• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Main






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00027
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1943
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00027
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Cover
        Cover
    Title Page
        Title Page 1
        Title Page 2
    Table of Contents
        Table of Contents 1
        Table of Contents 2
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 2a
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 34a
        Page 34b
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 168a
        Page 168b
        Page 168c
        Page 168d
        Page 168e
        Page 168f
        Page 168g
        Page 168h
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 246a
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Boeke, Prof. Dr. J., De Gaay Fortman, Mr. B. Menkman, W.R.


nl




















De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN


Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY
en W. R. MENKMAN


FORTMAN


VIJF EN TWINTIGSTE JAARGANG 1943

ZES EN TWINTIGSTE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1943
e-"~*' -~ P -~~ 2
f tJN4 ;LLIK THSiIUUT
'. '3o ,AAL.,
~.i3-. YOLKtHKUNDE
4;i










































Copyright 1943 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS
























INHOUD VAN DEN VIJF EN TWINTIGSTEN JAARGANG

GAAY FORTMAN, B. DE, Aanvullingen van de Encyclopaedie
van Nederlandsch West-Indie. De gouverneurs van Cu-
ragao . . . . . . . . . . . 380
- Curacao en onderhoorige cilanden Bonaire en Aruba
van 1804 tot 1806. Het bestuur van den gouverneur J. P.
Changuion (Slot) (met een kaartje) . . . . ..
-- Nieuwe gegevens over de inbezitneming van Curacao
op den nieuwjaarsdag van 1807 (met drie platen) . 193
- Het vergaan van de Zeemeeuw in 1825. . . ... 349
- Geschiedkundige sprokkelingen IV. Nederlandsch op
Curacao .. . . . . . . . . . 29
-- Overheidsbemoeiing met den doop . . .. 31
S V. Een voorgenomen emigratie van Curagao
naar Trinidad in 1830?. . . . . . . ... 155
- De geboortedatum en -plaats van gouverneur-
generaal Kikkert. De ,,Burgerlijke stand" van Curagao 158
- VI. Een eigenaardige predikant (ds. P. J. van -
Esch) . . . . . . . .... .. 255
GOLCHER, Mr. C. F., Een Surinaamsch koffieplanter uit de
18de eeuw (S. L. Neale) . . . . . .... 41
HINTE, Dr. J. VAN, Boekbespreking:
W. R. Men kman, De Nederlanders in het Carafbische Zeegebied,
waarin de Geschiedenis der Nederlandsche Anillen (60)
HOOGENDIJK, D. A., Mr. Herman Willem Daendels als
gouverneur-generaal ter kuste van Guinea (met een
kaartje) . . . . . . . . . 257, 289
JUNKER, L., Nogmaals de vruchtbaarheid van het Suri-
naamsche binnenland . . . . . ... 353















INHOUD VAN DEN VIJF EN TWINTIGSTE JAARGANG VIII

LANGEMEYER, Ir. F. S., Van drie toppen van het Antillen-
massief (Een orografische schets dezer bovenwindsche
eilanden) . . . . . . . . . . 161
MENKMAN, W. R., Kapers op de kust (Hollandsche Kapers op
Amerikaansche kusten door Mr. W. J. van Balen) . 267
Ondernemersraad voor Suriname . . . ... 344
-- Zuidamerikaansche piraterie . . ... 65, 97, 129
OUDSCHANs DENTZ, FRED., Aanvulling van de Encyclopae-
die van Nederlandsch West-Indie. De gouverneurs van
Suriname .. . . . . . . . . . 345
- De kolonisatie van Guyana . . ....... 248
-- De loopbaan van Krayenhoff van Wickera in Surina-
m e . . . . . . . . . . . .
-- Bibliographie . . . . .. 32, 192, 288, 320
PANHUYS, Jhr. L. C. VAN, Malaria het beletsel voor Suri-
name's bloei .. . . .. . . . . .. 303
Natuurschoon in Nederlandsch West-Indie . . 181
- ,,Sneki-koti". Inenting tegen den beet van vergiftige
slangen ... . . . . . . . .... 122
- Ook Westindiscb staatsrecht . . . . . 376
- Graaf Ver Huell in Guyana . . . . . 81
-- Levensbericht van prof. dr. J. K. L. Martin door prof.
dr. L. Rutten. ................... 383
SCHELTEMA DE HEERE, G. A. N., Bezoek van een Haarlemmer
aan Suriname en Curacao op 1861 en 1862 . . ... 321
SPooN, Ir. W., Surinaamsch hout voor fineer en triplex
(met 2 platen). ................... 33
WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P., Over gotten en grotten-
vorming op Curacao, Aruba en Bonaire (met 6 figure) 365
- Zoogeografische opmerkingen over de Nederlandsche
benedenwindsche eilanden (met 8 platen) ...... 168
-- WEYTINGH, C. R., Eenige aanvullingen op de Ency-
clopaedie van Nederlandsch West-Indie. Het onderwijs
in Curacao ............... .... .. 96





















CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN BONAIRE
EN ARUBA VAN 1804 TOT 1806. HET BESTUUR VAN DEN
GOUVERNEUR J. P. CHANGUION
(Slot)
DOOR
B. DE GAAY FORTMAN

Intusschen was het in het westdistrict minder voorspoedig ge-
gaan.
In den vroegen morgen van 30 Mei 1805 werd het gerucht, dat
de Engelschen zich hadden ingescheept naar Jamaica gelogen-
straft door een nieuwe overrompeling van de batterij op St.
Kruis. De kolonel Evertsz, die het den gouverneur berichtte,
zond een krijgsgevangen matroos mee. Uit diens mededeelingen
bleek, dat de Engelschen den vorigen avond met 30 man geland
waren en een Hollandsch officer, van boord meegekomen, hun
den weg had gewezen. Tot drie uur in den morgen had men ge-
marcheerd, en zonder slag of stoot de batterij die ieder on-
neembaar achtte, zooals Evertsz schreef genomen, zonder dat
een schot van die zijde gelost was. 14 man werden gevangen ge-
nomen en de bombardier Olivet, door kapitein Schmidt bijzonder
voor dit commando aan Evertsz aanbevolen, was gekwetst door
twee bajonetsteken. De kolonel kon tot geen andere slotsom
komen, dan dat ook nu weer de bezetting geslapen had.
Het was een kleine moeite om den berg te ,,heroveren", daar
de Engelschen die bijna even spoedig weer verlaten hadden.
3 Juni geschiedde een nieuwe landing op Porto Marie. Evertsz
werd er moedeloos wonder. Hij schreef dit aan den gouverneur:
voor al zijn moeite kreeg hij chicanes van bet gouvernement tot
dank. Dit ziet wellicht op een order van den gouverneur, dat de
commandanten niet meer zelf hun rapporten mochten komen
uitbrengen en zich niet verder dan 6~n uur van hun kampe-
menten mochten verwijderen. Daarbij kwam wel typisch het
gebrek aan locale kennis van den gouverneur, waarop hij zelf
den 7den Mei gezinspeeld had, uit, want De Schwartz schreef, dat
zijn kampement slechts drie kwartier van de stad verwijderd
was. En Evertsz vond, dat de order niet op hem kon slaan, daar


West-ndis-1-he Gids XXV
West-Indische Gids XXV I














B. DE GAAY FORTMAN


hij als commandant der zeemacht toch ook zijn verantwoorde-
lijkheid voor de schepen in de haven had.
Er waren nog wel andere redenen om moedeloos te zijn. Er
was geen medewerking van de zijde der planters. Als Evertsz hen
liet waarschuwen om goed wacht te houden en hem tijdig te
waarschuwen, als de Engelschen in aantocht waren, hoorde hij
niets; blijkbaar zagen zij liever hun boeltje in vlammen opgaan,
zooals nu weer met de plantage Fontijn gebeurd was. Daarbij
werd er aan de opvorderingen van levensmiddelen slecht voldaan.
Het detachement van Evertsz was 4 Juni op de plantage
Ascencion aangekomen, waar Lewe twee dagen later het bevel
overnam. De kapitein der artillerie Schmidt was er op een rond-
reis ook aangekomen, en verder waren er van de zeeofficieren
De Quartel, luitenant Soldaan 1) en ,,jonker" De Veer, van de
landmacht luitenant Quast 2), de eenige officer, ,,die papiments
verstaat" en luitenant Michel van de artillerie.
In den nacht van den 7den Juni deden de Engelschen een welge-
slaagden aanval op het kampement. De relazen over het gebeurde
loopen uiteen. De gouverneur heeft rapporten laten opmaken
door alle officieren, die den aanval overleefden, en deze gaven
elk een eigen voorstelling. Het liefst volg ik dat van den comman-
dant Lewe, die zich volgens aller getuigenis dapper gedragen
heeft, en toen zijn pistolen leeggeschoten waren, gevangen ge-
nomen is. Het komt hierop neer:
...Terwiji een korporaal met matrozen de ronde deed,
hoorde ik een musketschot. Ik riep allen in het geweer. Er
vielen meer schoten. Luitenant Soldaan dekte met 12 man
het veldstuk op het N.O. punt. Kapitein Schmidt, die op het
eerste schot naar het veldstuk was gegaan, kwam kort daarop
terug, going snel het huis binnen zonder mij van iets rapport
te doen. Ik heb hem niet weergezien. Ik zag De Quartel
eenige oogenblikken op het plein. Luitenant Quast verzocht
ik bij mij te blijven en zijn plicht als officer te doen, hetgeen
hij gedaan heeft. Ook De Veer heb ik bij mij laten blijven.
Er vielen verschillende schoten aan den oostkant van het
magazijn, die door ons in het geheel 18 & 20 man be-
antwoord werden. Tot tweemaal toe trok de vijand terng.
De vrijnegers aan onze zijde waren op het eerste vuren ge-
9) Euwens,,Curaqao in 1803-1804", blz. 63, 69 noemt hem Frederik
Soldaan.
2) Johan Godfried Ernst Quast, geboren te Zwanenburg in Gulicker-
land, 2de luitenant provisioneel, had omstreeks 4 dienstjaren bij de
West-Indische artillerie.















D plantagehuizen

A forten en batterijen


Duivelsklip
Fuik
Groote berg (oostdistrict)
Fuikbaai
Spaansche water
Caracasbaai
Kabrietenberg met post Uitkijk
Beekenburgh
Cornetsbaai
Hoofdfortres
fort Republiek
Schottegat
Bleinheim, plantage van den
oud-gouverneur J. R. Lauffer
Batavier
Eendracht


Waakzaamheid
Wreeker
Piscaderisbaai
Klein St. Michiel
Groot St. Michiel
St. Michielsbaai met fort St.
Michiel
Hato
Groote berg (westdistrict)
Porte Marie
Fontein
Ascension
Groot St. Martha
St. Marthabaai (haven van
Groot St. Martha)
St. Kruis
St. Kruisbaai
Knip
Knipbaai
Westpunt


Curacao














HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 3

vlucht. Ik hoorde een schot van het veldstuk vallen, waarop
de vijand voor de derde maal aanviel, met Hauszegger aan
het hoofd, roepende: ,,Vuurt niet, vuurt niet Ten oosten
en ten zuiden vanwaar wij stonden drong de vijand door.
Na het schot van het veldstuk hoorde ik ,,Hoera!" roepen.
Toen Hauszegger op ons aandrong, hoorde ik achter mij
schieten. Een versche vijandelijke colonne kwam van den
zuidwestkant op ons aan om ons in den rug aan te vallen.
Ik dacht aan terugtrekken. Een man naast mij werd dood
geschoten. Verschillende Engelschen wierpen zich op mij,
namen mij mijn sabel en afgeschoten pistolen af en brachten
mij bij de overige krijgsgevangenen: Quast, De Veer en Corn.
Royer. De luitenant Soldaan en Michel waren gesneuveld.
De vijand was ongeveer 130 man sterk; van ons waren er
19 jagers, 20 matrozen, 3 burgers en 10 negers geweest.
Dit relaas klopt vrijwel met dat der minder dapperen. Schmidt
vertelt, dat hij luitenant Michel hoorde roepen ,,Avanceert!
voorwaarts! vuur! vuur!" en dat hij, terwijl hij zelf het huis
binnen vluchtte, den luitenant Quast toeroepende: ,,zij zijn te
sterk, wij zullen het niet stoppen 1" den overste Lewe op het plein
zag staan met pistolen in de hand, roepende: ,,Allons, kaerels,
gij houdt het wel!" Schmidts grootste heldendaad was, dat hij
eenige vluchtenden naliep, hun tevergeefs toeroepende: ,,Staat!
staat! en formeert het peloton om onze retraite te dekken!"
De luitenant ter zee De Quartel bepaalde zich in zijn verslag
tot zijn eigen dappere daden. Op het schot van het veldstuk zou
hij hebben laten vuren, en op dat vuren zou de vijand aan de
zuidzijde teruggetrokken zijn. Den chirurgijn Meinhardt, dien hij
hoorde schreeuwen: ,,Sta! mannen, sta!" had hij toegeroepen:
,,Meinhardt, schreeuw zoo niet, want zij zullen denken, dat wij
in confusie zijn!" Hij vertelt ook, dat hij borst aan borst met een
Engelsch officer heeft gestaan, die zeide: ,,Don 't fire!", waarop
De Quartel beval: ,,Vuur!" Met 8 a 10 man was hij tenslotte terug-
getrokken, toen het veldstuk door den vijand genomen was, en
hij zag, dat hij Lewe, aan de westzijde op het plein zich bevin-
dende, niet kon helped. ,,Ik koos nu mijn leven in de waagschaal
te stellen omme van wonder de vijandelijke wapenen te retireeren,
als slegts nog een oogenblik te blijven staan, als wanneer ik
krijgsgevangen zou geweest zijn". Er was dan ook nog op hem
geschoten, toen hij den berg opging. In het hofje van de plantage
had hij kapitein Schmi#t aangetroffen met 6 jagers en matrozen,
en met elkaar hadden zij zich naar Hato begeven.















B. DE GAAY FORTMAN


In den morgen van den 8sten Juni kwam Damascus de Ris 1),
een boodschaplooper, die telkens weer voorkomt, met de Jobs-
tijding in de stad. Hij stelde den gouverneur voor met 100 & 150
man de Engelschen op de plantage Ascension te overvallen.
Daarvan kon echter geen sprake zijn. In het fort waren niet meer
dan 4 jagers en een handvol ongedisciplineerde burgers, meest
zonder geweren, en de bovencontreien konden niet ontbloot
worden. In een bespreking met de stafofficieren werd besloten
nadere berichten af te wachten, en daar was reden voor, want
de Engelsche taktiek was nu eenmaal nooit lang op de plek der
overwinning te vertoeven.
Dat hebben zij ook ditmaal niet gedaan. De gevangenen
- hoeveel manschappen er buiten de officieren krijgsgevangen
gemaakt en gesneuveld zijn, wordt niet vermeld werden eerst
aan boord van de ,,Rendier" gebracht, daarna met de ,,Elk" naar
Aruba gevoerd, en eindelijk met ,,The Superieur" naar Jamaica.
Daar kregen de officieren al spoedig verlof naar Curacao terug
te keeren, maar zij hadden moeten beloven, v66r er een formeele
uitwisseling tegen Engelsche krijgsgevangenen zou hebben plaats
gevonden, niet tegen Engeland te zullen vechten. Murray had
door een brief aan Conn den ouden heer De Veer nog laten weten,
dat diens verzoek om zijn zoon vrij te laten, hem eerst bereikt
had, toen deze al naar Jamaica doorgezonden was. Lewe ver-
zocht na zijn terugkomst voor een krijgsraad te mogen terecht-
staan, die over zijn gedraging zou oordeelen, maar na overleg
met den waarnemenden garnizoenscommandant, den kapitein
der jagers Pfeiffer 2), en den kapitein Schmidt besliste de gouver-
neur, dat daarvoor geen reden was; het was ,,genoegzaam be-
weezen of immers allerwaarschijnlijk", dat het gebeurde bij
Ascension door vcrraad van negers en de overmacht van den
vijand was veroorzaakt. Lewe kreeg een schriftelijke verklaring,
door Changuion, Pfeiffer en Schmidt onderteekend, dat hij zich
als een ,,braaf en eerlijk officer" had gedragen. In September
1805 kwam er bericht van den Engelschen Rear-admiral Dacres,
dat Lewe, Quast en De Veer zich als uitgewisseld konden be-
schouwen 3), en dus vrij waren van hun word, dat zij niet tegen
de Engelschen zouden vechten.

I) Euwens,,,Curaqao in 1803-1804" noemt bz. 54: Damasco de Ries.
2) Frederik Hendrik Pfeiffer geboren te Maastricht in 1774 of 1775
was kapitein provisioneel.
3) Zij waren uitgewisseld onderscheidenlijk tegen 8, 4 en 6 Engel-
schen.















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 5

Bij de gangbare voorstelling van Brions nationalal" daad be-
hoort die, dat daarmee het geheele eiland van de Engelschen
bevrijd en zelfs de blokkade opgeheven is geweest. Ook dit is
onjuist.
Den 25sten Juni rapporteerde Schmidt aan den gouverneur
uit het westdistrict, dat de Engelschen het plantagehuis van de
weduwe Van der Linden hadden afgebrand, en op de plantage
van Van Uytrecht (Asencioen, Knip of Bisento) 110 hoorn-
beesten hadden geroofd. En in het oostdistrict is sprake van een
nieuwe batterij, door de Engelschen ten zuidoosten van het ver-
nielde fort Fuik aangelegd, die de major De Schwartz gemakke-
lijk kon vernielen, toen de Engelschen er niet waren. Ook vond
de gouverneur nog aanleiding den major en kapiteins der bur-
germacht bijeen te roepen, hen te herinneren aan hun eed van
trouw aan de Bataafsche republiek en hen aan te manen betere
discipline te houden.
Van de gezamenlijke bemanningen der drie oorlogsschepen,
een 219 man, waren er nog altijd een 120 te velde en op de bat-
terijen, toen Evertsz den 2den Juli aan boord van de ,,Kenau
Hasselaar" terugkeerde. De major De Schwartz, die twee dagen
later in het hoofdfort terugkwam, stelde den gouverneur voor
zijn detachement, ook wat de daarbij geplaatste matrozen en
burgers betrof, met het oog op nieuwe aanvallen der Engelschen
in tact te laten, en liefst nog uit te breiden met een 30 A 36 matro-
zen en burgers. De gouverneur prees des majors everver, en
vond het goed het detachement nog te late als het was, maar
voor uitbreiding waren geen mannen beschikbaar, althans geen
matrozen; uit de burgers konden nog een 17 aan het commando
worden toegevoegd.
Den 14den Juli 1805 heesch het Engelsche fregat ,,La Fran-
chise" de parlementaire vlag voor de haven. De commandant
Murray was overleden 9) en kapitein Fyffe voerde bet bevel. De
parlementair kwam met een sommatie tot overgave van het
eiland, ,,wijl het ten sterkste geblocqueerd stond te worden", en
men wist, dat het niet lang meer te houden was. De gouverneur
hield zich aan zijn vroegere brieven aan Murray. Twee dagen
later vermeesterden de Engelschen de seinpost Gelderland voor
de zooveelste maal.
Nu zal het er met de voedselvoorziening inderdaad wel niet

') Euwens ,,Admiraal Pedro Louis Brion" enz. deelt mee, dat
Murray op Klein-Curaqao werd begraven (blz. 296).















B. DE GAAY FORTMAN


best uitgezien hebben. Het blijkt niet, of de planters voldaan
hadden aan den last van den gouverneur om hun maisoogst ge-
deeltelijk op te slaan aan dien om bij alarm hun hoornvee
stadwaarts te driven en in de bosschen te jagen was niet vol-
daan en in ieder geval waren de twee A drie maanden, die
men in Mei gedacht had het nog te kunnen uithouden, wel voor
het grootste deel verstreken, doch den 19den Juli kwam een
Amerikaansch schip, rijk geladen met provision, dat aan de
waakzaamheid van den vijand ontsnapt was, de haven binnen.
Er is in dezen tijd ook weer sprake van uitwisseling van
krijgsgevangen, waarbij Curacao altijd nog in voorschot was I).
Dan schijnt het eiland echter al wel van Engelschen gezuiverd
te zijn, maar hun schepen kruisten nog bij de Curacaosche eilan-
den. Den 31sten Juli kwam er bericht, dat een kort te voren uit-
gezeild vaartuig door een Engelschen golet was genomen. Velen
boden zich aan om het vaartuig te gaan hernemen, en de koop-
man Jervey, schoonzoon van den gouverneur, stelde daarvoor
een schip beschikbaar, dat met 12 jagers wonder bevel van Brion,
6 matrozen en een aantal burgers bemand werd. Het gelukte
inderdaad het genomen vaartuig terug te brengen.
Lewe, terug van Jamaica, had daar den indruk gekregen, dat
een onderneming van gewicht tegen het eiland niet in de bedoe-
ling lag.
Toch deed de gouverneur nog een poging den afweer van het
eiland te verstevigen. De Schwartz had voorgesteld een corps
van 150 kleurlingen te vormen, en Brion kreeg opdracht een
corps burgers aan te werven wonder den naam van ,,gesoldeerde
inlandsche jagers", maar het lukte niet: slechts 3 man, van welke
2 negers waren, hadden zich laten aannemen; het plan werd opge-
geven.
Changuion trachtte ook buiten 's lands hulp te krijgen: ge-
weren en munitie en proviand. In de eerste plaats wendde hij
zich daartoe tot de Spaansche commandanten op de vaste kust.
Maar fortuinlijk was hij daarbij niet: veel gelukwenschen met de
,,opligting der bloquade", doch wapens en krijgsbehoeften konden


I) Van Engelsche zijde trad daarbij telkens op een kapitein Van
Sittart, commandant van,,LaFortun6e", blijkbaar Henry van Sittart
(1777-1843). Changuion noemt hem later een fatsoenlijk man blijkens
zijn brieven, die, naar gezegd werd, veel op den kapitein-luitenant
Sloterdijk geleek. Het speet den gouverneur hem op de terugreis naar
Holland niet op Jamaica ontmoet te hebben.















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION /

niet gemist worden; ten hoogste werd de toezegging gedaan, dat
de handel zou begunstigd worden.
Brion, die naar St. Thomas going, bracht voor den gouverneur
een brief om hulp aan diens ambtgenoot op St. Martin, mr. W.
H. Rink. Ook hier was het antwoord teleurstellend: ik verkeer
zelf in een hachelijke positive, schreef Rink, en dat stemde overeen
met Brions indruk: daar zijn ze er veel slechter aan toe dan wij.
Evertsz had weer eens een moedelooze bui, toen hij 27 Augustus
den gouverneur voorloopig ontslag vroeg, om ,,de onaangenaam-
hedens en fatiges welke zedert het begin mijner komst alhier heb
uitgestaan, waardoor mijn gezondheid merkelijk benadeeld is waar-
om tot Herstel van dezelve in het aanstaande voor Jaar bij eene
goede gelegentheid naar Europa wilde vertrekken, en mij aldaar
better bevindende mijn dienst weder daar of Elders le presteeren".
Het blijkt niet, wat de gouverneur hierop geantwoord heeft;
Evertsz is dienst blijven doen.
Opgelucht kon men zich voelen in den loop van het tweede
halfjaar van 1805, veilig nog niet. 25 September schreef B. Kock,
die nog altijd tegen zijn zin vice-commandeur van Bonaire was,
en in zijn moedeloosheid het gerucht, dat Aruba en Bonaire door
den gouverneur geabandonneerd zouden zijn, geloofd had, dat
er een tender was geweest van kapitein Van Sittart met bericht,
dat er van Jamaica een expeditie tegen Curacao was uitgezeild.
Het zal wel bangmakerij geweest zijn.
Werkelijkheid was de bedreiging van den handel door Engel-
sche kapers. 12 November kwam een aantal kooplieden den gou-
verneur om maatregelen vragen. Zij voorzagen wel, dat de marine
weer niet gereed zou zijn, en vroegen voor dat geval vergunning
zelf een kaper uit te zenden 1). Den volgenden dag, toen de kaper-
golet voor de haven gezien was, zou dan toch de ,,Suriname" te
4 uur kunnen uitzeilen, Brion en de oud-raad Quast zouden mee-
gaan. Het werd 6 uur, en men was het er over eens, dat het nu
geen zin meer had uit te varen.
Changuion plaatste hierbij in zijn journal deze
,,Aanmerking. Men ziet uit het voorgevallene ten opzigte
van het uitzeylen, al wederom, hoe bezwaarlijk het is eenigen
dienst van de alhier gestationeerde zee Magt te hebben en
1) 26 Sept. 1805 kreeg Andrew Junck voor zijn schip ,,Dispath"
met 15 koppen en 12 geweren een commissiebrief van Changuion,
maar overschreed zijn bevoegdheden. Uitvoerig daarover een brief van
den gouverneur van 22 Dec. 1805 aan den Raad der Amerikaansche
kolonien.

















B. DE GAAY FORTMAN


hoe ongeukkig en noodlottig al wat van die zijde verlangd
wordt, alloos uitvalt!"
Inderdaad! en dit was niet het laatste staaltje van dien aard.
Den I4den zeilde de ,,Suriname" toch maar uit, 's morgens om
vier uur, in de richting naar Klein-Curavao. 's Middags van den
volgenden dag was 't schip terug met een lek boven water. Het
schijnt, dat de marine nu toch ook zelf wel vond, dat het al te
gek was. Twee uur later kon het schip weer uitzeilen, maar toen
het den 17den weer binnenliep, had het niets uitgevoerd.
Changuion had natuurlijk al dien tijd ook met geldgebrek te
worstelen. Tot zijn tekort aan locale kennis behoorde ook, dat
hij niet wist wie nog wel konden helpen. Daarvoor had hij een
eigenaardigen raadsman, een zekeren Schlemm 1), comman-
deerend officer van de Roodewegs-wachtpatrouille, blijkens zijn
gebroken Nederlandsch van Duitsche geboorte, die af en toe den
gouverneur inlichtte over de tekortkomingen en baatzuchtig-
heden, de lafheden en lakschheden der burgerij. Zie hier een
staaltje van briefwisseling met den gouverneur. Blijkbaar had
deze hem gevraagd om een opgave van gegoede ingezetenen.
Schlemm gaf die en kruiste eenige namen tot driemaal toe aan 2).
)) Euwens, ,,Curagao in 1803-1804" noemt op blz. 3 en 45 Louis
Schlemm als raadslid.
2) Zij volgt hier:
Kooplieden:
Th. Jutting x De Lima X x
H. Leyer x Ib. de Solas x
Cancryn x I. en C. van der Meulen x x x
Eml. da Costa Gomez en Broeder x x I. Faulk x x
Gabriel da Costa Gomez x da Costa Gomez en Soo-
Aron Pinedo x x nen x x x
M. Cardose x
Gegoede inwooners:
Diedenhoven Wed. de Rochemont
Mevr. Diedenhoven H. Basden x
de Wed. Rasvell fiscal Van Starckenborgh
Jok. Stuyling x x x G. Duykinck sal na gedagten uit
Mevr. Holthuysen ambitie van 20/m. geeven
de Wed. Berch I. R. Lauffers boedel
Wed. Pinedo C. van Uytrecht blijft rijk, de
R. Conn wissels zijn goed
Marg. Jandrop A. de Veer x x x
T. Cruger
Eenigen hunner worden genoemd bij Hamelberg,,,Een veel bewogen
tijdperk" blz. 65. Gabriel da Costa Gomez bij Euwens, ,,Curavao in
1803-1804", blz. 63.















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION Y

Er zij hier menschen, schreef hij, die geld hebben en het niet
willen geven, en ook die het anderen afraden, maar: ,,Op Curaqao
word het draad zo fijn gesponnen, als ooit in de Tijden van Louis
de 14n.... De cabalisten moeten voorsigtig syn. Voorgister is
er zeer sterk desaangaand gesprooken, en door mannen van moed
gesegd, die, als se het dol maakten nog eens over de kling springen
te laaten. Bevoor Curavao een puinhoop worden sal, moet er
nog veel gebeuren. Een seeker heer uit Den Haag schreef mij hoe
't op Curacao was, ik antwoorde thans: Vivitur ex rapto, nec
hospes ab hospite tutus, non socer a genero, fratrum quoque
amicitia rara est" 1). Hij stelde den gouverneur een heffing voor,
zooals er wonder Lauffer een van 4% geslaagd was.
De Raad van politie had al eerder daartegen geadviseerd op
ground, dat er geen fondsen waren en stremming van den handel'
in levensmiddelen ervan te duchten zou zijn.
Changuion sloeg een anderen weg in. Hij richtte een uitnoodi-
ging tot 27 der gegoedste ingezetenen en planters om het gouver-
nement met geld tegen wissels bij te staan, en hij kreeg daarbij
een aanbod tot hooger bedrag dan hij hebben most. 12, wonder
wie Schlemm, hadden aan des gouverneurs verzoek voldaan.
Afdoende was deze hulp niet. Na de opheffing van de blokkade
trachtte de gouverneur tevergeefs bij den gouverneur en kapi-
tein-generaal van Venezuela een leening te plaatsen.

En nu het conflict met den major Larz. de Schwartz.
Van drie&rlei aard zijn de moeilijkheden, die zich hebben voor-
gedaan. Twee er van kwamen tegelijk ter kennis van den gouver-
neur.
Op 5 Juli kreeg Changuion een klacht van Hansz, met Schlemm
commandant van de vrijwillige Roodewegswacht, aan wie be-
loofd was, dat deze wacht rechtstreeks wonder de bevelen van den
gouverneur zou staan, dat De Schwartz niet als gewoonlijk het
parool had doorgegeven. En in de tweede plaats was er een oploop
van jagers geweest, waarover de major den gouverneur niets
gerapporteerd had. De Schwartz werden hierover inlichtingen
gevraagd. ,,In 't generall, aldus besloot Changuion zijn journal
van dien dag, ,,nam ik mij zelve egter voor, waakzaamer als
ooit te worden omtrent 't maintien der Rechten van 't Gouver-
I) Aanhaling uit Ovidius, Metamorphoses I, 144, 145: Er wordt
van roof geleefd; de gastvriend is niet veilig voor zijn gastvriend, de
schoonvader niet voor zijn schoonzoon, en zelfs wonder breeders komt
genegenheid (amicitia meet zijn gratia) zelden voor.
















B. DE GAAY FORTMAN


nement, en bij de eerste willekeurige aanmatiging die men zich
in 't vervolg weder mogt toe eigenen, een ernstiger toon aan te
neemen, en den Heer Commandant op een zeer serieuse wijze
zijne Verpligtingen en Subordinatie aan 't Gouvernement wonder
't oog te brengen, hem responsabel stellende voor de gevolgen
die zulks anders voor hem zou kunnen hebben en voor de ernstige
maatregels die hij mij zou dwingen te zijnen opzigte te nemen".
De kwestie van het parool leek zoo heel ernstig niet. Schwartz
gaf op, dat hij vond, dat deze wacht het parool niet toekwam en
hij den gouverneur ten dienste de zaak had willen vereenvou-
digen.
Van de jagers was een deel van de soldij, twee realen, inge-
houden als vergoeding voor een vernield zeil van de ,,Suriname".
Als protest waren de jagers te hoop geloopen, maar de comman-
dant hoopte het gevaar te bezweren. Een der grieven was, dat de
matrozen niet met gelijke inhouding gestraft waren, en Evertsz
had zich daartoe bereid verklaard.
De gouverneur was door deze mededeelingen allerminst be-
vredigd, en hij gaf order, dat onmiddellijk de soldij zonder korting
zou worden uitbetaald. Schwartz en Pfeiffer wilden den gouver-
neur nog spreken over de wijze van uitvoering van dezen maat-
regel, waardoor het prestige van den major behouden zou
blijven, maar zij werden niet ontvangen. Kapitein Pfeiffer, later
ontboden, most vertellen, dat er 10 jagers gedeserteerd waren,
die een paar dagen later op Fuik door de Engelschen aan boord
werden genomen. Het dreigde hoog te loopen. Van Nes bemoeide
zich er mee, vertelde, dat hij gehoord had, dat nog meer jagers
wilden wegloopen, en vroeg den gouverneur door een aanspraak
tot de troep de gemoederen tot kalmte te brengen. Dit weigerde
Changuion: hij zou zich niet ,,laaten als kat gebruiken met wiens
pooten men de castanjes uit 't vuur zou haalen".
Wat er van deze zaak overbleef, was, dat Schwartz volgens
de verklaring van Evertsz en Sloterdijk den gouverneur onjuist
had ingelicht over de bereidheid der zeeofficieren om ook van de
gage der matrozen een deel in te houden voor het vernielde zeil.
Dat zat den gouverneur zeer hoog.
Het ergst was het geval Boya.
Ludwig Boye, geboren in 1773, had op zeventienjarigen leeftijd
in Holland dienst genomen bij het regiment Oranje-Nassau, dat
hij twee jaren later als onderofficier verlaten had met uitzicht
op bevordering bij de West-Indische troepen. Toen op Curacao
in 1796 Wiertz de nieuwe orde kwam invoeren, en sommige offi-















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION I I

cieren het eiland verlieten, legde Boyd, toen nog een der oudste
onderofficieren, den nieuwen eed af, en werd hij bevorderd tot
vaandrig en adjudant bij het garnizoen. De gouverneur Lauffer
gaf hem een verklaring, dat hij gedurende het beleg der Franschen
een der actiefste officieren was geweest en zijn functie als adju-
dant met alle accuratesse had waargenomen. Het beleg was er
mee geeindigd, dat Lauffer de hem aangeboden Engelsche hulp
aanvaardde, en zoo kwam het eiland in Engelsche handen.
Boyd trad nu in Engelschen dienst als luitenant bij het zooge-
naamde Curacaosche korps, dat wonder bevel stond van den
kapitein Westerholt, een der nog altijd Prinsgezinde officieren,
die in 1796 uitgeweken waren. Met dezen Westerholt had Boye
een oude veete: hij had den ,,baron" verweten, dat deze de
equipagihn der schepen tegen Wiertz trachtte op te zetten. Nu
hij zijn chef was, maakte Westerholt het Boy6 moeilijk en ver-
weet hem, dat hij, nog korporaal zijnde, zou hebben getracht zijn
officieren te vermoorden. Boy6 vroeg ontslag en was nu buiten
betrekking.
De militaire dienst was sedert voor hem gesloten, want na
den vrede van Amiens werd hij getroffen door het decreet van
het Staatsbewind, dat geen der officieren, die de Engelschen
hadden gediend, in den Fransch-Hollandschen dienst mochten
overgaan 1).
Changuion was zeer met hem ingenomen. In een brief aan den
Raad van Coloniin, waarin hij vroeg Boy6 voor herplaatsing in
militairen dienst in aanmerking te mogen brengen, noemde hij
dezen ,,een man, die zig zeer wel voordoet, die een fatsoenlijk
uiterlijk heeft, en een goede opvoeding schijnt genoten te heb
ben". Ondanks het bezwaar van De Schwartz, die zich op het
besluit van het Staatsbewind beriep, stelde Changuion den 14den
Juni 1805 Boy6 aan als zijn adjudant in den rang van 2den lui-
tenant bij de gewapende burgermacht.
Toen nu Boy6 den 21sten Juli met een order van den gouver-
neur bij De Schwartz kwam, weigerde deze hem als daartoe be-
voegd te erkennen. Hij vroeg hem naar zijn papieren en wilde
die niet teruggeven, v66r hij er afschriften van gemaakt had. De

1) Zie J. H. J. Hamelberg ,.De slavenopstand op Curaqao in 1795"
blz. 127 in Eerste jaarlijksch verslag van het geschied-, taal-, land- en
volkenkundig genootschap te Willemstad Curapao; over Boy6: Koloniaal
Weekblad 8 Juli 1926 en ,,De oprichting der Cura9aosche schutterij"
in De West-Indische Gids 8sten jg., blz. 102 over Boy6's verderen, weinig
schitterenden, levensloop.















B. DE GAAY FORTMAN


gouverneur vernam dit met ,,indignatie" en gelastte onmiddel-
lijke teruggave der stukken. De Schwartz verklaarde zijn houding
hiermee, dat hij gemeend had, dat Boy6 alleen als adjudant bij
de burgermacht was aangesteld 1). Het werd een heele heibel.
De jagers-officieren deden den gouverneur het verzoek van Boy6
alleen schriftelijke orders te behoeven aan te nemen. Zij stelden
hem hierbij voor als meineedig, omdat hij bij de Engelschen dienst
had genomen zonder van zijn eed aan de Bataafsche republiek
te zijn ontslagen. Over de totstandkoming van dit verzoek won
de gouverneur inlichtingen in bij alle officieren, en daaronder
door speelde een kwestie tusschen den luitenant-kwartiermeester
De Lange 2) en den major, die beweerde, dat De Lange Pfeiffer
had genoemd als den person, die De Schwartz bij den gouver-
neur in miscrediet gebracht had. Pfeiffer ontkende het feit en
De Lange verklaarde het niet gezegd te hebben. De Schwartz
plaatste den luitenant-kwartiermeester in arrest.
Nu was voor Changuion de maat vol. Hij vaardigde den I Iden
Augustus een gouvernementsorder uit, waarbij den comman-
dant De Schwartz arrest werd aangezegd met suspensie in des-
zelfs militaire charge. De luitenant-adjudant Wolff 3) vroeg op
last van den gouverneur den major zijn sabel af en gaf deze
over aan Changuion. Pfeiffer werd met het garnizoenscommando
belast. Het arrest van De Lange werd opgeheven. Tot 17 Maart
1806 bleef De Schwartz in arrest; toen vertrok hij met de ,,Regu-
lator" naar Holland om zich te verantwoorden. Changuion had
zijn beschuldiging tegen De Schwartz aldus geformuleerd: mis-
kenning van het gouvernement, hoonende behandeling van den
gouverneur en onverzettelijkheid daarin 4).
Het onderzoek heeft lang geduurd, doch eindigde gunstig voor
den inmiddels overste geworden commandant. Op 30 Augustus
1810 gaf de minister van de Marine en de Kolonidn Van der
Heim de volgende verklaring af: ,,Le soussign6 Ministre de la
Marine et des Colonies de Hollande certified A la requisition du
Lieut-Colonel Lazzaroni de Schwartz et pour lui servir partout

1) Dat was ook zoo. 22 Juli 1805 heeft de gouverneur hem mee tot
adjudant bij het garnizoen aangesteld.
') Pieter Johan de Lange(n), geboren in 1775 of 1776 te Rotterdam.
3) Nicolaas Wolff, geboren te Maastricht in 1779 of 1780, luitenant
adjudant provisioneel.
4) De memories van Changuion hierover aan den Raad der Ameri-
kaansche kolonien is te vinden in nr. 179 van het archief van dezen
raad.















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 13

ou besoin sera, que d'aprbs les rapports qui lui en sont revenues,
le dit Colonel s'est emport6 en vaillant et entendu militaire pen-
dant le teams de son commandement des troupes dans l'isle de
Curacao. Qu'un mal entendu 6tant survenu entire le Gouverneur
civil de l'isle et ledit Lieut-Colonel le premier l'a renvoy6 en
Europe ou l'affaire ayant Wet examine il a Wt6 absous de toute
inculpation moyennant quoi il s'est fait un devoir de lui ddlivrer le
present certificate sign de sa main et le recommande & la pro-
tection de qui de droit". Schadeloosstelling was Schwartz reeds
in 1808 geweigerd; wel kreeg hij een vergoeding van / 5447,17
voor zijn onvrijwilligen terugkeer .).
1805, in welk jaar de gouverneur slechts eenmaal een officieel
bericht uit het moederland ontving, en dat was nog een pakket
van den Raad van 5 of 6 weken na des gouverneurs vertrek uit
Holland, was wel een heel moeilijk jaar voor Curacao en zijn
gouverneur. Daaronder waren de moeilijkheden met Aruba en
Bonaire wel van bijzonderen aard. Van ,,abandonneeren" dezer
eilanden was geen sprake, maar door meer dan 66n oorzaak stond
de gouverneur machteloos om de noodige hulp te verleenen.
Kock van Bonaire kreeg, toen het even going, een hoeveelheid
levensmiddelen, die echter niet verder strekten dan voor een
halve maand. Het verzoek om ontslag van den vice-commandeur
werd eindelijk ingewilligd, en J. Palm Hzn. in zijn plaats aange-
steld op 2 October. De van Mei af achterstallige traktementen
werden in October uitbetaald. Ook Palm had het er niet naar
zijn zin. In een brief van 22 December klaagde hij over de in-
woners van het eiland, die in haat en nijd leefden, ,,dat onchriste-
lijk is voor menschen, die anders moesten leven om Gods zegen
te genieten". Op den kant van het afschrift van dezen brief
staat deze eigenaardige aanteekening van Changuion: ,,Dat
onchristelijk is. De menschen toonen met de daad, dat zij orthodox
zijn in het geloof. Zij leeven als waare Catechismus-kinderen!" Hoe
de gouverneur, die er nooit een voet aan wal zette, dit toch wel
kan geweten hebben ?!
Op het einde van het jaar heeft Changuion nog een krachtige

I) Ik dank deze inlichting aan het Krijgskundig archief te 's-Gra-
venhage met de mededeeling, dat zij ontleend is aan het Missivenboek
van den minister. Algemeen rijksarchief aanwinsten 1807. In de oude
officiersboekjes komt P. Lazzaroni de Schwartz aldus voor: 1794
sous-lieut. (Sinds 1788) in het regt. Grisons van Schmid, 1802 bij de
troepen, gedestineerd voor de W.I. kolonien, 1803 capitein 8e Batal-
[on Jagers in de Amerikaansche colonien, 1804 idem.















B. DE GAAY FORTMAN


poging gedaan, niet om de Engelschen van Aruba te verdrijven,
zooals Euwens op rekening van Brion stelt, want de gouverneur
dacht niet anders dan dat zij op enkelen na al weer weg warren,
maar om dit eiland als steunpunt voor den vijand uit te schakelen.
Deze opzet is niet gelukt, doch geheel roemloos was de onder-
neming, waaraan Brion inderdaad deelgenomen heeft, ook niet.
De ontvanger Quant, die, gelijk gezegd, door de Engelschen bij
een van hun overvallen in plaats van Craneveldt tot gezaghebber
was aangesteld en door Changuion was gehandhaafd, had den
Engelschen niet voldaan. Er is een dagverhaal van den kapitein
der Indianen Van der Biest op Aruba, loopende van 2 Februari
tot 19 November 1805, waarin Quant, wordt genoemd als de
person, die met zekeren Bislik 1) stemming tegen Craneveldt
had gemaakt wonder bedreiging van Engelsche maatregelen. Toen
Mahling den 12den Februari op Aruba was gekomen, had hij
Quant als commander aangesteld en hem en Bislik elk een
prijsgemaakte golet ten geschenke gegeven. Het is vreemd, dat,
terwijl V. d. Biest Quant doorloopend van Engelschgezindheid
beschuldigt, de Engelschen zelf hem op 8 October vervingen door
zekeren W. Doran. Van dezen kreeg de gouverneur 16 November
een brutalen brief, maar tegelijkertijd ontving hij van andere
zijde het bericht, dat de Engelsche bezetting op Aruba niet meer
dan 1 onderofficier en 20 matrozen sterk was.
Deze tijding was voor den gouverneur aanleiding om den vol-
genden dag een bespreking te hebben met de zeeofficieren
Evertsz en Van Nes over zijn plan om het eiland aan de 20 A 25
Engelschen, die zich er zouden bevinden, te ontnemen en voor
het vervolg voor hen ,,nutteloos" te maken. Changuion stelde
voor, dat de ,,Suriname" onverwijld naar Aruba zou gaan, zich
van de schepen daar zou meester maken, de Engelschen gevangen
nemen, de roerende en vervoerbare goederen inschepen, ook de
inwoners, vooral de ambtenaren, behalve de Indianen, de forten
ruineeren, de huizen verbranden, ,,in O4n woord: het Eiland
') Changuion maakte hierbij in het brievenboek 4 Oct. 1807 deze
kantteekening: ,,J. J. Bislik is altoos bekend geweest voor een gevaar-
lijhe Engelsch-gezinde. Dit is ook bij de uitkomst gebleeken. Hij is het,
die op It Januarij 1807 de Engelsche scheepen binnen de Haven van
Curapao heeft helpen loozen (loodsen?)" Van het dagverhaal zelf
teekende Changuion eerst in zijn journal aan, dat hij het niet geloof-
waardig vond, maar 4 Oct. 1807 maakte hij daar deze kantteekening:
,,Bij nadere ondervinding meen ik genoegzaame redenen gevonden te
hebben, om dit Raport over bet algemeen voor zeer geloofwaardig te
moeten houden".















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 15

Aruba geduurende deezen oorlog te evacueeren". Een gedeelte
van het garnizoen zou moeten meegaan wonder commando van
kapitein Brion en luitenant Ellis of, zoo 't jagers waren, van
luitenant Balfour 1). Deze troepen zouden aan het oostpunt, drie
mijlen van de stad, geland moeten worden en van daar oprukken.
Natuurlijk hadden Evertsz en Van Nes bezwaren; zij vonden
de onderneming te gevaarlijk. De gouverneur echter zette door
en des avonds tusschen negenen en half tien zeilde de ,,Suri-
name" uit. Niet luitenant Ellis maar luitenant Balfour going mee
met 20 jagers, Brion, J. H. Quast en nog twee burgers als vrij-
willigers voor de landing. Van de bemanning der ,,Kenau Hasse-
laar" waren bovendien 1 officer en 49 matrozen op de ,,Suri-
name" geplaatst. Aan de rapporten der verschillende prijsmees-
ters en een mondeling verslag van een der prijsmeesters, Thomas
Born, die 27 November op Curacao aankwam, is de volgende
schets van het verloop der onderneming ontleend.
Op Maandag den 18den November met het aanbreken van
den dag werden 47 man, de jagers en eenige matrozen, wonder
commando van luitenant Balfour aan land gezet aan den mond
van het Spaansch lagoen bij de Commandeursbaai, de plaats,
door Born en zekeren Ambrocius aangewezen. Ook Brion en
Quast en een neger, blijkbaar om den weg te wijzen, gingen hier
aan land. De landingstroepen marcheerden dadelijk op om de
fortres te gaan nemen. De ,,Suriname" bleef wonder Engelsche
vlag bijliggen, tot, na berekening, de troepen omtrent de batterij
konden gekomen zijn. Het schip was intusschen verkend door een
uitgaande Engelschen kaper, die, de zaak blijkbaar niet ver-
trouwende, was teruggezeild, en, toen de ,,Suriname" wonder het
geschut van de fortres gekomen was, met een tweetal batterijen
aan den wal, een hevig vuur op de ,,Suriname" opende. Boven-
dien zag men, dat 2 stukken schoten op de gelande troepen.
Men telde wel 70 A 80 man op de batterijen. Door het zwaarder
kaliber konden zij de ,,Suriname" treffen, v66r deze met success
kon vuren. Met schoten in tuig en zeilen naderde het schip, going
bijliggen en vuurde 192 schoten af.
De troepen waren intusschen in twee pelotons, 66n wonder
Brion en 6n wonder Balfour door het bosch gemarcheerd. Twee

1) Patrick Balfour of Burleigh (1784-1848). Op Curagao was hij
eerste luitenant der jagers. Hij huwde in 1809 in tweeden echt met
Changuions dochter Henriette Wilhelmine Gerardine Elisabeth. La-
ter werd hij garnizoenscommandant in Suriname.















B. DE GAAY FORTMAN


Indianen wezen de beste plaats voor den aanval aan. Ook Quant
had zich bij hen gevoegd. Tot op 160 k 170 passen genaderd,
werden zij uit 30 geweren beschoten. Na een half uur vuren trok-
ken de onzen zich terug in de bosschen.
Om tijd te winnen en de geleden schade te herstellen heesch
de ,,Suriname" de parlementaire vlag, en zond zekeren Schuur-
man, een oud-gediende, aan den wal om de overgave v66r zons-
ondergang te eischen. Doran weigerde.
Den volgenden dag, Dinsdag den 19den, werd met een barkas
's morgens Brion met een gedeelte der landingstroepen aan boord
genomen, en 's middags Balfour met de rest. Dien dag werd over
en weer nog flink geschoten, vooral van Engelsche zijde; de
,,Suriname" vond 't wijs minder krachtig te antwoorden om den
indruk te vestigen, dat men niet over zooveel kruit beschikte.
De Engelsche kaper wist den volgenden dag uit te zeilen en
te ontsnappen, doordat de ,,Suriname", toen die aanstalten
tot achtervolging maakte, vertraging kreeg, daar twee mannen,
die over boord geslagen warren, moesten gered worden. Een cano
van den wal bracht eenige personen, wonder welke een CuraCaoe-
naar, Jan Flemming, en twee Indianen aan boord, die aanboden
met 50 Indianen te helpen de fortres te veroveren. De batterij
heesch echter de witte vlag.
De luitenant Hulsenbosch en Brion waren al aan land gegaan
en bezig met de huizen in brand te steken. Balfour volgde met
40 man om ook de batterijen te ruineeren. Tegen het verbranden
der huizen rees verzet bij de Indianen, en om hen, die zoo goede
diensten bewezen hadden, ter will te zijn, werd hiervan verder
afgezien. Aanvankelijk had men alleen hun huizen willen sparen,
maar verschillende redenen leidden ertoe, dat aan het ,,nutte-
loos" maken van het eiland, toch eigenlijk het voornaamste doel
der opdracht van den gouverneur, nagenoeg geen uitvoering
werd gegeven. Op de aanzegging aan alle inwoners en ambte-
naren om zich Woensdag, den 20sten, om drie uur in den middag
aan boord te bevinden, was niemand verschenen, en het vertrek
had nog overhaast plaats op bet valsche gerucht, dat er een
fregat of linieschip om de Noord kruiste. Bovendien wilde men
de inwoners niet ontstemmen, omdat men hen noodig had voor
het wegbrengen der prijzen naar Curaaao, en ook in de toekomst
een beroep op hun hulpvaardigheid zou kunnen moeten doen.
Er waren zes krijgsgevangenen gemaakt, slechts 6n matroos van
Van Nes was gekwetst. De volgende prijzen waren gemaakt:
de ,,Fortuna", geladen met stokvischhout, die door Born op















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 17

Curacao werd binnengebracht, een Spaansche golet, door de
Engelschen prijs gemaakt, waarop Brion als prijsmeester ge-
plaatst was, nog een Spaansch vaartuig en een Deensche golet
met muilezels, die door Schuurman t) als prijsmeester begeleid
werd. Brion is wegens averij nog op Aruba teruggekomen, en
Schuurman ook, daar het schip met de muilezels niet voldoende
bestuurbaar bleek. De muilezels werden de bosschen in gedreven,
en Brion bracht zijn lading op het Deensche schip over.
Van Nes vermeldde met lof het gedrag der manschappen in-
zonderheid van Balfour, Brion, Quast en Schuurman. Erg be-
zwaard, dat een gedeelte zijner instructie onvolvoerd was, voelde
Van Nes zich blijkbaar niet. Hij schreef in zijn rapport, dat de
oorzaak hiervan most gezocht worden in ,,de ontfangene Tijding
eener overmacht en onmogelijk wegens Locaal en tijd". Doran
bleek met de Engelsche kaper te zijn gevlucht. Brion stelde bij
zijn terugkomst Quant voorloopig weer aan als commander en
gaf hem daarvan een bewijs. Van Nes had dit in de haast van zijn
vertrek verzuimd.
In een brief van 5 April 1806 heeft Changuion aan den Raad
der Amerikaansche kolonien verder van het verloop van dezen
zaak verslag gedaan. Niet lang na de expeditie waren een Engelsch
linieschip en eenige Engelsche kapers op Aruba gekomen, hadden
daar 100 manschappen geland, de batterijen weer opgericht, den
commander genoodzaakt te vluchten, maar eind Januari of
begin Februari het eiland weer verlaten op het bericht van de
komst van een Fransch eskader in West-Indie.
Van de door de ,,Suriname" buitgemaakte schepen was alleen
dat met muilezels prijsverklaard, als wonder valsche papieren
met den vijand hebbende onderhandeld; de andere schepen
waren aan de eigenaren teruggegeven tot teleurstelling van
velen, die op de prijsgelden hadden willen aanspraak maken.
De verdeeling der prijsgelden van het prijsverklaarde schip
leverde allerlei moeilijkheden op, en de gouverneur riep hierover
de beslissing van den raad in. Hij teekent in dezen brief nog eens
aan, dat het geenszins zijn bedoeling was geweest om buit te
maken, ,,en had ik voorzien dat die Expeditie zoo weinig aan
het eigentlijk oogmerk (om verderen handel te beletten) zoude
voldoen, ik zou dezelve zeer zeekerlijk niet hebben doen effectu-
eeren".
') D. Schuurman, voorheen stuurman en schrijver op de ,,Kenau
Hasselaar", daarna op de gouvernementssecretarie geplaatst en het
volgend jaar door Changuion met de stukken tegen De Schwartz naar
Holland gezonden.
West-Indische Gids XXV 2















B. DE GAAY FORTMAN


Het nieuwe jaar, 1806, was nauwelijks begonnen, of er deden
zich nieuwe moeilijkheden voor, ditmaal met de Franschen, niet
ongelijk aan die, waarmee de commissarissen Berch en De Veer
v66r Changuion te maken hadden gehad. Onder de zoogenaamde
Fransche agenten op Curagao was zekere P. J. Gouges, een koop-
man, die zichzelf noemde ,,d6legu6" vanwege het gouvernement
van St. Domingo. Toen nu 15 Januari de Fransche kaper ,,L'Eula-
lie", kapitein Rouillet, met een wonder Aruba genomen prijs ,,St.
Joseph" de haven van Curacao was binnengeloopen, going de raad
Berch met den fiskaal en den secretaries aan boord ter verzegeling
van den prijs, maar zij troffen Gouges daarmee reeds bezig, die
de verzegeling niet deed met het zegel van het Fransche gouver-
nement doch met een cachet, waarop een antiek kopje, dat hij
aan zijn horloge had hangen. Voor de zooveelste maal wees
Changuion Gouges er op, dat hij hem in zijn beweerde hoedanig-
heid niet erkende en ook niet mocht erkennen volgens de be-
staande bepalingen. Gouges beriep zich op de erkenning van zijn
voorgangers door Berch en De Veer, maar tevergeefs 1). De fiskaal
maakte de verzegeling van Gouges ongedaan, waarop deze de
papieren afgaf 2).
Veertien dagen later maakte Rouillet zich met ,,L'Eulalie"
wonder het fort van Piscadera meester van een Deensch vaartuig,
althans van een schip wonder Deensche vlag, de ,,Lille", geladen
met koffie en hout. Changuion las Rouillet de les, en deze bood
zijn verontschuldiging aan. Hij kon vertrekken met achterlating
van de ,,St. Joseph", en de ,,Lille" werd vrijgegeven door den
Raad van politie. De uitvoering van dit laatste besluit werd
onmogelijk gemaakt door de Franschen, die aan boord van de
,,Lille" bleven. Ten slotte zette de gouverneur Rouillet in de
provoost. Changuion genoot de voldoening, dat Ferrand op St.
Domingo het gedrag van Rouillet en de vasthoudendheid van
Gouges afkeurde. De zaak met de ,,Lille" werd geschikt, maar de
gouverneur eindigde met Gouges te erkennen als ,,fond6" van
Ferrand ,,de pouvoir personal, et special, et... I'admettre en
cette quality comme parties interess6e sur le fait des prises", wonder

') En ten onrechte volgens Euwens ,,Curaqao in 1803-1804", blz.
37, ofschoon deze commissarissen blijkbaar wel toegaven aan de
eischen der ,,agenten" tot verkoop der prijzen (blz. 71).
2) Lodewijk Napoleon heeft bij brief van 9 Oct. 1806 het gedrag van
Changuion tegenover Gouges en ,,L'Eulalie" goedgekeurd (Archief
van bet Ministerie van Koophandel en Kolonien no. 19. Algemeen
Rijksarchief).















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 19

voorwaarde, dat hij geen daad van openbaar gezag zou doen en
niet de uniform van ,,dilegud" zou dragen. Toen ,,L'Eulalie"
kort daarna wonder kapitein La Fond weer een schip gejaagd had,
held Changuion het Fransche schip vast, en ook den kapitein,
nadat deze zijn schip in de haven had laten zinken; het schip
kon gelicht worden. Later heeft Gouges nog getracht ook als
,,fond." van het gouvernement van Guadeloupe erkend te
worden, als hoedanig zich in 1804 reeds tevergeefs zekere Richaux
bij Changuion had aangemeld.
In de loop van 1806 weigerde de gouverneur nog erkenning van
een consul der Vereenigde Staten van Noord-Amerika.

Moeilijkheden kwamen er even spoedig weer met de zeeoffi-
cieren. Changuions dochter was gehuwd met den Amerikaanschen
koopman op'Curagao Jervey. Deze werd mishandeld door de
luitenants Dominicus 1), Moqu6 en den chirurgijn Tappert. De
gouverneur nam de zaak hoog op; hij zag er ,,een zamenweefsel
van Curacaosche intrigue" in met den toeleg zijn schoonzoon in
een verachtelijk daglicht te stellen. In een brief aan den com-
mandant Evertsz verlangde hij, dat de drie zeeofficieren in diens
tegenwoordigheid en in die van den fiskaal aan hem en Jervey
hun verontschuldiging zouden aanbieden of wel schriftelijk ver-
klaren Jervey voor een man van eer te houden. De adjudant van
den gouverneur Boyd wist den gouverneur nog een nieuwtje te
vertellen, toen hij den brief had overgebracht. Tappert zou den
vorigen avond op de kolfbaan den gouverneur een schobbejak
genoemd hebben 's Middags van dien dag meende de gouverneur
op te merken, dat Dominicus en Tappert hem opzettelijk niet
groetten. Hij strafte hen met arrest, en wees alle tusschenkomst
te hunnen gunste af. De minister heeft later des gouverneurs ge-
drag in deze afgekeurd. Hij verklaarde eenerzijds te begeeren,
dat de gouvemeur als chef ,,geconsidereerd" zou worden, maar
zijnerzijds had deze alles te vermijden wat aanleiding tot offense
of verwijdering zou kunnen geven.
Het zal wel aan deze en dergelijke strubbelingen te wijten zijn
geweest, dat, toen Evertsz kort daarop den gouverneur met
echtgenoote en kinderen uitnoodigde op een souper en bal ter
eere van zijn 25-jarigen zeedienst, Changuion bedankte, ,,vermits
1) Johannes Dominicus, in 1775 te Leeuwarden geboren, was van
1787-1790 cadet bij de Oost-Indische compagnie, 1796 luitenant pro-
visoir, le officer op de ,,Galathe". Mededeeling van het Krijgskundig
archief.















B. DE GAAY FORTMAN


mijne en des Gouvernantes gezondheidsconstitutien ons niet
permitteerden f&tes bij te wonen die lang in den nacht voort-
duurden en het een vaste wet bij ons was dat mijne Dogters niet
uitgingen zonder haar moeder". Hij wenschte den commandant
een ,,gouden bruiloft met den zeedienst".

De buitenlandsche vijand liet den gouverneur al evenmin met
rust. Al kwam het niet tot aanvallen als in het vorige jaar, er
was toch alle reden om zich op afweer voor te bereiden. In
January 1806 slaagde Changuion er nog in 267 geweren te koopen,
en een paar maanden later kocht hij kruit en snaphanen van
een Amerikaansch schip om te voorkomen, dat die in Engelsche
handen zouden vallen. 7 Februari werden er zooveel vijandelijke
schepen gezien, dat het raadzaam werd geoordeeld de haven met
het hoekerschip ,,Marianne" af te sluiten. Toen er tien dagen
later weer Engelsche schepen, eerst wonder Fransche vlag, geseind
waren, werd alles wonder de wapenen geroepen. De schepen liepen
alleen voor korten tijd de St. Kruisbaai binnen. Ook Aruba werd
weer bezocht.

Over de geldelijke moeilijkheden, waarmee Changuion te
kampen heeft gehad, en de wijze, waarop hij trachtte deze op te
lossen, dient nog iets meer te worden gezegd.
In de eerste vergadering van den politieken Raad, dien hij
bijwoonde, had de gouverneur een financieele commissie benoemd,
bestaande uit de raadsleden Beutner, Cancrijn en Van Eck, den
boekhouder-generaal, welker taak het zou zijn den staat der
financing exactelijk op te nemen, te overleggen over de geschikt-
ste wijze van afdoening der schulden, middelen tot vermindering
der uitgaven en verbetering der inkomsten te beramen, en een
verbetering van de inrichting der administrative te overwegen,
waardoor de inkomsten de uitgaven zouden dekken.
Een der euvelen, die ook in dezen tijd de geldelijke admini-
stratie kenmerkten, was de achterstand in de betaling der be-
lastingen, met name der hoofd- en familiegelden.
Wat er noodig was aan geld blijkt uit eenige cijfers, die in de
raadsnotulen voorkomen: voor September 1804 werd op den
Amerikaanschen raad getrokken voor Ps. 19.756.5.3, voor Octo-
ber voor Ps. 11.524.-.-, voor November en December voor
Ps. 33.067.4.-.
Onder de plannen, die de gouverneur overwoog tot verster-
king der middelen, behooren belastingverhooging, de verpachting
















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CIIANGUION 21

van een veer over de St. Annabaai en de oprichting van cen bank
van leening.
In de eerste helft van 1806 ontstond er een tekort aan gang-
bare kleinere muntspeci4n, die de inwisseling van de Johanissen,
de eenige rouleerende specie, doenlijk moesten maken tegen de
koers van elf pesos en twee realen per Johannis. Soms moesten
bij die inwisseling wel 2 of 3 realen worden prijsgegeven. De
gouverneur zag hierin een blijk, ,,dat eenige, hoewel gegoede,
echter woekerzugtige inwooners, zich bezig gehouden hebben
met het inwisselen, en woekeren met deze kleinere spetien, tot
merkelijk nadeel van de Commercie in 't Generaal, als tot die
der minder gegoede en der arme inwoonders van dit Eiland in
't bijzonder". Er werd toen voor 2000 pesos kaartengeld aange-
maakt, t.w. 1000 stuks van 1 peso en 8000 van 1 reaal. In 's lands
kassen werden die aangenomen voor 8 realen de peso; naar die
maatstaf gerekend, was tot onderpand voor de waarde een gelijke
hoeveelheld gangbare specimen in de landkas gestort. Ook een
ieder particuller was verplicht tegen de genoemde waarde het
kaartengeld aan te nemen op straffe van bij weigering als vijand
van de rust en aanrander van de veiligheid van het ciland be-
schouwd te worden, en zonder vorm van process verbannen te
worden, ongeacht de actie van den raad-fiskaal.
Er is een brief van het ministerie van Koophandel en KoloniEn
van 12 December 1806, die uitvoerig over den geldelijken toe-
stand van Curacao handelt en bet financieel verslag van den
gouverneur, welke brief dezen niet meer bereikt heeft. De minister
verklaart hierin het eens te zijn met de opgegeven oorzaak van
den diep vervallen staat van het financiewezen op Curacao, t.w.
de vermindering van den handel met de Spaanschen kust, de
algeheele stremming van den handel met San Domingo en den
voortdurenden staat van oorlog en de rampen, die Curacao
daarin getroffen hebben. Het herstel van dit alles moet wachten
op den vrede, maar andere oorzaken, die er ook zijn, kunnen en
moeten onmiddellijk weggenomen worden. Daartoe behooren de
steeds vermeerderende slapheid in de invordering der gewone
lasten en de verregaande verwarring in de administrative der
financing, gevoegd bij de indolentie wonder vele ambtenaren in het
betrachten van hun plichten. Daarom werd den gouverneur
voorgeschreven aanstonds een commissie of kamer van financing
of rekening in te stellen, bestaande uit den boekhouder-generaal
als voorzitter en twee der eerlijkste gegoedste en aanzienlijkste
ingezetenen. De taak dezer kamer, die ook voor Aruba en Bonaire















B. DE GAAY FORTMAN


zou werken, werd in den brief uitvoerig uiteengezet; zij is te ver-
gelijken met die van de Algemeene rekenkamer. De oud-boek-
houder-generaal Beaujon zou honorair lid der kamer moeten
worden, om, voor zooveel zijn gezondheid het zou toelaten, raad
te geven.
Buiten noodzakelijkheid zou niet meer op het moederland ge-
trokken mogen worden. Omtrent belastingherziening, bezuini-
ging op ambtenaren en de oprichting van een bank van leening
werden aanwijzigingen gegeven.
Uit den brief leert men ook de schuldeischers der koloniale
kas kennen: de W.I.C. voor Ps. 549.750.-.3, de consignatiekas
20.069.4.2, de Weeskamer 29.408.4.2, P. F. Diedenhoven voor
58.000.-.-, 8.000.-.- en 25.272.2.1 pesos, I da Costa Gomez en
breeders 8.000.-.-, Levin Jones 12.224.4.1 voor kruit en lood ten
tijde van het Guadeloupiaansche beleg wonder Lauffer, schip
The Mary 59.689.6.3 en den Engelschen admiral uit Lauffers
tijd Lord H. Seymour Ps. 2.812.4.- voor voorgeschoten achter-
stallige soldijen tot op den dag van de komst der Engelschen in
1800.

Op bestuursgebied had Changuion nog een bepaalde taak te
vervullen. Hem was de opdracht gegeven en kort na zijn komst
had hij zich daarover al met den fiskaal en den advocaat mr. C. P.
Rdmer in verbinding gesteld -- de justitie te leggen in handen
van een zelfstandig college met hem, gouverneur, als voorzitter
zonder stem, een vice-president, en 7 rechters, uit de ingezetenen
aan te wijzen. In afwachting van de komst van een vice-president
uit Holland had de gouverneur den raad van politie provisioneel
belast met de rechtspraak. Nu was dan besloten, dat de raad-
fiskaal Van Starckenborgh vice-president zou worden. Het werd
hem gemakkelijk gemaakt door bet traktement van den fiskaal
van /8000.- op /3000.- te brengen, en dat van den vice-
president van den raad van justitie op / 6000.- te stellen. Maar
dan most er een nieuwe fiskaal komen. Daarvoor had de gouver-
neur gedacht aan mr. B. Blok 1), die uit Holland verwacht werd,
bestemd tot eersten secretaries van het gouvernement. Hij zou
nog wel wat op zich laten wachten, en daarom werd de inrichting
van het rechterlijk college voorloopig uitgesteld. Het duurde tot
18 December, voor de installatie kon plaats vinden met 5 leden
t) Mr. Bernardus Blok (1756-1818), werd later (1808) raad van
justitie in Batavia en in 1813 in rechterlijke betrekking te Alkmaar
benoemd.















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 23

van den raad van politie als leden, waarmee de bedoeling de
justitie van de ,,politie" te scheiden, zeker niet bereikt werd,
en het was maar voor kort, want de Engelschen herstelden den
ouden toestand.

Changuion most voortgaan met Aruba en Bonaire onver-
dedigd te laten. Hij kon er geen schepen en geen soldaten voor
missen. Zoo had met name Aruba telkens weer te lijden van
Engelsche bezetting, en tot tweemaal toe, van 10 tot 15 April
en van 19 Augustus tot 10 September, hield De Miranda het
eiland bezet I).

Den Isten Mei 1806 werd de nieuwe staatsregeling der Bataaf-
sche republiek, die van 1805, afgekondigd. Zij kwam tegelijkertijd
met een bedankbrief van den Raad der Amerikaansche KoloniAn
aan den gouverneur voor de verdediging van Curarao van 28
February tot 31 Juli 1805.
Het was ook verder het parool, dat de Raad aan zijn gouver-
neurs uitgaf: verdedigt de kolonien! Hoe zullen wij dat kunnen ?
schreef Rink van St. Martin aan Changuion, er is niet 66n geweer
voor de burgerij en de geweren voor het 150 man sterke garnizoen
zijn meerendeels defect. Changuion had nog wel een plan van
verdediging van zijn commandant der artillerie Schmidt, maar
dat was toekomstmuziek en hij had het naar den Amerikaan-
schen raad in Holland gezonden.
Toen er een verzoek van kooplieden kwam om meel te mogen
uitvoeren liet Changuion den voorraad eerst beschrijven. Het viel
geweldig mee. De uitvoer van 1500 vaten werd toegestaan, en er
bleef dan nog voor meer dan 70 dagen over.

De Engelschen bleven voor de haven kruisen. 25 Augustus
teekent de gouverneur aan, dat hij maatregelen genomen had
om de burgerij in den wapendienst te oefenen. Wie op de excer-
cities niet verscheen, zou beboet worden. Als sterkte van de
gewapende burgermacht wordt opgegeven 850 man, waarvan 348
afwezig, verdeeld over 6 compagnieen infanterie en 4 artillerie.
De kooplieden beklaagden zich erover, dat schepen van Curacao
naar Bonaire door de Engelsche schepen werden aangehouden,
dan vrijpassen kregen, maar daarvoor inlichtingen verstrekten

1) ,,Urbina-Miranda. Eenbladzijde uitde geschiedenis van het eiland
Aruba" in De Indische Gids Jan. 1931.















B. DE GAAY FORTMAN


over op Curagao tot vertrek gereed liggende of daar verwacht
wordende schepen.
Changuion, die nog altijd ontstemd was over den toon, die
tegen het gouvernement werd aangeslagen 1), was heel boos over
dezen brief, vroeg bewijzen, en toen deze niet kwamen, berispte
hij de klagers ernstig, en droeg den fiskaal op tegen alle aanvallen
op het gouvernement op te treden, maar toch vaardigde hij een
order uit, dat, zoolang er Engelsche kruisers v66r de haven
waren, wekelijks niet meer dan 6n vaartuig naar Bonaire zou
mogen gaan, en dat geen lid van de bemanning aan boord van
vijandelijke schepen mocht gaan, terwiji de vice-commandeur
van Bonaire bericht kreeg, dat alle handel met de Engelsche
cruisers verboden was.
Merkwaardig is, dat in dezen tijd het was inmiddels October
geworden allerlei vredesgeruchten rondgingen. De fiskaal
hoorde die van de binnenkomende schepen, en een brik van
Jamaica wist zelfs te vertellen, dat de vrede ,,oogenblikkelijk"
verwacht werd.
Changuion vertoeft dan met zijn families geruimen tijd buiten,
en wel ,,op het buitenplaatsie van den Heer Lauffer", (die naar
Holland was om zich te verantwoorden over zijn overgave der
kolonie aan de Engelschen) ,,tot herstel zijner zeer verzwakte ge-
zondheid", het bestuur binnen de fortres aan den fiskaal over-
latende. Dit beteekent niet, dat de gouverneur zich niet met de
zaken bemoeide. Integendeel. 6 December was hij twee maanden
buiten en teekende toen in zijn journal aan, dat hij nog acht
dagen daar zou blijven, om ,,gezet en gerust aan zommige depe-
ches te kunnen arbeiden en mij verder te herstellen daar ik mij
nog zwak gevoelde". 13 December nam de gouverneur het com-
mando van den fiskaal over.
Intusschen kwam 29 November eindelijk het bericht, dat al
eenige maanden als gerucht was rondgegaan, dat Lodewijk
Napoleon koning van Holland was geworden. Dat gaf weer een
heele dining. Den 16den December zou de eedsaflegging en
daarna een groote maaltijd zijn. Eerst weigerde kapitein Job. van
Nes, de commandant van de ,,Suriname" aan te zitten met
,,lieden van de couleur". Dat going tegen drie of vier kapiteins
van de burgermacht. Hoe dit opgelost is, blijkt niet. Verder
weigerden wonder aanvoering van den bootsman van de ,,Kenau
Hasselaar", Joseph Bakker, eenigen van de bemanning den eed,
1) Zie ook het geval-Erkelens in De West-Indische Gids 22ste jg.
biz. 255.















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 25

als reden o.a. opgevende, dat zij niet van den ouden eed ont-
slagen waren, ,,dan zijnde dit soort van oproer dadelijk door de
officieren gestuit, die er met de bloote sabels op hadden inge-
houwen en eenige der belhamers geblesseert en in de boeyen doen
sluiten, waarna de Equipage den eed hadden gedaan". Bakker
werd den volgenden dag ter dood veroordeeld door den krijgs-
raad. De approbatie van het vonnis, aan den gouverneur ge-
vraagd, weigerde deze als niet behoorende tot zijn bevoegdheid;
wel gaf hij ,,fiat executive" op een der schepen. Die zou 18 Decem-
ber om 10 uur, met spoed, omdat men oproer vreesde, op de
,,Kenau Hasselaar" geschieden. De batterijen waren bezet met
artillerie, om bij het eerste teeken op de ,,Kenau Hasselaar" te
schieten. In den raad zijnde, kreeg de gouverneur een verzoek
om mitigatie van de gereformeerde en luthersche predikanten,
di. Van Esch en Muller, en van de pastoors Schenck en Pirovano.
De gouverneur deelde mee, dat hij ten hoogste surcheance zou
kunnen verleenen, tot in Holland was beslist. Met moeite werd
de krijgsraad er toe gebracht bij meerderheid van stemmen te
verklaren, dat hij in den toestand wonder de bemanning geen be-
zwaar tegen surch6ance zag. Toen werd die door den gouverneur
verleend.
Ondanks deze tragische gebeurtenis going het feest door. Het
gouvernementshuis was verlicht. In het midden was een tempel
afgebeeld, in welks frontespice met vergulde, verlichte letters te
lezen was ,,Vivat Louis Napoleon", terwijl op de venstervakken,
verlicht door driekleurige lampions, stond ,,Koning van Hol-
land". Aan den maaltijd dronk de gouverneur op Lodewijk
Napoleon, het koninkrijk, den keizer Napoleon en den minister
van Koophandel en Kolonien. Als bijzonderheid wordt vermeld,
dat ook de Roomsch Katholieke priesters aanzaten.
Eenige dagen later was de gouverneur met de bevelhebbers
van zee- en landmacht te gast bij den vice-president van den raad
van justitie Van Starckenborgh. Eerst kwam er bericht, dat 1
Engelsch fregat, 2 brikken en 4 kleine vaartuigen voor de haven
zich als parlementairen aandienden. Een oogenblik later werd een
brief gebracht van kapitein Bolton, commandant van de ,,Fis-
gard" met uitnoodiging de kolonie wonder de bescherming van
Zijne Britsche Majesteit te stellen, anders zou aanstonds de blok-
kade beginnen en daarna een aanval op de kolonie gedaan worden.
Changuion vroeg pen en inkt aan Van Starckenborgh en schreef,
dat hij trouw bleef aan zijn op den I6den gezworen eed. Terwijl de
maaltijd voortging, had aan een der vensters een bespreking














B. DE GAAY FORTMAN


plaats tusschen den gouverneur, den commandant der artillerie
Schmidt, den garnizoens commandant Pfeiffer en Evertsz, den
commandant der zeemacht. Er werd besloten, dat Schmidt de
batterij ook 's nachts zou doen bezetten. Over de sluiting van de
haven was men ongerust, want eenige maanden geleden was de
hoeker ,,Marianne" weggenomen, daar zij vergaan was en anders
zou gezonken zijn. Schmidt stelde voor de ,,Suriname" en
,,Kenau Hasselaar" aan den mond der haven te leggen. Hij vond
gehoor bij Changuion en Pfeiffer, maar Evertsz was er tegen,
omdat deze schepen dan voor de batterij de Waag in den weg
zouden liggen, of zelf aan het vuur van deze batterij zouden zijn
blootgesteld. Hij zegde toe bij een aanval deze schepen eenige
vademen naar voren te zullen brengen, neus aan neus, en dan
zou het vuur van de schepen en van de batterijen den Engelschen
wel zooveel eerbied inboezemen, dat hun de lust spoedig zou
vergaan om binnen te komen of te trachten de haven te forceeren.
Zoo werd het afgesproken.
Den 31 sten December des morgens om I uur werd een vijande-
lijke brik geseind, opkomende van beneden, die tegen den mid-
dag op de hoogte der haven op eenigen afstand in de zuid naar
boven opwerkte. Pfeiffer kwam om 64n uur rapport doen.
En nu volgt letterlijk het slot van Changuions journal:
,,Ik vroeg zijne gedachten over de voor de haven zeylende
Engelsche Brik, te kennen geevende dat dezelve mij opmerkzaam
maakte, omdat wij just eenige dagen te vooren gesommeerd
waren, en dat ik in beraad stond of ik niet better zou doen in het
Fort te blijven en niet naar buiten te gaan (zijnde mijn voornemen
geweest 's namiddags naar buiten te vertrekken om er den Nieuw-
jaardag en 2 volgende dagen door te brengen en Zondags 4
January terug te komen) vreezende, dat de Brik veelligt een voor-
zeylder was, en misschien door meer scheepen zou gevolgd
worden, en men mogelijk iets in het zin zoude hebben. De Com-
mandant antwoordde zaakelijk dat hij niet zag dat ik mij voor
die eene brik behoefde te geneeren of ongerust te maken, dat ik
zijns oordeels gerust naar buyten kon gaan, vooral daar ik zoo
digt bij de hand bleef, dat ik op het eerst signal altoos binnen een
quarter binnen het Fort kon zijn. en dat hij mij tot mijne ge-
ruststelling beloofde mij zoodra er meer scheepen op mogten
komen, den Luitenant Quartiermeester de Lange te paard te
zullen toezenden om mij te informeeren daar ik dan altoos meester
zou zijn om des goedvindende terstond naar het fort te kunnen
retourneeren, maar dat ik verzekert kon zin, dat zoodra men















HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION 27

maar mine maakte om iets te entameeren (verondersteld dat er
meer scheepen bij de Brik kwamen) hij mij onverwijld het sein
om binnen te komen zou laaten maaken, en die allarm schooten
zou laaten dozen, en ik dan bij mijn arrivement alles klaar en
in orde vinden zou, maar dat hij wel niet geloofde, dat die brik
eenig gevolg hebben zou.
Bij nader inzien vind ik er dus geen de minste zwarigheid voor
mij in om naar buiten te gaan, en besloot dus mijn gemaakt plan
te volvoeren, doch daar het oudejaarsdag was en men apres tout
niet weeten kon wat er soms kan gebeuren, en ook om de order te
maintineeren, gaf ik den Commandant te kennen dat hij mij,
daar ik naar buyten going, plaisir zou doen, binnen het Fort te
blijven, en op alles een waakzaam oog te doen houden, waarop de
commandant mij geantwoord heeft, dat ik er staat op kon maaken
en dit mijn te kennen geeven voor hem zoo goed als een order
was, waarna zijn Ed. zig retireerde.
Kort daarna begaf ik mij aan tafel en na de middagmaaltijd,
nog eens naar de brik uitziende, zag ik dat dezelve zuidoostwaarts
opzeylde en zig meer en meer verwijdert.
Tusschen vijf en zes uur begaf ik mij met mijne vrouw en
kinderen naar buyten".

Hier eindigt het journal van den gouverneur. Het lijdt m.i.
geen twijfel, of Changuion heeft dit slot geschreven na de gebeur-
tenissen van den oudejaarsnacht, hetzij nog op Curacao hetzij
later in Holland, toen hij, gelijk ik in het begin van dit opstel
opmerkte, de beschikking over zijn journalen gehad heeft.
1 January 1807 viel Curacao in Engelsche handen, en hiermee
was dan een einde gemaakt aan het bestuur van den gouverneur
Changuion.
Gelijk ik reeds zeide, is er reden om over deze gebeurtenis en
wat daarmee samenhangt te raadplegen de nog ongebruikte
bronnen, op het Algemeen rijksarchief te 's Gravenhage aanwe-
zig. Daarom wordt bet oordeel over des gouverneurs beleid in
vollen omvang opgeschort. Uit hetgeen aan dien oudejaarsnacht
en nieuwjaarsmorgen voorafging mag wel een voorloopige slot-
som getrokken worden. Deze is, dat gouverneur Changuion de
27 maanden van zijn bestuur nagenoeg onafgebroken met groote
moeilijkheden te kampen heeft gehad, evenals Lauffer en het
tweemanschap Berch en De Veer, zijn onmiddellijke voorgangers.
De blokkade en de Engelsche landingen warren het zwaarst, en
konden niet bestreden worden met een onvoldoende landmacht
















28 HET BESTUUR VAN DEN GOUVERNEUR J. P. CHANGUION

en misschien een handerdtal goedwilligen in de burgermacht.
Het overgroote deel van deze laatste bestond uit lijntrekkers en
plichtverzakers, en de zeemacht bleek eigenlijk nooit tot iets
in staat. Op Aruba en Bonaire was op geen wijze het Neder-
landsche gezag te handhaven. En als de buitenlandsche vijand de
kolonie even met rust liet, waren er binnenlandsche strubbe-
lingen, die in grooter verband van onbeduidenden aard zouden
geweest zijn, maar in deze drie maatschappijtjes de aandacht van
den gouverneur vroegen. Voeg daarbij het voortdurende geldge-
brek, de nagenoeg verbroken verbinding met het moederland 1)
en de droeve geschiedenis van Curaqao in deze jaren is geteekend
en verklaard 2). De indruk van Changuions beleid is: hij heeft
zijn best gedaan, en krachtiger figure zouden in deze omstandig-
heden evenmin geslaagd zijn 3).

Amsterdam 25 Augustus 1942.



') Na 20 maanden ontving de gouverneur voor het eerst stukken
van den Amerikaanschen raad.
2) Jhr. mr. J. C. de Jonge, Het Nederlandsche zeewezen, blz. 633 ver-
haalt, dat de Engelsche landingen in 1805 ,,ook door den krachtigen
bijstand der zeelieden, mannelijk... afgeslagen" werden, en dat op
16 Nov. 1805 Aruba ,,door de vereenigde land- en zeemagt uit Cura-
ao... veroverd" werd op de Engelschen. Als ook hier, gelijk ten aan-
zien van eenige mededeelingen over de verrassing van Curagao op
1 Jan. 1807, De Quartel De Jonge's zegsman is geweest, dan is aan diens
oordeel weinig waarde te hechten. De Jonge zegt van de inwoners van
het eiland voorts, dat zij ,,over het algemeen... zeer Engelschgezind"
warren.
3) Hiernit volgt, datik mij niet vereenigen kan met de voorstelling,
die Changuion zelf van zijn beleid geeft in de Memorie, die hij in 1814
voor den Souvereinen Vorst opstelde op diens verlangen om ,,in zijnen
zamenhang te weten, wat er op Curacao bij gelegenheid der overgave
dier Colonie aan de Engelschen, op den eersten Januarij des Jaars
1807, was voorgevallen". Het eerste gedeelte, 10 bladzijden, behandelt
wat aan den nieuwjaarsdag van 1807 voorafging. Hij vertelt daarin,
dat hij uitgezonden werd op een nieuwe instructie, waarin hem zeer
gewichtige werkzaamheden met betrekking tot de reorganisatie der
kolonie werden opgedragen. Hij meent, dat hij daaraan in alle opzich-
ten heeft voldaan: de orde heeft hij gehandhaafd, de disharmonie
tusschen burgers en militairen beteugeld, de gewapende burgermacht
gereorganiseerd en op beteren voet gebracht door invoering van ,,ge-
paste" reglementen van administrative en discipline, door geregelde
wapenoefeningen, zoodat daaruit een aanmerkelijk ,,soutien" voor het
garnizoen kon getrokken worden, en tenslotte prijst hij zijn gedrag
tegenover den Franschen agent Gouges.























GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


IV

NEDERLANDSCH OP CURACAO

De naam Conn is op Curacao bekend. Tot voor kort spraken de
jaarlijksche verslagen over de bijzondere school van de dames
Conn. Een C. Conn heeft A brief sketch of Curafao, waarop geen
jaartal staat vermeld, geschreven.
In het begin der 19de eeuw was Robert Conn eigenaar van
Duivelsklip. Noch de commissarissen Berch en De Veer noch de
gouverneur Changuion vertrouwden hem erg.
Toen hij zich in het Engelsch beklaagd had over diefstal van
vee op zijn plantage, schreef de gouverneur hem 3 Februari 1806:
,,Daar UE. de Hollandsche Taal niet machtig zijt als ik de
Engelsche, zult UE. mij verplichten, indien UE. bij gevolg eenig
adres mogt willen doen, zulks in het Hollandsch te effectueeren
en te meer, daar alle adressen aan het Gouvernement in de Neder-
landsche Taal voor hetzelve Gouvernement behooren te geschie-
den.
Den I Iden Augustus 1832 kreeg de heer R. Conn een dergelijke
vermaning. Over een verschil met den eigenaar van Oostpunt be-
treffende een gemeene put had hij zich tot den commissaris van
politie gewend, waarschijnlijk weer in het Engelsch, althans in
een vreemde taal. De directeur der kolonie, jhr. mr. Rammelman
Elsevier, van de zaak op de hoogte gebracht, besloot Conn ,,te
observeeren, dat het hoogst onvoegzaam en beneden de digniteit
van het Gouvernement of deszelfs officieren moet gerekend wor-
den, te accepteren eenige rapporten of petition anders dan in de
Nederlandsche taal eeniglijk, zijnde die van den Souverein, spe-
ciaal dat zulks geschiede door inboorlingen der kolonie, die deze
taal niet vermogen te ignoreren". De commissaris van politie
werd ,,geinviteerd... om daarop in het vervolg het noodig regard
te nemen en wonder geen excuses hoe genaamd andere petition of
rapporten aan te nemen van ingezetenen en inboorlingen, anders


-29-















GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


dan in de Nederlandsche taal vervat of scene overzetting in
dezelve taal daarbij gevoegd".
Rammelman Elsevier had reeds als fiskaal te kennen gegeven
ambtelijk alleen brieven in het Nederlandsch te willen ontvangen.
Daarom kreeg hij dit fraais dd. 20 Februari 1824 van den dis-
trictmeester W. Hoyer:
Deze dient tot Een antwoord op UwelEd. Gest. respective
Cerculaire Missiven van dato 12, en 14den dezer mand, strekken
tot UwelEd. Gest. informatie, dat ik Perzoonlijk bij al de respec-
tive Planters wonder mij District zijn geweest en informatie ge-
noomen, en de randsoen Lijst wel de randsoen aan de Slaven word
uitgedeelt, gezien en bevonden volgens order, te weeten: de mans
Slaven in de drooge maanden genieten ieder vijf kan mais de
vrouwen ieder vier kan, de kinderen vier, drie en twee naar dat
met hun Jaaren overeenkomstig is, de reegen maanden of sjaptijd
genieten de mans Slaven ieder zes tot zeven kan mais de vrouwen
vijf kan, de kinderen als boven; de Slaven worden goed behandel;
Vertrouwe dat naar UwelEd. Gest. intencie zal zijn voldaan".
Dit laatste is de vraag, maar de fiskaal zal het wel begrepen
hebben.
Een andere gouverneur, die voor het gebruik van de Neder-
landsche taal opkwam was Cantz'laar, die aan Rammelman Else-
vier voorafging.
De Raad van justitie zond den gouverneur een verzoekschrift
van procureurs door met ,,invitatie" zekere maatregelen te nemen.
Cantz'laar schreef boos, dat ,,invitatie" in officieelen of admini-
stratieven stijl een lastgeving op beleefde manier beteekent en
door hoogere autoriteiten jegens mindere gebruikt wordt, maar
niet omgekeerd, en op de verontschuldiging van den raad ant-
woordde de gouverneur, dat hem ,,de aanbeveling van de Neder-
landsche taal, voor zoo veel een ongedwongen stiji zulks zal toe-
laten, als het beste middel voorkomt tot vermijding van misver-
standen, die door het gebruiken van uitheemsche woorden, die
voor verschillende uitleggingen vatbaar zijn, zouden kunnen
ontstaan".
Dat was in 1822. Een jaar te voren had een zekere William
Smith, die uit hoofde van z'n onkunde in de Nederlandsche taal
ontslag gevraagd had als Iste luitenant bij de pas opgerichte
schutterij, te hooren gekregen: ,,dat, alzoo een Inboorling eener
Nederlandsche Kolonie kan en moet verondersteld worden de
Moedertaal van het Land zijner geboorte te kennen zoo kan de
erkende onkunde daarvan geene voldoende redenen wezen, om















GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


zoodanig iemand van zijne verpligtingen als Burger en Ingezeten
te ontslaan... wordende echter den verzoeker hierbij verder te
kennen gegeven, dat het hem tot geen oneer zal verstrekken zich
alsnog in de Nederlandsche taal te oefenen en bekwaam te
maken".

OVERHEIDSBEMOEIING MET DEN DOOP

De burgerlijke stand was nog maar kort ingericht in Curacao,
toen zich in Juni 1832 tot den ambtenaar op Curacao wendde
Anna Martina, geboortig van het eiland, maar 13 jaren op St.
Thomas gewoond hebbende, met verzoek een daar geboren kind
in te schrijven. Dat was een geval, dat in het desbetreffende regle-
ment niet was voorzien, en dus richtte die ambtenaar zich tot den
president van het gemeentebestuur met verzoek zijn meening te
even. De president vroeg daarop den directeur der kolonie om
den Roomsch Katholieken pastoor te machtigen het kind te
doopen.
In het Gouvernements-journaal van 12 Juni 1832 geeft jhr.
Rammelman Elsevier zijn beslissing:
,,Overwegende: dat de inschrijving van het hiervorenbedoelde
kind in het register van den burgerlijken stand niet kan toegelaten
worden, maar dat daarom het doopen van hetzelve, zulks be-
hoevende en verlangd wordende, niet mag verhinderd worden.
Is goed gevonden en verstaan: den President van het Gemeente
Bestuur hierbij te autoriseren om de noodige toestemming daar
waar het behoort, tot het doopen van het meerbedoelde kind,
zonder deszelfs inschrijving op het register van den burgerlijken
stand, te verleenen".
B. D. G. F.




























BIBLIOGRAPHIE


A. TIJDSCHRIFTEN, COURANTEN. ENZ.

Der Auslandst. 1942, no. 2. Maria Sibylla Merian in Suriname, door
P. H.

Cultureel Indii. Sept/Oct. Oost en West in de XIXde eeuwsche tee-
kenkunst, door dr. V. I. van de Wall.
Historia. October 1942, no. 10. Wat onze oude schrijvers vertellen
over Surinaamsche negermuziek en muziekinstrumenten, door A.
Hallema.
Nieuwe Rotterdamsche Courant. 10 Februari 1942, avondblad C.
Negermuziek uit de Nederlandsch West. Winti dansen uit Suriname,
ritueele gezangen en verdere Afrikaansche cultuurresten.
Neerlandia. December 1942, no. 12. De rooden lodenn verrader) een
stuk Curavaosche geschiedenis, door Fred. Oudschans Dentz.

B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.

Zuid-Amerikaansche steden. Eenige losse grepen uit het Latijnsche
werelddeel, door Julio Tamanco (W. J. van Balen), Boek- Courant- en
Handelsdrukkerij v/h Job. de Liefde, N.V. Amsterdam. [Januari 1941]
/ 0.50.
De Nederlanders in het Caraibische zeegebied, waarin vervat de ge-
schiedenis der Nederlandsche Antillen, door W. R. Menkman, P. N.
van Kampen, Amsterdam. 1942. / 5.90. O. D.

Berichten van de Afdeeling Handelsmuseum van het Koloniaal Insti-
tuut no. 186. Schalen van Surinaamsche palm- en andere boomzaden
voor de bereiding van gasadsorpiekool, door ir. W. Spoon (overgedrukt
uit de W. I. Gids van September 1942). 0.42.


-32 -
























SURINAAMSCH HOUT VOOR FINEER EN TRIPLEX 1)

DOOR

IR. W. SPOON
(met a platen)

Wanneer wij in Nederland van Surinaamsch hout spreken, heb-
ben wij als regel op het oog soorten als b a s r a lo c u s (Dicory-
nia paraensis BENTH.), m a n b a r k 1 a k (Eschweilera sp. div.),
m o r a (Mora excelsa BAILL. et BENTH.), die wegenshunbijzon-
dere eigenschappen (hardheid, al of niet gepaard met aanwezig-
heid van kiezelafzettingen in het hout) gebruikt worden in water-
staatswerken, zooals bij bruggenbouw, voor sluisdeuren e.d. 2).
Nevens dergelijke harde houtsoorten herbergt het Surinaam-
sche oerbosch echter ook zachtere soorten, die voor andere doel-
einden (meubilair, kisten e.d.) geschikt zijn 2). Wij noemen daar-
van baboen (Virola sp. div.), possentrie3) of pos-
s u m (Hura crepitans L., fig. 1) en so e m a roe p a (Simarou-
ba sp. div.). In Nederland zijn die soorten minder bekend dan de
in den aanvang genoemde; er zijn echter de laatste jaren hier te
lande en in Duitschland geslaagde schilproeven ter vervaardiging
van fineer en triplex mede genomen, welk feit hen t.z.t. in Europa
zeker meer wonder de aandacht zal brengen. Wij geven daarom
hier een beschrijving van die proven, voorafgegaan door enkele
bijzonderheden van de betrokken houtsoorten.
Baboen.
Van de 3 Surinaamsche houtsoorten baboen, possentrie en soe-
1) Tevens Bericht van de Afdeeling Handelsmuseum van het
Koloniaal Instituut No. 191.
2) J. PH. PFEIFFER, De houtsoorten van Suriname, Meded. Afd.
Handelsmuseum 6 (1926/27); S. J. RECORD en C. D. MELL, Timbers of
tropical America, New Haven 1924.
') Possentrie is een verbastering door de boschnegers in Suriname
van de Engelsche naam ,,poison tree", in Britsch-Guiana aan den
boom gegeven wegens het gevaarlijke karakter van het melksap uit
den bast.

33 -
West-Indische Gids XXV 3















W. SPOON


maroepa is vermoedelijk baboen de eerste geweest waarmede op
commercieele schaal schilproeven zijn genomen 1). De proven
werden in 1927 opgezet door de Amerikaansche firma Willard,
Hawes & Cy. Inc. gevestigd te New York, vertegenwoordigd te
Paramaribo door den Heer R. H. G. MAC ARTHUR. Deze firma
had reeds den uitvoer van Surinaamsch c e d e r (Cedrela odorata
L.) naar de Vereenigde Staten voor sigarenkistjes ter hand geno-
men, doch begon daarnevens in 1927 met de verscheping van
baboen. Beide houtsoorten werden in den vorm van rondhout of
blokken verladen. Baboen werd in Amerika beproefd ter ver-
vanging van ceder voor goedkoope sigarenkistjes, verder werden
er schilproeven mede genomen, die bruikbaar fineer en triplex
opleverden. Er ontstond een regelmatige verscheping, te weten:
1927 . 300 blokken 1930 . ruim 500 blokken
1928 . 400 ,, 1931 . 1275
1929 . 454 ,, 1932 . eenige verschepingen

Evenals straks bij possentrie te beschrijven werd aan het Suri-
naamsche baboen ten behoeve van de Amerikaansche market een
special naam gegeven, namelijk Guiana Banak. Door de liquida-
tie in 1933 van de Vereeniging voor Handel en Nijverheid in Suri-
name, waarmede haar zoo practische jaarlijksche overzicht van
den economischen toestand van dat gewest kwam te vervallen,
zijn wij over den verderen loop slechts onvoldoende ingelicht. Uit
mededeelingen echter in het jaarverslag over 1938 van de Suri-
naamsche Bank (blz. 11 en 23) blijkt, dat t/m 1937 baboen rond-
hout naar Amerika is verscheept, doch dat in 1938 de vraag er
naar bijna geheel tot stilstand kwam.
In 1939 was het Departement van Landbouw-Economische
Zaken te Paramaribo vooremens de kratten, benoodigd voor den
uitvoer van sinaasappelen naar Nederland, o.m. uit baboen te
doen vervaardigen. Door het uitbreken van den oorlog is het bij
een enkele proefzending gebleven, zoodat over de geschiktheid
van dit hout voor sinaasappelkisten nog geen uitsluitsel is te
geven.

Possentrie.
Het Surinaamsche possentrie hebben wij in Nederland o.a.

t) Deze en volgende bijzonderheden zijn ontleend aan de verslagen
uitgebracht door de Vereeniging voor Handel en Nijverheid. ,,De eco-
nomische toestand van Suriname", 1927/32.

















WEST-INDISCHE GIDS XXV


Coll. Kol. Inst., opn. G. Stahel.
Fig. 1. Possentrie-bosch (Hura crepitans) nabij Paramaribo.


Blz. 34
















































Coil. Kol. Inst., opn. K. v. d. Veer.
Fig. 2. Stamstukken baboen van de eerste proefzending uit Suriname
op de kade te Amsterdam, Januari 1939; doorsnede varieerend van
53 tot 66 cm.


Coll Kel. nstl.. opn K. v. d. Veer.
Fig. 3. Stamstukkcn possentric van de eerste proefzending uit Suri-
name op de kade te Amsterdam, Januari 1939; doorsnede varieernd
van 55 tot 70 cm.


I 1111















SURINAAMSCH HOUT VOOR FINEER EN TRIPLEX


leeren kennen bij de sinaasappelverschepingen van 1924 en
1932 1). Beide keeren was het gebruikt om er de kratten of kisten
uit te vervaardigen, maar eveneens beide keeren duurde dat
gebruik niet lang. In 1924 maakte het in dat jaar aan de Ameri-
kaan W. L. KANN verleende uitvoermonopolie voor possentrie
verder gebruik onmogelijk, in 1932 (toen dat monopolie inmid-
dels was komen te vervallen) most er van afgezien worden, om-
dat de kratten in Suriname vervaardigd duurder uitkwamen dan
kratten van v u ren (Picea sp. div.), in onderdeelen uit
Canada en Nederland naar Suriname verzonden. Dat was jam-
mer, omdat het possentrie overigens goed voldeed. Er kan een
goede exportkist uit worden vervaardigd; de mogelijkheid, die
kist in Suriname nu tevens goedkoop te maken, zal te eeniger tijd
gevonden moeten worden.
Het zooeven genoemde monopolie betreffende den uitvoer van
possentrie is te interessant om er hier niet in het kort de geschie-
denis van te vermelden. Van 1924 tot 1931 toch is de uitvoer van
possentrie het monopolie geweest van een Amerikaansche firma,
de Rakuda Wood Products Company te Pittsburgh, Pennsylvania,
opgericht door den Heer W. L. KANN 2). Deze meende voor het
hout een goede afzet op de Amerikaansche market te hebben ge-
vonden. Hij vroeg dan ook in 1921 in de kuststreek een terrein
van 63.000 ha in erfpacht, waaruit hij in 1922 bij wijze van proef
ongeveer 400 blokken naar Amerika verscheepte. De gunstige
uitslag van die proefzending deed de Heer KANN tot het Gouver-
nement van Suriname het verzoek richten, hem een special uit-
voermachtiging te verleenen. Het resultaat is geworden, dat hem
met ingang van 15 Januari 1924 vergunning werd verleend tot
uitvoer van possentrie, met uitsluiting van anderen. Tegenover dat
monopolie aanvaardde de heer KANN de verplichting om in het
tweede jaar na de dagteekening der vergunning (dat is dus in
1926), een hoeveelheid van ten minste 1000 m8 possentrie uit te
voeren, jaarlijks te vermeerderen met 1000 m8 tot het vijfde jaar
(1929) en daarna elk jaar 10.000 m3. Nu richtte de Heer KANN de
bovengenoemde maatschappij op, terwijl hij tevens de handels-
naam ,,Rakuda" voor het Surinaamsche possentrie liet inschrij-


I) Bull. Depart. Landbouw, Nijverheid en Handel Suriname 50
(1925); Meded. Depart. Landbouwproefstation Suriname 5 (1932) en 6
(1933); Ber. Afd. Handelsmuseum 170, ook verschenen in West-Ind.
Gids 23, 193 (1941).
2) ,,De economische toestand van Suriname" 1920/31.















W. SPOON


ven. Achteraf is wel merkwaardig te vernemen 1), dat dit fanta-
sie-woord door hem werd afgeleid uit de namen zijner kinderen -
Ralph, Ruth en Eda met een verwisseling van de tweede,,r"
door ,,k" vanwege de welluidendheid.
De exploitatie zette goed in; nog in 1924 vond de eerste ver-
scheping plaats, gevolgd in April 1925 door een tweede ending
van 500 ms (stamstukken of z.g. rondhout). Wel werd geklaagd
over het veelvuldige scheuren van het hout, nadien ook over
schade door insecten bordersrs. Naar middelen om die schaden
tegen te gaan, werd dan ook ijverig gezocht. Intusschen werd in
1925 de uitvoer vrij regelmatig voortgezet, in 1926 echter vond
behoudens eenige kleine zendingen geen uitvoer plaats. In 1927
overleed de Heer KANN; de maatschappij besloot het werk voort
te zetten, maar, gezien de moeilijkheden bij het rondhout met
scheuren en insectenvraat, in gewijzigden vorm, nl. uitvoer van
possentrie in bewerkte staat. Daartoe deed zij in 1928 het ver-
zoek haar te vergunnen te Paramaribo een zaagmolen op te
richten, terwijl zij tevens verzocht het uitvoermonopolie dien-
overeenkomstig te wijzigen. Het Gouvernement stemde toe, wonder
voorwaarde, dat de onderneming nu geheeten W. L. Kann Su-
riname Handelsyndicaat jaarlijks ten minste 3.000 m3 bewerkt
possentrie zou uitvoeren. Daarvan is echter niets gekomen, omdat
de onderneming er niet in slaagde de gelden benoodigd voor de
oprichting eener zagerij bijeen te brengen. Het Gouvernement had
nog geduld tot 1931, in welk jaar het de concessies en het kap-
monopolie voor possentrie vervallen verklaarde; het syndicaat
going in liquidatie.
Daarmede was een einde gekomen aan een monopolie ten op-
zichte van den uitvoer van possentrie, naar welker opheffing -
zooals de Vereeniging voor Handel en Nijverheid in Suriname
reeds in 1927 had verklaard -- ,,van belanghebbende zijden reik-
halzend wordt uitgezien". Want zoolang dat monopolie van
kracht was, konden andere firma's het hout niet uitvoeren en aan
de vraag ernaar, die omstreeks 1927 ook van uit Europa merkbaar
werd, niet voldoen. Ook het gebruik voor sinaasappelkratten was,
zooals wij zagen, er tijdelijk door onmogelijk geweest.

Soemaroepa.
Het Surinaamsche soemaroepa is evenals possentrie beproefd
voor sinaasappelkisten 2). Toen in 1924 possentrie niet meer ge-
i) Trop. Woods 19, 7 (1929).
2) Zie noot 1 op de vorige bladzijde.















SURINAAMSCH HOUT VOOR FINEER EN TRIPLEX


bruikt mocht worden, zijn de kratten van soemaroepa vervaar-
digd. Het geeft een kist van een aantrekkelijk blanke kleur, maar
het is wat bros en minder elastisch dan possentrie, zoodat de
planken nogal eens breken.
Behalve in den vorm van kisten voor sinaasappelen hebben wij
soemaroepa ook als zoodanig in Nederland leeren kennen, nl. in de
jaren, dat de N.V. West-Indische Compagnie, opgericht in 1928 en
gevestigd te Amsterdam, er zich voor interesseerde '). Hoewel
niet alleen de exploitatie van hout beoogende, heeft zij zich toch
van den beginne af met dat artikel bezig gehouden. Zoo nam zij
proven met m a t a k k i (Symphonia globulifera L. /.), om daar-
uit celstof voor de papierbereiding te winnen; naderhand voor
dat doel ook met soemaroepa. Beide zijn echter loofhoutsoorten,
die derhalve een korte vezel bezitten, waardoor onvermengd
gebruik van de celstof niet wel mogelijk is 2).
Meer success aanvankelijk had de maatschappij met haar pogin-
gen soemaroepa te bezigen voor klompen, botervaatjes e.d.,
waarbij de blanke kleur mede in het voordeel is. De aanvoer vond
plaats als rondhout, de geheele bewerking geschiedde dus in Ne-
derland. In de Indische afdeeling van de 27e Utrechtsche Jaar-
beurs (6-15 September 1932), telkenmale verzorgd door de Af-
deeling Handelsmuseum van het Koloniaal Instituut, toonde zij
een uitgebreide collective in Nederland vervaardigde klompen, va-
ten, bloemkuipen e.d. 3). Nochtans hebben die toepassingen geen
voortgang kunnen vinden.

Komen wij thans tot de in den aanvang genoemde schilproeven
in Europa.
In 1938 bereikten de Afdeeling Handelsmuseum van de zijde
van de fineer- en triplex-industrie in Nederland en Duitschland
vragen naar de mogelijkheid uit Suriname houtsoorten te krijgen
van het type van het Afrikaansche ok o u m 6 (Aucoumea
Klaineana PIERRE), destijds de voornaamste soort wonder het in
Europa ingevoerde schilhout. Dergelijke vragen met betrekking
tot houtsoorten van Nederlandsch-India hadden wij reeds proef-
ondervindelijk kunnen doen onderzoeken in samenwerking met

1) ,,De economische toestand van Suriname" 1928/31.
2) Verg. b.v. Ber. Afd. Handelsmuseum 188, Onderzoek naar de ge-
schiktheid van Nederlandsch-Indische houtsoorten voor de vervaar-
diging van paper, ook verschenen in Ned. Boschbouw Tijdschr. 16,
(1943).
3) Jaarverslag Kol. Inst. 1932, 17.















W. SPOON


den Indischen Dienst van het Boschwezen en fabrieken in Neder-
land, Belgi6 en Duitschland 1). Het was ons dus zeer welkom, dat
nu ook het Surinaamsche hout onderzocht zou kunnen worden.
Door onze bemiddeling zijn in de eerste helft van 1939 uit Suri-
name aangevoerd en aan de betrokken fabrieken afgegeven 9blok-
ken baboen, 14 possentrie en 2 soemaroepa.
De stamstukken baboen, in total circa 13 m3, waren gemiddeld
5 m lang bij een diameter van 53-88 cm. Zij waren niet van den
bast ontdaan, omdat men in Suriname bij deze houtsoort de er-
varing heeft opgedaan, dat verwijderen van den bast aantasting
door insecten in de hand werkt. De blokken waren terstond na
het kappen in het water naar Paramaribo tot langszij de boot
vervoerd, zoodat zij zoo versch mogelijk maar tevens drijfnat
in het ruim kwamen. Bij aankomst te Amsterdam van de eerste
ending (fig. 2) bleken de blokken dan ook aan de oppervlakte
beschimmeld. Om uit te maken in hoeverre het hout daarvan na-
deel zou hebben, riepen wij de medewerking in van het Centraal
Bureau voor Schimmelcultures te Baarn (Prof. dr. JOHA. WES-
TERDIJK). Het volgende rapport werd ontvangen:
,,Uit alle schalen, die met deelen van den beschimmelden
bast en van het hout waren gent, is alleen gegroeid de
schimmel Fusarium solani (MART.) var. MARTII (APP. et
WR.) WR. forma 1 WR.
Uit de literatuur blijkt, dat zoowel Fusarium solani MAR-
TII als Fusarium solani MARTII forma I humusbewoners zijn.
Deze schimmels komen zoowel in slijmvloed der boomen als
in stilstaande waters voor. Waarschijnlijk stamt dus boven-
genoemde schimmel uit de schors der boomen, of uit het wa-
ter, waarin de stammen hebben gelegen. In elk geval behoo-
ren deze soorten niet tot de houtaantasters en zal de aanwe-
zigheid van bovengenoemden schimmel voor de verdere be-
werking van het hout niet van belang zijn".

Gevaar voor het hout (zooals ongewenschte verkleuringen,
strepen e.d.) was dus niet te vreezen. Wel scheurden van de eerste
stammen enkele aan de kopeinden vrij sterk in bij het uitladen;

1) Meded. Afd. Handelsmuseum 20, 33 (Inlichtingen en Onderzoe-
kingen in 1938) en Tectona 32, 631 (1939), samengevat in Ind. Mercuur
62, 631 (1939) en Econ. Voorlichting 33, 2045 (1939); voorts J. J.
BORGER, De fineer-industrie in Europa en de afzetmogelijkheden van
daarvoor geschikte Nederlandsch-Indische houtsoorten, Econ. Weekbl.
Nederl. Indie 8 (II), 1911 en 1972 (1939).















SURINAAMSCH HOUT VOOR FINEER EN TRIPLEX


het was namelijk toen (Januari 1939) vriezend weer, zoodat de
overgang voor het nog zeer natte hout te groot werd.
De stamstukken possentrie, in total circa 22 m3, waren even-
eens gemiddeld 5 m lang bij een diameter van 55-75 cm (fig. 3).
Op ground van de ervaring met insectenvraat waren de stammen
nog ter plaatse van veiling van den bast ontdaan. Zij werden over
land naar Paramaribo vervoerd, zoodat zij veel minder nat dan de
baboenblokken aan boord kwamen. Complicaties bij het uitladen
in Nederland deden zich dan ook niet voor.
De beide stamstukken van soemaroepa, in total circa 2 mi,
waren bij een lengte van wederom rond 5 m dunner dan die van
baboen en possentrie, nl. 55-60 cm. In Suriname weet men name-
lijk, dat zeer dikke boomen van deze houtsoort somtijds binnen
den stam holten bevatten, zoodat de afzenders het raadzaam
hadden geoordeeld iets dunnere stammen te zenden. Om dezelfde
reden als bij baboen was het hout niet van den bast ontdaan.
Het was uit het bosch langs de river naar de boot gesleept en
kwam dus evenals het baboen geheel nat in het ruim. Zichtbare
nadeelen bij het lossen bracht zulks evenwel niet aan den dag,
de aanvoer vond echter in den zomer, dus bij zacht weder, plaats.
Steeds was ex voor gezorgd, dat tusschen het vellen van de boo-
men en het verschepen van de stamstukken zoo weinig mogelijk
tijd verliep. Dergelijk betrekkelijk licht hout staat namelijk bij
eenigermate langdurige opslag in Suriname bloot aan aantasting
door borende insecten en schimmels, met alle nadeelige gevol-
gen van dien voor de kwaliteit ervan. Inderdaad bevonden de
fabrieken het hout dank zij de getroffen voorzorgen practisch vrij
van boorderschade.
De verdere bevindingen van beide fabrieken laten zich als volgt
samenvatten.

Baboen.
Kan niet te dun geschild worden, ten minste 2 mm dik, wegens
geringe samenhang der vezels in vochtigen toestand. Daardoor
trekt het fineer ook eenigermate. De kleur doet aan die van okou-
md denken, hoewel het uiterlijk wat onrustig is, doordat de draad
niet overall recht door bet hout loopt. Te gebruiken in de meubel-
makerij voor onderlaag e.d.

Possentrie.
Hierover zijn de meeningen verschillend, de eene fabriek acht
het hout slechts geschikt voor goedkoop fineer, de andere fabriek















40 SURINAAMSCH HOUT VOOR FINEER EN TRIPLEX

ziet er een vervanger voor okoum6 in. De bezwaren van eerstge-
noemde fabriek komen voort uit de zeer onregelmatige structuur
van het hout, het is gedraaid, terwijl de nerf dan weer fijn, dan
weer grof is, met als gevolg een kwaliteit fineer, die geschikt is
voor binnenwerk van triplex maar niet voor de meubel-industrie.
De andere fabriek maakt ook wel enkele opmerkingen over de
structuur, zonder er evenwel dieper op in te gaan; zij acht zelfs
possentrie als geheel genomen lets better dan baboen.

Soemaroepa.
Deze houtsoort is slechts door 66n fabriek beproefd. Het hout
laat zich mooi glad schillen; het fineer trekt weinig en bezit een
rustig uiterlijk, het is dan ook zeer goed in de meubelmakerij te
gebruiken (binnenkant van kasten e.d.).

In aansluiting op de gunstige beoordeeling van soemaroepa
kunnen wij wijzen op het gebruik van fineer ervan voor de doosjes
door de te Paramaribo gevestigde lucifersindustrie.
In verband met de uiteenloopende waardeering van possentrie
als schilhout halen wij hier aan hetgeen het Hamburgisches Insti-
tut fuir angewandte Botanik vrijwel tegelijkertijd (jaarverslag
over 1938 blz. 43) daaromtrent opmerkt. Het oordeel is gebaseerd
op hout van Hura crepitans uit Columbia, Venezuela en andere
midden Amerikaansche gebieden en komt niet alleen neer op ge-
schiktheid voor binnenwerk van triplex maar tevens als vervan-
ger van het Afrikaansche o b e c h e of ab a c h i (Triplochiton
sp. div.) en okoum6 en wellicht van het Amerikaansche ceder
(Cedrela odorata). Zeer zeker zou verder onderzoek van het pos-
sentrie uit Suriname hier wel klaarheid hebben gebracht, maar de
tijdsomstandigheden hebben dat voorloopig belet. De beteekenis
die Surinaamsche houtsoorten als baboen, possentrie en soema-
roepa voor de schilhout-industrie kunnen hebben, is nochtans
door het beschreven onderzoek duidelijk aan den dag getreden.


Amsterdam, November 1942.

























EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE
18de EEUW (S. L. NEALE)

DOOR

MR. C. F. GULCHER

Een van de personages uit Lesage's roman, Gil Bias, zegt:
Van tijd tot tijd bedenk ik een pakkenden titel van een tooneel-
stuk, maar den inhoud ervan kan ik niet vinden. Een andere
figuur uit dit werk beweert het tegendeel, heeft weleens een
aardig idee voor een letterkundig product, maar kan geen pas-
senden titel vinden. Van beiden heb ik wat weg. De titel van dit
artikel zegt niet veel, en stelt U zich niet teveel voor van den
inhoud. Ik wil alleen eenige schetsmatige trekken weergeven van
een zoon van Suriname, die in haar bloeitijd, de eerste helft
van de achttiende eeuw, opgroeide en den mannelijken leeftijd
bereikte, en daarbij in anderen vorm iets vertellen over een man,
over wien de Algemeene Rijksarchivaris Mr. R. Bijlsma al twintig
jaar geleden in het orgaan van den Nederlandschen Leeuw iets
het licht heeft doen zien.
Op 6 December 1688 werd op een plantage in de Bovendivisie
van de Commewijne uit het huwelijk van Jan Neal en Anna
Verboom een zoon geboren, die de namen Stephanus Laurentius
ontving. Eenige maanden tevoren, op 27 Juli, was de comman-
deur van de militie Laurens Verboom, de broeder van de jonge
moeder, bezweken aan de wonden, die hij had opgeloopen bij de
muiterij der soldaten, die aan den gouverneur Cornelis van Aers-
sen van Sommelsdijk het leven kostte. Ruim drie jaar later,
13 February 1692, werd een dochtertje van Jan Neal en zijn vrouw
met de namen Anna Hendrietje gedoopt.
De vader sterft in dien tijd, want de moeder, Anna Verboom,
wordt op 29 December 1693 in ondertrouw opgenomen met Paul
Amsinck uit Rouaan. Uit dit tweede huwlijk van de moeder
zijn nog drie kinderen volwassen geworden.


- 41 -














C. F. GULCHER


Paul Amsinck wordt in 1698 uit de voordracht der ingezetenen
door den gouverneur Paulus van der Veen tot lid van het Hof
van politie en crimineele justitie benoemd. De kinderen Neale
worden naar Den Haag gestuurd voor hun opvoeding en zijn op
18 April 1710 in de kolonie teruggekeerd, op welken datum zij
in het Kerkeboek van Suriname ingeschreven worden met attes-
tatie uit 's-Gravenhage. 5 October van dit jaar, d.w.z als een
meisje van 17 jaar, trouwt Anna Henri6tte Neale met Nicolaas
van Sandyk, geboortig van Wijk bij Duurstede, en behoorend
tot een families, die toen in Suriname gevestigd was en verschil-
lende plantages bezat. 22 November 1710 passeeren zij een onder-
handsch testament. De jonge vrouw brengt ten huwlijk mede:
een Indiaansch slavinnetje van / 150:-, en eenige roerende
goederen tenbedrage van / 600:-, en de jonge man: een huis van
f5000:-, vijf volwassen zwarte slaven ten bedrage van / 1500:-,
een zwart slaafje van zeven jaar van f 120:-, een volwassen
Indiaansche slaaf van / 325:-, een Indiaansch slaafje van 12 jaar
van / 137:-, wat vee en meubels, tezamen een bezit van / 8823:-
Dus een eenvoudig begin, dat twintig jaar later heel anders zou
zijn.
Men leefde in den tijd van den Spaanschen Successie-oorlog.
8 Juni 1712 waarschuwden twee kanonschoten, dat twee schepen
de buitenpost gepasseerd waren. Eerst had men nog niet doorzien,
dat dit vijandelijke schepen waren. Op 10 Juni kwamen de eerste
berichten binnen, dat de Franschen Nederlandsche vaartuigen
genomen hadden. Het was een loos alarm. 22 Juni waren de
Franschen weer weggevaren. Nadat eenige besprekingen hadden
plaats gevonden over de verdediging der kolonie, verscheen tegen
het aanbreken van den dag van 10 October 1712 een Fransche
vloot van acht oorlogschepen, zeven barken en dertig barkassen
op de river de Suriname. Neales stiefvader en moeder, de heer
Amsinck en zijn vrouw, en kinderen werden op hun plantage
Meerzorg aan de Surinamerivier, tegenover Paramaribo gelegen,
uit hun bed opgeklopt. Zij vluchtten ongekleed het bosch in.
De Franschen bezetten de plantage. Op het fort Zeelandia werden
de snaphaanschoten, waarmee deze overval gepaard going, gehoord
Op last van den gouverneur werden van de forteres twee alarm-
schoten met het kanon gegeven. Het vijandelijk eskader, dat de
stad naderde, week terug. Onze sloepen en tentbooten gingen
hen achterna, en een van onze sloepen had de gelegenheid op de
landingsplaats van Meerzorg de families Amsinck af te halen.
Meerzorg werd het Fransche hoofdkwartier.















EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 43

In de volgende dagen werden meer plantages aan de Suriname-
rivier bezet en geplunderd,en vluchtten de blanke bewoners met
hun slaven het bosch in, of trachtten, soms met success, Para-
maribo te bereiken. Den 24sten October werd een commissie
uit het Hof van politie, van welke commissie de heer Amsinck
deel uitmaakte, naar Meerzorg gezonden om te onderhandelen. Den
27sten October kwam een overeenkomst tot stand, op Meerzorg
door den commandant van het Fransch eskader, den heer Cas-
sard, en o.a. door Paul Amsinck geteekend. De brandschatting,
die de kolonie op zich nam, bedroeg in haar geheel /747.350:-
Surinaamsch geld, waarvan de belangrijkste post was 15.000
okshoofden suiker A 650 pond netto het okshoofd tegen 1 stuiver
het pond bedragende / 731.250:-. Men moet hierbij in acht
nemen, dat een gulden en vier stuivers Surinaamsch geld gelijk
staan met een Hollandschen gulden.
In 1714 overlijdt de heer Paul Amsinck.

Er woonde in dien tijd in de kolonie een zekere Hansbach,
Duitscher van geboorte, zilversmid van beroep, en liefhebber
van chemie en van een slokje in zijn snipperuren. Hij kreeg eenige
boontjes Oostindische koffie in handen op welke wijze dit
geschiedde kan ik niet met zekerheid zeggen prepareerde
eenige aarde en kreeg daarin een paar van die boontjes aan het
groeien. Het gelukte hem koffieboompjes in manden te teelen.
Zoover had deze man van aanleg het gebracht, maar niet verder.
Drank en geschenken en een losse hand wat geld betreft hadden
ten gevolge, dat Hansbach aan Stephanus Laurentius Neale
eenige plantjes afstond.
In 1716 schrijft de gouverneur Johan Mahony aan directeuren:
,,dat de ontvanger van Sandick (Neale's zwager) al koffieboom-
pjes heeft, die rijpe vruchten voortgebracht hebben; dat hij van
die boompjes sommige in schulp, sommige in zand, sommige in
kleigrond gepoot heeft om te zien, waar zij het beste wassen
willen".
Daar de koffieboom twee A drie jaar oud moet zijn om vruchten
te dragen, kunnen wij aannemen, dat Neale omstreeks 1713,
1714 de plantjes van Hansbach wist te verkrijgen.
Op 18 Juni 1717 zenden directeuren van de Societeit van Suri-
name op verzoek van den gouverneur Mahony dezen uit het
moederland een beschrijving van de voyagie naar Mocha in
Arabit, waarvan de Commissaris der Oost-Indische Compagnie
ter Kuste van Malabaar Zwaardecroon geprofiteerd had, om















C. F. GULCHER


de eerste Mochase koffieboompjes naar Java over te brengen,
ten einde in den Compagnie's tuin te worden geplant. Zij zenden
daarbij een notitie van den hovenier van den Hortus medicus.
Directeuren zeggen, dat het gezaaide, als het opkomt, met matten
of iets anders bedekt moet worden om door de hitte van de zon
niet verdroogd te worden. De koffiemama1) was toen nog niet
uitgevonden. Op 2 September 1718 zendt de ontvanger van
Sandick per schip de Vrijheid, schipper Jan Schouten, de eerste
in Suriname gewonnen koffie aan directeuren.

Wij gaan een paar jaar voorbij. Na een reis naar Holland te
hebben gemaakt, naar blijkt uit Neale's wederinschrijving in
het Kerkeboek van de kolonie in 1718, trouwt hij op 16 April
1721 met Lucretia Althusius, weduwe van wijlen Hendrik de
Nijs. Hij is eigenaar van de plantage de Nieuwe Levant aan de
Cottica, waar hij de koffiecultuur ter hand genomen had, en
van de suikerplantage La Rencontre aan de Boven-Suriname
La Rencontre had hij verkregen als erfgenaam van wijlen Suzanna
van Kinkhuijzen, weduwe van wijlen Simon van Halewijn,
Heer van Abbenbroek. Deze zijn erflaatster was de dochter van
den secretaries van Suriname Abraham van Kinkhuijzen. Haar
man, die het burgemeestersambt te Dordrecht had bekleed en
bewindhebber der West-Indische Compagnie was, en weduwnaar
van Agneta de Witt, dochter van Jan de Witt, had zich in 1692
ingelaten met vertegenwoordigers van de Fransche regeering, die
vredesvoorstellen deden. Dit was buiten medewerking van de
regeering geschied. Dit werd als landverraad beschouwd, en Hale-
wijn was veroordeeld tot levenslange detentie; had tot 1696 op
Loevestein vastgezeten, en was daaruit naar Suriname ontvlucht.
Met de aanplant van de pyramidevormige koffieboomen
met donkergroen blad en roode bessen vorderde men zoo,
dat in 1723 met diverse schepen verscheidene partijen koffie
uit Suriname naar Amsterdam ten verkoop konden worden
gezonden. Op de lijst van de verzenders vinden wij Neale voor
140, zijn zwager van Sandick voor 935, zijn moeder, mevrouw
Amsinck, voor 600 ponden. Het volgend jaar 1724 bedroeg de
uitvoer van koffie uit de kolonie 5627 Amsterdamsche ponden,
welke uitvoer in 1726 de honderdduizend, in 1732 het million
pond zou overschrijden. De koffiecultuur kwam op gang.
Het was in de eerste jaren een voordeelig bedrijf. De later


') Schaduwboom.














EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 45

gouverneur Jean Nepveu noemt in zijn Annotatiin een prijs van
/ 5:- / 6:- het pond. In de volgende decennia bewoog zich
de prijs van een Amsterdamsch pond Surinaamsche koffie wonder
den gulden. Wij zullen den loop van die prijzen nader beschouwen.
In January 1727 hebben de ingezetenen, zij, die gehuisd en
gehoofd zijn, Neale met eenige anderen voorgedragen of geno-
mineerd voor een plaats in het Hof van politie. De gouverneur
mr. Hendrik Temminck heeft hem uit de voorgedragenen geeli-
geerd of benoemd. In November 1726 komt zijn zwager, de
raad-fiscaal Samuel Althusius, te overlijden, en ook Lucretia
Althusius, Neale's vrouw, verwisselt het tijdelijke met het
eeuwige.
Het Hof van politie en crimineele justitie was in dien tijd
samengesteld uit den gouverneur, den commander der troepen
en negen raden. Het was het wetgevend lichaam der kolonie,
en tevens het rechterlijk college voor strafzaken. Om eenig
idee te geven van den dagelijkschen gang van zaken gedurende
een der halfjaarlijksche zittingen wil ik iets zeggen omtrent
hetgene Neale in Januari 1727 als lid van dit lichaam meemaakte.
Op 8 Januari wees het Hof vonnis tegen den neger Profijt,
aankomende Jan Nicolas, en door dezen, zijn meester, in handen
der justitie geleverd. Profijt had zelfmoord willen plegen en
feitelijkheden gepleegd. De provisoneele raad-fiscaal had, het
bewijs geleverd oordeelende, wegens deze misdaden geeischt:
afkappen van de hand, waarmede hij zich had willen dooden,
en afkappen van den kop, vastspijkeren van de afgekapte hand
aan een paal en het stellen van den afgeslagen kop op dien paal.
De sententie, gewezen in naam van Staten-Generaal der Ver-
eenigde Nederlanden en van de Edele Societeit, patronen dezer
landen, was conform. De raden Benjamin Beeke en Stephanus
Laurentius Neale werden tot het assisteeren bij de executive ge-
committeerd.
Op 20 Januari worden de raden Neale en Adriaan Wiltens
gecommitteerd als commissarissen-politiek tot de zitting van
het Conventus Deputatorum. Dit bestond uit de twee predikanten
te Paramaribo en de predikanten van de division met hunne ouder-
lingen en vergaderde wonder praesidium van den Waalschen predi-
kant David Estor. Het behandelde de loopende kerkelijke zaken,
ook de materieele, zooals b.v. het onderhoud der gebouwen.
Verder werd er ter vergadering van het Hof van politie een voor-
dracht van zes lieden opgemaakt en den gouverneur aangeboden
ter vervulling van drie plaatsen in het Hof van civiele justitie.















C. F. GULCHER


Op 23 Januari wordt tot convocatie der stemgerechtigden op
21 April d.a.v. besloten tot het maken van een voordracht voor
twee opengevallen plaatsen in het Hof van politie zelf. Op voor-
dracht van de raden Neale en Pichot wordt goedgekeurd, dat
een der priseurs van de plantage Mastrouge van de Erven Bach-
man, die ziek was, door een ander vervangen wordt.
De raden Neale efi Wiltens brengen verslag uit over het voor-
gevallene in het Conventus Deputatorum, waar niets bizonders
van te vermelden is. De raadsheerPichot, executeur-testamentair
van den boedel-de Raineval, wordt aangewezen tot plaatsver-
vangend directeur van de plantage Crawassibo, toebehoorende
aan den heer van der Maersch te Leiden (later een der burge-
meesters van deze stad), daar de directeur van Crawasstbo
overleden is.

Even breng ik U in de volgende maand, Februari 1727, naar
het platteland, naar de oevers van de Cottica, daar waar de
Pericakreek in haar uitmondt Op 18 Februari ontving de direc-
teur der plantage Coertvlugt aldaar vier heeren, die uit de stad
gekomen waren. Zij hadden opdracht van Neale, hun namens de
weduwe Althusius-Gromm&e verstrekt, om tot de inventarisatie
van prisatie van deze hare koffieplantage, haar door haar man,
den raad-fiscaal Samuel Althusius, fideicommissair nagelaten,
over te gaan. De general ground besloeg 1700 akkers, naarde
kaart, door den gezworen landmeter Jacob Hengevelt in 1721
gemaakt, uitwees. Dit was een memoriepost in een land, waar
de ground te geef was. 32 akkers zijn met koffieboomen beplant.
Daarvan zijn er: 10 met 4920 vruchtdragende 8-jarige boomen
ad / 12.300:-, 10 met 5064 vruchtdragende 6-jarige boomen ad
f 11337:8:10, 6 met 4076 al of niet vruchtdragende boomen van
I tot 4 jaar en met cassave en koren ad / 5402:12:-, 6 met
4076 boomen van I tot 3 jaar ad / 6111:-.
Dan komen aan de beurt de kostgronden, waar de voedings-
gewassen, mais, in de prisatie koren genoemd, en tayer geteeld
worden voor het personnel van de plantage. Deze beslaan ook
32 akkers. Het gewas is 12 of 10 maanden of nog longer. Op
een van de terreinen van zes akkers ieder heeft de tayer de koffie
onderdrukt. Voorts is er een stuk land, schoongemaakt tot weide,
24 akkers groot, omringd van een dijk van 8 voeten breed, op
een distantie van 66n getting bedolven. Het woonhuis, van vier-
kant hout op grondseels planken beslagen en met singels gedekt
is 36 voet lang en 18 voet breed, d.w.z. 12 op 6 meter. Het is














EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 47

verdeeld in een kamer en een voorhuis met plavuizen vloer. De
waarde is slechts / 310:-. De galerij, die eraan vastzit, en die
slechts een aarden vloer heeft, brengt het tot een waarde van
f790:-.
Andere gebouwen zijn een keuken en een magazijn, die aan
elkander vastzitten, van 30 op 18 voet, dus ongeveer als het
woonhuis, een klein woonhuis voor een blanke van drie vertrek-
ken, waarvan er een tot keuken dient, van rondhout opgetrokken
en met pina gedekt, slechts / 60:- waard, twee loodsen van
rondhout, met pina gedekt, waarin 66 bakken om koffie te drogen,
ter waarde van / 125:-, een veehuis, nog een loods, en twee
negerhuizen, eveneens van rondhout met pinabladeren gedekt,
verdeeld in acht vertrekken. De waarde ervan is / 80:-.
Ik ga zonder verdere detailleering de gereedschappen, het
pluimvee, het vee en eenige weinige meubels van geringe waarde
voorbij en kom nu tot hetgeen de belangstelling van de taxateurs
ter zeerste trok: de slavenmacht. Er waren veertien volwassen
mannen wonder de negerslaven dezer plantage, elf volwassen
vrouwen, twee kinderen, drie zuigelingen. Lafleur, de officer
of opzichter, en Primo, de timmerneger, waren met / 645:- en
/700:- de hoogst gepriseerden. Dan zijn er nog vijf mannen,
die ieder iets meer dan / 500:- waard zijn, vier van tusschen de
/ 400:- en / 500:- en een paar goedkoopere, zooals Willem,
gebrekkelijk aan de voeten, die / 340:10:- en Sixtus, oud en
gebroken, die slechts / 237:- waard zijn.
De prijs van de vrouwen met een zuigeling is ook boven de
/500:- en die van eenige anderen iets boven de /400:-, terwijl
er een, die aan de yawsziekte lijdt, slechts / 360:- waard geacht
wordt en de meisjes Quasiba /90:- en Sophia, die maar vier
jaar oud is, / 100:-.
De waarde van het geheele bezit bedroeg /59192:- Suri-
naamsch geld. Coertvlugt was een kleine plantage, ook in 1727,
en daarom is een ampele bespreking van haar inventarisatie en
prisatie overzichtelijk genoeg om in mijn bestek een plaats te
vinden, terwijl het jaartal daarvan even een licht werpt op de
toestanden in de kolonie, toen deze in opkomst was.

Op 7 December 1727 was er een vroolijk deftig gezelschap ver-
zameld in de kerk te Paramaribo. De Waalsche predikant Estor
zegende het huwlijk in van Stephanus Laurentius Neale, weduw-
naar van wijlen Lucretia Althusius, en van Maria Jacoba Grom-
m6e, weduwe van wijlen Samuel Althusius, in tegenwoordigheid
van het consistorie en het geheele Hof van politie.















C. F. GOLCHER


Op 21 Juli 1728 woonde Neale voor het laatst de zitting van
het Hof van politie bij. Hij treedt af als lid van dit college en ver-
trekt als welgesteld man met zijne vrouw naar het moederland.
Wat gebeurde er met Hansbach, de man, die toch het eerst
de mogelijkheid van het kweeken van den koffieboom had aan-
getoond?
In een der volgende jaren, 1729, 1730 of 1731 speelden een
paar jongens van een jaar of tien, twaalf op de Wagenwegstraat
te Paramaribo. Een Indiaansch jongetje kwam hun het merk-
waardige nieuws brengen: ,,Er ligt een blanke dood in het hoek-
huisje". De jongens gingen nieuwsgierig het huisje binnen, en
vonden daar in een vertrek zonder vloer in een slechte hangmat
een man dood liggen, armelijk en ellendiglijk. De jongens maakten
het bekend. Deze overledene was Hansbach, de kweeker van de
koffieplantjes, en een der jongens was Jean Nepveu, de later
gouverneur en auteur van Annotatian betreffende de kolonie.
In dien tijd overleed Neale's zwager, de ontvanger Nicolaas
van Sandick. Hij liet zijn plantage Aurora aan de Pauluskreek
einde Juli, begin Augustus 1730, dat is eenige maanden v66r zijn
verscheiden, inventariseeren en taxeeren. Zijn vrouw was al
overleden. Ik wil van de inventarisatie en taxatie van Aurora
alleen vermelden, dat het een gemengde koffie- en suikerplantage
was, dat de geheele waarde van het effect / 146.386:1:- Suri-
naamsch geld bedroeg, de general ground 1000 akkers omvatte,
de rietgronden in 22 stukken of plantsoenen, in total plus minus
200 akkers ter waarde van / 9027:-, met suikerriet beplant,
verdeeld waren, de koffiegronden plus minus 10.000 boomen
droegen, ter waarde van / 10.600:-, en dat de slavenmacht
bestond uit 3 Indianen en 10 mans, 59 vrouwen 19 jongens en
6 meisjes aan negerslaven.
Toen Nicolaas van Sandick kort daarop overleed, was zijn
eene dochter de vrouw van den heer Buteux en woonde te Middel-
burg in Zeeland, en de andere dochter, over wie Neale een der
voogden werd, was, naar het in de uitdrukkingswijze van dien
tijd heette, door de hand des Almachtigen bezocht.

Na eenige jaren te Amsterdam gevestigd te zijn geweest, koopt
Neale op 11 Mei 1733 van zijn halfbroeder Andre Amsinck en
van de families van diens vrouw Anna van der Hulst een huis,
erf, tuin, stal en koetshuis aan de zuidzijde van het Lange Voor-
hout te 's-Gravenhage, en vestigt zich daar metterwoon. Zijne
buren waren aan den oostkant de Waldgraaf van Welderen, die














EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 49

het huis bewoonde, waarin nu Pulchri Studio gevestigd is, aan
den westkant Mevrouw de weduwe Bazin. De koopprijs was
/ 35.000:-.
Zijn moeder komt in dien tijd te overlijden.
Het echtpaar Neale-Gromm6e vond hier evenals in de West
een familiekring. Neale's nichtje Anna Agnes van Sandick was
getrouwd met den Middelburgschen regent dr. Pieter Buteux,
die sinds 1735 de province Zeeland in de Staten-Generaal ver-
tegenwoordigde, zijn halfzuster Maria Amsinck was de vrouw
van Pheenix Hurgronje, opperboekhouder van de Oost-Indische
compagnie te Middelburg, zijn halfzuster Reinbrandina Amsinck
was getrouwd met mr. Pierre Changuion, raadsheer in den Raad
van Brabant, die te 's-Hage zetelde. De moeder van mevrouw
Neale en twee ongetrouwde zusters woonden te Amsterdam, een
zuster was met een Rotterdammer, den heer Leendert de Meijer,
getrouwd.
De heer en mevrouw Neale waren goed geinstalleerd in het
's-Gravenhage, dat de Riemer zoo uitvoerig en in zijne volle
schoonheid beschreven heeft. Hun huis op het Voorhout was
naar den sierlijken stiji van het tweede stadhouderlooze tijdperk
gem'eubileerd en wel voorzien van porselein, schilderijen en snuiste-
rijen, die daartoe behooren. Zij hielden een koets en vier paarden,
acht dienstboden, wonder wie er een met hen uit de West gekomen
was, en van wien ik hierna iets zeggen wil, en een buitenplaats,
Hofwijck geheeten. Dit was niet het Hofwijck van Constantijn
Huygens, dat destijds aan anderen toebehoorde. In de later
jaren van zijn verblijf te 's-Gravenhage was Neale heer van
Rijksdorp, bij het dorp Wassenaar gelegen.
De Surinaamsche zaken worden niet vergeten.
Herhaaldelijk wordt in den loop der jaren een ander admini-
strateur der plantages in de West aangesteld. Dit geeft dan aan-
leiding tot een nieuwe inventarisatie. Zoo zijn in Juni 1737 deze
bezittingen opnieuw wonder de loupe genomen.
Coertvlugt aan de Cottica is vooruitgegaan. Het heeft 41 vol-
wassen slaven, 29 volwassen slavinnen, 11 kinderen en ruim
40.000 koffieboomen.
De Nieuwe Levant, eveneens aan de Cottica gelegen, telt ook
41 mans wonder zijn zwarte slavenbevolking en 35 vrouwen,
6 Indiaansche slaven, als jager en visscher en huispersoneel ge-
bruikt, en 15 op de plantage geboren slavenkinderen, en er staan
ook ongeveer 40.000 koffieboomen.
De suikerplantage La Rencontre aan de Surinamerivier ver-
West-Indische Gids XXV 4














C. F. GULCHER


toont een slavenmacht van 65 mannen, 55 vrouwen en 29 kin-
deren. Er zijn 230 akkers met suikerriet beplant.
Het total bezit vertoont dus 321 slaven, 80.000 koffieboomen,
230 akkers suikerriet.
De koffieprijzen dalen van 181 stuiver in 1731 tot 141 stuiver
in 1735, dit berekend per Amsterdamsch pond van bijna j K.G.
Tot 1745 bewegen die prijzen zich tusschen 6j en 8% stuiver
per Amsterdamsch pond. Dan loopt de prijs weer op van 10 stui-
ver in 1745 tot 144 stuiver in 1748 per Amsterdamsch pond. Men
kan, matig geschat, rekenen op een opbrengst van 1 pond per
halfjaarlijksche pluk per koffieboom.
De suikerprijzen zijn ook zeer variabel. Per 100 Amsterdamsche
pond waren deze: in 1731 / 12:-, in 1760 / 18:-.
Dit zijn zoo enkele losse gegevens betreffende de zaken van
Neale. In 1742 werd hij geschat op een jaarlijksch inkomen van
f 40.000:-. Dit was heel wat in die dagen. Een van zijn buren,
mr. Adriaan van der Hoop, secretaries van den Raad van State,
wordt in hetzelfde jaar 1742 geschat op een inkomen van
/ 18.000:- en voerde een gelijken staat. Deze man hield ook acht
dienstboden, een koets met vier paarden en een buitenplaats.
Neale's zwager, de raadsheer in den Raad van Brabant Chan-
guion was minder bemiddeld. Hij woonde in de Spuistraat te
's-Hage in een huis van / 900:- huurwaarde, werd op / 5000:-
jaarlijksch inkomen geschat, en hield maar vier dienstboden.
Een landgenoot van Neale, de heer J. van Sandick, in 1742
just uit de West gekomen, had zich als rentenier ook in de
Spuistraat gevestigd. Zijn inkomen werd geschat op / 10.000:-
per jaar. Hij hield een koets met vier paarden en zes dienstboden.
In Juni en Juli 1742 passeeren notaris Johannes Sijthoff te
's-Gravenhage en notaris Salomon Dorper te Amsterdam twee
merkwaardige acten.
Mevrouw Neale, eerder weduwe van Samuel Althusius, geassis-
teerd door haar tweeden man, manumitteert haar zwarten lijf-
eigene Pieter van Coertvlugt, die met haar meegekomen was
en haar als lijfknecht lange jaren had gediend. Deze man was
haar door haar eersten man met deze plantage fideicommissair
nagelaten, en Jacobus Althusius, de erfgenaam van deze plantage
en van dezen slaaf, geeft tot deze manumissio zijne toestemming.
Pieter keert als vrije neger naar Suriname terug.
Even een andere merkwaardigheid op het gebied van het per-
soneel. Een man op een van de plantages van Neale werd als
confectbakker gebruikt. Deze man overleed op 7 Augustus 1736.















EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 51

Een man voor het bakken van taarten en vervaardigen van
confiserieen er op na te houden getuigt wel van groote weelde
in den levensstijl van den 18de eeuwschen planter.
Op 28 October 1744 overlijdt mevrouw Neale-Gromm6e.
Coertvlugt keert terug in het bezit van de families Althusius.
Mevrouw Neale had den leeftijd van 55 jaar bereikt, en was dus
in 1689 geboren.
Een jaar later, op 31 October 1745, wordt in de Scheveningsche
kerk Neale's derde huwlijk met de 34-jarige Justina Magdalena
Hillerman ingezegend. Dit bracht een groote verandering. De
man, die uit twee huwlijken geen kinderen had, werd op zijn
zeven en vijftigste jaar vader van eene dochter Anna Elisabeth,
op 17 April 1746 geboren en in de Waalsche kerk te 's-Gravenhage,
dat was de Hofkapel op het Binnenhof, gedoopt. 5 Maart 1748
volgde een tweede dochtertje. Haar geboorte kostte de jonge
moeder het even. Drie dagen later, op 8 Maart, overleed zij.

Den Haag had zijn aantrekkelijkheid voor Neale verloren.
Weer was er er sprake van een huwelijk, ditmaal te Londen
gesloten. Maria Jacoba Henley heette de vierde uitverkorene. Zij
bracht 1000- ten huwelijk mede, toen geschat op / 10.985:9:-
Een nieuw leven, maar ditmaal in een geheel andere omgeving.
Neale dacht erover zijne zaken op West-Indie te Emden te gaan
driven wonder bescherming van den koning van Pruisen.
Frederik de Groote, die in 1744, toen de laatste Cirksena stierf,
krachtens een Erbverbriiderungsvertrag Oostfriesland verkregen
had, wilde zijnerzijds het economische leven van zijn nieuwe
province stimuleeren en daarbij het groote vermogen van Neale
naar zijn staten brengen. De onderhandelingen hierover kwamen
in 1750 in dit stadium, dat de Pruisische regeering Neale voor de
beslissing stelde een bepaalde plaats te noemen, waar hij zich
wilde vestigen. Op 22 October van dit jaar koos hij Berlijn,
waarvan het klimaat en denkelijk ook het maatschappelijk even
hem aantrekkelijker leken dan dat van Emden. Hij wilde voor
den tijd, dien hij nog voor de afwikkeling zijner zaken in Neder-
land most doorbrengen, de bescherming van den Pruisischen
koning genieten, en verzocht daartoe tot buitengewoon gezant
van Zijne Pruisische Majesteit bij Hare Hoogmogenden benoemd
te worden. De koning sloeg dit af, maar wilde Neale wel helpen.
Er werd een overeenkomst tusschen hen gesloten, waarvan een
korte schets wel de moeite waard is.
De eerste drie artikelen houden in, dat Zijne Majesteit hem zal















C. F. GOLCHER


helpen en beschermen tegen alle onrecht, dat men hem in Neder-
land misschien zou willen doen wegens zijn vertrek uit het land.
De artikelen 4 tot en met 7 geven Neale volle recht van beweging,
wanneer hij zich in Pruisen gevestigd zal hebben, zooals vrijheid
om zijne kinderen uit te huwelijken aan wie hem zal aanstaan,
vrijdom van inkwartiering voor zijn huis te Berlijn, vrijdom van
in- en uitgaande rechten voor zijn inboedel, vrijheid om met de
zijnen weg te gaan, wanneer hij dat gewenscht zal vinden, vrij-
heid van reizen zonder bizondere vergunning, en de privileges,
die wijlen koning Frederik Willem I had toegestaan aan sommi-
gen van hen, die wonder zijn regeering in de toenmaals nieuwe
buurten van Berlijn de Friedrichstadt en de Dorotheenstadt
huizen gebouwd hadden. De laatste drie artikelen handelen over
de commercieele plannen en de maatschappelijke positive van
Neale. Voor de merkwaardigheid schrijf ik ze over.
8. Sa Majest6 s' engage de lui accorder sur le m6me pied qu'au
chevalier de la Touche un octroi pour pouvoir non seulement
naviguer dans les Indes occidentales, mais meme partout ou
il jugera pouvoir faire quelques progrbs dans le commerce. II
aura d' ailleurs:
9. Le droit de pouvoir tenir deux bateaux pour naviguer sur
1' Elbe de Berlin A Hambourg et de retour, tout de la m&me ma-
nitre que Sa Majest6 l'a accord au chevalier de la Touche.
10. D6s qu'il s' 6tablira dans les 6tats de Sa Majest6 elle lui
fera exp6dier les patentes de baron, ou s' il lui agr6e mieux de
comte pour lui, ses enfants, et descendants, tant miles que
femelles; et pour lui marquer sa grace distingu6e elle 1'honorera
de la croix de l'ordre de la g6n6rosit6 qu'elle lui conferera.
Op 6 November 1750 is de keuze blijkbaar ter kennisse des
konings gebracht. Op dien datum wordt aan Neale de Pruisische
graventitel verleend, en zijn wapen, dat drie zilveren wassenaars
op een veld van lazuur vertoonde, zoodanig vermeerderd, dat
het werd: gekwartileerd, het geheel omringd met een gouden
rand: 1 en 4 het oorspronkelijk wapen Neale, 2. een gouden,
naar links gewende, klimmende leeuw op een veld van keel,
3. een gouden, naar rechts gewende, klimmende leeuw op een
veld van keel.
De orde ,,de la G4n6rosit6" was door 's konings grootvader,
den keurprins Frederik van Brandenburg, den lateren koning
Frederik I van Pruisen gesticht. Deze onderscheiding werd door
Frederik den Groote sedert zijne troonsbestijging zoowel voor
civiele als voor militaire verdiensten verleend. In 1810 zou het















EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 53

een uitsluitend militaire orde worden, wonder den naam ,,Pour
le M6rite" gegeven voor verdiensten te velde.
Neale verkoopt op I Maart 1752 zijn huis aan het Voorhout
te 's-Gravenhage voor / 50.600:- aan de heeren de Veer. In
1762 zouden de erven de Veer dit huis aan de Admiraliteit van
de Maze verkoopen voor / 57.200:-. In 1806 behoorde het huis
aan den heer Stratenus en later in de 19de en 20ste eeuw was het
bekend als het huis van de famililn Bentinck van Waldeck en
Limpurg en van Lynden van Sandenburg.
Te Berlijn woonde Neale in de Spandauer Vorstadt. Het
Palais Neale is sinds lang verdwenen.
Aan het mondaine leven nam Neale ten voile deel. Men noemde
hem in de uitgaande wereld ,,le roi de Surinam". Een der Kamer-
heeren van de koningin van Pruisen, graaf von Lehndorff,
vermeldt hem in zijn dagboek. Op een keer, in April 1753,
dineerde Lehndorff met een vrij talrijk gezelschap bij een graaf
Amheim. Het gesprek kwam op den ouden graaf Neale. Hij werd
gekenmerkt als een mengeling van hoogmoed, hebzucht en dwaas-
heden. Van zijn vierde huwelijk werd gezegd: ,,Hij is leelijk,
onaantrekkelijk en oud" (inderdaad toen al 64 jaar). ,,Hij is
met een jong meisje getrouwd, dat hij tot wanhoop brengt".
Het is allerminst vriendelijk en ik kan dit niet tegenspreken.
Een zakenman moet in een gezelschap van uitgaande hofmenschen
wel den indruk van hebzucht maken. Een man, die de verleening
Ian den hoogsten adellijken rang in zijn nieuwe land tot voor-
waarde voor zijn vestiging maakt, is blijkbaar niet vrij van
ijdelheid. Een Hollandsche WestindiEr is aan heel andere gewoon-
ten gehecht dan een Berlijner, zoodat zijn acties en reacties wel
velen lieden moesten opvallen. Zijn jonge vrouw schonk hem een
dochtertje en twee zoontjes. Op 12 Februari 1754 werd er een
van hen met de namen Ferdinand Louis Charles Henri Philippe
gedoopt. Volgens Lehndorff fungeerde de geheele Pruisische
koninklijke families als peter en meter. Dat hij, ondanks het
vaderschap van een zich vermeerderend gezin geen werkelijk
geluk vond, blijkt behalve uit de opmerking, die ik citeerde over
zijn vierde huwelijk, uit zijn testament, het laatste van de vele,
die hij in zijn lange leven maakte, waarin hij zijn vrouw slechts
het haar strict toekomende toekent, en haar gedrag als het ware
critisch aanduidt. Dit alles is toch wel te beschouwen als een
gevolg van een heel groot verschil in leeftijd tusschen de echt-
genooten. ,,Le roi de Surinam" noemde men hem niet zonder
ground. Administrateurs zijner belangen te Paramaribo waren
















C. F. GULCHER


o.a. successievelijk niemand minder dan Gerard van de Schepper,
mr. Joan Jacob Mauricius, en Wigbold Crommelin, alle drie
gouverneurs der volkplanting.
In April 1757 neemt de heer Crommelin de Nealische plantagien
over van zijn voorganger Jean Dupeyrou, en werden zij weer
geinventariseerd. Het waren nu de suikerplantage La Rencontre
aan de Surinamerivier, de koffieplantage de Nieuwe Levant aan
de Cottica, beide ons reeds bekend, en de koffieplantages Tyrone
aan de Hoer Helenakreek en Nieuw Mocka aan de Cottica.
La Rencontre vertoont 200 akkers suikerriet, dat heel goed
staat. Zestig akkers kostgrond zijn met cassave en bananeboomen
beplant, die matig zijn. De savane moet schoongemaakt worden.
De vaarslooten zijn redelijk, de loostrensen en de dammen zijn
in goeden staat. Een nieuw woonhuis is in aanbouw van 50 op
44 voet. Een gebouw, dienende tot keuken en magazijn, een
molen, een kookhuis, steenen negerhuizen zijn de gebouwen.
Er zijn 152 slaven. Daarvan zijn er 55 volwassen mannen, meest
delivers, drie officers, 4 kuipers, 6 suikerkokers, 2 visschers en
jagers (de Indianen Galant en Jacobus). De 69 volwassen slavin-
nen tellen vier huismeiden wonder haar aantal, van welke een
Indiaansche, een kleurlinge, een op de plantage geboren negerin.
Verder zijn er nog 28 slavenkinderen.
De Nieuwe Levant vertoont als gebouwen een woonhuis,
keuken met magazijn, koffieloods en droogerij. De gronden zijn
in 26 plantsoenen verdeeld, die 6000 & 7000 boomen ieder dragerf
en sommige slechts 4000. Er zijn 151 slaven van welke 47 mannen,
65 wijven, 18 jongens en 21 meisjes.
Tyrone is veel kleiner. Het telt ongeveer 16.000 koffieboomen,
die goed staan, en maar 24 slaven. Een opmerking, als 't ware
tusschen haakjes, zij mij hier geoorloofd. De naam Tyrone is
een lersche. De rebellie van O-Neil, Earl of Tyrone, omstreeks
het jaar 1600 is een bekend feit in de geschiedenis van het groene
eiland. Deze naam, gegeven aan een plantage van den heer Neale,
wijst op een Iersche origine van den eigenaar.
Nieuw Mocka is weer belangrijker. De general ground is 1000
akkers. Het vertoont aan gebouwen: een woonhuis 40 op 40 voet
met beide galerijen, verdeeld in voorhuis, kamer in de achter-
galerij, bottelarij, slaapkamer, waarin een trap naar zolder, dit
alles gestoffeerd met meubels van cederhout en Hollandsch hout;
verder een keuken, hoenderhok, 2 magazijnen, een koffieloods
met twee verdiepingen, 45 op 38 voet, met galerijen enz. De
bewerkte gronden dragen 55.600 koffieboomen, verdeeld over















EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 55

bijna 200 akkers. De kostgronden met tayer, bananen en cassave
beslaan een oppervlakte van 52 akkers. De dijken zijn slecht
onderhouden. Er zijn 130 slaven, van wie 48 volwassen mannen
en 44 volwassen vrouwen zijn.
Resumeerende kan ik het total bezit als volgt formuleeren:
200 akkers, met suikerriet beplant, ongeveer 220.000 koffie-
boomen, 457 slaven.
De koffieprijzen beliepen in 1750: 10 stuivers per Amster-
damsch pond, in de drie volgende jaren om en bij 9j stuiver per
Amsterdamsch pond, in 1755 101 stuiver, en de prijs daalt dan
weer tot iets boven de 7 stuiver in de jaren 1760-1762.
De suikerprijs stijgt van 1750 af vrij gestadig van iets boven
de /7:- per 100 Amsterdamsche ponden tot f 18:- in 1760.
Wat de koffiecultuur betreft ziet men de aanplantingen en de
slavenmachten, m.a.w. de productive van Neale, gestadig toene-
men, terwijlde prijzen, met sterke fluctuaties, op den duur dalen.
De productive van de suiker op zijn plantage La Rencontre
blijft op hetzelfde niveau, en de prijs fluctueert sterk, maar be-
weegt zich op den duur niet in dalende lijn.
Ik kan zijn calculation niet narekenen. Zijn boeken staan niet
te mijner beschikking. Maar wanneer men aanneemt, dat, zooals
in de litteratuur over de kolonie in de achttiende en de eerste
jaren der negentiende eeuw gezegd wordt, een koffieboom per
halfjaarlijksche pluk I A 1 pond koffie opleverde, dan is de
bruto-opbrengst van zijn plantages in een jaar bij een prijs van
van 10 stuivers per pond en een aanplant van 80.000 boomen
/ 120.000:- waarvan misschien f 20.000:- zuivere winst was.
Bij een aanplant van 220.000 boomen en een prijs van 7 stuiver
per pond worden die cijfers misschien / 220.000:- en / 44.000:-
Bij zijn inkomen moet men dan nog de zuivere winst op zijn
suikerproductie en zijne inkomsten uit anderen hoofde rekenen.
Neale's officieele leven te Berlijn werd gevuld door zijn occu-
patie met het directorium der Aziatische compagnie te Emden,
van welk lichaam hij lid was. Het was een der scheppingen van
Frederik den Groote, bestemd om Oost-Friesland nieuw leven te
geven. Wij hebben er reeds over gesproken, dat dit samenhing
met Neale's vestiging in de staten van den koning van Pruisen.
De koning heeft meer dergelijke compagnie6n gesticht. Slechts
enkele bleven in leven, zoo de Emdener Heringfischereigesell-
schaft, maar de Aziatische compagnie handhaafde zich op den
duur niet.
Voltaire vertoefde in deze jaren op Sanssouci. Hij heeft wellicht















C. F. GULCHER


dezen man gekend of althans van hem gehoord. In den beroemden
roman Candide passeeren Candide en Cacambo ook Suriname.
Heeft Voltaire over dit land eenige inlichtingen van of vanwege
Neale ontvangen? Het is een mogelijkheid, meer niet.
In 1756 brak de Zevenjarige Oorlog uit. De veldslagen, waarin
Frederik de Groote zijn roem als veldheer vestigde, volgden el-
kander snel op. Ook de tegenslagen deden zich voelen. Berlijn
werd een paar keer door een vijandelijk corps bedreigd en zelfs
bezet. Eenige malen maakte Neale weer zijn testament; het laat-
ste definitive op 11 Augustus 1762. Ik kan U wel verraden wat
er in stond. Het was in de Fransche taal opgesteld, en gedepo-
neerd bij den Conseil de la Justice Sup-rieure Frangaise.
De juweelen, die de erflater indertijd aan zijn derde vrouw
Justine Magdalena Hillerman gegeven heeft, en die nu in handen
zijn van zijn vierde echtgenoote moeten aan zijn oudste dochter
komen, die nu, 16 jaar oud, al getrouwd is met den kamerheer
graaf von Carnitz. Ook de juweelen, sedert te Berlijn gekocht. 500
&cus de Berlin gaan naar de armen van de plaats van overlijden,
500 gelijke 6cus naar de cole de charity francaise te Berlijn.
Dan komen de belangrijke legaten.
Lorence Roos, zijn adoptief-dochter, krijgt de plantage Tyrone
en zijn goederen Liebenberg en Kienboom; Prinses Caroline van
Hessen-Philipsthal krijgt 110.000:- Hollandsch. Zijn diverse
peetkinderen, meestal te Berlijn geboren, 200 Auguste d'or ieder.
Freule von dem Knesebeck, dame d'honneur van wijien de
koningin-moeder van Pruisen, ontvangt een gouden repetitie-
horloge, in plaats van Surinaamsche curiositeiten, haar beloofd,
maar niet gegeven door een vergissing van Neale's lasthebbers.
Erfgenamen worden zijn kinderen en zijn adoptiefdochter.
Bij ontstentenis van dezen en van verdere nakomelingschap
worden tot erfgenamen benoemd voor vijf achtsten de kinderen
van het echtpaar Buteux-van Sandick, m.a.w. de nakomelingen
van des erflaters volle zuster, en voor drie achtsten de kinderen
van zijn halfbroeder en halfzusters Amsinck.
Mevrouw Neale ontvangt haar 1000 pond sterling, die zij ten
huwelijk meebracht, terug.
Onder de executeurs wil ik even vermelden den Nederlandschen
gezant Verelst, den lateren Pruisischen minister Ewald Friedrich
von Hertzberg, en den heer de Francheville, een vriend van
Voltaire.
In October 1762 onderneemt Neale een reis naar zijn vroegere
woonplaats Den Haag. Hij neemt zijn intrek in de Schutters-















EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 57

doelen. Op 3 November 1762 meldt de 's-Gravenhaagsche Cou-
rant:
's-Gravenhage den 2 November.
Gisteren is de Grave Neale, Directeur der Asiatise Compagnie
te Embden, alhier overleeden.
Dit is de anansie-torie van den man, die de koffiebouw in Suri-
name op gang bracht en veel welvaart in het land verspreidde.
Het is een anansie-torie, die waar gebeurd is. In de later littera-
tuur over de kolonie wordt zijn naam nog honderd en meer jaren
later steeds genoemd, en de rol, die Hansbach daarbij speelde,
herhaaldelijk vermeld. Zelfs is dit weleens naar het rijk der fan-
tasie verwezen, maar de heer Nepveu, aan wiens AnnotatiOn
het verhaal ontleend is, en die vrijwel zijn geheele leven in de
kolonie doorbracht, en wiens kindertijd niet lang na de door
hem beschreven gebeurtenissen viel, had geen reden om te fan-
taseeren, en stond dicht genoeg bij de tijdgenooten om zijn
informaties uit vertrouwbare bron te hebben.
Geheele wijken van Amsterdam zijn met het Surinaamsche
goud gebouwd, zoo zegt een gevleugeld word, dat, wanneer het
werd aangehaald, nooit door argumenten gestaafd werd. Deze
levensbeschrijving is een argument. Een argument, maar alleen
en uitsluitend voor het feit, dat in een period, toen de prijzen
der stapelproducten en de omstandigheden gunstig waren, groote
welvaart in Suriname verkregen werd. Al bij Neale's leven in
1751 begon de eerste negotiate en in de jaren na 1770 kwam de
stroom der negotiation los en was de gouden tijd voorbij.
Het weinige, dat ik over de hoofdpersoon van deze levens-
beschrijving heb kunnen mededeelen, toont ons een man, ty-
pisch voor zijn landaard, zijn bedrijf en zijn leeftijd. Telkens
was hij in processen gewikkeld, minstens zes malen maakte hij
zijn testament, en zelfs op 26 Juli 1782, twintig jaren na zijn
overlijden, wees het Hof van Holland sententie in een procedure
tusschen zijn erfgenamen en een zijner executeurs. Hij was dus
niet gemakkelijk. Wel was hij niet kwaad voor zijn ondergeschik-
ten, zooals de vrijlating van Pieter van Coertvlugt aanduidt.
De talrijke inventarisatien van zijn bezittingen geven een
aardige kijk op den groei van zijn aanplantingen en slaven-
machten. De stijl van zijn leven, zoowel in de West als in Europa,
was alleen in zijn tijd mogelijk.

Hij werd begraven in de Groote Kerk te 's-Gravenhage, bij
zijn tweede en derde vrouw. De wapenborden, daarbij opge-
















C. F. GULCHER


hangen, vertoonden zijn vier kwartieren: Neale, Cornish, Verboom
en Vierling. Zijn kinderen en kleinkinderen verkeerden in de
Berlijnsche hofkringen. Zijn dochter, gravin von Carnitz, trouwde
na het overlijden van haar eersten man met een mar6chal de
camp in Franschen dienst, von Bergh geheeten. Zijn andere
dochter werd de vrouw van Carl Friedrich Bernard von Zeuner,
hofmaarschalk van de koningin van Pruisen. Zijn zoon met de
vele namen werd kamerheer van Prins Ferdinand van Pruisen
en lid van de Pruisische Academie van Kunsten. Met diens
dochters, Pauline, hofdame van prinses Louise Radziwill, ge-
boren prinses van Pruisen, en Sophie, de vrouw van den Prui-
sischen major en kamerheer baron von Bergh stierf het grafelijk
geslacht Neale uit.
Een kleinzoon heeft nog op La Rencontre gewoond, maar
overleed jong. De plantages de Nieuwe Levant en La Rencontre
bleven nog tot diep in de negentiende eeuw in het bezit der
families. In 1804 komt een bekende van de Neale's op La Rencon-
tre op bezoek. Het was Albert, Freiherr von Sack, die in zijn
brieven een zoo alleraardigste beschrijving van Suriname in den
Engelschen tijd geeft.

BRONNEN.

Aanwinsten van het Algemeen Rijksarchief, 1939, IV, 2 en 3 over het
echtpaar Buteux-van Sandick en over het echtpaar van Sandick-
Neale en over de plantage Aurora.
Archief van heA Hof van Holland:
No. 1080, Index Civiele Sententien in voce Neale.
No. 3974. Ordinaris Rol Maart en April 1781 i.z. J. A. de Jonge
q.q.c. P. C. Nobel q.q.
No. 1009, Civiele Sententie No. 27 van 1782 i.z. idem c. idem.
MR. P.C. BLOYS VAN TRESLONG PRINS, Genealogische en Heraldische Ge-
denkwaardigheden in en uit de Kerken der Provincie Zuid-Holland.
MR. R. BIJLSMA, De Surinaamsche planter en Pruisische Graaf
Stephanus Laurentius Neale. In: De Nederlandsche Leeuw, 1920.
De rijkdom van 's-Gravenhage. In: Algemeen Familieblad, jaarg. 1884.
Encyclopaedia van Nederlandsch West-Indic, invoce Muntwezen en in
voce Slavernij.
PHILIPPE FERMIN, Tableau de la Colonie de Surinam. 1778.
's-Gravenhaagsche Courant, van 3 November 1762.
MR. J. J. HARTSINCK, Beschrijving van Guiana. Deel II, 1770, p.
683-721.
Kaartregistcrs op het Gemeente-Archief it 's-Gravenhage, inzake doopen,
huwelijken, het begraven.
Notaris Everardus van der Burg te 's-Gravenhage; 7 Mei 1737,
testament v.h. echtpaar Neale-Gromm6e.
Notaris Johannes Sijthoff te 's-Gravenhage; 26 Juni 1750, vol-


















EEN SURINAAMSCHE KOFFIEPLANTER UIT DE 18DE EEUW 59

macht gegeven door Etienne Laurent Neale, Seigneur de Rijxdorp.
Testament de Monsieur Etienne Laurent, Comte de N6ale, d6pos6
clos aux actes de la Justice Superieure frangoise A Berlin le 13e AoOt
1762, ouvert et public A 1'audience de la dite Justice du 12e Novem-
bre 1762.
P. A. LEUPE, Aanteekeningen betreffende de koffijcultuur van Suri-
name in de eerste helft der vorige eeuw. In: Bijdragen tot de Taal-,
Land en Volkenkunde van Nederlandsch-Indie. Deel XII. anno 1864,
p. 229-261.
Mededeelingen van het Geheime Preussische Staatsarchiv.
Mededeelingen van Prof. Dr. D. W. Posthumus, betreffende de prijzen.
JEAN NEPVEU, Annotation op de Surinaamsche Beschrijvinge van
Herlein. Anno 1718, geschreven in 1769.
Oud A rchief van den Burgerlijken Stand in Suriname, No. 9, houdende
het Kerkeboek.
Oud Archief van het Hof van Politic in Suriname, No. 12, houdende
notulen.
Oud Notarieel Archief van Suriname:
Nos. 4, 5, houdende testamenten.
Nos. 713, 714, 715, houdende procuration, attestation en contracten
ter Secretarie van Suriname geregistreerd, o.a. over plantages
Meerzorg en Coertvlugt en over de vrijlating van Pieter van Coert-
vlugt.
Nos. 161, 169, 201, houdende prisatifn en inventarisatifn van de
besproken plantages.
Uit het Kerkekasboek der Hervormde Kerk in Suriname.
FRED. OUDSCHANS DENTZ, Geschiedkundige sprokkels. De Periscoop,
15 Aug. 1926.
J. J. REESSE, De Suikerhandel van Amsterdam.
J. B. RIETSTAP, Armorial Gdndral.
ALBERT BARON VON SACK, Reize naar Suriname. Uit het Hoogduitsch,
1821.
K. E. SCHMIDT LOETZEN, Aus den Tagebiichern des Reichsgrafen
E. A. H. von Lehndorff: Dreissig Jahre am Hofe Friedrichs des
Grossen.
JHR. C. A. VAN SYPESTEYN, Mr. Jan Jacob Mauritius, 1858, p. 107.
idem, Beschrijving van Suriname, 1854, p. 134 en p. 104.
Taschenbuch der Grdflichen Hduser.
Het tijdschrift West-Indie, passim.
DR. WILHELM WIEGAND, Friedrich der Grosse, p. 137.























BOEKBESPREKING


W. R. Menkman, De Nederlanders in het
Caraibische Zeegebied, waarin de Geschiedenis
der Nederlandsche Antillen. Uitgave P. N.
van Kampen en Zoon N.V. Amsterdam
1942.

Een ieder, die belang stelt in de daden onzer voorouders, een
ieder ook, die zich rekenschap wil geven van het ontstaan en recht
op voortbestaan van het Nederlandsche Rijksgebied, zal ver-
heugd zijn over het verschijnen van dit fraai uitgegeven, 265
bladzijden tekst tellende geschiedwerk.
Wat weet de gemiddelde Nederlander van onze Kleine Antillen ?
Postzegelverzamelaars kenden de naam Curarao, het eiland, dat
sinds King Oil er zich heeft gevestigd een meer algemeene aan-
dacht trekt. Van de overige eilanden kende men hoogstens St.
Eustatius als de gouden rots in de dagen van den Amerikaanschen
vrijheidsoorlog, terwijl men ten overvloede nog wel eens gehoord
had van althans de fransche benaming Saint Martin van het eiland
Sint Maarten omdat wij er slechts de helft van bezitten! Van
deze en de overige Nederlandsche Antillen, Aruba, Bonaire en
Saba wisten overigens alleen onze kamerleden, dat zij v66r 1923
vrijwel niets opbrachten, slechts geld kostten: soms bijna een
half million per jaar!
Inderdaad voorziet het boek van den heer Menkman in een
leemte: een populair-wetenschappelijke beschrijving van ons le-
ven en streven in het Caraibische zeegebied. De schrijver bepaalt
zich dus niet tot de tegenwoordige Nederlandsche Antillen, al
vormen deze het voornaamste bestanddeel, maar behandelt
ook de Nederlanders op tal van andere nabijgelegen eilanden:
Tobago, aanhetwelkde schrijver een uitvoerige studied in de West-
Indische Gids wijdde, Tortuga, Tortola, Sint Kruis, de Maagden
eilanden, Sint Thomas enz. Eilanden o.w. met een nog tegenwoor-
dig deels Nederlandsch sprekende bevolking.
Een gemakkelijke taak had de schrijver hier niet. Blijkens zijn


-60-















BOEKBESPREKING


vele studies in de West-Indische Gids beschikt hij echter over
een uitgebreid feitenmateriaal, waaruit slechts een keuze diende
te worden gedaan, echter zoodanig, dat het verhaal boeiend en
overzichtelijk blijft en nimmer eentonig wordt. De groote lijn te
handhaven: ziedaar de eerste eisch. In het algemeen is de schrijver
hierin geslaagd, hoe verward ook de situaties dikwijls waren, hoe
veelvuldig ook het aantal gezichtspunten, dat ter sprake word
gebracht.
Het belangwekkendst is ook hier de geschiedenis der 17de
eeuw. Evenals in de geschiedenis van den Indischen Archipel
treft ons weer de geweldige levensdurf, de ondernemingsgeest
onzer voorouders. Wat al Zeeuwen en Hollanders togen ter zout-
vaart naar de West Zout en huiden, later tabak en suiker warren
naast het verfhout de producten, die wij haalden om er fabrikaten
en levensmiddelen te brengen. Ook hier vervulden wij de rol van
vrachtvaarders, niet alleen op de Nederlandsche, maar ook op de
Fransche, Engelsche en Spaansch gebleven Antillen. Een werke-
lijke bloei der Antillen is feitelijk eerst door dezen Nederlandschen
ondernemingsgeest mogelijk geworden. De monopolie-geest der
Spanjaarden, het mercantilisme der Engelschen en Franschen
belemmerden deze bloei. Zoo onontbeerlijk was de sluikhandel
der onzen als correctief op deze stelsels, dat zoowel een Fran-
sche als een Engelsche gouverneur onze hulp inriepen en ons
daarvoor openlijk dank brachten.
Het waren de Nederlanders, die, verdreven uit Brazili6, de
rietsuikercultuur op de Antillen brachten en tevens zorgden voor
het voor dit bedrijf benoodigde kapitaal en vooral ook voor de
blanke arbeiders en de negerslaven. Een belangrijke slavenhandel
ontstond, waarvan op den duur de West-Indische Compagnie het
monopolie kreeg. Reeds tijdens het Bestand was onze handels-
vloot hier grooter dan die van eenige andere zeevarende natie.
In de tweede helft der 17de eeuw werd deze suprematie openlijk
erkend. Enorme sommen werden door de onzen verdiend ondanks
de even enorme risico's aan den Westindischen handel verbonden.
Kapitaal, belegd in armazoenen (slavenladingen) en cargazoenen
(goederenladingen) voor de Caraibische eilanden, vloeide naar
het vaderland terug in den vorm van producten (retouren), veelal
met een advancee van 75%. En toch verkochten wij goedkooper
en konden voor koloniale producten hoogere prijzen bieden dan
anderen Vooral Curagao en St. Eustatius waren als handelspos-
ten van zij het ook afwisselend belang.
Handel en handelsgewin waren het doelwit der onzen. Uit dat















BOEKBESPREKING


oogpunt alleen moet men het streven der 17de en 18de eeuwers
bekijken. Gebiedsveroveringen, eventueel-uitbreidingen en ko-
lonisatie werden slechts van belang geacht, voorzooverre zij den
handel ten goede kwamen, Commercieele kolonisatie dus. Zoowel
de zoutvaart als de tabaksaanplant hebben tot deze kolonisatie
geleid. Honderden Nederlanders, vooral Zeeuwen, hebben zich
als planter, als colonier op de Antillen gevestigd. Benijdens-
waardig is hun lot in dit beruchte zeerooversgebied niet geweest.
Hoe dikwijls toch zijn de Kleine Antillen, vooral de Bovenwind-
sche eilanden, slecht verdedigd, ja veelal aan hun lot overgelaten,
van eigenaar veranderd, hoe dikwijls geplunderd, terwijl de be-
volking werd weggevoerd.
Hoe gaarne zouden wij wat meer van deze coloniers willen
weten. Thans ook in dit hier besproken boek zijn zij nog
geheel lijdend voorwerp. Een inzicht in het leven der eerste
Fransche planters geeft ons het boek over de Amerikaansche zee-
roovers van den bekenden Franschen zeeroover en heelmeester
A. 0. Exquemelin (uitgave 1931, blz. 52 e.v.). Menkman meent,
dat de Nederlandsche kolonisten van better gehalte waren en
ook better werden behandeld dan de Engelsche ,,servants" en
de Fransche engages6s". Ook het getal der Nederlandsche kolo-
nisten moet zeer groot zijn geweest. Evenals in Noord Amerika
werden zij veelal door bemiddeling van patronson" overgebracht.
Men spreekt dan van geregelde kolonisatie. Velen gingen echter
opeigen avontuur en dan kan men dan van ongeregelde kolonisatie
spreken. Bekende patronson" waren Jan de Moor, Cornelis
Lampsins, Abraham van Pere en Pieter van Rhee, alien Zeeuwen,
vooraanstaande kooplieden te Middelburg en Vlissingen, die con-
tracten met de aspirant-kolonisten afsloten, hen van alles voor-
zagen en hun producten afnamen.
Van Rhee en zijn compagnons zouden zelfs (volgens een noot
in Knappert's Geschiedenis van de Bovenwindsche Eilanden,
blz. 3, noot 2) een zestien honderd menschen hebben over-
gebracht. De Zeeuwsche taal is in het zoogenaamde negerhol-
landsch, maar better als negerzeeuwsch te beschouwen taaltje,
der bewoners der voormalige ,,Deensche" Antillen nog merkbaar.
Ook namen als Nieuw-Zeeland voor St. Eustatius en Nieuw-Wal-
cheren voor Tobago herinneren aan Zeeuwsche invloeden. Ove-
rigens werd op de nationaliteit weinig gelet.
Hoe men aan al deze kolonisten kwam laat zich vermoeden,
bijv. uit het journal van Isaac Sweers van diens reis naar Ap-
son nabij Exeter op de zuidkust van Engeland in 1647 om van-















BOEKBESPREKING


daar een 60-tal ,,apprentices and servants", werkloozen, arm-
lastigen en avonturiers te halen, die op de West-Indische eilanden
als blanke slaven op de plantages te werk werden gesteld. De
plaatselijke omroeper werd. na burgemeesters toestemming, met
de bekendmaking belast en aanbrengers van ,,servants" met 5
shilling per aangebrachte person beloond 1). Ging dit werven in
Zeeland ook aldus? Wij weten 't niet. Een prijsvraag betreffende
deze Zeeuwsche volkplantingen, in 1842 door het Zeeuwsch Ge-
nootschap der Wetenschappen uitgeschreven, schijnt nimmer te
zijn beantwoord :). Hier ligt nog prachtig werk voor een nader
onderzoek!
Verlangen wij hier naar meer, overigens is het werk wel zeer
inhoudvol, waarbij het zoeken naar bepaalde gegevens verge-
makkelijkt wordt door indices voor personen, plaatsen en zaken.
Een zeer uitvoerig litteratuuroverzicht verhoogt de waarde van
het boek. Ik mis hierin echter de mooie studied van H. A. Wynd-
ham ,,The Atlantic and Slavery", des te opvallender omdat de
slavenhandel (vooral het asiento) zulk een groote plaats inneemt
in Menkman's werk.
Het populaire karakter demonstreert zich vooral in het niet
geven van aanteekeningen, wat natuurlijk te verdedigen is. Toch
doet zich het gemis hieraan soms pijnlijk gevoelen. De eerder
genoemde Exquemelin, bijv. zelf eens boekanier, noemt als Bou-
kan de standplaats der jagers (blz. 52), Menkman noemt boucan
het houten rooster, waarop de inboorlingen in Brazilid boven een
rookend vuur vleesch en visch bereidden. De blanke jagers kregen
den naam van boekaniers (blz. 81). Een ander geval. De slag bij
Tobago (3 Maart 1677) wordt door Vrijman in zijn bewerking van
Van der Sterre's ,,Zeer aanmerkelijke Reysen gedaan door Jan
Erasmus Reyning" een zeer ,,besliste nederlaag" der Franschen
genoemd, hetgeen hij met feiten aantoont (blz. 215). Menkman
daarentegen zegt dat deze strijd onbeslist bleef (blz. 212), een op-
vatting alleen aannemelijk als men rekening houdt met hetgeen
uiteindelijk gebeurde. De genoemde slag zelf was toch wel een
groote Nederlandsche overwinning. Niet ieder heeft in zulk een
twijfelgeval Menkman's Tobago-studies bij de hand om naar zijn
bronnen te speuren.


') J. C. M. Warnsinck, Twaalf doorluchtige Zeehelden blz. 144.
') W. R. Menkman, Sprokkelingen op het terrein der Geschiedenia
van de Nederlandsche Antillen. Overdruk van De W.-I. Gids blz. 98.
Vgl. ook W.-I. Gids XXI 7 en 8, blz. 230.















BOEKBESPREKING


Dat de 19de eeuw het minst boeiende gedeelte vormt is niet
de schuld van den schrijver. Vermelden wij tenslotte, dat hij de
naam Curagao en Onderhoorigheden betreurt, omdat Beneden- en
Bovenwindsche eilanden hun eigen geschiedenis hebben door-
gemaakt, eeuwenlang onafhankelijk van elkander. De benaming
Nederlandsche Antillen verdient daarom de voorkeur.

Moge dit rijk geillustreerde echt vaderlandsche boek, dat ook
de zwakheden van ons volk in dit geval nog wel van onze
leiders, voorzooverre men de Heeren XIX en Heeren X der West-
Indische Compagnien als zoodanig mag beschouwen niet ver-
bloemt, in veler handen komen!
J. VAN HINTE.


K 2597























ZUrDAMERIKAANSCHE PIRATERIE


EN ONZE BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW
I

DOOR

W. R. MENKMAN

De litteratuur van den zeeroof leert ons, dat na den Napoleon-
tischen tijd, toen de Europeesche mogendheden en de Vereenigde
Staten de handen vrijgekregen hadden voor maritime acties in
het belang van beschaving, wetenschap en economische ontwikke-
ling, daarom de scheepvaart, ook de Atlantische en de West-
indische, nog niet direct veilig was; integendeel, de onveiligheid
bleef gedurende de eerste twintig jaren nog groot.
Engelands maatregelen tegen den Afrikaanschen menschen-
handel hadden het beroep van slavenhaler tot een misdadig en
tevens tot een gevaarlijk handwerk gemaakt, weldra slechts door
het uitschot der zeevarende naties uitgeoefend. De afstand tus-
schen slavenhandel en piraterie was in bedenkelijke mate vermin-
derd; op de Afrikaansche kust was een nieuwe vorm van zee-
schuimerij ontstaan, ten doel hebbend zich zonder betaling in het
bezit van negerslaven te stellen en die in Zuid Amerika tegen
goeden prijs te verkoopen.
Meer nog dan aan de slavenvaart was de zeerooverij steeds ver-
want geweest aan de kaapvaart en, ook toen de tijd der groote
Europeesche oorlogen voorbij was, bleef er voor kapers gedurende
eenige tientallen jaren nog een arbeidsveld. De Spaansch-Ameri-
kaansche kolonien, in opstand tegen haar moederland, maakten
in den strijd gebruik van kapers, later de Zuidamerikaansche re-
publieken in haar onderlinge twisten eveneens; de schepen waren
in den regel van elders afkomstig, de bemanningen van vreemde
nationaliteit, ten deele bij de slavenvaart grootgebracht. Het
waren vooral Noordamerikaansche breeders, die hun schepen be-
schikbaar stelden en het ligt voor de hand, dat winstbejag het
motief was; aangezien de Zuidamerikaansche regeeringen weinig

65 -
West-Indische Gids XXV 5















66 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE EN ONZE

scrupuleus waren met betrekking tot het uitreiken van commis-
sies voor de kaperschepen en van officierspatenten voor de bevel-
hebbers, werd de deur voor zeeroof opengezet. Kapers van Colom-
bia en van Buenos Aires genoten geen gunstige reputatie, on-
danks de moeite welke, wat het Land van Bolivar betreft, El
Libertador en zijn Curacaosche admiral Brion zich gaven om de
misbruiken te beteugelen.
De geschiedenis vermeldt een geval van 1827, toen een zee-
roover wonder Colombiaansche vlag een Engelsch schip nam, dat
afkomstig was van Britsch Indie en geen geschut of andere defen-
sieve bewapening voerde, omdat de eigenaar een Tindall tot
de secte der Quakers behoorde. De piraat was als slavenhaler van
Buenos Aires uitgezeild, met bestemming naar het Nederlandsche
El Mina; het incident eindigde met een executive te Gibraltar 1).
Eenige jaren vroeger was de Curacaosche schoener ,,Dorothea"
bij Porto Rico door zeeroovers overvallen en de bemanning zou,
op Men man na, afgemaakt zijn, terwijl iets later de ,,Zeemeeuw"
een koopvaarder uit Nederland, op de reis van Curagao naar
Patria wonder verdachte omstandigheden verdwenen is; in dit
laatste geval zou gedacht kunnen worden aan een daad van
Curacaosche zeeroovers, al dan niet wonder een Zuidamerikaansche
vlag ageerende 2).
Het heeft geduurd tot 1829 voordat getracht werd, door strenge
bepalingen, te voorkomen dat Zuidamerikaansche kapers mis-
bruik zouden maken van de Nederlandsche havens in de Caraibi-
sche Zee; Mr. K. H. Corporaal vermeldt dezen maatregel, met de
toevoeging, dat er meer ongerechtigheden hadden plaats gehad
op Sint Eustatius en Saba, dan elders in onze West 3).
In zijn beschrijving van Sint Eustatius sprak de koloniale se-
cretaris aldaar, A. H. Bisschop Grevelink 4), zich in zeer vrijmoe-
dige termen uit over de houding der inwoners onzer Bovenwind-
sche Eilanden, ten aanzien van de kaapvaart en haar ongewensch-
te consequenties, van een twintigtal jaren eerder. Zij zouden zich
op den handel met de Buenosairiaansche kapers geworpen
hebben, welke laatsten alleen door de vlag welke zij voerden als
zoodanig konden gelden. Die kapers zouden op Sint Eustatius een

I) The History of Piracy by Philip Gosse, London 1932.
) De West-Indische Gids XVIII, 129 e.v.
1) De Internationaalrechtelijke betrekkingen tusschen Nederland
en Venezuela 1816-1920, Leiden 1920.
4) Bijdragen tot de kennis der Nederlandsche en Vreemde Kolonian,
bijzonder betrekkelijk de vrijlating der slaven, 1846.















BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW 67

soort tehuis gevonden hebben en eenige der op ons eiland inge-
kochte prijzen zouden zelfs wonder de Nederlandsche vlag op de
verboden slavenvaart uitgerust zijn geworden. De gouverneur
W. A. van Sengler (1823-1828) was herhaaldelijk uit Nederland
attent gemaakt, zegt B. Grevdink, op Engelsche klachten, ge-
grond op rapporten,van de kust van Afrika afkomstig, doch had
slechts maatregelen genomen van hetzelfde gehalte als die van
zijn achttiende eeuwschen voorganger Johannes de Graaff, toen
deze verdacht werd de Noordamerikaansche rebellen te steunen.
Ten slotte had Engeland zelf een einde aan de misbruiken gemaakt,
door het weghalen van de Statiaansche reede, in September 1828,
van een kaperschip, van welks bemanning 28 personen op Sint
Kitts waren opgehangen.
Dit laatste geval was ongetwijfeld dat van de ,,Caribou" (Cara-
boo, Carraboo, Carrabo), dat indertijd zeer de aandacht getrok-
ken heeft en waarover veel litteratuur beschikbaar is 1).
De ,,Caribou" was een Engelsche brik, op weg van Liverpool
naar Zuid Amerika, met stukgoederen en 2 passagiers, op 11 Juli
1828 door den kaper ,,Patagonia" genomen, 200 mijl voorbij de
Canarische Eilanden, ,,within the jurisdiction of the admiralty of
England". De prijs zou aanvankelijk wel zonder inklaring ter
reede van Sint Eustatius toegelaten, daarna naar Saba verzeild
en ten slotte, op last van de Statiaansche autoriteiten, naar eerst-
genoemd eiland teruggebracht zijn. Op Sint Eustatius verscheen
ook de ,,Patagonia", doch wonder den naam ,,Damas Argentinas";
het kaperschip werd, op vordering van captain George Lloyd,
commandeerend ,,Hs Br. Majesty's sloop of war ,,Victor"
(18 stukken), met de equipage uitgeleverd, welke laatste op Sint
Kitts terecht stond wegens zeeroof. De kapitein en het aller-
grootste deel der bemanning, Br. onderdanen en vreemdelingen,
werden opgehangen. Aldus luidt het verhaal; wij zullen later zien
dat er nogal wat meer aan dit incident heeft vastgezeten.

Een klacht, door den Britschen ambassadeur bij nota van
') Gegevens i.h. Alg. Rijksrachief; Mr B. de Gaay Fortman, Brieven
v.d. commissaris-generaal voor de (Nederlandsche) West-Indische
Bezittingen J. van den Bosch aan den minister voor de Marine en de
Kolonian (1827-1829), i.d. Bijdr. en Meded. v.h. Hist. Gen. deel LI;
J. Malzac, Case of the Brig Carraboo, Saint Christopher 1828; M. D.
Teenstra, De Nederlandsche West-Indische Eilanden, Amsterdam
1836; Picary, Detail of the Case of the Brig Caraboo of Liverpool.
1828; The Morning Chronicle, 20 Nov. 1828: The Courier, 18 Nov.
1828; Gentsche Conrant (datum?).















68 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE EN ONZE

27 October 1828 bij de Nederlandsche regeering ingebracht, gaf
aanleiding tot een gedachtenwisseling tusschen den minister van
Buitenlandsche Zaken, den minister voor de Marine en Kolonian
en den in September 1828 in het vaderland teruggekeerden gene-
raal-majoor Johannes van den Bosch, die als commissaris general
zijn bekende hervorming der bestuursinrichting onzer West-
indische kolonien tot stand gebracht had.
De Nederlandsche positive ten aanzien van de Zuidamerikaan-
sche kaapvaart werd geacht een moeilijke te zijn; evengoed als
voor Engeland en Frankrijk, was het voor ons land van belang
met de nieuw gestichte republieken op vriendschappelijken voet
te staan, met het oog op den handel, zoodat het niet verstandig
zijn zon aan kaperschepen wonder haar vlaggen alle faciliteiten te
onthouden, wat bovendien tot repr6sailles tegenover onze koop-
vaardij zou provoceeren. De tot dusver aangenomen holding had
althans tot gevolg gehad, dat de kapers aan onze schepen even
weinig overlast aangedaan hadden als aan de Zweedsche en
Deensche, terwijl onze marine in de Westindische wateren niet
sterk genoeg was en haar eenheden niet snel genoeg bezeild, om
veel bescherming te kunnen verleenen.
Engeland en Frankrijk daarentegen hadden sterke eskaders in
West Indie gestationneerd, welke evenwel de Zuidamerikaansche
kapers met rust lieten; ook werd het ontladen der prijsgemaakte
schepen op kleine onbewoonde eilandjes, vanwaar de prijsgoede-
ren b.v. naar het Zweedsche Sint Bartholomeiis en bet Deensche
Sint Thomas werden overgebracht, door die eskaders niet belet.
Toen Van den Bosch op 10 December 1827 op Curacao aange-
komen was, had hij aldaar een kaper van Buenos Aires aange-
troffen, waarvan de Fransche eskadercommandant de uitlevering
gevraagd had, omdat er van dien kaper met handgeweer geschoten
was op een Fransch oorlogsfregat van 44 stukken, als eenig ant-
woord toen het laatstgenoemde schip het eerstgenoemde bij don-
ker praaide. Gebrek aan wind had alle tegenactie van het oorlogs-
schip onmogelijk gemaakt. Aangezien van den kaper de papieren
in orde bevonden waren en het feit waarvan hij beschuldigd werd
zich buiten de Nederlandsche territorial wateren had afgespeeld,
was uitlevering geweigerd, waarop het Fransche oorlogsvaartuig,
dat het verzoek van den eskadercommandant overgebracht had,
weder vertrokken was en geen moeite gedaan had den overtreder,
die spoedig eveneens zou uitzeilen, buitengaats op te vangen.
Denzelfden kaper had Van den Bosch in Maart 1828 weder op
Sint Eustatius vinden liggen; ondanks de aanwezigheid van het















BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW 69

Fransche eskader op Martinique konden deze vrijbuiter en zijn
college's hun bedrijf ongestoord voortzetten. Eenmaal had een
Fransche aviso zich op Saint Martin door kapers laten blokkeeren
en een Engelsch marinevaartuig had n.b. de papieren van een
aangehouden Buenosairiaanschen kaper goedgekeurd, hoewel die
papieren verjaard waren; het schip met hetwelk zich dit laatste
voorgedaan had, ,,de Oriental", zullen wij later nog herhaaldelijk
tegenkomen.
In Suriname, waar Van den Bosch 28 April 1828 aangekomen
was en waar hij ruim drie maanden vertoefd had, waren hem
klachten voorgelegd van den Franschen schout bij nacht, aan-
gaande bescherming van Colombiaansche en Buenosairiaansche
kapers op onze Bovenwindsche Eilanden; hoewel deze klachten
wel overdreven zouden zijn, had de commissaris general er toch
op aangedrongen, dat een Nederlandsch oorlogsvaartuig op Sint-
Eustatius den staat van zaken zou gaan opnemen.
Bekend was, dat een Bostonsche reederij een aantal kaper-
schepen in de vaart had, met gekochte Colombiaansche en Bue-
nosairiaansche papieren, feitelijk alle zeerooversvaartuigen. Even
bekend was het, dat de inwoners van verscheidene Westindische
eilanden, van diverse nationaliteiten, uit de Zuidamerikaansche
kaapvaart voordeel trachtten te slaan. Wat viel er echter door
onze koloniale overheden tegen het euvel te doen?
Stellige instructies uit het moederland, ten aanzien van de
toelating van kapers en hun prijzen, had men nimmer ontvangen
en Van den Bosch was zonder Koninklijke voorschriften op dit
punt in West Indie aangekomen. De nieuwbenoemde commander
van Sint Eustatius, W. J. L. van Raders, de opvolger van Van
Spengler, had er den commissaris general op attent gemaakt, dat
er op het onderhoorige Saba en op onbewoonde eilandjes in de
buurt prijsschepen gelost werden en dat vandaar de prijs-
goederen naar Sint Thomas en Sint Bartolomeiis vervoerd werden,
ten verkoop. Nu Sint Eustatius vrijhaven geworden was, bestond
de kans dat aldaar de handel zou opleven en ook de Statiaansche
kooplieden aan den in- en verkoop der kapersgoederen zouden
willen deelnemen. Van den Bosch had den commander slechts
voorzichtigheid kunnen aanbevelen en hem geraden alleen oog-
luikend aan kapers der Zuidamerikaansche republieken te ver-
oorloven wat men aan de oorlogsschepen van volledig erkende
naties volkenrechtelijk verplicht zou zijn te vergunnen.
Nu stond men evenwel voor het feit dat, nadat reeds eerder
door vreemde mogendheden geklaagd was over het toelaten op














70 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCKE PIRATERIE EN ONZE

Sint Eustatius en Saba van kapers of roofschepen, de voornaam-
ste Statiaansche autoriteiten, naar aanleiding van het Caribou-
geval, er van Engelsche zijde van beschuldigd werden, zeeroof te
hebben bevorderd.
Aan de integriteit van den commandeur Van Raders viel niet
te twijfelen, maar het incident in kwestie had zich, geheel of ten
deele, afgespeeld nadat hij het bestuur over Sint Eustatius en
Saba overgenomen had en naar Curacao teruggekeerd was, om
zijn gezin af te halen en zijn zaken te regelen; te voren immers
was hij Curacoasch ambtenaar geweest, zij het ook belast met de
functie van handelsagent (consul zonder exequatur) te La Guaira.
Als waarnemend commander was tijdens Van Raders' afwezig-
heid opgetreden de eerste wethouder Th. P. Richardson, een ver-
mogend koopman, van wien onze regeering evenmin den goeden
trouw in twijfel wilde trekken.
Van den Bosch was van meening, dat de berichten van den
gouverneur van Sint Kitts, waarop de Engelsche klacht gebaseerd
was, wel niet geheel just zouden zijn, maar achtte toch een onder-
zoek naar het gedrag van den waarnemenden commander van
Sint Eustatius gewenscht, tot welk doel de gouverneur general
een vertrouwd ambtenaar van Paramaribo naar ginds zou
kunnen delegeeren.
De Koning besliste conform dit laatste voorstel, terwiji aan
de ministers van Buitenlandsche Zaken en voor de Marine en
Kolonidn opgedragen werd instructies te ontwerpen voor de
Westindische gouvernementen, ter zake van de behandeling van
kapers en prijzen. Tegenover Engeland stelde onze regeering zich
op het standpunt geen directed berichten te hebben ontvangen
betreffende het Caribou-geval, doch opdracht gegeven te hebben
tot een onderzoek; verder wees men op de gewoonte in onze
Westindische kolonien, de scheepspapieren van vreemde vaar-
tuigen nauwkeurig te onderzoeken, op de afwezigheid van Sint
Eustatius van den commander en de gunstige antecedenten van
zijn tijdelijken vervanger, alsmede op de gemakkelijkheid waar-
mede van sommige Zuidamerikaansche staten kaperpatenten te
verkrijgen waren.
Terloops omdat men in deze tegenover Engeland in het
geheel geen initiatief wilde nemen werd het denkbeeld ge-
opperd eener gecombineerde actie in de Caraibische Zee tegen
den zeeroof.

Van den Bosch heeft zich, in Maart 1829, tegenover den minis-















BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW 71

ter (van Buitenl. Zaken ?) uit kunnen spreken over de wenschelijk-
heid van verbodsbepalingen ten aanzien van kaperschepen en
hun prijzen in onze Westindische havens. Hoewel hij thans most
toegeven dat het Caribou-geval op Sint Eustatius een ernstig
karakter gehad had en hij inzag dat de eenige afdoende maat-
regel deze zou zijn, aan alle kapers den toegang te verbieden,
meende hij toch dat wel ter dege overwogen behoorde te worden,
welke de gevolgen zouden zijn.
In onze zoowel als in de Britsche en Fransche kolonien had zich
de opvatting gevestigd, dat de respective moederlanden de Zuid-
amerikaansche kaapvaart zoo niet bevorderen, dan toch haar
geen beletselen in den weg leggen wilden, uit commercieele over-
wegingen. Engeland en Frankrijk hadden de macht er een eind
aan te maken, maar deden het niet en Nederland onthield
zich van het geven van positive voorschriften. Daarom had men,
min of meet oogluikend en met eenige voorzichtigheid, in onze
kolonien steeds de Colombiaansche en Buenosairiaansche kapers
behandeld als die van oorlogvoerende naties, wat medebracht
dat men niet al te nauwlettend onderzocht of hun prijzen al dan
niet uit nood, d.w.z. tot reparatie van bekomen zeeschade, in
onze havens binnenliepen, een onderzoek dat overigens ook
moeilijk doeltreffend zou kunnen zijn. Reparatie van schaden
leidde tot het verkoopen van prijslading, ter betaling van de ge-
maakte kosten en zoodoende konden roofgoederen op ons ge-
bied verhandeld worden, zonder dat men eigenlijk aan den roof
medeplichtig werd.
De kapers beantwoordden deze tegemoetkomendheid, door
onze koopvaarders, evenals de Deensche en Zweedsche, te ont-
zien, terwijl zij Engelsche en Fransche schepen brutaalweg name
of plunderden. Onze scheepvaart werd wel belaagd door zeeroo-
vers van Santo Domingo, maar niet door Colombiaansche of
Buenosairiaansche kapers, die hoogstens wel eens een onzer
schepen aanhielden om proviand te requireeren, waarvoor dan
royaal betaald werd.
Het sluiten onzer Westindische havens voor deze kapers zou
gelijkstaan met een oorlogsverklaring, met alle gevolgen van dien,
voor den handel en voor reizigers.
Engeland en Frankrijk konden van ons niet verlangen, dat wij
ons zouden opofferen, alleen om den overlast te helpen beteugelen
waaraan hun scheepvaart blootstond en welke door hun eigen
politiek mogelijk gemaakt was.















72 w. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE EN ONZE

Onze regeering echter hakte den knoop desniettemin door.
In 1829 kwam een handelsverdrag tot stand tusschen Neder-
land en de republiek Colombia, waardoor deze laatste feitelijk als
onafhankelijken staat erkend werd, hoewel het nog tot 1845 duren
zou voordat Spanje met zijn opgestane kolonie vrede zou sluiten;
intusschen viel in 1830 de republiek Colombia uiteen in de repu-
blieken Venezuela, Nueva Granada en Equador.
In hetzelfde jaar 1829 werden de strenge bepalingen van kracht
(Gouv. Blad No. 16) tot stuiting van zeeroof en omtrent in de
Nederlandsche Westindische koloniin aankomende gewapende
vaartuigen van oorlogvoerende mogendheden. Commissievaar-
ders of kapers zouden geweigerd worden, zelfs wanneer zij uit
nood binnenliepen. Alleen ,,wettelijk gecondemneerde" prijzen
zouden toegelaten worden, andere prijzen alleen wanneer uit
nood binnengeloopen.
Onze consul in Venezuela, J. F. Travers, rapporteerde dat onzt
kaapvaartbepalingen de verontwaardiging van het Venezolaan-
sche publiek opwekten en vroeg of die bepalingen nu nog van
kracht warren; hij wees er op dat ook de nieuwe republiek, nog
altijd met Spanje in oorlog, geen krijgsmarine bezat en derhalve
voor de actie ter zee op de kaapvaart aangewezen was.
De toestand was een eigenaardige, omdat het handelsverdrag
van 1829 voor Venezuela bestaan bleef; onze positive ten opzichte
van de Zuidamerikaansche onafhankelijksbeweging was een uiterst
moeilijke en delicate en door den Belgischen opstand waren
ons met betrekking tot West Indie de handen nog meer gebonden
dan te voren.
*
*


In de boekerij van het College Zeemanshoop alhier bevinden
zich de twee eerste deelen van Le N a v igateur, Journal
des Naufrages et des autres 6vdnemens nautiques; par une soci6te
de marines, Havre, au bureau du journal, chez Hue, libraire, Rue
des Drapiers, Avril 1829 Octobre 1829.
De redactie schrijft ergens, dat het aantal gevallen van zeeroof,
dat tot haar kennis komt, z66 groot is, dat zij slechts de mar-
kantste kan opnemen, in verband met de plaatsruimte.
Het leek mij interessant nit dit oude tijdschrift het een en
ander over te nemen, dat een beeld geeft van de onveiligheid ter
zee in het begin der negentiende eeuw, ook in ons Westindisch
koloniaal gebied.















BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW


Een Belgisch driemast schip, op weg van Antwerpen naar Ha-
vana, werd in 1823 in de straat van Yucatan buit gemaakt door
een piratenvaartuig (een logger) met een talrijke, international,
bemanning. Het schip werd in een klein haventje op de Colorados
ontladen en verbrand; de Nederlandsche equipage verkreeg blijk-
baar de gelegenheid zich in een sloep te verwijderen. Bij den over-
val echter was de zoon van den kapitein met een sabel zwaar
verwond en deze jongeman overleed na vertrek van de Colorado-
riffen.
De kapitein van het roofschip, een Engelschman, was later ge-
zagvoerder van een groot Engelsch koopvaardijschip; hij werd
te Cowes, op het eiland Wight, herkend door den gewezen stuur-
man van het Antwerpsche schip van 1823; twee anderen van de
slachtoffers van destijds begaven zich naar Antwerpen, waar de
Engelschman ook zou moeten aankomen. Deze laatste echter had
blijkbaar lont geroken en liet zijn schip, voordat het naar Ant-
werpen zou oversteken, in den steek.

Van Sint Bartholomeiis werd op 5 December 1828 bericht,
dat het schip van den zeeroover Beazley op Curacao genomen zou
zijn; deze piraat had op een Fransch schip gevuurd en alle En-
gelsche kruisers in de Caraibische Zee hadden jacht op hem ge-
maakt. Wij moeten denken aan den Buenosairiaanschen kaper
dien Van den Bosch een jaar vroeger op Curacao aantrof (zie
hooger) en die niet uitgeleverd kon worden; wellicht hebben wij
hier met een verkeerd jaartal in Le Navigateur te doen.
Volgens hetzelfde bericht van Sint Barts blijkbaar, hadden twee
kapers, ageerende wonder Buenosairiaansche vlag waarvan de
eene de beruchte Almeida was twee Braziliaansche koopvaar-
dijschepen genomen en getracht deze prijzen naar het Zweedsche
eiland of naar Sint Eustatius op te brengen, waar zij echter
geweigerd waren; de schepen waren toen naar een der Keys ge-
bracht, voor den verkoop. Waarschijnlijk werden bedoeld de Keys
langs de kusten van Cuba.

Uit Le Moniteur van 6 April 1829 nam Le Naviga-
g a t e u r het bericht over, dat eenige piraten op Sint Kitts
waren opgehangen en dat Beazey zoowel als Almeida door hun
eigen equipages uitgeleverd waren. Er werd alleen nog gezocht
naar een zekeren Berhard, een Franschman, die geacht werd in
de buurt van Cuba zijn zeerooversbedrijf uit te oefenen.
N.B. Wij zullen deze personages later weder aantreffen.















74 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE EN ONZE

Van de onveiligheid op den Atlantischen Oceaan in den aan-
vang van 1829 geven twee berichten in Le Navigateur
blijk; het eene zegt dat een Amerikaansch schip, op de reis van
Boston naar Indie, bij Sint Helena door een zeeroover was over-
vallen, die het schip, na het een en ander van de lading te hebben
overgenomen, in brand stak, zonder de equipage gelegenheid te
even zich te redden.
Het andere is van Portmouth, waar op I April 1829 een En-
gelsch transportschip was aangekomen, met negen piraten aan
boord, door een ander Britsch marinevaartuig op de kust van
Afrika gevangen genomen; verwacht werd dat deze lieden ter
dood veroordeeld zouden worden en dat hun lijken, als zoovele
afschrikwekkende voorbeelden, zouden komen te hangen aan
galgen, opgesteld aan de boorden van de Thames.

Van het ter dood brengen van zeeroovers spreekt L e N a v i-
g a t e u r ter zelfder tijd nog eens; een Britsch oorlogsschip, zoo
schrijft men, had onlangs op Sint Kitts een zeerooversvaartuig
aangebracht van Sint Eustatius en 28 man der equipage warren
opgehangen; ongetwijfeld is hier sprake van het geval ,,Damas
Argentinas", zie hooger.

Merkwaardig is een brief, geschreven aan board van het oor-
logsschip ,,Erie", van de Ver. Staten, gedateerd 9 December
1828 op Sint Kruis. De schrijver, een der officieren van het
schip, vertelt dat de Buenosairiaansche kapers, bij gebrek aan
Spaansche schepen, de koopvaarders van andere naties buit
maakten en voor den verkoop der geroofde goederen naar Sint
Thomas, Sint Bartholomeiis en Sint Eustatius gingen, waar zij
bescherming genoten.
Op Sint Maarten had men bericht ontvangen, dat een kaper
een Amerikaansche brik geplunderd had en nu op Sint Barts lag.
Men begaf zich onmiddellijk naar het Zweedsche eiland en eischte
de uitlevering van den kaperschoener, wat echter door den gouver-
neur en zijn raad geweigerd werd. De eerste luitenant van den
Amerikaan vermeesterde nu in den nacht met een gewapende
sloep, wonder het bereik der Zweedsche forten, den zeeroover,
welke laatste met een prijsbemanning naar Pensacola opgebracht
werd.
De schrijver, wiens brief in de St a t e s m a n opgenomen was,
spreekt van de beroering, welke de Amerikaansche schending
der Zweedsche neutraliteit in West Indie verwekte, maar hij ver-














BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW 75

telt niet, dat er in Boston zelfs een maatschappij op aandeelen
bestond, voor de uitoefening der kaapvaart wonder de Buenosairi-
aansche vlag.
Interessant is het te lezen wat de ,,Erie" op Nederlandsch Sint
Maarten te doen had, waar men van een Engelsche oorlogsbrik
aangaande den zeeroof gehoord had. De Amerikaan had op ons
eiland den Nederlandschen ,,minister" geland, die aldaar een huis
bezat, waarin zijn vrouw vertoefde; na het avontuur op Sint
Barts going men naar Sint Maarten terug, waar men de Neder-
landsche ,,legatie" weder aan boord nam, om met dit gezelschap
op 8 December 1828 de reis naar Curacao voort te zetten.
Het is duidelijk dat met de ,,Erie" de generaal-majoor J.
Verveer zich van New York naar Centraal Amerika begeven had,
op zijn tweede reis derwaarts, nadat zijn rapport betreffende zijn
eerste ending de belangstelling van den Koning had gaande
gemaakt voor het Nicaraguakanaal-plan. Verveer had, zooals
bekend is, het eiland Sint Maarten en later de gezamenlijke
Nederlandsche Bovenwindsche Eilanden bestuurd '). De
Curacaosche Courant van 11 April 1829 bevat een
bericht aangaande een feestmaal, op 28 Januari van dat jaar te
Belize, ter eere van Verveer, die aldaar met Zr Ms korvet ,,Pallas"
(van Curagao) aangekomen was.
Aangaande den kaper Bernard (zie hooger) weet L e N a v i-
g a t e u r te vertellen, dat hij in Maart 1829 den Colombiaanschen
commissievaarder ,,Conquistador" commandeerde. Op weg van
Jacmel (op Haiti) naar Sint Thomas ontmoette hij een Fransch
schip, dat voor Havre bestemd was en aan boord had eenige
schipbreukelingen van een Deensch vaartuig, dat op weg van
Santo Domingo naar Trinidad op het eilandje Saona gestrand was.
Bernard gelastte zijn landsman bij te draaien en zond zijn luite-
nant aan boord, die met den Franschen koopvaardijkapitein, een
ridder van het Legioen van Eer, terugkwam. Bij het gesprek
tusschen de beide Franschen aan boord van de ,,Conquistador"
vertelde Bernard dat hij van Bordeaux geboortig was; hij ver-
klaarde zich, op verzoek, gaarne bereid de schipbreukelingen van
zijn landgenoot over te nemen en deze laatsten naar Sint Thomas
te brengen. Alleen verzocht hij, hem een certificaat te geven,
waaruit zou bl ijken hoe het verloop der aanhouding geweest was;
het certificaat werd uitgereikt en ieder vervolgde zijn reis.
Blijkbaar wilde Bernard, door een dienst, bewezen aan de equi-

'1 Nieuw Ned. Biogr. Woordenb.















76 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE EN ONZE

page en de passagiers van een Deensch schip, een goed figuur
maken bij het gouvernement der Deensche Antillen, waar, met
oogluiking der autoriteiten, prijsgoederen aan den man gebracht
konden worden.

Een artikelin de Jamaica Courant, in Le Navi-
ga t e u r geciteerd, gaf de opmerking ten beste, dat ieder klein
vaartuig, van het eiland Cuba uitgezeild, evengoed een zeeroover
als een koopvaarder zijn kon; bij ontmoeting met een schip dat
zonder risico aangetast kon worden, trad de Cubaan in eerst-
genoemde kwaliteit op, de laatsgenoemde wendde hij voor wan-
neer een oorlogsvaartuig belangstelling voor hem toonde.
R. Hughes, in zijn roman A high wind in Jamaica,
laat den Cubaanschen zeeroof op kleine schaal nog wat later
spelen, doch kan heel goed van historische gegevens gebruik
gemaakt hebben.

Van de activiteit der Noordamerikaansche marine getuigt een
bericht in Le Navigateur, dat op 5 April 1829 van New
York was uitgezeild de ,,Natchez", van achttien stukken, om de
zeeroovers te achtervolgen, die de Westindische wateren infes-
teerden.

Het tweede deel van Le Na v i g a t e u r bevat in het begin
datumss ontbreken veelal) het bericht dat acht zeeroovers te
Havana ge6xecuteerd waren.
Er volgt dan een mededeeling aangaande een Hollandsche brik
van 200 ton, in de buurt van Havana door zeeroovers vermeesterd,
die de geheele equipage hadden afgemaakt, op 6n man na, die
zijn leven te danken had aan het feit dat hij den piraten een kist
had aangewezen, welke goud bevatte. De bijzonderheid van de
moordpartij doet denken aan de ,,Dorothea", een schoener echter
en vermoedelijk van kleiner charter, die van het goud aan de
,,Zeemeeuw", die echter volgens onderzoek geen goud aan boord
had (zie hooger).

Dan weder een wMl gedagteekend bericht; op 10 Juni 1829 zou
op Sint Eustatius een schip zijn aangekomen, dat door piraten
genomen was, een prijs dus. De autoriteiten op genoemd eiland
hadden op dit vaartuig beslag gelegd en de prijsequipage vijf-
tien zeeroovers gevangen genomen. Uit de bekentenis van twee
hunner zou zijn komen vast te staan, dat men de prijs genomen















BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW 77

had dicht in de buurt van Sint Eustatius, de bemanning gedwon-
gen had zich in de boot te begeven en deze laatste toen in den
ground had geboord. waardoor alle inzittenden verongelukt zouden
zijn. De naam van het vermeesterde schip was uitgewischt, maar
er zou nog te zien zijn geweest dat het te Boston thuisbehoorde.
Aan den Amerikaanschen consul op het eiland zou door de
Statiaansche autoriteiten geweigerd zijn het vaartuig te be-
zoeken.
De vijftien arrestanten zouden naar Suriname opgezonden
zijn; inderdaad was te Paramaribo, wonder het regeeringsreglement
van 1828, het hof van civiele en crimineele justitie voor de Neder-
landsche West-Indische Bezittingen gevestigd.

Het tweede deel van Le Navigatuer geeft een staat
van de Fransche zeemacht voor het jaar 1830. Het permanent
Antillenstation bestond nit zes eenheden, belast met de bewaking,
vanuit Martinique, der kusten van Centraal Amerika en Colom-
bia, alsmede van de Zweedsche, Deensche en Nederlandsche
bovenwindsche eilanden, de doorvaarten tusschen welke laatste
sedert lang het tooneel geweest waren van steeds stoutmoediger
wordende zeerooversactiviteit. Drie vaartuigen der Fransche
marine waren bestemd voor kruiserdienst in de golf van Mexico
en in de kanalen bij het eiland Cuba, waar de scheepvaart het
meest was blootgesteld aan verrassing door zeeroovers.

Dat niet alleen wonder Zuidamerikaansche vlaggen piraterie
bedreven werd, kan blijken uit het bericht dat in Augustus 1829
verscheidene schepen bij S6n6gal en het eilandje Gor6e (het
oude Nederlandsche Goeree) door een verdacht schip vervolgd
werden, dat de Spaansche vlag voerde. Op last van den gouver-
neur te SaintLouis werd het z.g. Spaansche schip door een Fransch
marinevaartuig opgespoord, dat het wist te bemachtigen en het
naar Gor6e opbracht; het voerde achttien stukken geschut en was
bemand met zestig koppen, van allerlei nationaliteiten, die zich
zonder tegenstand hadden overgegeven.




Een lijvige portefeuille, in het Alg. Rijksarchief, bevat een
massa gegevens betreffende de relatives onznr Westindische eilan-
den met de kaapvaart (zeeroof) van v66r 1830; het zijn deze















78 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE EN ONZE

gegevens welke door Mr. B. de Gaay Fortman geraadpleegd zijn,
bij zijn studied over Van Spengler I). De inhoud der stukken leert
ons wat er alzoo voorafgegaan was aan het uitvaardigen, door
den gouverneur general der Ned. West-Indische Bezittingen
(P. R. Cantzlaar) van de publicatie dd. 16 October 1829 (zie
vroeger) betreffende kapers en prijzen van oorlogvoerenden, de
publicatie tegen welke onze consul in Venezuela, J. F. Travers,
bezwaar meende te moeten maken, wegens de daarin vervatte
zeer rigoureuze bepalingen.
Inderdaad waren de voorschriften ditmaal niet mis te verstaan.
Slechts wettig gecondemneerde prijzen mochten toegelaten wor-
den, andere alleen wanneer zij in zoodanigen staat verkeerden,
dat levensgevaar voor de opvarenden aanwezig kon geacht wor-
den; in dit laatste geval zou het gouvernement de prijs intact in
bezit nemen en publiek laten verkoopen, het proven ter beschik-
king houdend van hem die volgens rechterlijke uitspraak daarop
aanspraak zouden blijken te hebben. De equipages zouden zoo
spoedig mogelijk van het Nederlandsche grondgebied moeten
vertrekken.
Geen kapers zouden in de Ned. Westindische kolonien mogen
worden uitgerust, noch op zee worden bewapend met uit deze ko-
lonian uitgevoerde krijgsbehoeften. Het loodspersoneel zou geen
hulp mogen bieden bij het uitvaren van kapers van ons grond-
gebied, geen inwoners onzer kolonien eenige communicate met
kapers mogen hebben, of met hun prijzen, dan na bekomen
consent der plaatselijke autoriteiten.
In een vertrouwelijke toelichting op zijn publicatie, van den-
zelfden datum, machtigde evenwel Cantzlaar de ondergeschikte
gezaghebbers, in uiterste gevallen, uit menschelijkheids-over-
wegingen, ook kapers zelf toe te laten, wanneer daartoe wegens
levensgevaar der opvarenden aanleiding bestond.
Een instructie van den gouverneur general wees er den gezag-
hebbers der eilanden op, dat zij persoonlijk verantwoordelijk
waren voor de door hen af te geven zeepapieren; een deugdelijk
onderzoek behoorde aan de uitreiking vooraf te gaan en de te
stellen cautie most een soliede zijn. Een en ander wijst er reeds
op, waar tot dusver de schoen gewrongen had.
De stukken in het A.R.A., welke wij than behandelen, geven
ook eenige bijzonderheden aangaande de kaperkwestie van v66r de
klacht der Britsche regeering betreffende het Caribou-geval en

1) De West-Indische Gids XXIV, 278 e.v.















BOVENWINDSCHE EILANDEN VOOR VIJF KWART EEUW


wel andere dan die waarmede Corporaals dissertatie ons bekend ge-
maakt heeft en welke betrekking hadden op de moeilijkheden, op
Cura9ao ondervonden tijdens den strijd der Spaansche kolonien
aan den overkant tegen haar moederland.
Van laatstbedoelde period dagteekent nog een publicatie van
Canlzlaar, destijds gouverneur van Curacao, van 28 Juni 1823,
betreffende kapers op laatstgenoemd eiland en onderhoorigheden.
Noch kapers, noch hun prijzen, mochten toegelaten worden, tenzij
wanneer zij uit nood binnenliepen, in welk geval zij zoo spoedig
mogelijk weder hadden te vertrekken. Het uitrusten van kapers
op Curagao werd verboden, alsmede het bewapenen van schepen
met van dit eiland uitgevoerde krijgsbehoeften. Op Bonaire en
Aruba mochten geen kapers worden binnengeloodst; kwamen zij
op eigen gelegenheid ter reede, dan moesten de loodsen hun aan-
zeggen onmiddellijk weder te vertrekken, tenzij de kapers of
prijzen daartoe niet in staat mochten zijn (zeenood). Deze publi-
catie heeft later gediend bij de samenstelling der algemeene voor-
schriften van 16 October 1829 (zie vroeger), door Cantzlaar als
gouverneur general uitgevaardigd.
Verder wordt in de thans behandelde stukken nog melding ge-
maakt van een vertaling, door R. F. van Raders, destijds Ned.
consul in Colombia, in 1828 geleverd, van een verordening der
Colombiaansche regeering, betreffende de kaapvaart wonder haar
auspicien en de beteugeling van het misbruik van de Colombiaan-
sche vlag, door zeeroovers.
Overigens hebben wij ons slechts bezig te houden met die kaper-
aangelegenheden, bij welke onze Bovenwindsche Eilanden be-
trokken waren.

In het laatst van 1826 zond een Colombiaansche kaper, die zelf
op Sint Bartholometis lag, de ,,Brutus", een prijs, de ,,San Jos6",
naar Sint Eustatius; laatstgenoemd schip zou volgens den kaper-
kapitein van Spaansche nationaliteit zijn. De gouverneur Van
Spengler liet den verkoop der prijs voortgang hebben, hoewel hij
van Sint Barts bericht had ontvangen, dat het schip een Portu-
geesch, geen Spaansch en in de buurt der Azoren geroofd was.
De kaperkapitein, die zelf naar Sint Eustatius kwam, wist aldaar
wat geld in handen te krijgen, waarmede hij naar Colombia ver-
trok; de ,,Brutus" werd intusschen op Sint Barts wegens zeeroof
verbeurd verklaard. In het Statiaansche register der inkomende
en uitgaande rechten werd de belasting op de verkochte goederen
verantwoord, met de aanteekening dat deze laatste afkomstig















80 W. R. MENKMAN, ZUIDAMERIKAANSCHE PIRATERIE

warren van de Colombiaansche brik ,,San Jose", aangekomen van
de Orinoco.

Hierop volgde, in Januari 1827, een driemast schip, wonder
Sardinische vlag, de ,,Vittoria", kort te voren door twee Colom-
biaansche kapers, de brik ,,Pichincha" en de schoener ,,Rosita",
op de kust van Santo Domingo genomen en aanvankelijk naar
Sint Barts opgebracht, waar men het echter niet wilde ontvangen.
Op Sint Eustatius was men gemakkelijker; de prijs werd aldaar
als onzeewaardig afgekeurd en verkocht, de opbrengst werd voor-
loopig in de koloniale kas gestort, na aftrek der reiskosten van de
bemanning. Van het proven der lading kwam een deel aan de
kapers ten goede en de koloniale kas genoot een aanzienlijk be-
drag aan rechten.
Later reclameerde de Colombiaansche regeering de opbrengst
der beide prijzen, ,,San Jose" en ,,Vittoria", aan welkeneisch ten
deele voldaan werd. Laatstgenoemd schip, hoewel afgekeurd,
maakte een reis voor rekening van den Statiaanschen kooper naar
Curacao, met een lading tras voor de vestingwerken op dat eiland.
De beide capteurs van de,,Vittoria" vertoefden in Januari 1827
geruimen tijd op Sint Eustatius.


(Wordt vervolgd).
























GRAAF VER HUELL IN GUYANA


DOOR

JHR. L. C. VAN PANHUYS

Directeuren en Regeerders van Suriname, zoo zegt Wolbers
in zijn uitvoerige geschiedenis van de kolonie blz. 445, hadden bij
het vernemen van den slavenopstand op St. Domingo besloten
twee oorlogschepen naar Suriname te zenden, ten einde aan de
volkplanters bij een dergelijke gebeurtenis de noodige bescher-
ming te verleenen. Volgens de extraordinaire notulen van Gouver-
neur en Raden, rakende de binnen- en buitenlandsche defense
van Suriname, van 10 April 1792 besloot bet Hof echter om aan
Directeuren en Regeerders in 't moederland te berichten, dat
men dergelijke hulp niet noodig had. Klaarblijkelijk omdat men
zich in Suriname geheel veilig achtte, want just op dat oogenblik
waren de Bonni-negers, wonder het gevreesde opperhoofd van
dien naam met behulp van de bevredigde Aucaner-Boschnegers
of Djocka's geheel overweldigd. Toen dan ook eenige dagen later
de luitenant ter zee Ver Huell voor de stad Paramaribo aan-
kwam met 's Lands oorlogsbrik de Piji om de aangeboden
hulp te verleenen, bedankte men hem beleefdelijk, waarop hij
koers zette naar Berbice.
De beknopte geschiedenis van Suriname van mejuffrouw
Vlier en het overzicht van die geschiedenis van Thomson maken,
cvenmin als de geschiedenis van Essequebo, Demerary en Berbice
van general Netscher, gewag van de bezoeken aan de vier kolo-
nien, door Ver Huell bij wijze van voorzorg gebracht. De beschrij-
ving van (of namens) Ver Huell van die bezoeken werpt echter
een eigenaardig licht op toestanden, verhoudingen en denkbeelden
van den tijd en het bijzondere is, dat die beschrijving eerst het
licht heeft gezien vijf en vijftig jaar, nadat de bezoeken plaats
vonden. Want eerst in 1847 liet de kapitein ter zee, Q. M. Ver
Huell te Amsterdam (bij G. J. A. Beyerinck) een boek verschijnen,
getiteld: Het leven en karakter van Carel Hendrik Graaf Van

81 --
Wist-Indische Gids XXV















JHR. L. C. VAN PANHUYS


Ver Huell (deze was zijn oom), uit nagelaten aanteekeningen en
authentieke stukken, 2 deelen, met portret en platen. Vermoedelijk
is noch in Suriname, noch in Britsch Guyana dit boek bekend
geworden. Het relaas van de bezoeken aan Nederlandsch Guyana
in 1792 ligt in de bladzijden 55-80 van het boek verborgen.
Reeds uit de inleiding kan men zich een denkbeeld van de
person van Ver Huell vormen. Daarin staat, dat hij, toen hij
schout bij nacht werd, vier en twintig jaar bij de zeemacht had
gediend en alle rangen had doorloopen, voorts dat hij in 1803
aan het hoofd stond van de Nederlandsche zeemacht en in 1805
minister van Marine was. Uit den aanvang van het boek blijkt,
dat hij reeds op zeventienjarigen leeftijd werd bevorderd tot
luitenant ter zee titulair en in dien rang den slag bij Doggersbank
medemaakte, voor welk wapenfeit koning Willem I hem, als een
van de weinigen, die nog waren overgebleven, op hoogen leeftijd
het ridderkruis van de Militaire Willemsorde door den kapitein
ter zee Van Karnebeek heeft doen overhandigen.
Het is niet de plaats om over den veelbewogen levensloop van
Ver Huell meer te schrijven, maar wel om, zooals gezegd, het een
en ander te vermelden over zijn bezoeken, in 1792 aan Suriname
en het later Britsch Guyana gebracht.
Nadat hij zich als eerste officer op een nabij Den Helder als
wacht- en artillerieschip dienstdoend fregat, de Maria Louisa.
van 54 stukken, wonder kapitein Cambier door vurigen ijver en
bekwaamheid had onderscheiden, werd hem in den zomer van
1791 het (zelfstandig) bevel opgedragen van bet fregat de
Lynx, doch bij een hevigen nachtelijken brand in het groote
magazijn op de werf te Amsterdam werden de zeilen en wat ver-
der tot de uitrusting van de Lynx behoorde een prooi der vlammen,
zoodat dit schip vooreerst niet in dienst kon gesteld worden.
Eenige maanden later verkreeg Ver Huell het bevel over de brik
de Piji, van 16 stukken, bemand met 80 koppen, en hij ontving
van den Prins den last zich met die brik naar West Indie te be-
geven en er onze bezittingen aan de kust van Guyana aan te doen.
De dringendste bevelen noodzaakten hem in de maand December
van Texel uit te zeilen, maar de brik werd door tegenwind en
storm tweemalen er toe verplicht weder binnen te loopen; later
om te Torbay stormschade te laten herstellen en voorts nog om te
Plymouth een schuilplaats te zoeken. Eerst 16 Februari geraakte
de PijI uit het Kanaal, den I Iden Maart kreeg men de Canarische
eilanden in 't zicht, en het bleek noodig zich daarna nog op een
van de kaap-Verdische eilanden van drinkwater te voorzien.
















GRAAF VER HUELL IN GUYANA


Den 4den April daagde (eindelijk) de kust van Guyana in het
verschiet en den 7den stuurde de Pijl de Suriname-rivier binnen.
De schoone natuur en de wel beplante plantages maakten met
de welvaart, die er scheen te heerschen, een zeer aangenamen
indruk.
Den volgenden dag voor Paramaribo voor anker komend,
begaf Ver Huell zich bij Gouverneur Frederici, waar hij zeer
beleefd ontvangen en dien middag ten eten genoodigd werd.
Hier werd hem een brief van den kapitin ter zee Laurens Spengler
overhandigd, die het bevel voerde over het fregat Alianfie,
eenige dagen te voren naar Demerary gestevend, en inhoudende
den last van den Prins zich wonder zijn bevelen te stellen, tevens
Berbice en Demerary aan te doen en aldaar te vertoeven, zoolang
de regeering zulks noodzakelijk zou oordeelen.
Slechts weinige dagen vertoefde Ver Huell te Paramaribo. De
militaire staat der kolonie scheen hem wel onderhouden toe.
Dit oordeel klopt niet met de verzekering van Wolbers (blz.
452), dat zich in 1793 in Suriname slechts 66n oorlogschip beyond,
en de andere verdedigingsmiddelen gering en bovendien nog in
slechten staat waren. Ook niet wel met Frederici's wensch om in
1795, de kolonie in een goed verdedigbaren toestand te brengen
(Wolbers, biz. 455). V66r Ver Huell's zienswijze pleit weer tot
op zekere hoogte, dat, toen in 1795 in Demerary een opstand
wonder de slaven was uitgebroken, een korps van 50 soldaten en
25 man van het legercorps, wonder bevel van luitenant kolonel
Stoelman in Augustus van Suriname naar Demerary gezonden,
in December naar Suriname terugkeeren kon, omdat met behulp
van dit korps de opstand was onderdrukt (Wolbers, 464). In-
tusschen moet men in 't oog houden, dat er heel wat meer ver-
eischt werd om een buitenlandschen inval te keeren dan om een
oproerige slavenmacht te bedwingen.
Ver Huell's verblijf in de kolonie, zoo staat er aan bet slot
van het relaas, was te kort om de geheele waarde van deze zoo
hoogst belangrijke bezitting te leeren kennen, die, voor groote
uitbreiding vatbaar, alleen achterlijk bleef uit gebrek aan den
gunstigen geest van aanmoediging, welke te voren onze natic
van andere onderscheidde, en die hier bijna geheel uitgedoofd
scheen.
Is hier Ver Huell zelf aan het woord of zijn neef, den bewerker
van zijn aanteekeningen? Wij vermoeden het eerste, omdat het
uitgesproken ongunstige oordeel zoo zeer overeenkomt met bet-
geen Ver Huell over Berbice, Demerary en Essequebo opmerkt.















JHR. L. C. VAN PANHUYS


Op een plaats vat hij zijn ongunstige indrukken samen en dan
noemt hij daarbij Suriname evenzeer. In geen der kolonien
Suriname, Berbice, Demerary en Essequebo kon men uitzichten
tot uitbreiding waaremen, staat er letterlijk. De Engelschen
hadden alleen daarvan nog treffelijke sporen nagelaten in de
kolonie, die zij het langst in het bezit hadden gehad na den oorlog
van 1780. In Demerary bespeurde men echter wat meer nijver-
heid, en het waren de aldaar gebleven Engelsche eigenaren, die
daarvan het voorbeeld gaven. Hij genoot in Demerary vele be-
wijzen van guile gastvrijheid, schrijft hij, en verkreeg daardoor
een meer grondige kennis der kolonie en van de gebreken in de
administrative, waaraan hij de weinige aanmoediging toeschreef
om de kolonien uit te breiden. Terwijl de Engelschen gedurende
den tijd, dat zij in het bezit ervan waren geweest, aanmerkelijke
stappen voorwaarts hadden gedaan, was nu alles weder ingeslui-
merd en veronachtzaamd. Demerary en Essequebo konden als
e6n kolonie beschouwd worden, die vatbaar zou zijn voor groote
uitbreiding en geschikt was tot het aankweeken van allerlei
producten. De grenzen waren niet bepaald en konden zoo ver uit-
gestrekt worden als de rivieren bevaarbaar zijn. Op een tochtje
naar Essequebo is Ver Huell verwonderd over de weinige bedrij-
vigheid in dat gewest, geen tiende, ja zelfs green twintigste,
gedeelte dezer kolonie was bebouwd. Toen hij bij den heer
Backer, Gouverneur van Demerary op diens plantage, aan den
mond der river gelegen, kwam, vond hij gelegenheid meer van den
waren toestand der kolonie te vernemen, en werd hij in zijn
meening omtrent den toestand langs de bovenrivieren versterkt,
namelijk dat alle plantages aldaar weldra geheel en al verlaten
zouden zijn, Deze zoo zonderlinge nalatigheid, vervolgt hij, van
cen ijverige en werkzame natie als de Hollandsche, wonder een
goede en vaderlijke regeering, kon nergens anders aan toege-
schreven worden dan aan de slordigheid en achteloosheid der
West-lndische Compagnie, die zonder uitsluiting het gezag (het
monopolie) over die volkplantingen wilde behouden, en alien
geest van onderneming scheen tegen te werken.

Van Suriname zeilde de Piji dus naar de kolonie Berbice, waar
Ver Huell met veel onderscheiding ontvangen werd. De fiscal
en een officer, door den gouverneur Imbyze van Batenburg af-
gevaardigd, kwamen de brik tegenmoet om den bevelhebber met
de behouden aankomst geluk te wenschen, en tevens te verzoeken
tot voor het hoofdfort Nassau op te werken, ten einde ontzag
















GRAAF VER HUELL IN GUYANA


aan de negerbevolking in te boezemen. Men scheen namelijk bc-
ducht (dezelfde beduchtheid die volgens de aanhef van ons opstel
ook bij Directeuren en Regeerders in 't moederland bestond)
dat de bewegingen die wonder de negers van S. Domingo waren
ontstaan, ook in Guyana weerklank zouden kunnen vinden; dc
negerslaven zouden er in de woeste binnenlanden kunnen trekken
en zich zoodanig vastnestelen, dat het moeilijk zou zijn hen tot
hun plicht terug te brengen. In Berbice was men dus vooral be-
vreesd, dat van de plantages weggeloopen slaven zich, evenals in
Suriname, als Boschnegers in de landstreken aan de bovenrivieren
zouden gaan ophouden.
Ongegrond was de vrees voor opstand in Berbice niet. Daar
had men in 1763 bitter geleden wonder een slavenopstand op grootc
schaal, die maar met veel moeite had kunnen worden bedwongen.
Mr. J. J. Hartsinck heeft er in het eerste deel van zijn beschrijving
van Guyana op blz. 371 tot 517 een zeer uitvoerig verslag van
gegeven; en gen. Netscher in zijn aangehaald boek, blz. 196-243.
Ver Huell, die allicht wel de redenen zal hebben vernomen,
waarom hem zoo dringend was bevolen in de ongunstige Decem-
bermaand van Texel uit te zeilen, aarzelde geen oogenblik om
aan het verzoek van Gouverneur en Raden gevolg te geven; na
72mijlen tusschen de met hoog geboomte bezette oevers te hebben
voortgestevend, kwam hij voor de laatste plantage ,,Savonette",
ten anker, waar men bezig was timmerhout voor de kolonie t<
vellen.
Ver Huell was getroffen door den rijkdom der natuur, die te
schilderachtiger was doordat het land in deze streken hooger
begon te worden. De directeur van den post gaf hem te kennen
dat zich verscheidene Indiaansche gezinnen in den omtrek tijde-
lijk hadden gevestigd; men hoorde het geluid hunner speeltuigen
met groot geraas door de bosschen weerklinken. Hij noodigde
Ver Huell met zijn officieren uit hem in de eenzame wouden te
vergezellen, daar hij voornemens was ,,deze wilde horden" op
rum en brandewijn te onthalen en eenige geschenken wonder hen
uit te deelen; dit werd des avonds aan de Indianen plechtig
aangekondigd.
Den volgenden dag was alles reeds v66r daglicht in beweging:
men vernam een groot geraas en getier in de bosschen. Zoodra de
dag aanbrak, zegt Ver Huell, maakten ,,de woeste benden" zich
gereed het feest te vieren, doch niet voor omstreeks negen uur
nam de statige optocht een aanvang. Een lange rij van mannen.
voorzien van piji, boog en strijdknods, en cenige vrouwen trokken















JHR. L. C. VAN PANHUYS


wonder een luidruchtig geschreeuw langs den directeur en Ver Huell
been. Een aanspraak van den directeur beoogde hen tot het werk
aan te moedigen en verwekte veel tevredenheid en de belofte
met het werk ijverig voort te gaan. De directeur liet in een zeer
hoogen boom lappen blauw katoen, zijden stoffen, spiegeltjes
en kralen ophangen als prijzen bij het boogschieten op een op
zeventig pas opgestelde schijf; de winners mochten de prijzen
zelf uit den boom halen. De schijf werd over 't algemeen zeer
goed getroffen. De meeste mannen waren in feestdos, op ,,af-
zichtelijke wijze", zegt Ver Huell, met roode en witte verfstof
besmeerd; hun haren glommen van kokosolie en waren met vede-
ren versierd. Sommigen droegen mutsen van vogelveeren. Na
den wedstrijd toog de bende wonder hetzelfde geraas en getier
naar een andere plaats waar alien gingen zitten, terwiji de vrou-
wen uit haar schuilplaatsen te voorschijn kwamen. Die waren
eenvoudiger versierd, ze waren allen naakt behalve een klein
schortje. Zij hadden veel zorg besteed aan het vlechten van heur
gitzwart haar, dat zij met kralen en soms met zilveren lovertjes
hadden doorstikt.
Nu nam het bovenmatig drunken van rum en brandewijn een
aanvang; het geschreeuw vermeerderde nog allengs en daarna
begon iedere volkstam op zijn eigen manier te dansen; het warren
Warauen, Arowakken en Akowijers, die steeds van elkander
afgezonderd bleven. De Arowakken waren het luidruchtigst en
't meest vroolijk; de Akowijers dansten allen tegelijk in een kring
en bootsten het geluid van vele dieren na, terwiji zij nu en dan
eenige woorden zongen die door allen in koor werden herhaald.
De Warauen dansten meer ongeregeld. Eindelijk door den sterken
drank bevangen, vielen de meesten van vermoeidheid in slaap.
Den volgenden dag vond Ver Huell gelegenheid de zeden dezer
natuurmenschen nader te leeren kennen. Alvorens mede te
deelen tot welke opmerkingen dit nader onderzoek leidde, nemen
wij eerst gaarne even het exemplaar in prachtband van Among
the Indians of Guiana van Sir E. F. im Thurn ter hand, dat de
schrijver ons in 1912 bij gelegenheid van bet Americanisten-
Congres te zijnen huize te Londen, heeft geschonken. In dat van
1883 dagteekenende werk van groote betrouwbaarheid spelt de
de kundige schrijver de namen van de reeds genoemdeIndianen
stammen als volgt: Ackaowi, Arawak en Warrau (blz. 159).
Wij zien, blz. 163, dat de Ackaowi tot de Caraiben behooren; de
animositeit tusschen Caraiben en Arowakken verklaart de door
Ver Huell opgemerkte afzondering tusschen de Akowijers en den















GRAAF VER HUELL IN GUYANA


laatstgenoemden stam. Er zullen voor den vakkundige nog wel
aardige bijzonderheden uit de mededeelingen van Ver Huell zijn
op te speuren. Mij trof, als amateur, de vermelding van huid-
versiering met witte verf, die ik bij im Thurn niet terugvond.
Evenzoo of heeft V.H. dit niet goed gezien? zijn mede-
deeling, dat vezels van de kokosnoot zouden dienen bij de ver-
vaardiging van een hangmat. Hoewel V.H. zich muziekinstrumen-
ten, die bij de Indianen in gebruik waren heeft kunnen aanschaf-
fen (blz. 64), heeft hij voor hun muziek geen andere woorden, dan
dat de bosschen weergalmden van het luide geraas. Was het om-
dat V.H. een klassieke opleiding heeft gemist, dat hij het een-
voudige op dit gebied niet vermocht waar te nemen? Bleef hem
het inzicht verborgen, dat een van de grootste Nederlandsche
dichters in 1940 aldus uit in den bundel ,,Dagelijksch brood"
(J. W. F. Weremeus Buning):
Met een van riet gesneden fluit
Heeft Dionysos het geluid
En Pan, wonder de groene boomen
Het stampen van den dans vernomen
Muziek breekt allerwegen uit...
Het is of een laag van ras- en tijds-vooroordeelen Ver Huell
belet den Indiaan een onafhankelijken en billijken maatstaf aan
te leggen, wanneer hij zegt: dat hij bij deze ,,woeste horden"
(ditmaal een variatie van ,,woeste benden") geen schijn van
beschaving aantrof. Wat noemt Ver Huell beschaving? Een
oogenblik blijft hij zichzelf echter dan niet gelijk, want hij verheft,
naar het schijnt, den Indiaan weer hoog boven ,,beschaafde",
slavenhoudende, onophoudelijk met elkander ruzie makende
medemenschen, die elkander in den strijd om ,,meer verfijnde"
bezittingen naar het leven staan, in dezen kostelijken volzin:
,,De geaardheid dezer volkeren is zeer zacht en toegevend;
,,zij zijn zoodanig met hun lot en hunne leefwijze tevreden, dat
,,zij volkomen onverschillig waren omtrent alles wat de Euro-
,,peanen betrof, en geen de minste begeerte toonden, zich hun
,,meer verfijnde bezittingen eigen te maken".
Ver Huell maakt melding van den verbouw van manioc en
van het bakken van cassave; van het koken van de peperpot, en
zegt o.a. zeer just, dat de Indiaan zich met verf besmeert zoowel
uit pronkzucht als om het steken van insecten tegen te gaan,
hij deelt ook mede, dat gedurende het nachtverblijf door rook
de insecten worden verdreven. Hij teekent aan, dat de Indianen
op een plaats, die hun bevalt, hun hutten opslaan, en daar langer















JHR. L. C. VAN PANHUYS


vertoeven, maar dat wanneer een hunner overlijdt, zij hem in
de hut begraven en dadelijk het oord voor altijd verlaten. Onder
de stammen, die zich toen ter plaatse bevonden, was geen opper-
hoofd, die eenig gezag uitoefende; hetgeen bleek toen het eent
gezin na het andere weer het bosch introk, zonder op elkander
acht te slaan. Er bestaat wonder hen, zoo decreteert Ver Huell,
geen verbintenis tusschen de beide geslachten; indien een paar
elkander niet bevalt, dan scheiden zij. Nu, wat deze laatstc ma-
nier van doen betreft, zijn of schijnen er wonder ons wel meer dan
enkelen te zijn, die nu, aan 't eind van 1942, het beschavings-
standpunt van den Indiaan van 1792 hebben bereikt. Maar ik
heb bezwaar tegen het zoo los neergeworpen, en zoo licht ook
vluchtig gelezen zinnetje, inhoudende, dat wonder de Indianen
die V.H. bedoelt, geen verbintenis tusschen de beide geslachten
bestaat. Het spreekt van zeif: bij een huwelijk tusschen Indianen,
en naar gerust mag worden aangenomen ook wonder de Indianen
van V.H., is er geen huwelijksceremonieel, er wordt natuurlijk
geen akte van den burgerlijken stand opgemaakt, de overhead
bemoeit er zich niet mee; er wordt geen gelofte afgelegd en er
worden geen ringen gewisseld. Maar een verbintenis tusschen
beide geslachten bestaat er just wel: die van wederzijdsche toe-
genegenheid, en die band is veel en veel hechter dan V.H.
meent. Ik zeg dit niet zoo maar, op ground van de betrekkelijk
weinige aanraking, die ik met Indianen in Suriname heb gehad,
doch op ground van een mijns inziens hoogst belangrijk academisch
proefschrift ,,Het huwelijk bij de ethnologische oervolken" ter
verkrijging van den graad van doctor in de letteren en wijsbegeer-
te van T. W. Crul, geb. te Makasser. Ik wensch dit boek in handen
van een ieder, die zich voor volkenkunde en de daarmede samen-
hangende wijsgeerige begrippen interesseert. Indien ik wist,
dat iemand in Suriname (of Curacao) een bibliotheek wilde op-
richten, dan zou ik hem aan raden voor de volkenkundige afdeeling
een groot deel van de naar gissing 240 boeken aan te schaffen,
die in de litteratuur-opgaaf zijn vermeld.
Dr. Crul komt op ground van een bij een aantal primitive volken
ingesteld onderzoek tot de, zoover ik vermag te zien, onafwijsbare
conclusie, dat de huwelijkskeus der ,,ethnologische oervolken"
vrij is, zoowel voor den jongen als het meisje; dat bij dit, 66n
van de gewichtigste besluiten van het leven, zoowel de jongen
als het meisje in gelijkwaardige positive verkeeren; dat naar de
opvattingen van Schmidt en Koppers, (die ik beiden mocht ont-
moeten) echtscheidingen bij deze volken zelden of niet voorkomen















GRAAF VEIZ HELL IN GUYANA


na de geboorte van een kind, en in t laatste geval alleen dan
wanneer man of vrouw zich misdraagt of de huwelijksplichten
verwaarloost.
De goede bedoelingen van Ver Hucll en het nobele van zijn
denkwijze komen uit in zijn opmerking, dat de kolonisten zich
niet met die Indianen bemoeiden, dan voor zoover zij hun hulp
noodig hadden, en daardoor het verwijt verdienen geen pogingen
aangewend te hebben om de beschaving bij die stammen veld te
doen winnen. Eigenbaat en hebzucht hebben ons meester van
die rijke gewesten gemaakt, en dit schijnt het eenige doel te zijn,
dat men beoogt; hij gelooft, dat deze zachtaardige volken lichter
te beschaven zouden zijn dan die der Zuidzee-eilanden.
Ver Huell begaf zich nog met den directeur in een kano, dic
op maatgezang van de Indianen vrij ver de river opwaarts
pagaaide om een door de Indianen geschoten woud-ezel of groot
wild zwijn te halen, waarvan het vleesch tot een aangenaam
onthaal voor het scheepsvolk strekte. Twee jonge Indianen, van
16 tot 18 jaren, boden aan om met V.H. de reis mede te doen
naar het land der blanken, dat met inwilliging van den directeur
werd toegestaan. Zijn die Indianen in Nederland aangekomen?
Daarover staat niets vermeld.
Ver Huell stelde zich nog de vraag, waarom zich hier niet eenige
behoeftige Hollanders zouden vestigen, voorzien van gereed-
schappen om het land te ontginnen; zij zouden naar zijn meening
met geringen arbeid meer dan het noodige voedsel vinden.
Korter kon het denkbeeld, waarover een heel boek zou kunnen
worden geschreven, niet worden uitgedrukt. V.H. mag zich
gelukkig prijzen dat men toen ter tijde niet gepoogd heeft het te
verwezenlijken. De poging daartoe zou groote kans hebben gehad
om op een groot verlies van menschenlevens uit te loopen. Want
wel is het een feit, dat Schomburgh vele jaren in de binnenlanden
van Britsch-Guyana heeft kunnen reizen zonder ziek te zijn
geweest wij vestigden daarop in 1904 de aandacht, noot blz.
430, voordrachten voor het Americanisten-Congres te Stuttgart
- maar hij kwam dan alleen in aanraking met Indianen, en
Nederlandsche kolonisten aan de Berbice river zouden vroeg of
laat in de nabijheid zijn gekomen van uit Afrika afkomstige, in
Berbice ingevoerde, negerslaven en dus zeer vermoedelijk geinfec-
teerd zijn geworden door met pernicieuse malariakiemen besmette
muskieten.
Zooals gezegd, had Ver Huell zich indiaansche muziekinstru-
menten aangeschaft. Hij verwierf ook Indiaansche wapenen en















JHR. L. C. VAN PANHUYS


andere voorwerpen; de directeur schonk hem eenige kisten met
zeer schoone vlinders en insekten. Er beyond zich aldaar een
Deensch hoogleeraar, Prof. Schmidt, door den Deenschen koning
belast met het verzamelen van insekten, vogels en andere dieren.
Deze geleerde deed dagelijks groote wandelingen in de bosschen
en keerde telkens met een aanzienlijken buit terug.
De terugreis naar het fort Nassau was voorspoedig; nu en dan
loste de brik een kanonschot om ontzag aan de negerslaven in te
boezemen.
Nadat Ver Huell zich, om een misverstand op te helderen,
met een klein vaartuig naar den kapitein ter zee Spengler had
begeven, die zich met het fregat Aliantie in Demerary beyond,
gaf deze hem den last den sluikhandel tegen te gaan en verder,
nadat zijn victualietijd van negen maanden om zou zijn, zoo er
zich geen omstandigheden voordeden, die zijn verblijf alhier
noodzakelijk maakten, over Curavao zijn thuisreis aan te nemen.
Hij zou echter de kust niet dienen te verlaten, indien de voorvallen
op St. Domingo een nadeeligen invloed op Demrary of Berbice
mochten uitoefenen, al zou dan ook zijn victualie tijd om zijn.
Ver Huell laveerde met zijn bootje terug naar de monding van
de Berbice, waar de gouverneur hem tegemoet kwam. Binnen
24 uur zeilde nu de Pijl naar Demerary,waar gouverneur en Raden
hem eveneens met onderscheiding ontvingen. Spengler was reeds
naar Curaaao vertrokken, doch was intusschen van plan ver-
anderd. Ver Huell vond nu een bevel van zijn commandant om
hem dadelijk naar Curagao te volgen. De gouvereur verzocht
hem echter eenigen tijd in Demerary te vertoeven om ontzag
aan de slaven in te boezemen. Gouverneur en Raden legden tot
staving van het verzoek en ter verantwoording van V.H. een
officieel stuk over. Er bestond een geheime overeenkomst tus-
schen de negers der kolonie en die der eilanden; de drukke vaart
van de Noord-Amerikanen had daartoe aanleiding gegeven; er
werden samenscholingen gehouden en er werd een geest van on-
afhankelijkheid wonder de slaven merkbaar. Van te meer belang
was het dus, dat er een oorlogsvaartuig aanwezig bleef, waar-
mede de planters zeer waren ingenomen.
Op ground van den stelligen last van den Prins-Stadhouder om
de kolonian niet te verlaten, zoo lang zijn verblijf aldaar van nut
werd geoordeeld, bleef Ver Huell in Demerary. Hij verzekert,
dat de behandeling van de slaven in deze kolonie veel zachter en
menschelijker was dan in andere bezittingen op de kust van
Guyana; vele planters wilden niet dulden, dat ze werden mis-















GRAAF VER HUELL IN GUYANA


handeld. Ver Huell, die voor eenige dagen zijn intrek had geno-
men bij den planter Copiers, op diens plantage ,,Goed Fortuin",
deelt mede, dat deze aan anderen het voorbeeld gaf; nooit werd
daar het klappen van de zweep gehoord en V.H. maakte er een
voorval mede, dat hem de overtuiging schijnt te hebben gegeven,
dat een rechtvaardige en humane behandeling zelfs op ruwe en
onbeschaafde menschen zeer veel invloed heeft.
Op zekeren dag kwam de opzichter van de plantages met
groote ontroering den heer Copiers berichten, dat de slaven van
de drie mijlen hoogerop aan de river gelegen plantage ,,de Hoop"
in opstand waren en niet meer wilden gehoorzamen, omdat hij
bevel gegeven had een groot deel van de slaven over te voeren
naar een andere plantage ,,Providence", die Copiers onlangs had
gekocht en meer wilde uitbreiden. De slaven wilden nu,,de Hoop"
niet verlaten. Dat was van velen hunner de geboorteplaats
en daaraan waren zij zeer gehecht. De opzichter meende, dat
geweld zou moeten worden gebruikt; de heer Copiers was echter
van een tegenovergesteld gevoelen en beloofde den volgenden
dag alleen op de plantage te komen. Ver Huell bood aan hem te
vergezellen, welk aanbod werd aangenomen, doch beducht voor de
veiligheid van den heer Copiers liet Ver Huell de tentboot door
een gewapende sloep van zijn brik volgen, toen beiden zich naar
de plantage ,,de Hoop" begaven. Bij aankomst bespeurden zij een
groote opschudding doch Copiers liet met de grootste bedaard-
heid allen wonder het balcon van de plantagewoning oproepen.
Hij zette uiteen, dat de bodem te veel door de cultuur was uit-
geput en dat het daarom noodig was, dat een groot deel van de
bevolking zich naar ,,Providence" begaf. De slaven bleven echter
met luid geschreeuw in hun weigering volharden. Nu liet hij
eenigen van de oudsten voor zich komen, vroeg hen of zij niet
redenen hadden om tevreden te zijn, of hij hun immer iets liet
ontbreken, of hij niet alle mogelijke zorg voor hen droeg, wanneer
zij ziek waren? en meer andere vragen, die alle met een vol-
mondig ,,ja" werden beantwoord. Welnu, vervolgde hij, staat
bet mij niet vrij een andere plantage in cultuur te brengen tot mijn
voordeel, waar gij even goed behandeld zult worden, better wonin-
gen zult vinden en een in alle opzichten betere plaats voor uw
gezinnen? Deze bedaarde wijze om hen te overtuigen, dat zij
ongelijk hadden, had dit gevolg, dat na eenige woordenwisseling
wonder elkander dadelijk een groot gedeelte van de slaven zich
in de tentbooten inscheepte en met pak en zak vertrok. Nader-
hand volgden alle overigen, en de orde bleef volkomen hersteld.















JHR. L. C. VAN PANHUYS


Ver Huell achtte dit een sprekend bewijs hoezeer menschelijk-
heid en gepaste standvastigheid een heilzame invloed, ook op
deze menschen kunnen uitoefenen. Ware hier geweld gebruikt,
dan zou de zaak niet zonder bloedvergieten afgeloopen zijn. Hij
was van oordeel, dat, wanneer alle planters dit edel voorbeeld
volgden, veel onheil voorkomen zou worden.
Ver Huell ondernam een tocht naar Essequebo en voer daar
met een tentboot de river op tot aan de watervallen. Hij was
opgetogen over de hem omringende natuur en genoot gastvrijheid
bij een zeer bejaard gewezen planter en zijn gezin, zooals in
Europa niet bestaat. Het hoofd des huizes had eenmaal een
uitgestrekte plantage bezeten, die zeer veel opbracht, maar daar
alle plantages aan de bovenrivier verlaten waren, leverde zij toen
niet meer op, dan tot levensonderhoud van zijn talrijk huisgezin
kon dienen. Den volgenden morgen begaf V.H. zich met gezel-
schap naar de watervallen, waarvan hij het gedruisch den ganschen
nacht gehoord had. Door de dichte boomen met slingers en
parasietplanten aan elkaar verbonden, kon men den waterval
eerst zien toen men zeer nabij was. Plotseling ontplooide zich
een schouwspel dat V.H. opgetogen deed stilstaan. Langs naakte
rotsen stortte het water in sneeuwwitte, schuimende vlokken met
een geweldig gedruisch naar beneden. Bloeiende boomen slinger-
den overall hun dichte kruinen door elkander, en festoenen van
lianen zwierden door den wind heen en weder. De waterval is in
twee afdeelingen verdeeld met een kom kristalhelder water
tusschen beiden, verder stroomt hij over groote rotsblokken
schuimend voort. Het gezang weerklonk van talrijke vreemde
vogels, wier kleurenpracht schitterde in de eerste stralen der
morgenzon. Een zonnevisch schitterend als zilver stortte van
den eersten waterval naar beneden en werd in de kalme kom door
een Indiaan behendig geharpoeneerd. Het was een groote visch
met glinsterende schubben, die een smakelijk gerecht voor het
ontbijt beloofde.
Nadat V. H. naar Demerary was teruggekeerd, viel daar het
fregat Alianlie wonder bevel van kapitein Spengler binnen, dit,
hem dadelijk zijn bevreemding te kennen gaf, dat hij hem niet
naar Curacao was gevolgd. Een ter zake gerezen twist bracht een
groote koelheid tusschen beide bevelhebbers teweeg. In verband
met ongunstige berichten uit het moederland begon men er op
bedacht te worden den staat van tegenweer der kolonie zooveel
mogelijk te versterken. Men kon echter niet meer doen, dan
gewapende koopvaarders met de beide oorlogschepen op de river




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs