, een streven dat de saam-
hoorigheid der verschillende bevolkingsgroepen zeker niet in de
hand kon werken, eerder het tegendeel. Niet dat aanpassing zou
verdienen bevorderd te worden, of ook maar tot het terrein der
voor de hand liggende mogelijkheden zou behooren, aanpassing
dan in een zin van vermenging. En, wanneer iets anders dan ver-
menging bedoeld wordt, dan doet zich de vraag voor wat de















BOEKBESPREKING


Aziaten in Suriname zouden kunnen overnemen van de Afro-
europeesche ,,inboorlingen".
Dat het aantal Chineezen in Suriname zou aangegroeid zijn tot
5000 mag niet uit de mededeeling op p. 41 worden opgemaakt.
Chineezen alleen waren er op 1 Januari 1938 (laatste opgave)
2159; wellicht heeft de schrijver de cijfers der rubrieken ,,Chi-
neezen" en ,,Anderen" in de statistiek bij elkander geteld. Wie die
3214 ,,anderen" waren, waarvan 2068 te Paramaribo, zou ik ook
niet zoo precies weten te zeggen; er zijn natuurlijk in Suriname
altijd wel vreemde West Indi&rs woonachtig. Met de ,,bevolkings-
soorten "waarvan de volksvertegenwoordiging ,,destijds" geen
uitbreiding wenschte (p. 42) worden waarschijnlijk in de eerste
plaats de Chineezen bedoeld; ik geloof echter dat de beeindiging
der Chineesche immigratie in Suriname meer aan andere oorzaken
dan aan tegenstand van de zijde der Staten Generaal is toe te
schrijven geweest.
Dat Mr. Van B. herhaaldelijk de volkstaal in Nederlandsch
Guyana taki-taki noemt, is waarschijnlijk te wijten aan de vele
voorbeelden, door anderen gegeven. Surinamers zeggen, wanneer
zij Negerengelsch spreken, ningr6tongo of ningr6, zie het opstel
van den Heer A. J. Morpurgo in den veertienden jaargang van dit
tijdschrift.
En thans eindelijk het economische problem.
Dat de landbouw hoofdmiddel van bestaan is (pp. 62, 66) zal
wel niemand in twijfel trekken; of dit altijd zoo zal moeten blijven
(p. 51) is iets anders. Niet op losse gronden zou beredeneerd kun-
nen worden, dat een Suriname, dat het van den landbouw hebben
moet, geen hoopvolle toekomst tegemoet gaat.
De suikercultuur is een door fiscal maatregelen beschermd be-
drijf; dit bedoelt de schrijver, wanneer hij zegt (p. 53) dat er in dit
bedrijf ,,met steun van de Regeering" nog gewerkt wordt, voor
export en voor de binnenlandsche consumptie. Dat het er met de
rijstcultuur net zoo uitziet, wordt ons (pp. 56, 57) echter niet
medegedeeld. De creoolsche bevolking (p. 57) en ook de boschne-
gers, teelden reeds rijst in de achttiende eeuw, lang v66r den in-
tocht der Aziaten dus.
Advertenties in de Surinaamsche bladen en een opmerking van
Mr. Van B. (p. 48) aangaande de samenstelling van den ,,swizzle"
(cocktail), doen veronderstellen dat den laatsten tijd de fabricatie
van rum vooruitgegaan zal zijn; vroeger werd de inlandsche
,,dram" alleen door de lagere volksklasse geconsumeerd. Mechani-
satie der rijstcultuur (p. 57) wil niet zeggen machinale bewerking















DOEKBESPREKING


van den rijstoogst, doch machinale bodembewerking; centralisa-
tie van het rijstpelbedrijf is iets anders.
De gemiddelde opbrengst der koffiecultuur, door den schrijver
op nog geen volle 2000 ton gesteld (p. 54), bedroeg gedurende de
tienjarige period 1930-1939 bijna 3400 tonnen van 1000 kg.
De United Fruit Company (p. 56) zou eerder een Ameri-
kaansch-Britsche, dan een Britsch-Amerikaansche onderneming
genoemd mogen worden. Dat er in Suriname 3000 ha met bacoves
beplant zouden geweest zijn, toen er in PanamA een cultuurziekte
uitbrak, is niet just. Het staat wel vast dat de ,,Panama disease"
zich reeds in Centraal Amerika vertoond had, toen het Surinaam-
sche gouvernement met de U.F.C. contracteerde en op zich nam
de geleidelijke beplanting van 3000 ha land met bacoves te zullen
financieren. In 1907 werd er eenige Panamaziekte in den aanplant
in Suriname geconstateerd; in de volgende jaren trad de plaag
in steeds heviger mate op. De 3000 ha waren toen, gelukkig, nog
niet ten voile beplant.
Inderdaad schijnt zich bij opperbestuur en koloniaal gouverne-
ment de overtuiging vastgezet te hebben, dat in Suriname een
,,waterbouwkundig en sociaal-agrarisch programma" (p. 64) met
success uitgevoerd zou kunnen worden, waardoor de aloude cul-
tuurstrook ter beschikking komen zou voor de vestiging van in
de eerste plaats Aziatische, d.w.z. Javaansche kleine zelfstan-
dige landbouwers. Het lijkt hier niet de plaats om dieper op dit
plan tot herkolonisatie in te gaan; alleen moge even de vraag ge-
steld worden of er inderdaad behoorlijk gefundeerde verwachtin-
gen bestonden dat de landbouwers in kwestie met voordeel pro-
ducten voor uitvoer zouden kunnen telen. De waarde der door
den schrijver gemaakte vergelijking met BraziliR en Argentinie
(p. 64) kan ik niet beoordeelen; wel zou ik kunnen wijzen op
Haiti, Jamaica en West Afrika, waar voorname uitvoerproducten
- resp. koffie, bananen en cacao hoofdzakelijk afkomstig zijn
van den zelfstandigen inheemschen landbouw. De in onzen tijd
naar Suriname overgebrachte Javaansche tani echter is een geheel
ander slag mensch, met een heel andere geschiedenis en heel an-
dere tradities, dan de nakomeling van negerslaven in de oude
Fransche en Britsche plantagekolonien, of de Afrikaan in zijn
eigen land, wonder Britsche souvereiniteit. De kans op onaange-
name verrassingen, wat het menschenmateriaal betreft, lijkt dus
niet uitgesloten, terwiji Suriname, op bet gebied van het verkeer,
niet in de gunstigste omstandigheden verkeert. Een Klein-Java
op het vasteland van Zuid Amerika, maar dan een Java dat eco-




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs