• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00018
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1935
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00018
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 34a
        Page 34b
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 122a
        Page 122b
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 192a
        Page 192b
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 306a
        Page 306b
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
    Back Cover
        Page 405
        Page 406
Full Text
I







Nederlands West-Indische Gids




nl




















De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN

Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY FORTMAN,
W. R. MENKMAN, H. SCHCTZ, JOH. F. SNELLEMAN

ZESTIENDE JAARGANG 1 /1934 I -

ZEVENTIENDE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1935










































Copyright 1935 by Martinus Nijhoff, The Hague, Holland
All rights reserved, including the right to translate or to reproduce
this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS

























INHOUD VAN DEN ZESTIENDEN JAARGANG


AMELUNXEN (C. P.), De verdediging van Curagao bezongen. 250
BARBANSONO.P. (W.L.DE),St. Barth6lmy . . . 177
BRAUW (Jhr. W. DE), Het eiland Saba en zijn bewoners (met
2 platen) . . . . . . . . . . 305
COHEN HENRIQUEZ (Ir. P.), Is grooter bloei van West-India
mogelijk ?... ..... ..... . .. ... . 337
EINAAR (J.), Boekbespreking
H. J. Wolff, Historisch overzicht van Suriname (236).
ESKES (Mr. G. H.), Boekbespreking
Gedenkboek Nederland-Curafao 1634-1934 (255).
EUWENS O.P. (P. A.), De Joodsche synagoge op Curagao . 222
GAAY FORTMAN (Mr. B. DE), De Curacaosche begrooting
voor 1934 . . . . . . . . . 7
- Staatkundige geschiedenis van Curagao . . .. 209
- De tentoonsteling op het Rijksarchief . ... 129
- P. A. Euwens O.P. . . . . . .... 321
- Boekbespreking
1. Herdenkingslectuur I (123). 2. W. M. Hoyer, Algun
pagina tuma fo'i historia di Curafao (127). 3. Herdenkings-
lectuur II, (166). 4. Dr. S. L. van der Wal, De motie-Keu-
chenius. Een holoniaal-hislorische studied over de jaren 1854-
z866 (238).
GOEJE (C. H. DE), Curiositeiten uit Guyana. . . .. 72
-- Sterven de Indianen uit . . . . . .. 232
HALLEMA (A.), Het jaar 1872 in de geschiedenis van het
gevangeniswezen in de West II . . . ... ... 49
- Eenige gegevens over de oude gevangenissen, aard der
gevangenisstraf, verscheidenheid van ingesloten gevan-
genen en vroegere gevangenistoestanden op Curagao ge-
durende de 17de en 18de eeuw metror plaat) . . .. 192
HOYER, W. M., Een adres aan den afgetreden gouverneur
vanCuracaoin 1816 ............. .219
















INHOUD VAN DEN ZESTIENDEN JAARGANG


LANGEMEYER (Ir. F. S.), Het klimaat en de natuurver-
schijnselen op onze bovenwindsche eilanden . . .. 81
LELYVELD (TH. B. VAN), Uit een oud dagboek . . . 369
MENKMAN (W. R.), Kan Nederland worden opgewekt om
het Surinaamsche binnenland te laten exploreeren ? 145
SDrie reizen naar Curagao in den zeiltijd ...... 282
- De hervatting der Surinaamsche bacovencultuur 347
- Boekbespreking
1. S. J. Teunisse. Album van het eiland Aruba (234). 2. Ju-
bileum-Album, ontwerp J. Tijssen. uitgave Fotohandel ,,Sun-
ny Isle" (235). 3. Johannes de Laet, Jaerlyck Verhael van
de Verrichtingen der Geoctroyeerde West-Indische Compagnie in
derthien Boecken, derde deel. Boek VIII-X (1631-1633),
uitgegeven door S. P. l'Honor6 Naber. Linschotenvereeniging
(266).
MORPURGO (A. J.), De K6t6misi. . . . . .393
MORSINK CssR. (F.), Nogmaals: de dood van Jankoeso en
nog niet het einde van een dynastie . . . . . 91
OUDSCHANS DENTZ (FRED.), Stichtingen en fondsen in de
West II. ....................... .
- Bibliographie 48,77,141,173,206,239,269,302,334,367,401
- Boekbespreking
Suriname. Uitgegeven door de Vereeniging ter Bevordering
van het Vreemdelingenverkeer en Toerisme in Suriname te
Paramaribo; Netherlands Guiana, enz. (325).
PANHUYS (Jhr. L. C. VAN), Folklore in Suriname ..... 17
- Folklore van Bonaire . . . . . .... 65
-- Mr. Lammens over het bestuur van Suriname in 1816 151
- Suriname bekroond. . . . . . . 294
- Surinaamsche folklore. . . . . . . 315
- Folklore van Bonaire . . . . . . .. 318
- Het kikvorschmotief in Suriname en elders .... .361
- Boekbespreking
I. Dr. Melville J. Herskovits, Man, the Speaking Animal c.a.
(115). 2. Simaddm door Pater W. de Barbanson (163). -
3. Brochure over Suriname bewerkt door H. J. Wolff, en Suri-
name 't Land der toekomst. a. Landbouw door Louis Koch
(327). 4. Dr. Melville J. Herskovits en Frances S. Hersko-
vits, The art of Dahomey; Dr. Melville J. Herskovits, Walther
E. Roth e.a. (331).
PREY (C.), De waarde van vliegtuigen voor Suriname .. 106
Rede door Z. Exc. mr. J. C. Kielstra, gouverneur van Suri-
name, op 8 Mei 1934 uitgesproken bij gelegenheid van de
opening der Koloniale Staten .... ....... 130














INHOUD VAN DEN ZESTIENDEN JAARGANG 7

Rede door Z. Exc. B. W. Th. van Slobbe, gouverneur van
Curacao, uitgesproken op 8 Mei 1934 ter opening van de
vergadering van den Kolonialen Raad . . ... 141
Rede van den heer H. Schotborgh bij de overdracht van het
gedenkraam in het department van Kolonien op 29
Juni 1934 ........ .......... 172
RUTGERS (Dr. A. A. L.), De ombouw van Suriname . 241
ScHOTZ (H.), Herrnhutter nederzetting Leiding 7B . . 273
SNELLEMAN (JOH. S.), Bataks en Bataks (met I plaat) . 119







Nederlands West-Indische Gids




nl































STICHTINGEN EN FONDSEN IN DE WEST

DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

II

Op Curacao zelf bestaan nog de volgende fondsen:
1. The Hebrew Benevolent Society, in 1715 opgericht, waaruit
in den loop der tijden is voortgesproten The Curacao Ladies' He-
brew Benevolent Society, in 1866 op Curacao opgericht.
2. De Alliance Israelite Universelle, in 1860 te Parijs gesticht.
Hiervan werd een plaatselijk comit6 op 2 September 1864 op
Curacao opgericht op aanstichting van nu wijlen de heeren
B. de Sola en diens neef M. de Sola.
3. De Israelietische Weldadigheidsvereeniging Alivio del ,,Po-
bre" welke op 22 October 1879 werd gesticht ten bate van in nood
verkeerende Isra61ieten, zoowel inheemsche als doortrekkende.
4. Op 30 Mei 1885 stichtte men op Curagao het fonds Montefio-
re als aandenken aan Sir Mozes Montefiore, den bekenden phi-
lantroop die 8 November 1883 100 jaar geleden geboren werd.
5. Als 5de fonds kan genoemd worden het Elias S. L. Maduro-
Weldadigheidsfonds dat den 3den October 1911 werd gesticht
na het overlijden van genoemden heer Maduro. De beide laatst-
genoemde fondsen staan open voor ieder, zonder onderscheid van
geloof.
6. Armenzorg Fonds gesticht op 27 December 1917, wonder
contr6le van de Vrijmetselaarsloge ,,De Vergenoeging", werkende
wonder het Groot Oosten van Nederland tot het bedeelen van
this zittende armen, onverschillig van welke gezindte.
7. Bedelaarsfonds, opgericht 1 Juli 1917, wonder contr6le van
de Vrijmetselaarsloge ,,De Vergenoeging" ter bedeeling van bede-
laars, ten einde het bedelen langs de huizen tot een minimum te
beperken.
8. Fonds tot leniging van armoede wonder contrble van de Vrij-
West-Indische Gids XVI I














STICHTINGEN EN FONDSEN IN DE WEST


metselaarsloge ,,De Vergenoeging" met het doel om armen, on-
verschillig van welke gezindte, in tijden van dringenden nood
hulp te verleenen.
9. Fonds Prins Frederik der Nederlanden wonder contr6le van
de Vrijmetselaarsloge ,,De Vergenoeging". Ten doel hebbende
studiebeurzen te verleenen aan Curavaosche jongelieden, die niet
in staat zijn hun studied te bekostigen. Eventueel ook voor studied
elders dan in Curagao.
10. Asistencia Mutua. Fonds wonder control van de loge Igual-
dad no. 653, werkende wonder het Groot Oosten van Engeland.
Het doel is hulp aan this zittende armen te verleenen, even-
tueel geneeskundige hulp en hospitaalverpleging aan minbe-
deelden.
11. Fondo Victoria (Victoria Fonds). Onder control van de
loge Igualdad no. 653. Ten doel hebbende het onderwijs in het al-
gemeen in een vrijzinnige richting aan minvermogenden te
bevorderen, door het contr6leeren van schoolbezoek, bekostigen
van schoolgelden en het oprichten van lagere scholen. In 1933
richtte de vereeniging de Willem-de-Zwijgerschool op (Lagere
school voor niet betalenden).
12. La Caridad. Fonds wonder contrble van de loge Perseveran-
cia no. 184 werkende wonder het Groot Oosten van Mark-Meesters
van Engeland tot het verstrekken van hulp aan behoeftigen in
het algemeen.

BRITSCH GUYANA.

Demerara, de schepping van Storm van 's Gravensande, dat
eenige malen van eigenaar verwisselde voordat het in 1803 voor
de derde maal en dan voor goed wonder Engelsch bestuur kwam,
was van 1784 tot 1796, evenals Essequebo en Berbice, weder Ne-
derlandsch. Waarnemend Directeur-Generaal en Gouverneur was
van Febr. tot Oct. 1784 Joseph Bourda (naar wien een der stads-
wijken than in Georgetown heet). Onder zijn bestuur stierf in
Augustus 1784 in Demerara Pierre Louis de Saffon, die in 1724 in
Frankrijk was geboren. Hij kwam van Languedoc. Weinig is van
zijn jeugd bekend. Alleen het volgende. Met zijn lievelingsbroeder
toonde hij groote genegenheid voor dezelfde dame en dit leidde
tot openlijke vijandschap en ten slotte tot een tweegevecht, waar-
in Pierre zijn broeder doodde. Hij vluchtte naar Demerara en ves-
tigde zich als planter en kwam tot grooten rijkdom. Maar de
wroeging knaagde, hetgeen wel bleek uit de namen welke hij zijn














STICHTrNGEN EN FONDSEN IN DE WEST


plantages heeft gegeven als: La Penitence, La Repentir, Mon Re-
pos, en Regret. Ofschoon nimmer gehuwd, had hij volgens de ge-
woonten van zijn tijd een inlandsche huishoudster, Nanci, bij wie
hij een dochter had, Lena. Nimmer zag hij zijn geboortegrond
weer en toen hij overleed bleek nit zijn testament, dat hij een som
van 20.000 gulden had nagelaten voor een fonds dat nu het Saf-
fonfonds heet en dat de volgende bepaling inhield. Na eenige be-
schikkingen te hebben gemaakt verklaarde hij tot universeele
erfgenamen tien kinderen, weezen en halfweezen, in de kolonie
geboren uit wettig huwelijk, die bij overlijden eeuwigdurend door
anderen zouden moeten worden vervangen. Hij machtigde den
Hove van Justitie, wanneer het kennis kreeg van de executeurs,
van het overlijden van een kind, in de vacature steeds een ander,
en wel het armste, kind te kiezen, uit blanke ouders geboren, dat
uit de fondsen zou worden opgevoed tot het zijn 16de jaar bereikt
zou hebben, waarna het door een ander most worden vervangen.
Als eerste deelgenooten wees de erflater aan Annie Marie Gelot,
Jeanne Catherine Gelot en Guilhaume Daniel Bellot met verzoek
aan den Hove de overige 7 aan te wijzen. Tot executeurs en voog-
den wees hij de eerste maal de heeren Albinus en Chevalier de
Cornette aan.
Nadat de bepalingen in het testament de eerste maal waren uit-
gevoerd, going het fonds over in handen van den heer Anthony
Meertens, die het op zijn beurt aan Charles Vincent overmaakte.
Beide heeren deden evenwel niets om de laatste wilsbeschikking
behoorlijk uit te voeren, totdat na jaren de redacteur van de
Guiana Chronicle and Demerara Gazette er in Mei 1822 er de
aandacht op vestigde. Het bestaan van het fonds was door twee
geestelij ken, leden van het armenfonds, ontdekt, die een behoorlijk
onderzoek naar de administrative van het fonds wenschten, maar
zij ondervonden zulk een vijandige holding en tegenwerking, dat
zij, zwak genoeg, hun klachten introkken. De redacteur van voor-
noemde krant vreesde evenwel geen bedreiging en bracht de aan-
gelegenheid in krachtige taal voor bet publiek. Na deze actie is
het testament behoorlijk uitgevoerd. Het fonds werd wonder beheer
van een zekere Mevrouw M. L. Vyfhuis geplaatst, die 19 jaren aan
het hoofd van een meisjesschool had gestaan en het volle vertrou-
wen genoot. Toen de school in 1904 gesloten werd maakte het Hof
van Policie van Britsch Guyana voorziening in de uitvoering van
het testament, waaraan thans strikt de hand wordt gehouden.
Voor den erflater werd in de St. Saviour's kerk te Georgetown
een gedenksteen opgericht waarop wij het volgende opschrift le-














STICHTINGEN EN FONDSEN IN DE WEST


zen: ,,Pierre Louis de Saffon, born in France in the year 1724 dan
died in Demerara in August 1784. The revenue of his estate after
other bequests, he bestowed in perpetuity for the maintenance of
ten poor destitute orphans until attaining the age of 16 years. The
first orphan was educated at the Saffon school on the election of
the Honourable the Supreme Court of Justice in the year 1825.
Hear, ye children, the instruction of a father, and attend to
know understanding".

VOOR BEIDE GEBIEDSDEELEN SURINAME EN CU-
RACAO.
a. Steunfonds voor Studeerenden uit West-Indio. Eenige belang-
stellenden in de bevolking van de Westindische gebiedsdeelen
hebben den 5den September 1922 eene stichting wonder dezen
naam in het leven geroepen.
Het doel der stichting is:
a. de studied te bevorderen en te vergemakkelijken van perso-
nen, zonder onderscheid van kunne, afkomstig uit Suriname en
Curacao, die zich in Nederland tot eenigen werkkring bekwamen
of aldaar hun opvoeding genieten.
b. zich te wijden aan het zedelijk welzijn der hierbedoelde per-
sonen.
Een rondzendbrief zette uiteen hoe men dat doel wilde trachten
te bereiken en werd in de West-Indische Gids 4de jaargang 1922/3
5de deel opgenomen (blz. 574/5).
De eerste maal werd het beheer der stichting opgedragen aan de
heeren:
W. J. Cohen Stuart, oud-Minister van Marine, vert. der Ver.
Oost en West, dr. B. de Gaay Fortman, Rechter in de Arr.
Rechtbank te Dordrecht, S. van Lier Ez., Assuradeur te Amster-
dam, G. J. Oudemans, oud-resident, Raadsman voor studeeren-
den van het Departement van Kolonien, mr. dr. C. F. Schoch,
Hoofd-Directeur van de Surinaamsche Bank, G. J. Staal, oud-
gouverneur van Suriname en mr. dr. J. Versteeg, Secretaris van
den Gem. Woningdienst te Amsterdam.
Secretarisis thans de heer C. K. Kesler, archivaris van de West-
Indische Kamer, terwijl de heer Versteeg nog penningmeester is.
Voorschotten werden in den loop der jaren verleend aan 1
personen, t.w. 2 jongelieden die een zeevaart-examen deden, 2
hoogereburgerscholieren, I candidaat arts, I candidaat tandarts,
1 candidaat middelbaar akte teekenen, I leerling middelbare
technische school en 1 meisje voor muziekonderwijs.















STICHTINGEN EN FONDSEN IN DE WEST


Volgens mededeeling van den penningmeester worden de ge-
leende gelden slecht terugbetaald. De beheerders hebben zich
strikt gehouden aan de bedoeling slechts diegenen te steunen, die
door onverwachte omstandigheden, (ontvallen van ouders of an-
deren die de studied bekostigden of ook niet toereikend blijken
van voor studied opgespaarde gelden) hun studied niet zouden kun-
nen voortzetten.
b. Het Van-Eedenfonds. Toen de West-Indische tentoonstelling
te Haarlem in 1899 was geeindigd, bleek er een bedrag van ongeveer
/ 1000 ongebruikt te zijn gebleven. Op 22 November 1899 richtte
een commissie van negen heeren een rondschrijven aan de ingeze-
tenen van Suriname, waarin zij voorstelde dit bedrag tot grond-
slag te doen strekken van een fonds, bestemd om de kosten te
helpen bestrijden van het meestgeliefde denkbeeld van Frederik
van Eeden: het floristisch onderzoek van Suriname, aan welk
fonds men blijvend den naam wenschte te verbinden van dezen
onvermoeiden strijder voor de belangen van Suriname en het te
noemen Van-Eedenfonds. In een brief van 14 Februari 1901
schreef Van Eeden deze hulde dankbaar te willen aanvaarden en
daarbij zelf nog / 1000 te voegen. In korten tijds bereikte het
fonds een bedrag van / 6.388,52, welk bedrag aan Van Eedens
opvolger, dr. M. Greshoff te Haarlem werd overgemaakt en dat
wonder toezicht van den Raad van Bestuur van het Koloniaal Mu-
seum door den directeur dier inrichting zou worden beheerd. Na
Greshoffs dood in 1909 was het fonds / 10.000 groot en erfde het
van dr. Greshoff nog / 3.500 bij. Later werd het fonds, dat door
een commissie van drie leden werd beheerd, nog eens belangrijk
versterkt door een schenking der Maatschappij van Nijverheid bij
den overgang van het Koloniaal Museum aan het Koloniaal In-
stituut.
Nog is te vermelden, dat bij gouvernementsresolutie van 7
Maart 1902 een blijvende commissie in Suriname werd ingesteld.
Het eerste verslag verscheen over 1902.
AIs de middelen om het in art. 2 der statuten van het in 1913
opgerichte Van-Eedenfonds omschreven doel bevordering van
het botanisch onderzoek van Suriname, zoomede der West-Indi-
sche eilanden, bepaaldelijk van de studied der flora van die ge-
westen te bereiken, zal de commissie voornamelijk beschouwen:
a. het verleenen eener subsidie aan een Nederlandsche plant-
kundige, die Suriname of de Nederlandsche West-Indische eilan-
den met het oogmerk van botanische floristische studien wenscht
te bezoeken.















STICHTINGEN EN FONDSEN IN DE WEST


b. het verleenen eener subsidie aan een Nederlandsche plant-
kundige die ter plaatse of hier te lande studikn onderneemt, be-
treffende de flora van Ned. West-Indie.
c. het verleenen eener subsidie voor de uitgave van boek- en
plaatwerken, deze flora betreffende.
d. het uitschrijven van prijsvragen, en de belooning van prijs-
vraagantwoorden, betreffende bedoelde flora of andere onderwer-
pen van botanischen aard, van belang voor Nederlandsch West-
Indie.
e. het uitreiken van de Van-Eedenmedaille aan personen, die
zich naar het inzicht der commissie bijzonder verdienstelijk heb-
ben gemaakt ten aanzien van het botanisch onderzoek van Suri-
name en de West-Indische eilanden.
De jaarverslagen van het fonds verschijnen in het Jaarverslag
van het Koloniaal Instituut en in de West-Indische Gids. Het
31ste verslag is thans verschenen (over het jaar 1932). Het fonds
was einde 1932 groot: / 39.923,281/t,
Als bulletins van het Koloniaal Museum verschenen 2 publica-
tien van het Van-Eedenfonds (nos. 38 en 47 onderscheidelijk in
1907 en 1911). De 3de uitgave is de flora van de Westindische ei-
landen door dr. J. Boldingh, terwiji met de publicatie van The
Flora of Surinam, wonder redactie van prof. dr. A. Pulle een aan-
vang is gemaakt.
Ten slotte kan worden aangeteekend, dat in 1918 de statuten
een wijziging hebben ondergaan bij akte wonder dagteekening van
24 April.























DE CURAIAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934
DOOR

MR. B. DE GAAY FORTMAN

Het ontwerp der begrooting voor 1934, waarvan de memories
van toelichting is gedagteekend 18 Februari 1933, raamde de uit-
gaven op / 6.322.299.- en de ontvangsten op / 6.352.400.-; de
voorloopig vastgestelde begrooting, zooals, die in Publicatieblad
1933 no. 40 is opgenomen, heeft alleen dit verschil, dat voor uit-
gaven f 15.048.- meer, dus / 6.337.347.-, is uitgetrokken, zoo-
dat het voordeelig overschot op vijf gulden na just aan het be-
drag der verhooging van de oorspronkelijke roaming van de uit-
gaven gelijk is. De verandering, in deze racing gebracht, vindt
haar oorzaak ongeacht de verschuivingen bij nota van wij-
zigingen voorgesteld in een tweetal amendementen: een van
mr. Eskes tot opneming van een bijdrage voor uitbreiding van
de bijzondere school te Emmastad ad / 13.300.-, en een van den
heer Capriles tot verhooging der bijdrage aan het Leger des Heils
met f 1.000.-. Tegen het eerste amendment had de bestuurs-
gemachtigde geen bezwaar, en toen mr. Eskes op het bezwaar
tegen het tweede, dat het bestuur gaarne de werkwijze van deze
installing wilde afwachten, geestig geantwoord had, dat hij
meende te weten, dat het Leger des Heils al jaren over de geheele
wereld werkt, going ook dit amendment er zonder hoofdelijke
stemming door.
Dit alles wijst op pais en vree, en ziet reeds 20 September
1933 werd bij Koninklijk besluit de voorloopig vastgestelde be-
grooting goedgekeurd.
Er was dus in 66n jaar wel veel veranderd. Wellicht ligt de op-
lossing van dit opvallende verschijnsel in deze woorden van het
Voorloopig verslag: ,,Het was der afdeelingen dan ook een groot
genoegen te hebben kunnen constateeren, dat deze begrooting
ontworpen is in den geest als door den Raad voor de tegenwoor-
dige tijdsomstandigheden geboden geacht en in welke richting
zijn betoogen al geruimen tijd gingen" (Ik cursiveer).














DE CURA9AOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


Maar dit heeft dan weder als van ouds, had ik bijna ge-
zegd- ten gevolge gehad, dat de Staten-generaal met de Curagao-
sche begrooting geen bemoeienis hebben gehad. Dat heeft na-
tuurlijk zijn bedenkelijke zijde. Een begrooting, wel met een
voordeelig saldo van f 15.000.- maar daarnevens vier memorie-
posten, voor pensioenen van bijzondere onderwijzers en materieel
der gouvernements-werkplaatsen, kan toch materieel moeilijk
een sluitende begrooting genoemd worden. Wel staat wonder de
uitgaven een geheel buitengewone post vermeld van / 867.000.-
voor rente en aflossing van kasvoorschotten aan het moederland,
een post van tijdelijken aard, naar te hopen valt, maar met even-
veel recht kan betoogd worden, dat zoo lang Curaqao voor zoo
groote bedragen bij Nederland in het krijt staat, dit laatste wel
eenige zeggenschap mag hebben op de besteding der gelden,
waarbij dan weer de vraag rijst, of deze zeggenschap buiten de
Staten-generaal om mag gaan.
Het is bekend, dat er zijn, die meenen, dat de nieuwe wet op de
staatsinrichting heil moet brengen door een regeling als voor Ne-
derlandsch-Indi& geldt, die in dit opzicht geen verschil maakt tus-
schen sluitende begrootingen en die, waarbij het moederland
moet bijspringen. En geen van hen, die zoo redeneeren, schijnen
zich ervan rekenschap te geven, dat, terwijl de laatste grond-
wetsherziening een stap verder in de richting der ,,koloniale"
autonomie schijnt te willen, op deze wijze Curagao een stap ach-
teruit zou doen, ook niet in overeenstemming met het des-
betreffende voorstel der commissie-Staal.
In de Tweede kamer was het de heer IJzerman, die zich tot
tolk maakte van de ,,vele" leden, die in het Voorloopig verslag
hadden aangedrongen op het eindelijk afdoen van de West-
Indische regeeringsreglementen, een aandrang, die de minister
wel wat heel kortaf had afgewezen met de mededeeling, dat hij
,,voorshands" voor deze zaak geen tijd had. De heer IJzerman
had de wensch der leden vertolkt uit hoofde van de eerbied voor
de grondwet of, wil men, ten behoeve van het daarbij in uitzicht
gestelde vertegenwoordigend lichaam. Mr. Fock in de Eerste
kamer bekeek het vraagstuk meer van het oogpunt van het ge-
noemde budgetrecht der Staten-generaal nit, en hem gelukte het
den minister de toezegging te ontlokken, dat in de volgende zit-
tingsperiode de herziening der West-Indische Staatsinrichting
zou kunnen worden afgedaan.
Dat in afwachting daarvan de minister niet wilde beginnen
aan een verandering van de samenstelling van den Kolonialen














DE CURACAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


raad, ligt voor de hand. Intusschen heeft de korte gedachten-
wisseling in de afdeelingen der Tweede Kamer over dit punt
,,andere" leden van dit college de mededeeling ontlokt, dat zij
,,in het algemeen de inrichting van het bestuur over Curagao een
voor dit gebied zeer juiste" achten. Jammer, dat dit niet be-
dacht is bij de laatste grondwetsherziening.
Naast eenige belangrijke beschouwingen over den economi-
schen toestand, waarbij het kamerlid Van Kempen de oude
plannen-Helfrich naar voren bracht, zijn in de Tweede kamer bij
hoofdstuk XI eenige opmerkingen van minder omvangrijken
aard gemaakt, die een paar vragen van den dag behandelen. Ik
noem een drietal.
Vooreerst is gevraagd naar de achterstelling van Curaqaoe-
naars het Voorloopig verslag en de memories van antwoord
noemen hen ,,Curagaoers" bij uit Nederland uitgezondenen.
De Koloniale raad had er ook al iets van gezegd. Meer dan ooit
worden hooge posten ,,in het ambtenaarlijke" (oef!) door uit-
gezondenen bekleed, vond de raad, en de gouverneur scheen een
pleister op de wond te leggen door te verklaren, dat volgens
zijn meaning, ,,indien eenigszins mogelijk" ook de hoogere amb-
tenaren ,,uit het gebiedsdeel" moeten gerecuteerd worden.
Minister Colijn deed het korter af met een ,,er is geen sprake van
achterstelling", in dien zin, dat voor gelijken arbeid in Curacao
geboren ambtenaren lager worden bezoldigd dan hun uit Neder-
land uitgezonden college's. Nu was de vraag in de Tweede kamer
z66 ook onjuist gesteld; dat euvel is ondervangen.
De tweede vraag betrof de voorgenomen inkrimping der ma-
riniers tot 65 man. Beteekent dat, aldus het Voorloopig ver-
slag, een eerste stap in de richting van het toevertrouwen der
militaire taak te land aan de gewapende politie? Het antwoord
laat aan duidelijkheid niet te wenschen over: ,,Voor de veilig-
heid van Curagao wordt een detachement militairen naast de met
den politiedienst belaste militaire politie noodzakelijk geacht."
Even beslist is de minister op de opmerkingen over de ,,druk-
pers"-wetten en de beperking van recht van vergadering; ,,die
verordeningen strekken slechts om misbruik aan banden te leg-
gen en bandeloosheid tegen te gaan" en ,,gouverner c'est
pr6voir", luidt het antwoord. Maar op de klacht over de
daarbij inachtgenomen geheimzinnigheid en spoed volgt geen
bescheid. Ook niet als de heer IJzerman in een goede rede bij
het openbaar debate dezelfde zaak uitvoerig ter sprake brengt 1).
') Aan dit onderwerp, voor Curacao en Suriname ,,Muilkorf-














DE CURA9AOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


Wat de Eerste kamer betreft in bet Voorloopig verslag is ge-
vraagd naar het gerucht omtrent de bestemming van den Neder-
landsch-Indischen ambtenaar, den heer Muhlenfeld tot opvolger
van Mr. Rollin Couquerque, het hoofd der West-Indische afdee-
ling ten departemente. Voor de hier aan het woord zijnde kamer-
leden scheen het grootste bezwaar des heeren Muhlenfelds sociaal-
democratisch beginsel. De Memorie van antwoord geeft te ver-
staan, dat hier sprake is van de verstrekking van een tijdelijke
opdracht, die dan wellicht is de reis naar Suriname en Curayao.
Mij lijkt grooter bezwaar, dat zoo, wel heel vluchtig een groot
deel der noodige kennis moet worden opgedaan. Intusschen heeft
de minister op de buitengewone geschiktheid van dezen amb-
tenaar voor de hem opgedragen taak gewezen. Daarin past ver-
trouwen, ondanks de bezwaren die rijzen, waaronder deze, dat
ook wel krachten beschikbaar waren, die dank zij hun verleden
in de West op min kostbare wijze de hun nog ontbrekende kennis
hadden kunnen vergaderen. Ten slotte heeft Curacao toch ook de
meest dankbare herinnering aan de bekwaamheid en toewijding
van een ander oud-Oost-Indisch man, den heer Helfrich.
En nu: terug naar Curagao. Is het ,,een betrekkelijk kleine
dorpsgemeenschap", zooals de minister van Kolonikn wonder de
aandacht van den heer IJzerman bracht? Als men zoo'n begroo-
tingsbehandeling in den Kolonialen raad leest, treffen gedeelten,
die doen denken aan een West-Europeesch parlement, en andere,
die den lezer schijnen te verplaatsen in een moederlandsche plat-
telands gemeenteraad. Wat dunkt U ter illustrate van dit
laatste van de vraag: wil bet Bestuur de tolbeambten van de Ko-
ningin Emmabrug wijzen op de noodzakelijkheid van een be-
schaafder optreden? of van deze: Wat gebeurt er met niet op-
gevraagde gevonden voorwerpen? Kan de leeszaal niet 's avonds
open blijven? Dat zijn toch dingen, die men better eens met de
hoofden van dienst binnenskamers kan bespreken!
De memories van toelichting had ten aanzien van enkele posten
een bijzondere toelichting gegeven. Zoo werd voor het eerst
/ 9.600.- aangevraagd voor een gouverements-geneeskundige,
te belasten de behandeling der verpleegden in bet krankzinnigen-
gesticht niet alleen, maar ook om voorstellen tot verbetering dier
inrichting te doen. Met een toelichting als deze, dat ,,het niet
langer mogelijk is een redelijke behandeling van de krankzinnigen
verordeningen" genoemd, heeft Emeritus in De Rijkseenheid van 31
Jan. 11. eenige beschouwingen gewijd, die getuigen van minder feite-
lijke kennis van Curacao dan men verwachten mocht.















DE CURAAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


te verkrijgen zonder de leading van een volkomen deskundige"
was hiertegen geen verzet te wachten van menschen, op de hoogte
van dezen tak van barmhartigheidsbetoon ter plaatse. Het zal den
gouverneur en zijn raadslieden dan ook wel verwonderd hebben,
dat in het Voorloopig verslag bij algeheele erkenning van den
onvoldoenden bestaanden toestand met een ,,deze toestand
(heeft) hier altijd bestaan op dit gebied" een domper op het be-
ginnend initiatief van het bestuur werd gezet. De raad vroeg, of
een bacterioloog-patholoog-anatoom en een tandarts niet meer
noodig waren, en vreesde, dat de nieuwe psychiater met dure
voorstellen zal komen. Dat laatste zal gelukkig wel waar zijn, en
dan zullen ook wel komen de gediplomeerde krankzinnigen-
verpleegsters, met welke de raad wilde beginnen.
Uitvoerig is ter sprake gekomen de kwestie der ambtenaren-
salarissen. In zekeren zin is dit oud zeer. Al vele jaren geleden,
wonder gouverneur Helfrich met name, is in den Kolonialen raad
tot uiting gekomen een streven, om zich niet met zijn budget-
recht tevreden te stellen, maar de regeling dezer salarissen geheel
of ten deele aan zich te trekken. Ditmaal hebben klachten over
door de laatste herziening verbroken verhoudingen tusschen ver-
schillende salarissen den ouden wensch opnieuw doen uiten. Ook
deze gouverneur heeft dit ontraden. In de openbare raadsver-
gadering heeft de heer Sprockel zich bepaald tot een motie van
afkeuring over de gevolgde gedragslijn, waarbij niet alle ambte-
naren in gelijke mate in de salarisverlaging waren betrokken. Bij
de gedachtenwisseling heeft mr. Eskes zich aan de zijde van het
gouvernement geschaard ten aanzien van de vraag, of de sala-
risregeling voortaan bij verordening zou dienen te geschieden,
maar met alle andere leden aanvaardde hij de motie-Sprockel, die
desalniettemin wel geenerlei gevolg zal hebben.
Aan de ambtenarenkwestie zitten nog heel wat andere vraag-
stukjes vast: dienstwoningen en dienstauto's, vergoedingen voor
het gebruik van eigen vervoermiddelen, water- en lichtgebruik
voor particuliere doeleinden, overwerk, kindertoeslag en ge-
huwdentoeslag, welke laatste is afgeschaft, eigen gebruik van
diensttelefonen. De raad heeft wel al het mogelijke gedaan, om
het bestuur op te wekken de mogelijkheid van misbruiken tot
een minimum te beperken.
Bij deze gelegenheid hebben wij ook een kijk gekregen op de
eischen, voor toelating en bevordering in het corps der adminis-
tratieve ambtenaren gesteld. Voor klerk is een m.u.l.o. of daar-
mee gelijkwaardig diploma eisch, een adjunct-commies moet














DE CURAGAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


met goed gevolg een ambtenarencursus gevolgd hebben. Beoor-
deelingslijsten maken het mogelijk met bekwaamheden rekening
te houden; een goede beoordeeling is voorwaarde voor bevorde-
ring, waarop ook talenkennis van invloed is. Inderdaad zijn der-
gelijke maatregelen al te lang verzuimd. Stipte handhaving van
deze beginselen kan tot op zekere hoogte bevorderlijk zijn aan
de bezetting van hoogere plaatsen door leden van het eigen
corps.
Belangrijk is de mededeeling in de memories van antwoord, dat
de proef met de Britsch-Indiers uit Suriname niet heeft voldaan,
en deze, dat Philips radio te Eindhoven tot 31 Dec. 1934 een
uitsluitende concessie voor exploitatie van een distributiecentrale
op Curacao en Aruba heeft ontvangen.
Interessant zijn in den regel de beschouwingen, in den raad
gehouden over den toestand van den handel. De heer Capriles, een
der jongste leden, opende daarmee de algemeene beraadslagingen.
Hij zag geen reden voor overdreven pessimisme ten aanzien van
den invloed van den handel op 's lands financing. De oude voor-
raden zijn opgeruimd, nieuwe goederen moeten gekocht worden,
en een raming van het invoerrecht op f 1.330.000.- 1) achtte hij
niet te hoog. Voor den handel zelf zag deze spreker nog al de on-
gunstige factoren van een jaar te voren en meer aanwezig: sterk
achteruitgegaan vreemdelingenverkeer, toenemende scherpe con-
currentie, werkeloosheid, ongunstige koersnoteering van het geld,
het loslaten van den gouden standard in de Vereenigde Staten
van Noord-Amerika.
Als van ouds is de groote begrootingsrede gehouden door mr.
Eskes. Leider van de opposite tegen de begrooting voor 1933,
maakte hij meer dan 6dn vergelijking met het vorige jaar: toen
een ontwerp-begrooting met / 7.275.824.- aan uitgaven, nu een
million minder; toen een bestuur, dat de ernst van den finan-
cieelen toestand niet voldoende besefte, than een bestuur, dat
blijk geeft overtuigd te zijn van de noodzakelijkheid de financing
in evenwicht te houden en naar die overtuiging te durven han-

') Uit de voorloopige cijfers, over 1933 gepubliceerd, blijkt, dat in
dit jaar het invoerrecht opbracht / 1.506.558.- tegen f 1.247.870.-
in 1932. Uit het feit, dat de Amigoe, waaraan ik deze cijfers ontleen,
spreekt van ,,een beduidende achteruitgang", moet worden afgeleid,
dat een dezer bedragen niet just is. Volgens de daar meegedeelde
totaalcijfers zou de opbrengst der middelen ad / 6.795.173.- tegen
/ 6.879.754.- in 1932 de framing nog met ruim / 225.000.- hebbeu
overschreden.















DE CURAgAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


delen, en dat daarom met vertrouwen door den Kolonialen raad
tegemoet getreden wordt. Uit eenige retrospective financieele
beschouwingen trok de spreker de slotsom, dat het bestuur tot in-
keer op zijn weg gekomen was, en dat de behandeling der vorige
begrooting in de Staten-generaal volkomen overbodig was, wat
nu ook wel het bestuur zou toegeven, terwijl de Koloniale raad
met de beschouwingen in beide Kamers waarlijk tevreden kon
zijn. Overigens heeft mr. Eskes nogal gedebatteerd met kamer-
leden en hun onkunde hun verweten, ter verbetering waarvan
een reisje naar Curagao werd aanbevolen.
Dat reisje is ook in de Eerste kamer ter sprake gekomen. De
minister van Kolonien zou het wel graag doen met eenige kamer-
leden, maar kon er geen tijd voor vinden. De K.N.S.M. en dr.
Van der Sleen hebben anders de gelegenheid geopend, en mr. Es-
kes gaf de Dietsche spelers als referentie voor een gastvrije ont-
vangst op. Het zou zeker een aardige verrassing voor Curacao zijn
bij de viering van zijn driehonderdjarige saamhoorigheid met
Nederland ,een gedachtenisviering, waaraan in de Tweede Kamer
de heeren Van Boetzelaer van Dubbeldam en Van Kempen met
den minister vriendelijke woorden hebben gewijd 1).
Voor niet minder dan drie leden van den Kolonialen raad is
deze begrootingsbehandeling de laatste geweest. De ondervoor-
zitter mr. De la Try Ellis, mr .Eskes en de heer De Lannoy heb-
ben hun raadslidmaatschap neergelegd. Vooral de beide eerst-
genoemden waren gezaghebbende leden in het College, al sprak
mr. Ellis sinds zijn benoeming tot ondervoorzitter veel minder
dan tevoren. Mr. Eskes was de leidende figuur. Het blijkt wel
heel duidelijk, als men de raadsnotulen leest, en in de laatste
vergadering gaf hijzelf daarvan een onopzettelijke schets, waarin
zoo goed uitkomt, dat het landsbelang alleen de drijfveer van zijn
daden als raadslid is geweest.
Achter de schermen heeft men kunnen hooren, dat het niet
gemakkelijk gevallen is, nieuwe candidates te vinden. Het blijkt
ook wel eenigszins uit de namen der nieuwe-voorgedragenen. On-
der hen is de praktizijn Sutherland, die 25 jaar geleden ook al
raadslid was, en wonder gouverneur Brantjes niet opnieuw be-
noemd werd, en mr. Bichon van IJsselmonde, die nog geen jaar
in Curacao is. De derde eerst-voorgedragene is de heer Ernesto
Martin.
1) Over het comit6, dat met volledigen steun van de regeering de
herdenking hier te lande voorbereidt, bevat een artikel in De Rijks-
eenheid van 14 Mrt. 11. eenige zure opmerkingen.














DE CURAAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


Men vraagt zich af, hoe het gaan zal wonder de working van
eenig rechtstreeksch kiesrecht, als van de wijziging van het
regeeringsreglement wordt verwacht. In La Prensa van 19 Febr.
I., heeft een ,,rechtgeaard Curaraoenaar" zijn gedachten uit-
eengezet. Hij weet al, dat de ,,klerikalen" niet de meerderheid
zullen krijgen, als het volk zich mag uitspreken.
Belangrijker is wat mr. Eskes in den raad heeft gezegd, ook al
omdat het voorzichtiger was. Hij wees op de groeiende belang-
stelling der ,jongeren" 1), dien hij blijkbaar een kans wil geven
bij een samenstelling van het vertegenwoordigend lichaam, die
,,in de allernaaste toekomst niet meer geheel buiten de bevol-
king (zal) mogen omgaan."

Het begrootingsjaar had nauwelijks zijn intrede gedaan, of de
gouverneur kwam met een voorstel tot wijziging der begrooting.
Aangevraagd zijn de volgende gelden:
/ 50.000.- renteloos voorschot aan het St. Elisabeths gast-
huis op Curaqao, en
f 20.000.- id. aan het hospital op Aruba, voor tuberculose-
bestrijding;
/ 60.000.- eerste termijn verbetering van het bovengenoemde
krankzinnigengesticht;
/ 20.000.- eerste termijn voor den bouw van nieuwe gouver-
nementskantoren op Aruba;
S35.000.- uitdieping van de Paardenbaai aldaar;
/ 15.000.- uitbreiding markthallen te Willemstad;
/ 30.000.- verpleegkosten in verband met de uitbreiding van
het St. Elisabeths-gasthuis voor tuberculosen-verpleging;
/ 29.000.- vergoeding aan belastingambtenaren voor diensten
buiten kantoortijd in verband met de toeneming van het haven-
verkeer op Curagao en Aruba;
/ 1.000.- steun Leger des Heils voor het zeemanshuis,
/ 15.000.- herstel van wegen.
Bij elkaar is dit / 275.000.-, die het bestuur denkt te be-
strijden uit een hoogere opbrengst der motorrijtuig-, rijwiel- en
motorbootbelasting ad / 15.000.-, een vermindering van de af-
lossing der schuld aan het moederland met / 200.000.-, ,,over-
tuigd, dat tegen (deze) vermindering.... geen bezwaren be-
staan", en / 45.000.- mindere rentebetaling op deze schuld, daar
!) Misschien moet als bewijs daarvan ook opgevat worden de ver-
schijning op 30 Januari 1934 van het eerste summer van De Cura-
faosche Volkskrant, een avondblad voor het gebiedsdeel.















DE CURAGAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


in 1933 ruimer is afgelost dan gerekend was, zoodat het voor-
deelig saldo dezer begrooting wordt / 53.-, zegge drie en vijftig
gulden.
In de afdeelingen van den Kolonialen raad hebben deze plan-
nen niet veel verzet ontmoet. Eigenlijk zijn alleen maar vragen
gesteld. En zoo verneemt men uit de memories van antwoord
-typischestaaltjesvan de onvoldoende toelichting, die in Cura-
qao bij tal van ontwerpen wordt opgemerkt dat in het geheel
voor de verbetering van het krankzinnigengesticht ongeveer
/150.000.- noodig is, en de rest bij de begrooting voor 1935 zal
worden aangevraagd, en voor den bouw der gouvernements-
kantoren op Aruba / 50.000.-.
Van deze gelegenheid wordt gebruik gemaakt, om voor wegen-
verbetering nog / 50.000.- aan te vragen, te vinden uit een hoo-
gere opbrengst van het invoerrecht.
Het teekent wel, hoe weinig het Eerste kamerlid, dat destijds
van de terugbetaling der voorschotten weinig of niets verwachtte,
6n de toestand en de geestesgesteldheid van den Kolonialen raad,
kende, dat alleen in 1933 al weer ruim twee million gulden is
afgelost. Daarmee zijn deze verschotten tot / 4.874.000.-, on-
geveer de helft van het geheele bedrag, teruggebracht. Een woord
van hulde aan den gouverneur, die hiervan blijkbaar een eere-
zaak heeft gemaakt, is op zijn plaats. Ook nu is in het Voorloopig
verslag van de zijde van den raad weer erop aangedrongen een
hoogere opbrengst der middelen allereerst voor verdere aflossing
te bestemmen.
Het valt op, dat de hoogere opbrengst der middelen niet in de
begrooting wordt uitgedrukt. Over deze kwestie heeft Mr. Eskes
in de begrootingsvergadering van Mei 1933 iets gezegd, en wel
dit, dat de raad de raming der middelen niet kan verlagen, om-
dat deze raming een bijlage is van de begrooting en de cijfers
van dezen staat niet door den raad worden vastgesteld. Dat zal
wel just zijn, formeel staatsrechtelijk gezien. Maar hoe kan de
minister het dan wel doen ? en, wat belangrijker is, hoe kan dan
blijken of tot aanvulling der koloniale middelen een bijdrage uit
's Rijks schatkist gevorderd wordt ? Wordt dit dan bepaald door
hem, tot wiens taak de vaststelling (sic!) dezer cijfers wel be-
hoort? -
Een andere moeilijke kwestie is de vaststelling van het slot der
rekening van de uitgaven en ontvangsten. De Koloniale raad
heeft verleden jaar de desbetreffende verordening over 1929 ge-
weigerd. Er is verder niet van gehoord. In Dec. 1933 is een














DE CURAQAOSCHE BEGROOTING VOOR 1934


overeenkomstig ontwerp over 1930 ingediend. Wederom hebben
de leden van den raad op 66n na in het Voorloopig verslag doen
aankondigen, dat zij om de belangrijke overschrijding der racing
zullen tegenstemmen. Een begrijpelijk standpunt, als men be-
denkt, dat op Openbare werken ruim / 669.000.- en op On-
voorziene uitgaven ruim / 465.000.- boven de racing zijn uit-
gegeven. En wederom komt de gouverneur vertellen, dat die-
vaststelling van het slot van rekening niet meer dan een for-
maliteit is. Vrage: wat is, zoo bezien, de vaststelling van een
begrooting meer dan een formaliteit. Van autonomie gesproken
.... De Koloniale raad heeft in het eindverslag den gouverneur
van repliek gediend op een wijze, die formeel en materieel af-
doende is: ,,Door mede te werken aan de vaststelling van het
onderhavige ontwerp, hetgeen geschiedt door aanvaarding ervan,
waarna de vaststelling volgt ,,na verkregen goedkeuring van den
Kolonialen Raad", zou .... het Bestuur dkcharge verleend
worden voor het gevoerde beleid, waartegen just ernstig be-
zwaar bestaat." De afdeelingen, waren tegenover het beroep
van den gouverneur op de eischen der autonomie van oordeel,
,,dat just ter handhaving van de autonomie het noodig is de
gelden v66ruit aan te vragen en dat aan de autonomie tekort
wordt gedaan, wanneer de begrooting zonder vooraf bekomen
machtiging overschreden wordt."


Amsterdam 25 Maart 1934.






















FOLKLORE IN SURINAME

door

JHR. L. C. VAN PANHUYS
Vroeger tolk in de negerengelsche taal

Nog voor kort heeft dit tijdschrift gegevens, over folklore op
Bonaire, openbaar gemaakt, die door een R. K. priester, den heer
W. de Barbanson, op dat eiland waren verzameld. Thans volgt
een uitvoerig overzicht van een collective gegevens betreffende
volkszang en volksspel in Suriname, tot het bijeenbrengen waar-
van de heer R. M. F. Abbenhuis, frater-onderwijzer der congrega-
tie van 0. L. Vrouwe van Barmhartigheid in de missie van de pa-
ters-redemptoristen, en verbonden aan de St. Petrusschool te Pa-
ramaribo, jaren geleden het initiatief heeft genomen. Hij vond als
medewerker en kostbare hulp den heer J. P. J. Berkenveld, Suri-
namer van geboorte, hoofd van een missieschool in het gebieds-
deel, wiens ouders en grootouders, ter dege van de oude surinaam-
sche slaven- en plantage-folklore op de hoogte, hunnen kleinzoon
en zoon in zijne onderzoekingen ter zijde hebben gestaan. Beiden
hecren danken wij voor hun' veelomvattenden arbeid. Zij hebben
door hun werk iets weten te behouden, dat voor de kennis van
Suriname en, zooals wij zullen aantoonen, ook voor de weten-
schap in het algemeen, van beduidend belang is.
Ho tderd drie en negentig nummers, voor het overgroote deel
volksliedjes, verder de beschrijving van eenige kinderspelen heb-
ben zij naarstig bijeengebracht. De meeste liedjes werden bezorgd
door leerlingen van de St. Petrusschool, die ze aan de verzame-
laars voorzongen. Deze teekenden ze dan op. Maar ook uit het
geheugen van volwassenen en ouden van dagen is heel wat
opgekomen.
De heeren Abbenhuis en Berkenveld stelden zich tot taak: te
verzamelen hetgeen op dit oogenblik nog algemeen in Suriname
gezongen wordt. Ze hebben niets ontleend aan de bestaande
school- en kerkliederen-bundels; hunne verzameling geeft cen
beeld van den huidigen creoolschen volkszang. Liederen van de
Boschnegers en van de Indianen zal men nict in hunne collective
West-Indische Gids XVI 2














FOLKLORE IN SURINAME


aantreffen. De wijs van het lied hebben ze genoteerd, in het cij-
ferschrift, dat bij het schoolonderwijs in het zingen wordt gebe-
zigd. Bovendien hebben ze bij ieder lied de aanvangsnoot, zooals
a, bes, d, enz .aangegeven.
Dit Iaatste was ook pionierarbeid. Voor zoover ons bekend, zijn
toonaarden van Surinaamsche liederen zelden genoteerd; wij her-
inneren ons alleen ze te hebben aangetroffen in het artikel van den
begaafden Surinaamschen kleurling, Mr. H. C. Focke, ,,De Suri-
naamsche Negermuzijk", tijdschrift West-Indik, 2de deel, Haar-
lem A. C. Kruseman, 1858, blz. 93-108, met welk artikel de hee-
ren verzamelaars ter dege rekening hebben gehouden en dat zij in
hunnebeschouwingen als middel van vergelijking hebben gebruikt.
Wat is nu het belang hunner onderzoekingen voor de weten-
schap in het algemeen?
Op deze vraag geeft dr. Melville J. Herskovits, hoogleeraar aan
de Northwestern University, Evanston, Illinois, Vereenigde Sta-
ten van Noord-Amerika, als inzender van artikelen in dit Tijd-
schrift bekend, (indirect) antwoord. Wij late dAir zijn funda-
menteel betoog over de waarde van de meeningen van verschil-
lende scholen wonder de volkenkundigen, in het te Londen uitko-
mend tijdschrift Africa, Vol. III, no. 1, biz. 59-78, in een artikel
getiteld: ,,The Culture Areas of Africa". Wij brengen daaruit al-
leen naar voren, dat (gelukkig alleen maar bij geleerden) de
oorsprong en de ontwikkeling van beschavingsvormen nog onder-
werpen van strijd uitmaken, en dat, naast de materieele elemen-
ten, zeer zeker ook geestelijke warden, zooals godsdienst, social
organisatie of folklore, voor een beoordeeling in aanmerking die-
nen te komen. In ,,Acculturation of the American Negro", in de
Southwestern Political and Social Science Quarterly, Vol. VIII,
no. 3, December 1927, Austin, Texas, doet hij uitkomen, dat de
processen, waardoor de mensch beschavingselementen in zich op-
neemt, een van de meest treffende verschijnselen zijn voor de stu-
die van social groepen en van de wijze waarop zij zich gedragen.
Hoe is het mogelijk, vraagt hij, dat menschen, die physiek zoo
volkomen overeenstemmen, zulke enorme verschillen vertoonen
in hunne maatschappelijke opvattingen. Hoe komt het b.v., dat in
Amerika geboren Japanners en Chineezen volkomen als lieden
van andere rassen in de United States, spreken, handelen en zich
kleeden? Hoe is het gekomen, dat de burger van de Vereenigde
Staten die een hooger of lager percentage Afrikaansch of Indi-
aansch bloed in zich beeft, zich geheel als Amerikaan gedraagt,
zich als een (zoogenaamd) volbloed-Amerikaan gevoelt, zelfs















FOLKLORE IN SURINAME


in die mate, dat hij op den niet-Amerikaan eenigszins neerziet?
Gaat men het adaptatie-verschijnsel na op het gebied van mu-
ziek, dan vindt men b.v., dat negers in Amerika oude Engelsche
balladen van hun blanke meesters hadden overgenomen, waarbij
zij de derde person door de eerste hadden vervangen, maar dat
zij ,,spirituals", geestelijke liederen die juweelen zijn van Ameri-
kaansche folklore, zelf uitvonden. Prof. van Hornbostel, van de
Berlijnsche Universiteit, die tal van Afrikaansche talen en liede-
ren kent, toonde aan, dat de muzikale vorm van den Amerikaan-
schen neger geenszins Afrikaansch mag worden genoemd. Wat is
er dan wel Afrikaansch in, vraagt dr. Herskovits. Hij meent, dat
liederen, die nu in zwang zijn, werkelijk volksliederen zijn van:
American negro origin; they are not imitation, nor are they
African songs influenced by the white man, but they are songs
made by the negro in European style.
Het volkslied in Suriname, zeggen wij, van den Surinamer die
een zeker percentage Afrikaansch bloed bezit, kan dus door hem
zijn overgenomen, maar is toch een hem eigen, een hem zelf toebe-
hoorend lied. Het hoort this in den bundel van het Nederland-
sche volkslied, doch in een afzonderlijke afdeeling. Zoo is de Suri-
namer tegelijk Nederlander hij gevoelt zich behoorende tot, als
deel uitmakende van het Nederlandsche volk en hij wil zich ook
zoo gevoelen maar tevens is hij een zoon van den eigen Suri-
naamschen bodem, die hem lief is.
In: ,Negro Art, African and American", Social Forces, Vol. V,
no. 2, Dec. 1926, treedt dr. H. meer in bijzonderheden, o.a. door
een bespreking van twee werken: ,,The Negro and his Songs", by
H. W. Odum and G. B. Johnson, Chapel Hill, The University of
Carolina Press, 1925, en: ,,On the Trail of Negro Folks-Songs", by
Dorothy Scarborough, Cambridge, Harvard University Press.,
1925 (ieder boek drie dollar). Hoe weinig wij nog weten van de
door hem bedoelde adaptatie-processen zet hij uiteen in een vierde
geschrift: ,,The Negro in the New World, The Statement of a
Problem", in de American Anthropologist, Vol. 32, no. 1, Januari-
Maart 1930.
Door folklore en door muziek, zoo zegt dr. H. o.m. aan het eind,
kunnen wij het problem nader komen, dat van groote beteekenis
is voor het onderzoek van de menschelijke beschaving, en voor
een just verstaan van wat de neger in Afrika en in Amerika is.
Ook voor het onderzoek dus naar de wording en de waarde van
onze eigen beschaving.
4*














FOLKLORE IN SURINAME


Wij vervolgen nu ons overzicht van de collective.
De verzamelaars hebben het tempo van ieder lied zooveel mo-
gelijk geschat. Ze namen als regel: matig, tot 80; matig vlug, tot
130; vlug, wat daarboven is.
De taal van alle liedjes is het negerengelsch; zooveel mogelijk
hebben zij de Nederlandsche vertaling erbij gevoegd. Van enkele
heel oude liedjes konden de negerengelsche klanken wel in foneti-
sche spelling worden weergegeven, maar de beteekenis van de
woorden is door de verzamelaars niet gevonden.
De collective bestaat uit twaalf paragrafen. Veertien godsdien-
stige liedjes gaan aan de spits. Acht liederen volgen, die in sterf-
huizen ten gehoore worden gebracht. De verzamelaars duiden ze
aan als ,,doodenliedjes"; men zou ze ook liedjes,, voor de dooden"
kunnen noemen. Twintig feestliederen komen nu aan de beurt.
De vierde paragraaf bevat vier voorbeelden: 1. begi- en lobbie-
siengi, 2. doe, 3. soesa en 4. kanga. Een potloodaanteekening in
het manuscript, van den heer L. Lichtveld, leert ons dat: ,,doe"
afkomt van het Ewe-woord ndu, voor: dansen; de naam kanga
durven wij zonder nader onderzoek Afrikaansch noemen. Onder
het hoofd: ,,Spelliedjes en Spelen" treffen wij twintig nummers
aan. Onder het opschrift: ,,Werken en zingen", zeventien. Het
aantal slaapliedjes bedraagt acht, het aantal kinderliedjes zeven.
Een en dertig numbers zijn gerangschikt in een paragraaf ,,Ver-
tellen en zingen", en achttien numbers behooren tot de rubriek
,,Spot en Luim". In de laatste afdeeling zijn wonder het hoofd ,,Al-
lerlei" nog vier en veertig numbers bijeengebracht.
De verzamelaars hadden voor hun arbeid ijver, kennis en taaie
volharding noodig; naar ons dunkt kunnen zij met voldoening
terugzien op een arbeid die, v66r hen, nog door niemand was on-
dernomen. Het is echter mogelijk dat wijlen Pater Rikken, de ver-
dienstelijke en scherpzinnige schrijver van Surinaamsche volks-
vertellingen en schetsen, zooals ,,Codjo" en ,,Ma Kakantree"
(Kankan-trie), te zamen met den heer Nahar, vermoedelijk de-
zelfde die wijlen Dr. K. van Cappelle bijstond in het verzamelen
van Spin-sprookjes of anansie-tories, een poging tot het bijeen-
brengen van een liederenverzameling heeft gedaan. Het ma-
nuscript zou echter verloren zijn geraakt.
Het manuscript van de heeren Abbenhuis en Berkenveld be-
staat uit vijftien schoolschriften. Aan de eigenlijke liedjes gaan
algemeene beschouwingen vooraf. Het geheel noemen zij: ,,Suri-
,,naamsche liedjes en spelen. Een bijdrage tot de kennis van het
,,Surinaamsche volk en de Surinaamsche jeugd." Bovendien zond















FOLKLORE IN SURNAME


de heer A. mij nog een aantal aanvullende gegevens, vooral uit-
treksels uit met het onderwerp verband houdende geschriften.
De heeren verzamelaars stellen voorop, dat zij in hunne hoe-
danigheid van opvoeder en onderwijzer tot hun arbeid zijn geko-
men. Zij open, dat die dienstbaar zal zijn aan de verspreiding van
het goede volkslied, aan de wetenschap, en aan den band tusschen
Nederland en Suriname. Het laatste in dien zin, dat de Nederlan-
ders zich door de kennis van de liedjes, evenals de opteekenaars,
better in Suriname mogen this gevoelen.
Zij zijn van oordeel, dat de spel-, feest- en verhaal-liedjes het
meest het Afrikaansch karakter hebben bewaard, vooral in het
rythme. Het groote aanpassingsvermogen van den Afrikaanschen
neger, gepaard aan zijn armoede aan eigen melodieen, zou oor-
zaak zijn, dat het creoolsche lied, wat de melodies betreft, Euro-
peesch werd. Het (oorspronkelijk Afrikaansche) rythme zou ech-
ter den creool in het hart zijn gebleven.
De negerengelsche deuntjes zouden, volgens de heeren A. en B.,
verwant zijn met het oud-Hollandsche kerk- en volkslied, met de
volksdeuntjes van de Britsch-Indi6rs Hindostani te Para-
maribo (met een nieuw element dus), met deuntjes die missiona-
rissen in Afrika noteerden, en met Gregoriaansche volkszangen.
Zij achten het oud-muzikaal karakter bedreigd, omdat de tegen-
woordige j eugd gedrild is op Nederlandschen of (door de Herrnhut-
ters ingevoerden) Duitschen schoolzang, en voorts, omdat de
gramofoon, voor geimproviseerde negerengelsche liedjes, Engel-
sche melodieen aan de hand doet. De jongelui zingen tegenwoordig
liefst Engelsch. (Welja, leve het builenlandsch fabrikaat).
De huiselijke negerengelsche godsdienstige en profane liedjes
vallen nog bij de volwassenen in den smaak, vooral bij de leden
van de Evangelischebroedergemeente (Herrnhutters). Behalve in
de kerkgebouwen wordt er zelden in de Nederlandsche taal ge-
zongen (klaarblijkelijk bedoelen de heeren A. en B. dat dit, alleen,
bij de volwassenen zoo is; door de jeugd worden immers, zooals
zij te voren zeiden, op school Nederlandsche volksliederen gezon-
gen, daar buiten voor de deftigheid zeker Engelsche liedjes.
De creool, oud of jong, zingt gaarne. Het creolenvolk is praat-
lustig, vroolijk en spontaan; het bezingt door een improvisatie
iedere eenigszins opvallende gebeurtenis. Dat was al vroeger zoo,
zooals een voorbeeld uit de Nouvelle relation (enz.) de Guin6e,
Amsterdam, 1735,voor slaven op een Britschen slavenhaler toont.
Baron Albert von Sack schrijft, in zijn ,,Reize naar Surinamen",
Haarlem, 1821, over zeer vroolijke liedjes op de plantages in een















FOLKLORE IN SURINAME


brief van October 1805, o.a. over een liedje: makreelen Zondag,
makreelen Maandag, enz., dat een voorlooper schijnt te zijn ge-
weest van Speenhoff's: 's Maandags boonen, 's Dinsdags boonen,
enz., maar in Suriname een spotlied was van de plantage-negers op
de eentoonige voeding van de (door hen geminachte) vrije negers.
De heeren A. en B. meenen, dat de toestand van de negerbevol-
king op de plantages en de verwaarloozing van de godsdienstige
en zedelijke opvoeding van de plantagebevolking in de 17de en
18de eeuw, het Surinaamsche volkslied en mogelijke Afrikaansche
min of meer dichterlijke uitingen heeft benadeeld, zoodat thans,
hetgeen zij verzamelden, voor bet overgroote deel platvloersch
is. Scheld- en schimpliederen (op de Doe- en Lobbi-siengie-par-
tijen) zijn er te over; er is ook overvloed van, uiterst hartstochte-
lijke, minneliederen. De moederzorg was op de plantages gering;
een oude vrouw, creolen-mama, creolen-moeder of nen6 (min?)
genaamd, was met de zorg van de slavenkinderen belast. Vandaar
dat er toen slechts weinig wiegeliedjes en kinderliedjes waren.
Het groote euvel van de slavernij bedierf ook het volkskarakter.
Poseeren en simuleeren, veinzen en bedrog werden vroeger in het
creoolsche lied geberd en komen er ook thans nog in voor.
Men zou echter verkeerd doen met op de huidige negerengelsche
liedjes van de jeugd neer te zien, of den inhoud te wantrouwen. In
enkele gevallen hebben de verzamelaars gevonden, dat een lied
van ouderen, waarin een onbehoorlijke toespeling op een gebeur-
tenis voorkwam, door jeugd onwetend was overgenomen.
De creool houdt van een meer hoogliggende zangstem, maar
bovenal van een krachtig, levendig rythme.
Een rythme-motief van Afrika's Westkust, dat voorkomt in de
habanera-dansen en -liederen van Zuid-Amerika, en vooral in
West-Indie, en dat vermeld is in het werk van A. Friedenthal,
,,Musik, Tanz und Dichtung bei den Kreolen Amerika's", Berlin,
1913, hebben de verzamelaars ook in Suriname aangetroffen;
Friedenthal schijnt dit rythme van Afrikaansche Tangana-stam-
men afkomstig te achten. Bij Mr. Focke komt dezelfde slag reeds
voor in den soesa-dans. Ook den door Focke genoteerden trommel-
slag voor banja-dans, en voor den Boschneger-sonj6-dans hebben
de verzamelaars teruggevonden. Het rythme is, bij half blanke
jongens als te Paramaribo, vermoedelijk sterk Europeesch gewor-
den, trouwens, de verzamelaars zelven hoorden met Nederland-
sche ooren en noteerden in Europeesche noten-teekens. Een door
Friedenthal gegeven type van creoolsch-Afrikaansch rythme, een
instrumental stukje, vonden de verzamelaar mede in het Suri-
















FOLKLORE IN SURINAME


naamsche creolen-lied terug. Zoowel Friedenthal als Mr. Focke
noteerden meest de tweekwart-maat, doch zeer vrij opgevat.
Rythme en melodie doen vaak recitatief aan.
Uitgaande van een gelijken (isochronischen) telslag, kan men
zeggen dat deze door verspringingen, door (varieerende) deeling,
in twee, drie, of vier, door syncopen en triolen, verwerkt wordt tot
een speelsch isometrisch rythme.
Ie oorzaken van de rijke isometrie zelfs in populaire deuntjes
zoeken de verzamelaars in het rythme van het spraakeigen en van
het woordaccent; vooral ook in den levendigen volksaard, in het
snel voelen van spannings- en ontspannings-effecten en in de lust
tot variatie bij een volk, dat immers ook niet aan eentonigen, aan
regelmatigen arbeid vermag te wennen.
Zij vermoeden, dat het liederen-rythmus weer door het rythme
van het begeleidend instrument, de trom, zal zijn beinvloed. In
Afrika is de trom het alles overheerschend muziekinstrument. Het
felle rythme van de groote trommen werd bewerkt door metrische
versiering van de kleine trommen, en weer opnieuw bewerkt door
dubbele versiering van andere neger-muziekinstrumenten, zooals:
kwa-kwa; banja; sakka-sakka (rammelaar); wiri-wiri; gwadoh en
benta, die de jeugd ook thans nog namaakt. Voor deze instrumen-
ten verwijzen wij naar de paragraaf over Muziek en muziekinstru-
menten in de Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie en
naar ons opstel ,,Les chansons et la musique de la Guyane n6er-
landaise" in het Journal de la SociWte des Americanistes de Paris,
Jaargang 1912, Tome IX, blz. 27 tot 39 (met voorbeelden, na een
tijdruimte van achttien jaar uit het geheugen in notenschrift op-
geteekend, en waarvan de toonaard dus door ons slechts op de gis is
aangegeven).
Voor de oude rythme-instrumenten treedt thans de guitar in
de plaats.
De heeren A. en B. wijzen op een eigenaardig verschil. Wanneer
een Surinamer van een Nederlandsch lied de zangerige melodie
bewondert, zal hij het lied ,,zoet" (n.e.: switi) vinden, maar het
rythme krachtiger en levendiger wenschen. Hij meent dan, dat in
het Nederlandsche lied het zout ontbreekt. De tegenstelling tus-
schen een ,,zoet" en een ,,zout" lied typeert het gehoor- of smaak-
verschil tusschen Europeesche, en creoolsche of Afrikaansche
neger-muziek. Slechts een liedje als: Heb je niet gehoord van
de zilveren vloot, bevat voor creoolsche ooren zout genoeg om
in Suriname popular te zijn. Duitsche en Nederlandsche gezang-
boeken kunnen door de Surinaamsche bevolking niet worden ge-














FOLKLORE IN SURINAME


bruikt en gewaardeerd, en zulke door creolen gezongen liederen
kunnen omgekeerd door Europeanen ook niet met voldoening
worden aangehoord. Het creoolsch-Afrikaansche timbre leent
zich niet tot zulke melodieen, om van het rythme nog te zwijgen.
De door den heer Abbenhuis getrokken (en door ons gaarne ge-
huldigde) slotsom is, dat de geheele collective een bewijs levert hoe
twee beschavingen of culture op elkander invloed uitoefenen en
zich aan elkaar weten te passen. Terecht veronderstellen de ver-
zamelaars, dat in het Boschnegerlied de Afrikaansche ras-eigen-
aardigheden het sterkst naar voren zullen komen en in den loop
van tijden zullen zijn bewaard.


Over de liederen zelf maken wij de volgende opmerkingen:
De godsdienstige liederen getuigen van overgave, van een
krachtig en levend geloof, van toepassing van het, in de kerk
of elders van den geestelijken leidsman gehoorde, op dingen van
het dagelijksch leven. Ze wijzen op naiveteit, en op eenvoud; ze
verraden een andere denkwijze, een andere gewoonte om zich uit
te drukken dan in het Nederlandsche lied gebruikelijk is. Ze zijn
verrassend kort en schijnen ons soms arm van inhoud, terwijl die
inhoud, naar wij vermoeden, toch meer doorvoeld zal zijn, dan
liederen, die wij soms haast gedachteloos ten gehoore brengen.
Het eerste lied is zulk een zeer eenvoudige getuigenis. Het zegt
alleen en voor den geloovige is het genoeg dat wij hierna-
maals, ginds, bij Sint Petrus, alle heiligen zullen ontmoeten (van
aangezicht tot aangezicht zullen zien). Het tweede is uit den sla-
ventijd. Een zwarte knaap hoorde het van zijn grootmoeder. Zie-
hier den inhoud: Als ik geslagen wordt (als ze mij slaan), begin ik
luid te weenen, te schreeuwen, te krijten (mi bari kre). Maar de
Heer Jezus blijft niet verre van mij. Ik hoor een stem die mij zegt:
Kom tot Mij, kom tot Mij. Dat is al, maar staan wij niet, niet-
tegenstaande dien soberen armen inhoud, toch een oogenblik ver-
stomd, wanneer wij ons het geval indenken; dat de vrouw als bij
slavinnen gebruikelijk was door een negeropzichter geslagenwordt,
en dan schreeuwt, maar zich tot haar Heiland wendt om ver-
troosting ?
Het derde lied is nog soberder. De woorden ervan zeggen
slechts: ,,Simon Petrus, zoon van Jona, bemint gij Mij?"
Merkwaardig is no. 6. Dit liedje redeneert aldus (men lette op
de ons geheel vreemde redeneering en beeld-keuze): Wat kan een
mier uitrichten, met een koeienkop? Het diertje kan het vleesch















FOLKLORE IN SURINAME


van den kop afeten, maar het moet het been, het skelet van den
kop onaangetast laten. Zoo kan een vijand ons wel in bijkomstige
dingen benadeelen (dit is de verklaring van de ,.gelijkenis"), maar
niet in de ziel treffen en ons nooit geestelijk vernietigen. Daar
heeft de Schepper voor gezorgd. Men moet dus op God vertrouwen.
Zonder de zooeven gegeven verklaring zou de inhoud van het
lied ons mal en onmogelijk toeschijnen. Hier heeft men dus een
sprekend voorbeeld van een geheel andere denkwijze dan de onze,
klaarblijkelijk van een Afrikaansche gedachte.
Van het lied no. 7 teekenen de verzamelaars aan, dat de knaap,
die het hen bezorgde, zeide: ,,Dit zingt mijn tante zoo maar". Wij
meenen ons echter te herinneren, dat wij het omstreeks 1893
reeds in Suriname hebben hooren zingen; het is dus niet kort ge-
leden verzonnen. Hetzelfde kunnen wij met zekerheid zeggen van
lied 9, dat een tot de Evangelische broedergemeente behoorend
kleurling ons en zijn kameraden als roeier op een reistocht voor-
zong, maar dat, niettegenstaande den godsdienstigen inhoud, ons
wat de wijs betreft deed denken aan een zeer profaan Neder-
landsch deuntje.
De ,,doodenliedjes", zoo leggen de verzamelaars ons uit, wor-
den gezongen bij het ,,ontwaaien" (afleggen), bij de begrafenis,
bij de bijeenkomst in het sterfhuis, op den achtsten rouwdag en
bij het afleggen van de rouw. De verschillende kerkgenootschap-
pen te Paramaribo hebben hun eigen godsdienstige doodenliedjes,
die echter niet special over den dood behoeven te gaan. In lied
15 wordt de doode sprekende (eigenlijk zingende) ingevoerd. Lied
16: ,,Onder gezang en met palmen gaat gij henen", enz. wordt
o.a. gezongen wanneer de dragers op de hoeken van straten door
schuifelen en doorzakken met de knieen den geest van den doode
gelegenheid geven om voorbij te gaan. In lied 18 wordt het lijk
als: ,,Ma-a-san" (onvertaalbaar?) aangesproken, maar het toe-
zingen van de woorden: ,,Wat hebben wij gedaan, dat gij daarin
ligt", duiden ons inziens, evenals een aangegeven variatie op een
angstuiting, die door ons ook in lied 16 wordt vermoed. Lied 17
wordt gezongen als een kind begraven wordt; ook op rouwbezoek.
Het zijn geheel onverstaanbare klanken en woorden zonder zin
(klanknabootsingen ?); de eerste regel luidt, in fonetische spelling:
,,Eebel tjeebel nobelmang".
Men legt in lied 20 en 21 den doode weder woorden in den mond,
men verzekert hem in lied 21, dat hij (daarboven) een plaats zal
vinden (en dus niet op aarde moet blijven rondwaren en eventueel
de levenden lastig vallen).














FOLKLORE IN SURINAME


Soms, het blijkt uit lied 19, wordt maar luk raak een godsdien-
stig wijsje gezongen.
De tekst is dan bijzaak. De waarnemers deelen mede, dat men
een heilig Sacramentslied hoort aanheffen, wanneer een bruid en
bruidegom in een corjaal stappen om van een plantage te ver-
trekken, of bijvoorbeeld een lied van het Heilig Hart bij gelegen-
heid dat hooge bezoekers een kamp bezoeken. Lied 22 is een lied
uit (naar de wijs van ?) een gezangboek,,Passi foe Hemel"genaamd.
Het ,,Miserere" en enkele gezangen van de Herrnhutters (Evan-
gelische broedergemeente, Moravische Broeders) behooren ook tot
hetgeen bij begrafenissen en in het sterfhuis gezongen wordt.
Onder de rubriek ,,Feestliederen" vernemen wij, evenals wonder
de ,,doodenliedjes", bijzonderheden nopens den tijd en de gelegen-
heid, dat de liedjes ten gehoore worden gebracht. De beteekenis
van zinnetjes als: de sapodielje is een zoete vrucht, en van: de
vleermuis zegt: (er is) een awari wonder den boom, wordt ons niet
onthuld (lied 23). Best mogelijk, dat er geen bijzondere beteekenis
achter zit, of dat het tweede zinnetje slaat op een dieren-fabel.
De inhoud van lied 32, vrij vertaald: Vrienden komt allemaal met
mij mee, ginds naar den cognacwinkel, is niet bepaald voor ge-
heelonthouders bestemd; aan een liedje als no. 34: Halleluja,
breng de (likeur) karaf, zal menigeen zich ergeren, al meent de
creool er niets kwaads mee. Aardig zijn de woorden van een kind
op een lied uit (naar de wijs van ?) een gezangboek door ons z66r
vrij vertaald:

Hoe blij, hoe blij, ben ik vandaag
O mijn plezier is groot
Zeg hondje, poes, waarom zoo traag
Zeg slaap je, of ben je dood?
Kom, spring en dans en speel met mij
Zeg, zag je niet, heel vroeg
dat Moeder toen gebakken heeft
Drie koeken, die ze droeg?
T'is vader, vader die verjaart
Kijk, hem is dat bouquet
Wij zullen springen, spelen, ha,
'n Verjaardag is een pret.

Het was ons niet mogelijk in bovenstaande versjes het eigen-
aardige pittige van het negerengelsch terug te geven, noch ook het















FOLKLORE IN SURNAME


taalrythme van het oorspronkelijke te bewaren. Lied 36 geeft een
geestigen overgang van gedachten: de zanger verwacht een paar
schoenen met de Fransche mail; schoenen van goudleer, maar
zilveren zolen moeten ze hebben en diamanten hielen om de lasterr)
praaties ver weg te kunnen trappen. Een naar het schijnt gelief-
koosd them, dat in lied 38 in andere woorden wordt herhaald.
Een klaarblijkelijk heel oud liedje, no. 37, zou thans nog op
feesten en bijeenkomsten worden gezongen; het vangt aan met:
Oude rum is een heerlijke drank en doet mij mijn meesteres uit-
schelden. Aan het einde van een feest wordt wel gezongen, dat de
kauwna-trom kapot is (de trom, die gediend heeft bij een dans);
dit is lied 39, waarvan de verzamelaars het rythme typisch Afri-
kaansch noemen. Dit laatste zeggen de waarnemers ook van het
volgende liedje, dat wij, in verband met hunne vernuftige verkla-
ring, een van de merkwaardigste vinden van de geheele verzame-
ling. De inhoud is: Ik ga bidden tot (ik ga vereeren) de moeder van
den ground, en verder (vermoedelijk, want de oorspronkelijke
woorden zijn verbasterd): Begin de gebedszang, wuif zuster (met
doeken, als eerbetoon voor de, vrouwelijk gedachte, bescherm-
geest van de plek, van de plaats). De waarnemers wijzen er op,
dat in het lied het Afrikaansche werkwoord njavaroe voorkomt,
dat, volgens het Negerengelsch woordenboek van Mr. Focke, aan-
bidden beteekent, en voorts, dat vele geesten (Watra-mama,
Boesie-mama) in Suriname ook wonder beschaafden bekend al
is naar onze meening de heidensche vereering verdwenen en van
karakter veranderd vrouwelijk worden betiteld, mogelijk in
verband met Afrikaansche matriarchale cultuur. Ook in volks-
raadsels (,,lai-torie's), wordt door den zanger of de zangster van
,,mijn (heidensche) bescherm-moeder" gerept.
Wij slaan de door de waarnemers gegeven bijzonderheden over
begi- en lobbie-siengie, godsdienstige en minne-liederen, over. Het
zal een afzonderlijke taak uitmaken om na te gaan, of deze en
andere bijzonderheden b.v. bij de ,,doodenliedjes", reeds geheel
elders in de litteratuur, en bepaaldelijk in de Encyclopaedie van
Nederlandsch West-Indie zijn vermeld. De waarnemers betoogen
echter o.m. wat naar wij meenen, nog niet bekend was dat
de soesa-dans het karakter heeft van een dankplechtigheid, door
visschers en jagers bij goede vangst aan de geesten gebracht. Ver-
der dat kanja bij de slaven een dansspel voor volwassenen was,
dat evenals den soesa-dans bestond in het elkander nadoen van
been- (en voet-)standen, doch thans een kinderspel is geworden.
De oude melodie6n van den doe-dans (de waarnemers wijzen op














FOLKLORE IN SURINAME


mogelijke overeenkomst met den Vodoe-dienst op Haiti) konden
zij nog niet machtig worden; zij zijn bij het jonge geslacht minder
bekend; de doe-dansen konden vroeger vaak in zoogenaamde af-
godische dansen overgaan (volgens de verklaring van een be-
jaarde mulattin).
I)e spelliedjes en spelen dateeren meest uit den slaventijd. De
kinderen uit de binnenstad van Paramaribo kennen ze weinig, die
uit de buitenwijken meer, maar die in de districten het meest. De
waarnemers open hunne verzameling spoedig uit te breiden. Van
het (door ons elders vermelde) liedje: Sie, san de na moffoe, sie, de
kom, geven zij een min of meer anderen en naar ons toeschijnt
juisteren tekst en laten het eindigen met: Neem een (been) weg;
bij iederen eersten slag van de maat tikt de voorzanger dan een
been of voet van de in een rij gezetene kinderen aan. Het aange-
tikte been wordt ingetrokken. Bij de slotwoorden: Neem twee
weg, neem drie weg, enz. wordt het aftikken herhaald, tot er
slechts een uitgestrekt been overblijft. De bezitter van het over-
gebleven been mag nu kiezen, wat hij eten wil. Vraagt hij om
,,tom-tom", dan wordt het been door den voorzanger zoo lang
op den grondgebonsd, tot de patient roept, dat hij genoeg heeft.
Verlangt hij rijst of soep, dan wordt het been hardhandig over den
ground geschuurd. Een beetje pijn verdragen de kinderen wel van
elkander en vinden ze wel leuk. ,,Skien hatti na ningre plesieri"
zegt men wel.
No. 48 van de verzameling wordt een plantagespel genoemd.
De woorden, die zingend worden afgeteld, zijn o.i. nabootsingen
van woorden in een andere taal (nederlandsch), maar er is geen
touw meer aan vast te maken. Anders is dit met no. 49, kanga.
Op ground o.a. van eene beschrijving van dr. Van Hovell's ,,Slaven
en vrijen", 1853, ziet de heer Abbenhuis in de woorden een herin-
nering uit het afranselen in den slaventijd. ,,De koffie is rijp aan
den boom" (den struik), zoo vangt het liedje aan. ,,De tobbe of
mand" (waarin de slaaf of slavin de geoogste bessen most inleve-
ren) is niet vol" (zoo wordt de meester sprekende ingevoerd).
Adanio sa a sa, of Adanio pa !pa!, is het slot. Is Adanio een per-
soonsnaam, van den bastiaan (negeropzichter), aan wien bevolen
wordt: Sla! ja, sla? De klank ,,pa" kan onze klanknabootsing
,,pats" beteekenen, en andanio wellicht, ,,damned", dan wel o.i.
de oud-vaderlandsche nederlandsche vloek, b.v. afgekort tot
,,Verdomme".
In het spelletje ,,Faja ston", vuursteen, wrijft ieder kind een
steen, dien hij in zijn hand houdt, zoo lang op den ground tot de
















FOLKLORE IN SURINAME


steen warm wordt. Bij het woordje ,.pietjieng" moet ieder zijn
steen doorgeven; wie niet oplet en twee steenen voor zich heeft
liggen, valt uit. In den slaventijd werden er door de volwassenen
bij gereciteerd eenige bijna niet meer te vertalen woorden, die
zouden beteekenen: Vlug, vlug; Moeder, hoor, hoor; een hagedis
(2 x), een siembo? (2 X), en aan het slot: de Kokosnoot zegt
zuchtend: ik zal (zelfs) den gouverneur kunnen bedriegen (voor
den gek houden), hoera! Het geheel zou zoo lets beduiden als:
alles komt aan 't licht, al is het ook nog zoo verborgen.
Op feestavonden en sterfhuis-bijeenkomsten schuift men elkaar
een ring toe aan een draad die de in een kring gezetenen vasthou-
den; er wordt lied no. 52 en ook wel no. 17 bij gezongen.
Een onverstaanbaar aftelversje, waarbij men vlug zingend in
't geheel 32 strepen op den ground trekt, is wonder no. 53 vermeld.
Bij het touwtje springen wordt zingend gesproken (letterlijk
vertaald):
Jantje-jongen, jongen,
niet maak jou hond bijten mij (dus: zorg, dat je hond mij
niet bijt),
Coutjino. Opdit laatste woord (naam van de oudePortugeesch-
Joodsche familieCoutinho) stapt de springer of springster uit de
door het draaiende touw omgeven ruimte.
Dit is een oud spelletje. Eveneens het ,,mat-mat piento-spel",
waarbij iemand ongemerkt een knikker of steentje in een hand
van een in den kring zittend kind laat vallen, wonder het uitspre-
ken van de woorden: mat, mat, piento (naam van de oude Por-
tugeesch-Joodsche families Pinto 1). Een ander kind mag raden
bij wie het steentje is verstopt; bij het vinden wordt een groot
hoera aangeheven en men begint weer van voren af aan.
Het spel van Valk en Hen. De valk tracht telkens een kuiken te
bemachtigen: de hen spring heen en weer met de kuikens (kinde-
ren) om dat te beletten. Als het spel begint staan alle kuikens ach-
ter de hen.
No. 57 is haast een soort tooneelspel, dat een gebeurtenis op
een plantage uitbeeldt. De medespelers worden betiteld als: Ma
Jantje, wachter; skrifiman, opzichter; foefoeroeman, (koeien)
-dief, en koeien (een aantal kinderen). Het zon en maan-spel wordt
ook genoemd, maar, in afwijking van hetgeen wij over dit spel in
dit tijdschrift hebben vermeld, verdeelen de gevangen kinderen
zich in volgelingen van zon en maan, die op het eind elkander om
het middel vast grijpen en elkander naar zich toe trekken.
1) Beide families zijn vermoedcelijk kort na het vertrek van Gr.iaf J',al Maurits
van Nassau uit Brazili. naar Suriname gekonicn.















FOLKLORE IN SURINAME


Het spel van de juffrouw aan de overzijde (de overbuurvrouw)
die een haan, van de buurvrouw aan dezen kant, heeft verdonke-
remaand, geslacht en opgegeten, geschiedt met vragen en ant-
woorden; de kinderen zitten gehurkt in een kring en springen aan
het eind (als haantjes) in hurkende houding rond. In aftelversje
no. 62 wordt de sterke koning Bangalan gewaarschuwd, dat een
kleine jongen hem zal dooden.


Wij wenschen nu onze aankondiging te besluiten. Het zou niet
met den aard van dit tijdschrift strooken om voor het onderwerp
te lang achtereen de aandacht van de lezers te vragen. Wel roepen
wij hunne opmerkzaamheid in voor nog eenige bijkomstige op-
merkingen.
Zoo vragen wij ons af wat met de collective moet worden gedaan.
Allereerst zouden alle melodieen van cijfer- in notenschrift
moeten worden overgezet. Ik roep bij dezen muzikaal geschoolde
belangstellenden op, die zoodanig werk, nit liefde voor Suriname,
belangeloos zouden willen verrichten. Aan hen om uit de groote
verzameling de merkwaardigste liederen uit te kiezen, welke dan,
in overleg met de redactie, in dit tijdschrift openbaar zouden
kunnen worden gemaakt. Zoo mogelijk moeten echter alle melo-
dien gedrukt worden, zij het dan later.
Het manuscript van de liederenverzameling zou wellicht voor-
loopig het beste berusten bij de redactie van dit tijdschrift, totdat
de samenstellers het opvragen. Mogelijk kan de heer Abbenhuis
de bewerking zelf ter hand nemen, wanneer hij eventueel hier te
lande met verlof mocht komen.
De verzamelaars hebben aangetoond, dat een collective Suri-
naamsche volksliederen kan worden bijeengebracht, zonder dat
er ook maar e6n lied bij behoeft te zijn, dat wegens onzedelijken
inhoud van openbaarmaking dient te worden uitgesloten. Uiter-
aard hebben zij onderzoekingen gedaan van uit een R. K. stand-
punt. De Evangelische broedergemeente beschikt echter ten aan-
zien van het onderwerp over groote ervaring. Moge ook van die
zijde het Surinaamsche lied een onderwerp van studied uitmaken.
Wij open verder, dat niemand zich door in dit artikel gedane
uiteenzettingen gekwetst zal gevoelen. Het zou onjuist en ver-
keerd zijn op Surinamers neer te zien, omdat wonder hen er hier en
daar, ook wonder meer beschaafden, overblijfselen van heidensche
denkwijze worden gevonden. Men zou dan moeten aanvangen met
de Nederlanders te minachten, omdat zij door de namen van de















FOLKLORE IN SURINAME


weekdagen getuigen van hun vroeger geloof in zon en maan, van
hunne vereering van Wodan, Thor en Freya. Wij hebben vroeger
(Encyl. v. Ned. W. Indie, wonder Naamgeving) ons vermoeden uit-
gesproken, dat de R. K. Kerk niet optreedt tegen overblijfselen
van vroeger heidensch geloof, indien daardoor geen gevaar meer
bestaat voor overcame van of terugkeer tot met den R.K.
godsdienst strijdige begrippen. In den brief van Paus Gregorius
den Groote aan den Abt Mellitus (601), aanvangende met:
,,Post discessum congregations nostrae", en waarvan tekst en
vertaling zijn te vinden in Geschiedkundig Mengelwerk over de
province Noord-Braband, door G. R. Hermans, rector der La-
tijnsche School, 's-Hertogenbosch, 1840, biz. 269-273, zoomede
in diens artikel: Volksbegrippen, Volksgebruiken en Volksover-
leveringen in Noord-Braband (als voren, biz. 76 tot 96), zal men
een en ander over de door de R. K. overheden en evangeliepredi-
kers aangenomen gedragslijn aantreffen, ten aanzien van onze
toen wel bekeerde, maar nog lang hardleersch gebleven voorouders.
Mede ten aanzien van het negerengelsch hoede men zich voor
geringschatting. De creolentalen zijn op zich zelf reeds zeer merk-
waardig. In het feit, dat de woordschikking zoo geheel anders is
dan in onze taal kan slechts hij reden tot lachlust vinden die zich-
zelf tegelijk een geestelijk testimonium paupertatis wil uitreiken.
Wij zijn van oordeel, dat het voor het Nederlandsche Rijk, als
koloniale Mogendheid, wenschelijk is, dat voor de studied van de
Surinaamsche en de Curacaosche muziek een Arbeidskamer wordt
opgericht.
In de ons later door den heer Abbenhuis gezonden gegevens
treffen wij een betoog aan (zie onsnaschrift), om in de R.K. Kerk in
Suriname, Surinaamsche volksliederen als kerkliederen in te voe-
ren.De heer A wijst er op, dat iets dergelijks reeds in Hindostan door
een R.K.priester is beproefd en grooten ingang heeft gevonden.Men
beseffe, dat de eenvoudige Surinamer oogenblikken kan hebben
van moedeloosheid; dat hij denkt en soms ook uitspreekt: Gij,
blanke leeraars en leidslieden, gij tracht ons het beste te brengen,
wat Gij hebt, en wat kunnen wij, arme verwaarloosde menschen,
daartegenover aan U teruggeven? Indien de kerkbesturen in
Suriname er toe konden besluiten om voor den Surinaamschen
volkszang en voor het volk, dat dien volkszang schept en waarvan
het Surinaamsche lied een deel van zijn wezen uitmaakt, ook in dit
opzicht de armen te openen en tot den Surinamer te zeggen: Mijn
kind, kom bij mij, ik neem U met uw goede volkseigenaardighe-
den, die ik waardeer en U help bewaren, dan zullen zij aan het
Surinaamsche volk een grooten dienst doen.















FOLKLORE IN SURINAME


Voor de vergelij kende studied van het Surinaamsche lied en van
het Afrikaansche, van de volkspsyche als men wil, zal men, naar
de heer A. aantoont, groot profit kunnen trekken door raadple-
ging van de werken van den Pater dr. Zuure te Bern, over Urundi
en Oeganda. Dr. Z. behoort tot de zoogenaamde Witte Patersvan
wijlen den Kardinaal Mgr. Lavigerie.
Nu nog een levendig opgewekt woord als slotzin. De heer A.
schrijft mij over de moeite die het kost om het Surinaamsche lied
bekend te maken en te doen waardeeren, maar deze onvermoeibare
kampioen eindigt aldus: ,,Hoop doet leven. U most anders mijn
klas die liedjes eens hooren zingen. Hupsch, frisch, drie- en vier-,,
,,stemmig met allerlei rythme-versiering door liniaals, vingers en
,,beenen! 'K begin onderhand te gelooven, dat men zulke dingen
,,meer door uitvoering moet propageeren dan door de pers".
Onze gelukwenschen dan aan de heeren verzamelaars, en heil
aan deze nog bijna onbekende frissche loot van den Nederland-
schen stam!

Naschrift. De heer Abbenhuis behandelt in zijne aanteekenin-
gen een onderwerp, dat niet geheel wonder Surinaamsche Volks-
kunde kan worden ondergebracht, maar de eer van een afzonder-
lijk opstel zou verdienen. Het gaat over de mogelijkheid, om Su-
rinaamsche volkswijzen te bezigen in het kerkelijke en het school-
lied. Noch de Herrnhutter ,,siengie boekoe" (en) ,,aria siengie"
(1837-1858), noch de n.e. gezangboeken der Ned. Herv. en der
Evang. Luth. gemeenten (1858 en 1856), en evenmin de R. K.
,,begi boekoe" en ,,passi foe Hemel" hebben volks- of neger-
melodieen opgenomen. De heer A. betreurt dit; hij acht een zoo-
danige aanpassing zeer wel mogelijk, en acht het een verzuim, dat
men zulks nog niet heeft beproefd. In ,,Een Vlaamsch missionaries
in Engelsch-Indie", door L. du Bois, Brasschaet 1924, blz. 94-
103, staat vermeld, dat Pater H. E. du Bois in de Pundjab
(Br. I.) het volk tot zich trok, door het zijn eigen gemaakte leer-
dichten op Pundjab-wijzen, voor te zingen en te leeren. In school
en kerk, zoo zegt de heer A., zou men daarvoor geschikte Suri-
naamsche volkswijzen kunnen toelaten, en dus te eerder melodies
en tekst kunnen helpen bewaren. Men zou daardoor dus de volks-
kunst eeren en een inniger band brengen tusschen het volk en
zijne leeraren en leaders in godsdienstige zaken.
De zaak lijkt ons toe zeer de aandacht te verdienen. De R. K.
kerk is menigmaal voor de instandhouding van volkseigenaardig-
heden opgekomen.


Slot Loevestein, November 1933.























HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN HET
GEVANGENISWEZEN IN DE WEST.

DE STRAFGEVANGENIS OP HET FORT NIEUW-AMSTERDAM AAN DE
SURINAME-RIVIER IN DEN LOOP DER TIJDEN.

Een bijdrage tot de geschiedenis van het gevangeniswezen
in West-Indi&.
DOOR
A. HALLEMA

I

Was het jaar 1916 een belangrijk jaar voor de toepassing van
het nieuwe strafstelsel in Suriname door de invoering van het
nieuwe in het Gouvernementsblad 1911 No. 1 afgekondigde Wet-
boek van Strafrecht, waardoor het Nederlandsche strafstelsel
ook ingang vond in dit deel van het Rijk in Amerika, het jaar
1872 was dat in niet minder mate voor het Surinaamsche ge-
vangeniswezen, door den bouw van een nieuwe gevangenis op
de terreinen van het fort Nieuw-Amsterdam, door invoering van
nieuwe reglementen en voorschriften ter regeling van den in-
wendigen dienst en door toepassing der nieuwe beginselen en
opvattingen in betrekking tot de vrijheidsstraffen als boete voor
gepleegde misdrijven en overtredingen. Daar het dit jaar twee
eeuwen geleden is, dat de plannen tot aanleg van het fort Nieuw-
Amsterdam een vasten vorm kregen, vooral wonder invloed van
het pionierswerk van den ingenieur Draak, zoodat besloten werd
tot den bouw er van, meenen wij in de herdenking van dit voor
de koloniale geschiedenis van de West niet onbelangrijke feit
tevens een welkome aanleiding te zien, om eenige min bekende
bijzonderheden over de eerste central gevangenis van Suriname
aan het licht te brengen en het stelsel van straf en boete in deze
voormalige kolonie in hoofdtrekken te beschrijven.
De toepassing der vrijheidsstraffen, aanvankelijk vooral de
voorloopige vasthouding en preventive detentie van verdachten
en beschuldigden, going in deze bezitting der Westindische Com-
pagnie, later vervangen door de Geoctroyeerde Societeit van
West-Indische Gids XVI 3














HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


Suriname, samen met de ontwikkeling van het vestingstelsel:
de drie voornaamste forten der kolonie, eerst het reeds v66r
1667 gebouwde fort Zeelandia, vervolgens het fort Sommelsdijk
(1684-1748) en ten slotte het in 1747 voltooide fort Nieuw-
Amsterdam waren achtereenvolgens tevens gevangenissen ter
insluiting van blanken, creolen en negers, terwijl in de 18de eeuw
Nieuw-Amsterdam en Zeelandia naast elkaar tot gevangenver-
blijven dienden, het eene voor tot dwangarbeid en langdurige
gevangenisstraf veroordeelden, het tweede voor hen, wier vonnis
een confinement van korten duur of een lichte straf bepaalde.
De fortificaties der kolonie en sedert de tweede helft der 18de
eeuw het cordon van binnenlandsche defense waren just daar-
om zulke geschikte strafplaatsen, wijl daarbinnen door de mili-
taire wachten toezicht kon worden uitgeoefend, aan deze werken
geregeld arbeid viel te verrichten en de hoofdstad Paramaribo
zoomin als andere bewoonde oorden een geschikte gelegenheid
bood, nog veel minder geschikt personnel had voor de toepassing
der vrijheidsstraffen in een tuchthuis voor mannen of een spin-
huis voor vrouwen.
Trouwens, al had Batavia een dergelijke type van vrouwen-
gevangenis gehad, de op blanken in onze voormalige kolonien
toegepaste vrijheidsstraffen in den Compagniestijd waren bijna
alle van korten duur en zoo het confinement wel een gevangenis-
straf van jaren betrof, werden dergelijke zwaargestraften naar
het moederland verscheept, om aldaar in de tuchthuizen hun
straf te ondergaan. En nog vaker werden lijfstraffen, deportatie
en kettingstraf op hen toegepast, zoodat de gevangenissen in de
West voor het overgroote deel werden gevuld met kleurlingen
en slaven. En daar de groote kosten van een gedifferentieerd
gevangenisstelsel hier ook een woordje meespraken, het oude
Paramaribo met zijn houten huizen en Zaansch uiterlijk geen
flinke, stevige steenen gebouwen voor dit doel had, bracht men
die kosten en lasten liever in rekening van de noodzakelijke
krijgsmacht ter verdediging van het gewest.
Met dit al werd just daardoor het gevangeniswezen niet naar
behooren verzorgd en behartigd, was zoowel het toezicht op als
de huisvesting van de gevangenen onvoldoende en werd aan de
verandering hunner gezindheid natuurlijk in 't geheel geen zorg
besteed. Nog in de Notulen van Gouverneur en Raden van
8 January 1801 werd bitter geklaagd over de ,,vervallen en on-
tramponeerde" gevangenissen der Westindische kolonien, waar-
van de bouwkundige staat en inwendige toestand ,,dermate ver-



















WIlE'S-ILNDsIIH GIDS (ll


4- --


Ji.


4w


Ilft I;rt Nictl'v-A nslterdani in Suirinnmce (Crindt 1t8de Ccuw)%V ntar ccl tcckcling
van K;ipitein Stednian


H3.?z. 34


g2lhr:~:


















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


slimmerd (waren) dat het onmogelijk was geworden langer de
gevangenen daarin beslooten te houden, tengevolge waarvan
dan ook deselve den een na den anderen daaruit evadeerden."
Hier dus dezelfde poreusheid als in de Oostindische gevangenissen.
De fortgevangenissen waren natuurlijk oorspronkelijk inge-
richt tot het voorloopig in bewaring stellen van militaire arres-
tanten en toen ze later dan ook in dienst gesteld werden van de
bewaring der veroordeelde burgers, bleken ze veel te klein, onge-
zond en ondoelmatig. In de Notulen van Gouverneur en Raden
van 9 December 1784 lezen we, dat de gevangenis in het fort
Zeelandia, met steenen bevloerd zijnde, dermate ongezond was,
dat de gedetineerden bijna aldoor ziek waren en dat het daarom
noodig zou zijn om naast een betere ventilatie ook te zorgen voor
een stevigen planken vloer. Als men nu in aanmerking neemt,
dat in deze gevangenis ook menschen van aanzien wonder de ko-
lonisten, die zich aan een of ander misdrijf hadden schuldig ge-
maakt, werden gevangen gezet, dan ligt het voor de hand, dat
in de special slavengevangenissen op de plantages of die in de
andere forten buiten Paramaribo, in de arresthuizen van Coronie
en Nickerie, de toestanden zeker niet better waren.
Gevallen van in het arreststellen of preventief gevangen zetten
van aanzienlijke burgers, hetzij bestuurders van stad en lande of
plantagebezitters, vooral wonder krachtige gouverneurs als Van
Aerssen, Mauricius, Wichers e.d., komt men in de Notulen van
Gouverneur en Raden bij herhaling tegen, ook wel dat sommigen
van hen in deze sombere kerkers zelfmoord pleegden. Toen Baron
von Sp6rche in 1751 Gouverneur Mauricius ad interim was op-
gevolgd, werd er eens ,,opruiming" gehouden wonder de,,aarts-
deugnieten van burgers", waartoe ook de heer H. N. van de
Schepper behoorde, die bekend stond als zeer loszinnig en van
liederlijk gedrag zijnde, als rechterhand van Mr. Mauricius door
dezen echter steeds gespaard was, waarom hij voorloopig maar
vast in de gevangenis gesloten werd, om, na een geruimen tijd
preventief gedetineerd geweest te zijn, gedwongen te worden
de kolonie te verlaten. Pieter Albert van der Meer, die in 1754
het behind aanvaardde als Gouverneur-Generaal van Suriname,
was niet gesteld op zulk een cabale, als die Mauricius van 1742-
'51 de regeering had bemoeilijkt en die nog niet geheel rustte
wonder zijn opvolgers. Een der bewijzen van die werkzaamheid
tot misnoegen van den bestuurder der kolonie gaf zekere Jan
David Cellier, een der kopstukken van de cabalistische partij.
Toen deze Cellier in de kolfbaan van Paul Noortman te Parama-














HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


ribo allerlei dreigementen deed hooren aan het adres der zittende
regeering, welke werden overgebriefd, most hij zijn opposite
dan ook zwaar boeten, want hij werd op het fort Zeelandia ge-
vangen gezet en daar gehouden tijdens het hem aangedaan lang-
durig process, ten slotte veroordeeld tot een boete van 15000
gulden, waarvan 1/, kwam ten profijte van den fiscal, 1/s voor de
Modique lasten, 1/s voor de armen van Paramaribo en 1/6 voor
het Societeitshospitaal was.
Desgelijks verging het in dien tijd ook anderen onruststokers,
die ook wel veroordeeld werden om 14 dagen of een maand in
den getting te gaan aan het Oranjepad of aan de vestingwerken
te arbeiden en 's nachts in het kettingkwartier te verblijven of
in arrest te worden gehouden. Zelfs de slordige weesmeesters, die
de belangen hunner administrative verwaarloosden en na hun
ontslag zelfs niet in staat bleken behoorlijk rekening en verant-
woording van het gehouden beheer af te leggen, kwamen door de
goede zorgen van den G. G. Pieter van der Meer voor geruimen
tijd op het fort Zeelandia terecht. Plantage-directeuren en andere
slavenhouders, die hun slaven op een wreedaardige manier straf-
ten en die waren er heel wat in de dagen van Mauricius, Crom-
melin, Nepveu, Texier en Wichers! verdienden op zijn minst
het lot van Baldouw, die tot de ergste gruweldaden met zijn
slaven in staat bleek en eindelijk in arrest gesteld, in een process
gewikkeld en uit het land gebannen werd. Maar de meeste van
deze tyrannen en geweldenaars werden slechts gedreigd met arrest
en verbanning, terwijl de slaven bij de geringste aanleiding met
den kerker of den getting kennis maakten. Nog in den tijd van
den overigens sympathieken G. G. Jan Gerhard Wichers (1784-
'90) werd de bepaling gemaakt, dat de weggeloopen slaven, als
zij eventueel gevangen of gegrepen werden, levenslang in de
boeien als dwangarbeiders aan de forten of op het cordon zouden
moeten arbeiden met insluiting gedurende den nacht en / 200.-
restitutie aan den eigenaar voor elken op deze wijze gestraften
slaaf.
Wij noemden hiervoor de drie forten, die achtereenvolgens
tevens tot gevangenis voor militairen en burgers in de kolonie
hebben gediend. Het oudste, thans nog bestaande fort Zeelandia,
was het dichtst bij de stad gelegen en behoorde wonder de doode
weermiddelen het eerst tot de beschermende machten van Para-
maribo. De Franschen rekenden het zich tot een eer, deze sterkte
het eerst uit steen te hebben opgetrokken, omdaardoor beschermd
te zijn tegen de aanvallen der Indianen. Ongeveer tien jaren later,















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


althans na 1650, maakten de Engelschen er zich meester van en
vergrootten de inwendige ruimte. Toen kwam de Zeeuw Abraham
Krijnssen en veroverde in 1667 de sterkte op de Engelschen, ver-
sterkte ze en gaf ze den naam van zijn province, Zeelandia.
Toen Gouverneur Van Aerssen als eerste vertegenwoordiger
den Geoctroyeerde Societeit van Suriname het bestuur overnam
van den Gouverneur of Kommandeur a.i. Laurens Verboom,
achtte hij d6n fort lang niet afdoende voor de verdediging der
kolonie, welker grondgebied zich steeds verder uitbreidde, waar-
door ook de bescherming der kolonisten tegen Europeesche con-
currenten en inlandsche vijandelijke stammen moeilijker werd.
Het aantal der bezettingstroepen most daardoor stijgen en
wonder dit volk waren vele ongure elementen, waarmee de Gou-
verneur Van Aerssen en zijn voorganger Verboom naderhand
maar al te zeer tot hun ongeluk hebben kennis gemaakt. In ver-
band hiermee most ook de gevangenisruimte uitgebreid worden,
hetgeen aanvankelijk in het fort Zeelandia geschiedde, terwijl
er verder nog 2 forten bijgebouwd werden tot afweer van de
vijandelijke Indianen-stammen: Cottica of Sommelsdijk, in 1684
opgetrokken bij de samenvloeiing van Commewijne en Cottica
en van stonde af aan ook tot gevangenis ingericht, en een ver-
sterkt blokhuis aan den mond van de Para-rivier, dat slechts met
vier halve bastions voorzien of versterkt was, dan ook maar 4
stukjes droeg en na 1740 niet meer bij de verdedigingswerken
behoorde, omdat het sedert dien tijd buiten gebruik werd gesteld.
Kort daarna, tusschen 1740 en '50 tijdens den aanleg van het
fort Nieuw-Amsterdam bij de samenvloeiing van Commewijne
en Suriname, werd ook het fort Sommelsdijk verlaten en dit had
dus ook als gevangenis afgedaan, doordat de gevangenisruimte
in en op de terreinen van het nieuwe fort zooveel mogelijk werd
uitgebreid. Omdat hier de central gevangenis voor militairen,
burgers, dwangarbeiders en slaven ontstond, zullen we bij den
aanleg er van wat uitvoeriger stilstaan.
Doordat de noodige samenwerking tusschen de Directie der
Societeit van Suriname en de kolonisten aldaar ontbrak, duurde
het lang, dat men met den zoo dringend noodzakelijk geachten
aanleg van groote en betere versterkings- en verdedigingswerken
een aanvang maakte. Eindelijk gingen de Directeuren in het
moederland er toe over om den Nederlandschen ingenieur Draak
naar Suriname te zenden, hem op te dragen een plan te maken
van de te bouwen fortificaties ten behoeve van een doelmatige
verdediging der kolonie, met inachtneming van voldoende ruimte














HET JAAR 1872 IN DE GASCHIEDENIS VAN


voor militaire en burgerlijke gevangenen, doordat het stadhuis
te Paramaribo daarvoor geen kelderruimte had en het fort Zee-
landia veel te klein werd. Draak kwam en maakte zijn plans en
teekeningen alsmede een begrooting der kosten voor de verbete-
ring der bestaande en het aanleggen van nieuwe fortificaties, een
en ander in overleg en samenwerking met den Directeur-generaal
Des Rosques. De racing wees in eindcijfer een bedrag van
/ 800.000 aan.
Nadat de besprekingen tusschen de Directie der Societeit en
de gemachtigden uit de kolonisten bij accord van 8 December
1733 tot een goed resultaat hadden geleid, werd dit verdrag bij
resolutie der Staten-Generaal van 19 December d.v. bekrachtigd,
zoodat met den aanleg spoedig een begin kon worden gemaakt.
Van uit het moederland zou de Directie met bekwame bouw-
lieden en degelijke materialen helpen, terwiji de kolonisten voor
de andere arbeidskrachten, in dit geval slaven, zouden zorg
dragen. De Directie zou gedurende zeven jaren het geraamde
tijdperk voor den aanleg en de voltooiing elk jaar / 20.000
als haar aandeel in de bouwkosten storten, de kolonisten jaarlijks
/60.000. Het hoofdverdedigingswerk in de nieuwe line van
defense zou het ontworpen fort Nieuw-Amsterdam worden,
genoemd naar Hollands handels-metropool en zetel van de Di-
rectie der Surinaamsche Societeit. Maar de bouw daarvan, waar-
voor verschillende bekwame ingenieurs uit Nederland over-
kwamen, was geen gemakkelijke taak, wijl als de doeltreffendste
ligging de aanleg er van op een modderbank, het z.g. Tijgershol,
was geprojecteerd. Ingenieur Draak had de plans gemaakt, inge-
nieur Pierre Dominique des Marets was de uitvoerder der werken
en Gouverneur Jacob Alexander Henry de Cheusses legde in
December 1734 den eersten steen van het fort. Het had wel de
meest geschikte ligging just op den hoek, waar de Suriname en
Commewijne door een breed aestuarium in zee uitstroomen en
waar een modderbank voor de te dicht naderende vijandelijke
schepen een natuurlijk afweermiddel is. In een regelmatigen
vijfhoek opgebouwd zijnde, bezat het fort een terreinopper-
vlakte van een klein uur gaans in den omtrek, omringt zijnde
door breede grachten, was met geschut op de bolwerken voorzien
en werd beveiligd door een geheimen weg naar de drie arsenalen
en geschutwerken, waarvan er twee de Suriname-rivier en 66n
de Commewijne bestreken. De dubbele borstwering, van aarde
opgetrokken en rustende op een steenen walmuur van rots- of
natuursteen, beveiligde het geheel tegen verzakking en instorting.















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


De aanleg en inrichting beide maakten het destijds dus tot een
geducht afweermiddel.
Op het terrein van het fort binnen de wallen werden achter-
eenvolgens de woningen voor de officieren, de kazernes voor de
soldaten, de gevangenis voor de muiters en misdadigers, een sme-
derij, timmerwerkplaats kruitmagazijn, proviandbergplaats, de
kerk, een windkorenmolen, een regenbak van meer dan 1000 ton
water en andere noodzakelijke gebouwen en gebouwtjes opge-
trokken. Een door oranjeboomen beschaduwde weg doorsneed
het terrein van Z.O. naar N. W., waardoor men over een gracht
met brug de kostgronden bereikte en vandaar eveneens over
een tweede brug naar de landingsplaats aan den over der Suri-
name-rivier kwam. Een gegraven kanaal, uitmondende in een
kreek, onderhield de gemeenschap met het overige deel der
kolonie en maakte het mogelijk zelfs met dit gebied, al was het
door den vijand bezet, eenige communicate te onderhouden 1).
Men heeft in dit fort met aangrenzende terreinen dan ook wel
een degelijk staaltje van versterkings en vestingbouwkunst
te zien, dat den ontwerper zoowel als den uitvoerder tot eer
strekte en getuigde van den durf en de volharding onzerNeder-
landsche technici, ook van die uit het midden der 18de eeuw in
de West. Alleen de moerassige ondergrond leverde niet alleen
den bouwlieden allerlei moeilijkheden op, die intusschen wel
glansrijk werden overwonnen, doch benadeelde ook de gezond-
heid der fortbewoners, vooral die van de gevangenen in de be-
nedenvertrekken. Daarom werden in 1872 de nieuwe gevangen-
verblijven ook op de hoogere gedeelten van het fortterrein ge-
bouwd. Om de bewaking en de overigens voortreffelijke lig-
ging bleef men vasthouden aan de sterkte, die voor dien tijd
een uitstekende militaire waarde en beteekenis had, maar als
gevangenis, afgezien van de eischen van bewaking, aan geheel
andere eischen had moeten beantwoorden.
En toen later ter verdediging van de hoofdstad de redouten
Leiden met de batterij Friderici en Purmerend aan de Suri-
namerivier de rij van fortificaties nog versterkten, waarbij de
post Brandwagt aan de Motkreek nog diende om de aankomst
van vijandelijke schepen te signaleeren, was men tegen de aan-
vallen van den zee- en rivierkant tamelijk gedekt. Alleen maak-
ten de muiterijen en overvallen der gevluchte slaven, Marrons
') Men kan de situatie van het geheel duidelijk nagaan op de repro-
ductie, die hier bij gaat en gefotografeerd is naar de teekening van
Stedman.















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


en andere gevluchte dienstbaren, in den loop der 18de eeuw ver-
weer vanuit een bepaalde postenlinie in het binnenland nood-
zakelijk, in verband waarmee Gouverneur Nepveu een stelsel
van posten, het z.g. militaire cordon, ontwierp van de Joden-
savanne aan de Suriname-rivier in ongeveer westelijke richting
tot aan den post Imotappi aan de Boven-Commewijne, vervol-
gens noordelijk langs deze river tot den post l'Esperance en dan
in de richting West-Oost voorbij Perica tot aan Willemsbrug en
ten slotte van daar in noordelijke richting naar de kust, het ge-
heel ter lengte van pl. m. 94 KM. De aanleg dezer werken met
hun sterkten en posten was een welkom object voor de dwang-
arbeiders, die in de West evenmin als in de Oost altijd voldoende
werk vonden en dikwijls trots hun titel hun tijd in ledigheid
moesten doorbrengen of total improductief werk verrichtten.
Van dit geheele verdedigingsstelsel bestaat thans alleen nog
slechts het fort Zeelandia, waarvan de militaire beteekenis echter
ook tot nul gereduceerd kan worden, hetgeen uit het oogpunt
der moderne strijdmiddelen begrijpelijk wordt, terwijl de binnen-
landsche vijand in de gedaante van Marrons het de Overheid
thans gelukkig niet meer lastig maken. Maar wat wel is blijven
bestaan, is Nieuw-Amsterdam als central gevangenis der ko-
lonie, gelijk de gebouwen aldaar sedert 1872 verrezen, en in be-
trekking tot welke wel allerlei plannen zijn gemaakt, als gevolg
van een algeheele reorganisatie van het gevangeniswezen in de
West, doch die tot den huidigen dag hun diensten bewijzen 1).
') Enkele jaartallen en feiten uit de geschiedenis van het fort Nieuw-
Amsterdam als militaire bezetting en gevangenis, of daarmee samen-
hangende, vindt men in de volgende gegevens In 1781 bood zich een
aantal Boschnegers aan om het fort N. Amsterdam tegen een even-
tueelen aanval der Engelschen te beschermen, toen Engeland in Dec.
1780 den oorlog aan Nederland had verklaard. In 1846 werd het bij
de stad Paramaribo gelegen Galgenhuis opgeruimd. 1874 was het jaar,
toen op een terrein bij het fort N.-Amsterdam de eerste vestingsplaats
werd ingericht tot uitgifte van perceelen om daarop het klein land-
bouwbedrijf uit te oefenen. In i887 werd de telefonische verbinding
van Paramaribo met het fort N.-Amsterdam tot stand gebracht en
negen jaren later, in 1896, werd de rijweg N.-Amsterdam naar Spie-
ringshoek voltooid. In 1907 kwam het eindelijk tot opheffing van de
militaire bezetting op het fort N.-Amsterdam in verband waarmee in
191o plannen in studied zijn genomen om de beide toen in Suriname
bestaande strafgevangenissen, die te Paramaribo en op fort N.-Am-
sterdam, samen te voegen tot een central straf-etablissement, maar de
conclusie der autoriteiten heeft den status quo gehandhaafd. Zoo
heeft ook de stichting voor verwaarloosde jongens op plantage ,,Sloot-
wijk" in den zin onzer, Rijks-opvoedingsgestichten voor Jongens slecht
een kort even gehad, namelijk van 19r2-'19.















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


Want naarmate het voormalige vestingstelsel met zijn lines en
forten uit den tijd geraakte door de moderne oorlogstechniek 1),
ontwikkelde zich ook in de West het strafstelsel hoe langer hoe
meer op een gezonde basis van humaniteit en ethische-socialen
opbouw van den gevallene. Wel moet den inboorling in sommige
gevallen een andere maatstaf van straf en boete aangelegd worden
en heeft men zich zelfs genoodzaakt gezien in den jongsten tijd
als gevolg van het groot aantal ontvluchtingen de tot meer dan
drie jaar dwangarbeid en gevangenisstraf veroordeelden, die aan
de publieke wegen enz. werken, bij drie6n door een 7 M. lange
getting aan elkaar te bevestigen, welke getting door een band of
ring met het eene been boven den enkel is verbonden. Maar
overigens heeft ook hier het geheele strafstelsel en daaronder
natuurlijk niet het minst het gevangeniswezen een groote ver-
andering, d.w.z. een flinke verbetering ondergaan, van welke
voortschrijdende ontwikkeling wij thans de hoofdlijnen tot 1871
nog even zullen aangeven.
De lijf- en levensstraffen hadden in den Compagniestijd de
grootste plaats ingenomen en wat de gevolgen van al die wreede
kwellingen en inhumane tormentaties zijn geweest, die vooral op
de rechtlooze slaven- en kleurlingenbevolking met dikwijls dui-
velsche wellust werden toegepast, hebben de kolonisten van
Suriname in de 18de eeuw wel tot hun groot nadeel ondervonden.
De opstanden en overvallen der boschnegers of Marrons zouden
nooit zulk een omvang hebben aangenomen en met dergelijke
wederkeerige wreedheden van onmenschelijken aard zijn ge-
paard gegaan, indien de op hen toegepaste straffen meer gericht
waren geweest op verbeteren in stede van op verbitteren! Bij
de meestal slechte behandeling paste weliswaar een aan Wester-
sche begrippen vreemde method van straffen, doch zooals het
') Reeds Gouverneur Mauricius sloeg de militaire waarde van het
fort N.-Amsterdam niet erg hoog aan, want in zijn journal van het
jaar 1746, toen oorlogsgevaar met Frankrijk dreigde en het fort
nog niet geheel voltooid was -, wonder dagteekening van 8 Maart,
lezen we het volgende, dat ook eenig idee geeft omtrent het interieur
van de gevangenis daarbinnen: ,,In 't geheel sie ik die fortresse aan
met oogen van verdriet, als een lastig houkind, sonder dat het nut
ooit geproportionneerd sal weesen na de kosten. Ze maakt een schoone
parade op de kaart en als ze in Brabant lag, geloof ik, dat het een school
stuk werk sou wesen. Doch in den ganschen aanleg is geen attentie
gemaakt op de omstandigheden van dit land. Zelfs de casernen zijn
gemaakt, als of 't in 't noorden was, van steen en dichte benaauwde
kamertjes, elk met een schoorsteen, correct op 't model van 't Am-
sterdamsche oudemannenhuis."














HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


in Suriname toeging, niet enkel op de plantages door den wil van
hardvochtige directeuren en kruiperige opzichters of blank-
officieren, maar ook in de stad Paramarino door monsters van
slavenhoudsters van het type van Mevrouw Mauricius, mbest
het wel spaak loopen en kon er van straffen tot verandering der
gezindheid wel heelemaal geen sprake zijn. Tot zelfs in het fort
Zeelandia toe, binnen de muren der gevangenis aldaar, werden
de Spaansche bok-straffen toegepast met inbegrip van den zeven-
hoekschen Spaanschen bok, een ergere kwelling dan ten onzent
alle lijfstraffen bij elkaar. Voor degenen wonder onze lezers, die
niet weten, wat hier wonder verstaan moet worden, zij even herin-
nerd aan de duidelijke beschrijving, die Wolbers van deze straf-
soort geeft in zijn bekende geschiedkundige beschrijving van
Suriname '), waaraan het volgende ontleend is.
,,Hierop (nl. na toediening van de geeselstraf of bet uitrekken
der ledematen van slaven, wier gedragingen den toorn hunner
meesters of meesteressen hadden opgewekt), volgde de straf der
,,Spaansche bok", waarbij men den slaaf de handen te zamen bond
en de knieen hierdoor wrong, terwijl men een stok tusschen de
zaamgebonden handen en opgetrokken knieen stak en deze
stevig in den ground bevestigde, waarna de Bastiaan den alzoo
vastgebonden slaaf met een bundel tamarinde-roeden (een zeer
hard knoestig hout) op de bovenliggende Zijde der billen sloeg
en was de eene zijde goed door en geheel rauw vleesch, dan werd
hij omgekeerd om de andere zijde in dien zelfden toestand te
brengen. Al deze straffen werden zoowel op vrouwen, als op
mannen toegepast. Eenige meesters gebruikten hiervoor hoepel-
stokken doch daar de slaven ten gevolge hiervan dikwijls stier-
ven, zoo werd dit als te onvoordeelig niet als regel ingevoerd.
Somwijlen geschiedde de toediening der Spaansche bok op de
plantaadjes zelven, meermalen evenwel zonden de meesters,
voornamelijk zij die op digt bij de stad gelegene plantaadjes
of Paramaribo zelve woonden, den schuldige(?) daartoe naar
het fort ,,Zeelandia", waar de cipier en zijne handlangers door
gestadige oefening eene bijzondere bekwaamheid tot dit werk ver-
kregen 2); zoodat de meester zich gaarne de kleine belooning, die
de cipier als fooi, later als leges ontvangen most, getroostte.

') Aldaar bladz. 129. Vgl. ook Hartsinck, Beschrijving van de wilde
kust of Guiana, dl II, blz. 916.
') Cursiveering van mij H. Vergelijk verder nog, Wolbers, t.a.p.
blz. 133, 291; J. D. H. L., Beschrijvinge van de Volksplantingen in
Zuriname, Leeuwarden, 1718, blz. 112.















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


De staff der Spaansche bok werd ook somwijlen op verzoek der
meesters publiek op de hoeken der straten van Paramaribo toe-
gediend en werd als dan vierhoeksche, ook wel zevenhoeksche
genaamd. De hier genoemde straffen behoorden tot de bevoegd-
heid van den meester; het afsnijden der Achilles pees, als toe-
voegsel der straf voor het wegloopen, werd hier meestal bijge-
rekend".
Tot zoover Wolbers, want de diverse lijfstraffen, van welker
toepassing hij verderop de meest horrible feiten en bijzonder-
heden meedeelt, kunnen al heel moeilijk tot de interessante
lectuur op het gebied der ontwikkling van het strafstelsel in de
West gebracht worden terwiji het vorenstaande ook reeds vol-
doende is om den geest van het wrekende en vergeldende straf-
recht dier dagen te peilen. Het Hof van Politie en Crimineele
Politie te Paramaribo heeft vooral in de 18de eeuw een series
vonnissen gewezen, waarvan alleen reeds de lezing thans nog
de felste critiek en de hevigste afschuw kan uitlokken. Het is
uit den treure: geeselen en brandmerken, afkappen van lede-
maten en uitsnijden van organen, ,,aen een pael te worden ge-
bonden en met klyn vuur leevendigh tot assche te werden ver-
brandt, wordende in tusschen tyt met gloeyende tanghen ge-
neepen," alsof het levende vleesch van den wetsovertreder het
dorre hout van een tot de bijl verwezen boom was geworden!
Maar genoeg over dit sombere en pijnlijk aandoende chapitre
onzer koloniale rechtsgeschiedenis, dat in de 19de eeuw afge-
sloten werd met het gelukkig meer en meer doordringen van
humaner begrippen omtrent straf en boete, ook voor den in-
lander geldende. Nog in 1833 werden zware vonnissen gewezen
door het Gerechtshof te Paramaribo tegen de brandstichters der
stad, die gepoogd hadden de blanken met hun stad en bezittingen
door het vuur te vernietigen 1), doch de op deze ernstige mis-
dadigers toegepaste doodstraffen waren dan ook de laatste symp-
tomen van feitelijke gewelddaden bij de toepassing van wet en
recht. Zooals nu tien jaren geleden, in 1922 de doodstraf in Suri-
name is voltrokken geworden aan den Franschen vluchteling
A. P. Coutanceau, sedert 1879 had men deze straf in dit gewest
niet toegepast! is dat geschied op de normal wijze, zooals dat
thans nog in alle landen gebeurt, waar de doodstraf toegepast
kan worden en dit maakt, dat alle herinneringen aan het bloedige
L) Zie mijn artikel daarover in de Nieuwe Rotterdamsche Courant,
Paramaribo ten deele door brand verwoest, 2 September 1932, waarin
de gronden van het vonnis zijn besproken.
















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


strafrecht van vroeger eeuwen volkomen zijn uitgewischt, vooral
door de wijze, waarop thans ook daar de andere hoofdstraffen
ten uitvoer worden gelegd.
Door de afschaffing der slavernij werden verder aan de eige-
naren en directeuren der plantages de strafmiddelen tegen hun
slaven uit handen genomen, die ook zoovele jaren op de meest
willekeurige en bloedige wijze waren aangewend geworden en de
slavenreglementen op het stuk der publieke straffen en op die
binnenshuis hadden daarmee eindelijk afgedaan. Buiten de
,,huiselijke jurisdictie" kon nu ook de publieke strafrechter geen
vonnissen van geeselstraf, brandmerking en andere lijfstraffen
wijzen. De wonder staatstoezicht gestelde geemancipeerde slaven
behoorden na 1863 in het geval van het plegen van lichte mis-
drijven wonder de jurisdictie van Districtscommissarissen, die
slechts geldboeten tot een maximum van f 2.50 konden opleggen,
evenzoo gevangenisstraf van drie dagen tot drie maanden en
dwang- of ,,strafarbeid aan openbare werken, hetzij met, hetzij
zonder ligte kettingboei" gedurende 8 dagen tot 3 maanden. En
toen het Strafwetboek van 1 Mei 1869 werd ingevoerd, werd
daardoor de gevangenisstraf de meest toegepaste straf, ook voor
de niet-Europeanen in West-Indie, al onderscheidde die Strafwet
ook nog 2 hoofdgroepen: crimineele straffen, bestaande uit dood-
straf, dwangarbeid en verbanning; correctioneele straffen: ge-
vangenisstraf van meer dan 6 maanden, geldboete van meer dan
1000 gulden, terwijl bij straffen wegens overtredingen gevangenis
van 6 maanden en minder of geldboete van 1000 gulden of minder
de eerste plaats innamen en voor alle inwoners der kolonie de-
zelfde waren. Alleen waren de straffen van dwangarbeid en ge-
vangenis van veel langeren duur dan thans, hetgeen op den loop
der bevolking in de gevangenis nog al zijn invloed deed gelden,
maar een ander voordeel was, dat de maximum duur der gevan-
genisstraf 5 jaar was.
Het nieuwe op 1 Januari 1916 ingevoerde Wetboek van Straf-
recht maakte ook het Surinaamsche strafstelsel aan dat in het moe-
derland vrijwel gelijk, hoewel de werkinrichting daar geen plaats
heeft kunnen veroveren noch bet opvoedingsgesticht en de tucht-
school voor minderjarige veroordeelden 1). In 1915 werd dan

1) Toch geeft art. 37 W. v. S. voor Suriname de volgende bepaling
ten aanzien van den maatregel of de straf, toe te passen op minder-
jarigen verdachten: teruggeven aan de ouders zonder toepassing van
eenige straf of geplaatst te worden ,,in een verbeterhuis om daar te
worden opgevoed gedurende een aantal jaren bij het vonnis te be-
















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


ook bij de behandeling der zg. Gestichtenwet door het Koloniaal
Bestuur van Suriname vastgesteld, dat de oprichting van een
kostbaar opvoedingsgesticht diende te vervallen, omdat de daar-
aan bestaande behoefte in dit gewest niet in overeenstemming is
met de daartoe vereischte aanzienlijke kosten. Op dit argument
zijn trouwens steeds de meeste verbeteringen van het strafstelsel
en het gevangeniswezen in den loop der eeuwen afgestuit!
Om ons nu verder uitsluitend tot het gevangeniswezen in zijn
ontwikkelingsgang in de West gedurende de laatste 60 jaren te
beperken, moge er hier nog even op gewezen worden, dat de
eerste behoorlijke regeling van het gevangeniswezen in de West
tot stand kwam als noodzakelijk gevolg van de invoering van het
Wetboek van Strafrecht op 1 Mei 1869 (art. 23). Toen kon Gou-
verneur W. H. J. van Idsinga bij besluit van 21 September 1869
een reglement afkondigen, dat voor het eerst in de geschiedenis
van de ontwikkeling der rechterlijke organen in Suriname de
strafgestichten voor dwangarbeid, den dwangarbeid aan de open-
bare werken, de inrichting en het inwendig bestuur der gevan-
genissen alsmede de voorschriften omtrent orde en tucht en de
arbeidsproductie aan vaste regelen onderwierp en daarvoor be-
paalde beginselen vaststelde. Wel werd dit reeds twee jaren later,
dus in 1871, vervangen door een nieuw reglement tegelijk met de
vaststelling en afkondiging van een reglement van orde voor het
burgerlijk en militair huis van verzekering te Paramaribo en
van dit voor de gevangenis in het voormalige fort N.-Amsterdam,
waarover hierna meerdere bijzonderheden volgen. De wijzigingen
van deze reglementen en voorschriften voor den in- en uitwen-
digen dienst gedurende de period 1871 tot heden zullen we hier
verder laten rusten, wijl daardoor de grenzen van het behandelde
tijdperk te zeer overschreden zouden worden en onze aandacht
palen, maar in geen geval langer dan tot de vervulling van zijn twintig-
ste jaar." Behalve dat dit ,,verbeterhuis" nimmer dienst heeft gedaan,
zelfs niet gesticht is geworden, heeft ook nooit een der jeugdige ver-
dachten of beklaagden zijn intrede kunnen doen in een bij datzelfde
wetsartikel genoemd of aangeduid ,,ander door den Gouverneur aan
te wijzen geschikt verblijf". Van Kol had er bij de behandeling van
de begrooting 1907 (II, 27 Nov. 1906, p. 506) reeds op aangedrongen,
dat er in Suriname een opvoedingsgesticht of een tuchtschool zou
komen, gelet op de sterke toeneming der vagebondage van kinderen.
Bij de behandeling der begrooting van 1909 kon de Minister er nog
geen geld voor beschikbaar stellen en Van Kol was inmiddels wat
gerust gesteld met de stichting ,,Slootwijk" op de Rubber-onderne-
ming van dien naam voor verwaarloosde jongens, welk instituut, ge-
lijk we reeds zagen, slechts enkele jaren heeft mogen bestaan.















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


voorloopig het meest werd geboeid door dit deel van de orga-
nieke regeling van het gevangeniswezen in Suriname en ook van
dat op de Westindische eilanden. De staat van en de toestanden
in de beide Surinaamsche gevangenissen op N. Amsterdam en
te Paramaribo, het burgerlijk en militair huis van verzekering
in het fort Zeelandia -, alsmede die van de beide huizen van
bewaring in de districten Nickerie en Coronie, zooals deze zich
in de officieele stukken van de jaren 1871 en '72, de jaren der
reorganisatie van het gevangeniswezen in de West bij uitnemend-
heid, hebben ontwikkeld, eischen reeds een min of meer uit-
voerige beschrijving, terwiji de nieuwe voorschriften, geldende
in de andere buiten-districten en op diverse zg. politie-stations
de preventive detentie of bewaarplaatsen voor het opnemen en
vasthouden van arrestanten en lichte gevangenen met gedwongen
tewerkstelling van hoogstens acht dagen, eigenlijk ook nog bin-
nen den kring dezer beschouwingen zouden moeten getrokken
worden.
In 't kort samengevat geschiedt dus thans de distribute der
gevangenen over de volgende gestichten. In het fort Zeelandia
te Paramaribo worden opgenomen de preventief gedetineerden,
die terecht moeten staan voor het Hof van Justitie of dienen te
verschijnen voor den Kantonrechter, terwijl daarnaast worden
ingesloten als veroordeeld tot gevangenis- en detentie-straf, ge-
vangenen met of zonder openbare of gedwongen tewerkstelling
voor den tijd van ten hoogste drie maanden. In de eigenlijke
strafgevangenis, than meest station en voorheen fort N. Amster-
dam genoemd, dat in 1907 aan zijn oorspronkelijke militaire
bestemming onttrokken en ingericht werd als de zetel van het
districts-bestuur, worden de zwaarder gestraften opgenomen en
wel inlanders of met hen gelijk gestelden, die veroordeeld werden
tot gevangenis en detentiestraf of dwangarbeid gedurende
meer dan drie maanden. Ook de militairen, v66r 1883 tot krui-
wagenstraf veroordeeld, welke straf in dat jaar werd afgeschaft,
komen bij veroordeeling tot militaire detentie in dit strafgesticht.
In het voormalige strafgesticht op bet terrein van het genoemde
fort, dat in 1873 grootendeels buiten gebruik werd gesteld wegens
bouwvalligheid, is nog een der gebouwen intact als gevangenis,
en wel voor vrouwen, veroordeeld tot een der opgemelde straffen,
terwiji Iichter gestrafte Europeanen en met hen gelijk gestelden,
die drie maanden en minder in de gevangenis moeten verblijven,
daar ook kunnen worden opgenomen. Zwaarder dan tot vijf jaar
en tot vijf jaar dwangarbeid of militaire detentie veroordeelde















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


militairen, niet tusschen de keerkringen geboren of opgevoed,
moeten echter in een der bijzondere strafgevangenissen in het
moederland hun straf ondergaan. Ook kan een dergelijke ten-
uitvoerlegging der straf voor andere veroordeelden dan mili-
tairen door den Gouverneur gelast worden, een en ander door
tusschenkomst van den Officier van Justitie te Amsterdam.
Enkele andere maatregelen van algemeenen aard betreffen
de huizen van bewaring in de districten Nickerie en Coronie,
tevens dienende als gevangenissen voor licht gestraften, het be-
stuur over de gevangenissen te Paramaribo en N. Amsterdam
door Commissies van Administratie in plaats van Colleges van
Regenten als in 't moederland, de scheiding tusschen volwassenen
en minderjarigen in de gevangenissen, de handhaving der re-
glementen van tucht en orde in de gestichten, terwijl de Gouver-
neur voor het gevangeniswezen in Suriname voorstellen kan in-
dienen of wijzigingen kan aanbrengen en maatregelen treffen,
die de bevoegdheid tot het opleggen van disciplinaire straffen,
de indeeling en inrichting der gestichten omvatten en zaken
van interne aangelegenheid tot onderwerp hebben. Verder heeft
elk der eilanden zijn eigen strafgesticht, terwijl de central ge-
vangenis der eilanden te Willemstad op Curayao wonder het Raad-
huis is ingericht. Ook hier werd het geheele gevangeniswezen ge-
regeld bij besluit van 13 October 1871 ter uitvoering van art. 23
van het Wetboek van Strafrecht. Wat daarvan in Suriname en
op de eilanden het uitvloeisel was, zullen we thans verder be-
handelen.
Al mankeerde er om 1870 heen heel wat aan de oude gebouwen
der gevangenis op het fort Nieuw-Amsterdam, de voor hun taak
geroepen bestuurders en de directie van het strafgesticht waren
vol goeden moed en met idealisme bezield. Dat zij zich de moei-
lijkheden bij de vervulling van een taak als deze niet ontveinsden,
moge wel uit het volgende blijken. In het Verslag der Commissie
van Administratie over deze gevangenis gedurende het jaar 1871
erkende dit college zelf: ,,Is het eene moeyelijke taak, onvermoeid
toe te zien en te waken, met ernst en gepaste gestrengheid orde
en tucht te handhaven, altijd met strike rechtvaardigheid daar-
in te werk te gaan en vooral menschen van verschillenden landaard
en uit de heffe des volks bij elkaar gevoegd aan orde en reinheid te
gewennen, de directeur heeft gedurende de kortstondige waar-
neming dezer betrekking getracht al deze eigenschappen zoo-
veel mogelijk in toepassing te brengen."
wordi vervolgd)

















BIBLIOGRAPHIE


A. TIJDSCHRIFTEN EN COURANTEN

Pro Leproos. February 1934, no. 2. Lepra en Bevolkingsdichtheid
[in Suriname]; Medische-Dienst-Records en Lepra. [in Suriname].
Maandblad der Koninklijke Vereeniging ,,Oost en West". 5 Maart
1934, no. 3. De Pers in Curavao (Naar aanleiding van het gouden ju-
bileum van de Amigoe di Curaqao), door B. de Gaay Fortman; Suri-
naamsche Peperpot. Bont allerlei over Land en Volk van Suriname,
door Fred. Oudschans Dentz.

,,Petrus Donders". Maart 1934 no. 4. Uit de geschiedenis der Suri-
naamsche Missie. De eerste apostolische Vicaris van Suriname. Mgr.
Gerardus Schepers; Bij de Saramaccaners te Ligori-Kondre (Gran-
Rio); Stichting der Statie te Albina, door C. Verheyen. C. ss. R.; Een
begrafenis met hindernissen.
Wassenaar's Blad. 2 Maart no. 217 en 9 Maart 1934 no. 218. Pro-
blemen van den modernen tijd. Emigratie uit Nederland naar en ko-
lonisatie in Suriname, op modernen deskundigen grondslag, ter op-
lossing van het national werkloozen vraagstuk.
Ons Suriname. Maart 1934, no. 3. De Stadszending te Paramaribo;
door Frey; Open brief aan alle Saronvrienden, door D. en C. Boon;
Hoe men in de Boschlandgemeenten Zendingsfeest viert, door een
deelnemer; Hoe men in Nieuw-Goejaba het Kerstfeest viert, door J.
Leerdam.

La Quinzaine Coloniale. 10 Maart 1934, no. 659. La r6forme du bagne
[ingesteld bij de wet van 30 Mei 1854]. Zie ook de Nieuwe Rotterdam-
sche Courant. 5 April 1934 ochtendblad, B.
De Tijd. 17 Januari 1934. De Koloniale Staten.
Koloniaal Missie Tijdschrifl. 15 Maart 1934, aft. 3. Frater M. Aure-
lianus Vinkent, door fr. M. F. Abbenhuis; Vertrek van Z.H. Exc.
Mgr. Th. v. Roosmalen naar de Missie van Suriname.
Tropisch Nederland. 5 Maart 1934, no. 23. De kinderbibliotheek en-
leeszaal in het Koloniaal Instituut te Amsterdam, door C. K. Kesler.
De Indische Mercuur. 7 Maart 1934, no. 10. Emigratie naar Surina-
me [Voordracht C. L. Prey in het Indisch Genootschap op 2 Februari
1934].
Idem. 14 Maart 1934, no. 11. Bladziekten van de Surinaamsche ba-
coven, door de B.
Tropical Agriculture (Trinidad) Jrg. II, no. I (1934) Banana dis-
eases VI. The Nature and Occurence of pitting Disease and fruit
Spots, door C. W. Wardlaw; Banana Diseases VII. Notes on Banana
leaf diseases in Trinidad, door C. W. Wardlaw.
Idem. Jrg. II, no. 2 (1934). The Imperial College of Agriculture, door
[Sir] A. Aspinall.
Journal Jamaica Agricultural Society. Jrg. 37, no. 12 (1933) Ca-
meroon Bananas. O. D.












I








HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN HET
GEVANGENISWEZEN IN DE WEST.

DE STRAFGEVANGENIS OP HET FORT NIEUW-AMSTERDAM AAN DE
SURINAME-RIVIER IN DEN LOOP DER TIJDEN.

Een bijdrage tot de geschiedenis van het gevangeniswezen
in West-Indie.
DOOR

A. HALLEMA

II

Juist doordat de gevangenen in dit strafgesticht van ,,ver-
scheiden nation en tongen" waren, kon men zich zoo gemakkelijk
vergissen in hun mentaliteit, tastte men met zijn maatregelen
niet zelden mis. Menschen van Europeesche, Oost-Aziatische en
Zuid-Amerikaansche herkomst wonder leading te stellen van een
Westersch personnel zonder psychologische noch ethnologische
scholing, was op zich zeIf al gewaagd, maar bet kon nu eenmaal
niet anders. Dat men zich soms met toepassing der eenvoudigste
maatregelen vergiste, bleek bijvoorbeeld uit het volgende. In
overeenstemming met een toen pas ingevoerde wijziging in het
menu in de gevangenissen van het moederland, waardoor de
gevangenen voortaan 's morgens koffie kregen, werd ook in de
voornaamste Westindische gevangenis 's morgens aan de ver-
pleegden koffie en nog wel met suiker verstrekt! Doch inplaats
dat de verpleegden deze gunst wisten op prijs te stellen, verkozen
ze hun melasse-water en bedankten feestelijk voor de koffie!
Eenigszins ontnuchterd constateerde de Commissie dan ook:
,,Wie eenigermate met de geaardheid van de inlandsche bevolking
bekend is, zal zich overtuigd houden, dat zij, niet gewoon dezen
drank (sc. koffie) te gebruiken, die gaarne prijs geeft voor wat
warm water met melassie."
Nog duidelijker trad dit verschil in mentaliteit en het geheel
West-Indische Gids XVI 4














HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


anders reageeren op bepaalde strafmiddelen en ordemaatregelen
tusschen inboorlingen en Westerlingen naar voren, toen men in
de gevangenissen in het moederland sommige al te hardhandige
disciplinaire straffen afschafte en dat ook eens wou ondernemen
in de zg. ,,koloniale gevangenissen." Ziehier nu het oordeel der
Commissie te Nieuw-Amsterdam. ,,Al meer en meer blijkt het,
dat de straf van opsluiting, hoe ook toegepast, geen den minsten
invloed uitoefent en de gevangene zich zelfs volstrekt niet daar-
om bekreunt, hetgeen zich laat verklaren uit de omstandigheid,
dat de inlander zoowel als de Chinees en uit deze bestaat het
grootste deel der gevangenisbevolking lui van aard, gedurende
de dagen van opsluiting vrij van arbeid zijn, een voor hen geens-
zins te versmaden voordeel, ruimschoots tegen hunne opsluiting
opwegende. Daarentegen oefent de straf van ligchamelijke kastij-
ding, welke ingevolge de later vastgestelde bepalingen niet alleen
wordt toegepast op veroordeelden, in de klasse van discipline
geplaatst, niet alleen op de daarmee gestraften zelven invloed
uit, mar zij schijnt ook de overige gevangenen, in wier tegenwoor-
digheid zij altijd word toegepast, tot een afschrikkend voorbeeld te
strekken" 1). De afschrikkings-tendenz der straf door middel van
de pruegel-methode en ransel-paedagogiek had dus in de oogen
der Commissie voor deze gevangenen nog meer waarde dan het
verbeteringselement en de meer humane beinvloeding. Ook de
arbeid in dienst der vrijheidsstraffen zou hier nog genoemd kun-
nen worden als van zeer verschillende toepassing en uitwerking,
in de Westindische gevangenis en in de strafgestichten van het
moederland, doch iets verder op in deze bijdrage krijgen we daar-
toe nog wel de gelegenheid. Eerst dienen we eens even round te
kijken in andere gevangenissen van de West en hoe daar destijds
de toestanden waren.
Het zijn er slechts twee, die daarvoor voorloopig in aanmerking
komen, het Huis van Bewaring te Nickerie en dat in Coronie.
Het eerste had dringend uitbreiding noodig, daar het aantal
gehechten en gevangenen voortdurend toe nam, zoodat de ge-
middelde sterkte in 1871 reeds 43 bedroeg, een grooter aantal
dan waarop bij den bouw was gerekend. Zulks gold ook ten aan-
zien van de geraamde hoeveelheden rijst, gezouten visch en zout
voor de voedselvoorziening der gevangenen. In dit land der
bananen was dit voIksvoedsel toen nog geen kost voor de gevan-
genen, want de Commissie van Administratie over dit gesticht
rapporteerde: ,,De schaarschte en duurte der bananen maken
1) Cursiveering van mij H.















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


het verstrekken daarvan ondoenlijk, Van tijd tot tijd wordt ook
korenmeel uitgereikt". De arbeid dezer verpleegden bestond in
het aanleggen en onderhoud van waterkeeringswerken, het ver-
beteren en schoonhouden der straten, het transporteeren van de
afbraak der gouverementsgebouwen en andere materialen
zoomede eenig binnenwerk in en voor het gesticht zelf.
Het Huis van Bewaring in Coronie was veel grooter maar in
gelijke verhouding slechter en ondoelmatiger. Ofschoon ook hier
bepaald was, dat de gevangenlokalen in elk geval droog, luchtig
en gezond moesten zijn, waren ze in dat gesticht onbevloerd, op
een lossen, zandigen bodem gebouwd, van geen behoorlijke ven-
tilatie voorzien en hadden meer dergelijke ongemakken. Elke cel
of vertrek diende doorgaans aan vier personen tot nachtverblijf
en had toch maar 1 houten brits, I waterput en 1 nachtstelletje
met toebehooren! Door het gemis van een houten bevloering kon
er in den regentijd van droge lokalen of kamers geen sprake zijn,
terwijl de brutaalste gevangenen er een gemakkelijk middel in
vonden om hun ontvluchtingspogingen met veel kans van slagen
door te zetten. Aan de ventilatie ontbrak zoowat alles en de
kubieke inhoud der vertrekken was met een dergelijke bezetting
beslist onvoldoende (in 1871 werden er opgenomen 86 mannen
en 35 vrouwen). Ofschoon er den geheelen dag gelucht werd,
heerschte er doorgaans een bedompte atmosfeer en het geheel
was dus funest voor de gezondheid der verpleegden, die bovendien
wegens gebrek aan ruimte ook niet voldoende van elkaar ge-
scheiden konden worden, hetgeen bedenkelijke gevolgen had voor
de algemeene zedelijkheid. Ook bij den slechten toestand van dit
gesticht, jarenlang bestendigd, bleek duidelijk, hoe noodig de
reeds lang voorgestelde reorganisatie van het gevangeniswezen
in West-Indie in practijk diende te worden gebracht door cen-
tralisatie der kleine gestichten, bouw van nieuwe, vermeerdering
van personnel en versterking van het gehalte daarvan.
Eerst in 1872 en '73 is die reorganisatie flink aangepakt. Er
kwam toen een nieuwe gevangenis in plaats van de oude, ver-
vallen en ongezonde gevangenverblijven, waarvan het ontwerp
bij Gouvernements-resolutie van 25 Juli 1871 was goedgekeurd
en met welker bouw men in 1872 al zoo ver gevorderd was,
dat de Commissie van Administratie over de Gevangenis in
haar Verslag aan den Gouverneur der kolonie Suriname
zeer tot haar voldoening het volgende kon rapporteeren, dat
wij hier ongewijzigd overnemen, voorzoover het de inrichting















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


van de nieuwe gevangenis op het fort Nieuw-Amsterdam
betreft 1).
,,Een jaar geleden (1871) bestond nog eene onbebouwde ruimte
van 28.5 meter tusschen de twee tot bewaring der gevangenen
bestemde gebouwen, staande v66r en evenwijdig aan de courtine
tusschen de bastions Overijssel en Utrecht. Thans verheft zich
aldaar een nieuw gebouw, reeds in zoo verre voltooid, dat men
een volledig denkbeeld verkrijgt van hetgeen het afgewerkt zal
wezen. Met den voor- en den achtergevel op e6ne lijn staande met
de gevels van de twee evengenoemde gebouwen, verschilt het
met deze grootelijks, zoowel in het uiterlijk voorkomen als in de
inrigting en de instructie en met regt kan gezegd worden dat de
naam van ,,nieuwe gevangenis", die daaraan gegeven wordt,
meer uitdrukt dan eene bloote onderscheiding naar de dagteeke-
ning van den bouw.
De nieuwe gevangenis wordt een twee-verdiepingsgebouw, in
rood gebakken steen opgemetseld. Het fundament, wonder de
buitenmuren van het gebouw en de scheidingsmuren der localen
aangebragt, bestaat uit eene breede betonlaag en eenen daarop
aangebragten steenen voet, van af welken laatsten het gebouw
is opgetrokken. Boven het metselwerk vormt de kap een flaauw
hellend dak, bestaande uit gegalvaniseerd ijzeren platen. In den
voorgevel onderscheidt men 10 deuren, en boven deze 30 getra-
liede Iichtopeningen, alsmede eene gaanderij met eenen aan de
linkerzijde van het front geplaatsten ijzeren trap, die, de eerste
gedragen door 16 ijzeren draagjukken en beiden voorzien van
eene ijzeren leuning, toegang verschaffen tot de 2de verdieping.
Eene steenen stoep beslaat de lengte van het gebouw, terwijl een
aantal stukken hardsteen, ter versterking ingemetseld, aan het
geheel eene strong symetrische afwisseling schenken. In den
achtergevel bevinden zich ter hoogte van de lichtopeningen 100
small luchtopeningen, om met de eerstgenoemden de ventilatie
te onderhouden. Op ieder local komen: I deur, 3 licht- en 10
luchtopeningen. Inwendig heeft het gebouw 4 scheidingsmuren,
die elke verdieping in 5 localen verdeelen. De hiervoor gevormde
5 vakken in het fundament tot aan den beganen ground met aan-
gestampte klei en vervolgens met fijn zand aangevuld, worden
') Verslag van de commissie van administrative over de gevangenis
op het fort Nieuw-Amsterdam, van den toestand dier gevangenis, in
het jaar 1872. Bijlage D' van het Koloniaal Verslag van 1873 (Bij-
lagen van het Verslag der Handelingen van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal 1873-1874; Bijblad van de Nederlandsche Staats-
courant 1873-1874).















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


digt gemetseld, zoodat de benedenlocalen voorzien worden van
eenen naar den voorgevel afhellenden steenen vloer. De boven-
localen verkrijgen eenen dikken houten vloer wonder gelijke bel-
ling als de voorgaande en worden overdekt met eene dikke hou-
ten zoldering die waterpas ligt.
Bij het reinigen wordt het waschwater afgevoerd door goten
en buizen, die langs en door den frontmuur zijn aangebragt. De
dikte der buitenmuren bedraagt voor de benedenlocalen 33.75
centimeter en voor de bovenlocalen 22.5 centimeter of een steen;
deze laatste dikte hebben ook de scheidingsmuren en de steenen
vloer. leder lokaal wordt van de noodige ligging, de beneden-
localen bovendien van eenen lossen houten vloer voorzien. De
voor den bouw bestemde materialen, alien van uitstekende hoe-
danigheid, worden gedeeltelijk in deze kolonie aangeschaft, en
gedeeltelijk uit Nederland ontboden."
Tot dusverre de Commissie in haar rapport over de nieuwe
gevangenis, waarvan de Heer Jurriaanse, chef van het bouw-
departement, de ontwerper was, terwijl de Heer Van 't Hooger-
huyze, tijdelijk opzichter bij genoemd department, met de uit-
voering en dagelijksche leading van 't werk was belast. Verder
werd de toenmalige toestand der oude gevangenissen nog in 't
rapport besproken, waarvan we het volgende voldoende achten
om een indruk van het geheel te krijgen.
De oude gevangenis was ondergebracht in een drietal gebou-
wen, waarvan het eene aan den ingang van het fort tegenover
de hoofdwacht, de twee andere aan weerskanten van de nieuwe
gevangenis stonden. Het eerst aangeduide gebouwtje was in
1872 al bijna geheel vervallen ondanks de daaraan bij herhaling
verrichte reparaties. De beide andere gebouwen waren in wat
better staat maar de capaciteit er van was in verhouding tot het
aantal daarin opgenomen gevangenen beslist onvoldoende. Zoo
bevatte het gebouw aan den linkerkant der nieuwe gevangenis
slechts 2 gevangenlokalen voor gemeenschappelijk verblijf, drie
strafcellen en de militaire politiekamer, waarvan alleen de straf-
cellen in behoorlijken staat waren. De muren waren gescheurd
en gehavend, de vloer voor het grootste deel vergaan, de zolder
vol gaten en reten, het dak niet meer waterdicht, zoodat men bij
aanhoudenden regen daarvan veel last en groot nadeel onder-
vindt. Een degelijke reparatie van een en ander zou beteekend
hebben een geheele vernieuwing van het gebouw. Het andere aan
de rechterzijde was wel in beteren staat en bevatte dan ook de
beste gevangenverblijven, ,,maar liet overigens als gevangenis















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


ook zeer veel te wenschen over", oordeelde de Commissie. Zolders
en vloeren waren ook al slecht, hoewel op de eene zolder nog twee
woonvertrekken voor opzichters waren getimmerd. De Com-
missie achtte het mogelijk de beste lokalen er van nog voor
eenigen tijd als ziekenvertrekken in te richten en te gebruiken.
Dan waren er verder nog de directeurswoning en die van den
assistent-cipier, de keuken, een magazijn voor levensmiddelen,
private voor gevangenen en beambten; dit laatste was wel goed
uit hygienisch oogpunt doch allerminst bevorderlijk voor bet
toezicht. Behalve deze voor ontvluchting bevorderlijke gelegen-
heid was ook het bureau van den directeur in zeer slechten staat
en gebeurde het dikwijls, dat uit de keuken allerlei gereedschappen
en eetwaren ontvreemd werden, hetgeen door de Commissie werd
toegeschreven aan de poreusheid van het gebouw, door de directie
aan gebrek aan toezicht, hetgeen niet voor deze directie zelf pleit-
te, tenzij men het gehalte en aantal van het bewakingspersoneel in
aanmerking neemt. Want als men het soort van het bewakend per-
soneel van dien tijd en in de tropische gevangenissen dier dagen
kent, dan vallen ook de lakschheid en derzelver gevolgen wonder
de remmende factoren, die niet zelden verhinderden om opvoedend
en verbeterend in de gevangenissen van Oost en West te werken,
zoodat men zich tot vasthouden en bewaken most beperken 1).
Na de voltooiing der nieuwe gevangenis is rondom de gevangen-
gebouwen een shutting geplaatst om de gemeenschap met de
buitenwereld zooveel mogelijk te verhinderen en het toezicht
te vergemakkelijken.
De sterkte bestond op 1 Januari 1872 uit 126 gedetineerden,
op 31 December van dat jaar gedaald tot 107, terwijl de grootste
sterkte gedurende dat jaar 167 veroordeelden had beloopen.
De opname bedroeg 41, het ontslag 60, aan 7 personen werd
gratie verleend, 2 werden naar het moederland opgezonden,
5 waren overleden. De 167 veroordeelden zijn in 1872 in total
42625 dagen in de sterkte der gevangenis geweest met inbegrip
van de verpleegdagen in de infirmerie, waarvoor het hospital
te Paramaribo diende. Daar brachten de geevacueerden 213 da-
gen door, zoodat het aantal sterktedagen in de gevangenis en
daar buiten 42838 beliep of gemiddeld per dag 117 veroordeelden
of per veroordeelde 2561/, dag. Het personnel der gevangenis be-
stond uit den directeur, den assistent-cipier, den Isten gevangen-
bewaarder, twee tweede idem, waarvan een effectief en een
1) Men vergelijke daarover mijn met den inhoud van dit artikel
overeenkomende bijdrage in ,,De Indische Gids."















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


geemployeerd en twee opzichters. Vooral de directeur F. Rank
werd in het genoemde koloniaal verslag met lof en onderscheiding
genoemd, ofschoon hij nog pas een paar jaar in dienst was. ,,Hoe
meer de inrigting en hare administrative verbetert, hoe meer het
blijkt dat zijn werkkring een omvangrijke is. In het streven om
zich meer en meer daartoe te bekwamen, legt hij intusschen eene
geschiktheid aan den dag, die de verwachtingen der commissie
geenszins beschaamt." Deze beoordeeling van een gevangenis-
directeur in de tropen zestig jaren geleden, toen in 't moederland
nog weinig beroepsliefde voor deze belangrijke functie was, hield
inderdaad beloften voor de toekomst in. Ofschoon de ,,mindere
beambten niet even zeer hunne roeping beseften", eenigen hunner
wel eens nalatig waren geweest in hun dienst, bleken de meesten
toch geschikte krachten en deden hun best om hun taak naar
behooren waar te nemen, die tot dus verre nog meer in bewaken
dan in opvoedend en verbeterend werken had bestaan.
De geest, die ook hier nog al te zeer dit werk beheerschte,
wordt wel typisch gekenschetst door de volgende conclusie uit
het rapport der Commissie. ,,Kan de commissie van de mindere
beambten tot dus verre weinig meer zeggen, dan dat enkelen
beginnen doordrongen te worden van de op hen rustende ver-
pligtingen, zij voegt daarbij dat het toezigt door menige locale
omstandigheid bemoeijelijkt wordt, zoodat eene meer dan ge-
wone waakzaamheid en activiteit van de toezigtvoerenden ver-
eischt wordt. Waar die buitengewone inspanning zich nog niet
in de vereischte mate vertoont, mag de commissie van deze
beambten verwachten, dat zij zich zullen toeleggen om uit eigen
aandrift hun prestige te vestigen, den gevangenen door de vereischte
/ermeteit ontzag en hun meerderen door volhardende pligtsbe-
trachting een volledig vertrouwen in te boezemen."
Maar er bedankten te veel personen voor de betrekking van
gevangenbewaarder en om nu de ambitie voor deze functie wat
op te wekken, waren de salarissen verhoogd, de woongelegen-
heden verbeterd en de promotiekansen ruimer gemaakt. Toch
bedroeg het total der jaarlijks door het volledige personnel ge-
noten tractementen slechts / 3597.
De kosten der voeding van de gevangenen, voorzoover het
Europeanen waren, bedroeg per hoofd en per dag f 0.271, voor
de inlanders en met hen gelijk gestelden (Chineezen en Britsch-
Indische koelie's) /0.2347, belangrijk minder dan het gemiddelde
in bet moederland ( 0.482) 1). Kleeding en liggingstukken vol-
L) De gezamenlijke kosten per hoofd en per dag bedroegen zelfs
nog minder, namelijk f 0.42268.














HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


deden ruimschoots aan de gestelde eischen en werden ten deele
door de gevangenen zelf gemaakt, terwiji de grondstoffen meest
uit bet moederland werden ontboden. Met de ziekenzorg was
belast de officer van gezondheid, gedetacheerd op het fort, ter-
wijl de patienten werden opgenomen in de infirmerie van dit
fort of bij langdurige verpleging in het hospital te Paramaribo.
De verplegingskosten in het laatste geval bedroegen voor vrijen
/ 0.90 per dag, voor immigranten en geemancipeerden / 0.40.
De verpleging der kwartierzieken in de gevangenis, vrijgesteld
van arbeid, leverde nog al extra bewaking op, terwijl een andere
kwestie in zulk een geval ook haar eigenaardige moeilijkheden
met zich bracht, doordat in deze gevangenis mannen en vrouwen
werden opgenomen en het bewakingspersoneel wegens zijn ge-
ringe sterkte toch al met diensten overladen was. Ook dergelijke
interne aangelegenheden hadden bij voortduring de aandacht
der Commissie, die o.a. het volgende in haar rapport vermeldde.
,,Bij enkele vrouwen deed zich het geval voor, dat de ruimte
in de infirmerie niet toeliet haar afzonderlijk te plaatsen; zij
werden dan in de gevangenis verpleegd, maar waren in de voe-
ding der infrimerie.
Zooveel als de localiteit het toeliet, werd den veroordeelden
de gelegenheid gegeven, zich te baden. Aan dit voorschrift van
reinheid, waaraan vooral de inlanders zeer gehecht zijn, waren in-
tusschen moeijelijkheden verbonden, die de commissie na de
indienststelling van het nieuwe gebouw hoopt te zien verdwijnen.
Het scheren der gevangenen en het snijden van het hoofdhaar
had in het eerste halfjaar mede moeijelijkheden te doorstaan.
In de laatste zes maanden kwam echter ook hierin de gewenschte
regel."
De handhaving van orde en tucht was in deze gevangenis in
tegenstelling met die in Oost-Indie en meerdere in het moeder-
land nog al behoorlijk en stemde tot tevredenheid. Aan 31 ver-
oordeelden werden in 1872 slechts 47 straffen opgelegd, 24 een-
maal, 4 twee-, I drie-, I vijf- en 1 zevenmaal. De toegepaste
straffen waren kruiwagenstraf, dwangarbeid, gevangenisstraf,
terwijl wonder de strafredenen als voornaamste golden: ongeregeld
gedrag, ongehoorzaamheid, oneerbiedigheid, onwil, brutaliteit,
leugentaal, misleading, zoekmaken of verkoopen van verstrekte
goederen, ontvluchting of poging daartoe. Over 't algemeen was
de Commissie echter tevreden over de gedragingen en rapporteer-
de de voor dien tijd in de gevangenissen der meeste staten on-
gewone bevindingen, te meer ongewoon voor een ,,koloniale ge-















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


vangenis, waar de Europeesche bewaker de inlandsche gedeti-
neerden dikwijls zoo slecht begreep en over hun mentaliteit niet
in 't minst kon oordeelen."
,,Het is der commissie eene aangename taak te vermelden dat
orde en tucht de dienst in de gevangenis meer en meer door-
dringen en bezielen. Zigtbaar zijn de blijken, welke zich van deze
onmisbare elementen van bet gevangeniswezen in toenemende
mate voordoen. In de dagelijksche diensten heerscht regelmatig-
heid. De opvolging der voorschriften wordt krachtig onderhou-
den; het toezigt wordt echter nog belemmerd door den versprei-
den localen toestand. Het handhaven der ondergeschiktheid
maakt vorderingen. In de gevangenlocalen wordt voortdurend de
zindelijkheid betracht en ook overigens aan de eischen der rein-
heid voldaan. Ook mag met ground verwacht worden dat de zede-
lijkheid der veroordeelden is bevorderd, waar de arbeid, die in-
vloedrijke bevorderaar van het goede, zulke gunstige resultaten
aanwijst. Misdrijven zijn door de veroordeelden niet began en
het zondigen tegen de voorschriften is, naar verhouding van bet
getal en het gehalte der veroordeelden, slechts in geringe mate
voorgekomen. Over het algemeen betoonen zich de gevangenen
onderworpen aan orde en tucht, herhaalde vergrijpen daartegen
zijn dan ook slechts bij enkelen voorgekomen, terwijl de gewillige
en volgzame geest, die bij de gevangenen de heerschende is, een
goede maatstaf van beoordeeling is." De resultaten van het stel-
sel waren dus als goed tot zeer goed te kwalificeeren.
De in deze gevangenis toe te passen disciplinaire straffen, naar
verhouding van haar graad opgelegd door den directeur, den
Commissaris van de maand en de Commissie van Administratie,
bestonden toen nog uit: eenzame opsluiting in de strafcel (maxi-
maal 14 dagen), idem op droge kost (max. 14 dagen), sluiting in
de boeien (max. 14 dagen om den anderen dag), eenzame opslui-
ting in de strafcel en sluiting in de boeien (max. als voren), id.
op droge kost (max. als voren), lichamelijke kastijding van 1--30
rietslagen. De commissie stond wel eenigszins sceptisch ten op-
zichte van het resultaat dezer straffen en sprak er niet rondweg
haar goed- of afkeurend oordeel over uit. Vijf ontvluchtingen
hadden in 1872 plaats gehad, deels van het werk aan de commu-
nicatie, uit de infirmerie van het fort, uit de privaat en bij het
luchten, waarvan er slechts 66n terugkeerde, terwiji er nog 6 van
de normal sterkte voortvluchtig bleven. Van de gelegenheid tot
bezoek werd weinig gebruik gemaakt, daar er over een geheel
jaar slechts vijf veroordeelden bezoek ontvingen.















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


De arbeid der gevangenen werd verdeeld in buiten- en binnen-
werk, volgens het rapport aldus. ,,Terwijl de crimineel veroor-
deelden iederen werkdag gedurende 10 uren ter beschikking van
den districts-commissaris van Beneden-Suriname gesteld werden
om werkzaam te zijn aan de communicate naar de plantages
Voorburg, Susanna's daal en Clevia, deed de Commissie in 1872,
even als het jaar te voren, den productive arbeid verrigten door
de correctioneel veroordeelden. Onder de gunstige omstandig-
heden van het afgeloopen jaar mogt de productive arbeid een
groote uitbreiding ondergaan. De Commissie werd toch gemag-
tigd om de benoodigde bleeding enz. door de gevangenen te doen
aanmaken; de in het fort plaats gehad hebbende bouwwerken
vereischten handlangers, de huisdienst werd geregeld, het in
orde brengen van bet terrein, dat binnen de te plaatsen enceinte
zal vallen, aangevangen en de kring der gewone productive werk-
zaamheden als naaiwerk, vlecht- en mandewerk enz. vergroot."
Van de opbrengst dezer werkzaamheden genoten de gevange-
nen 10 cent per dag, ten deele bestemd voor hun uitgaanskas,
ten deele voor kleine versnaperingen toegestaan. Daar echter
tegenover 8365 werkdagen nog 12780 werkdagen stonden, welke
improductief bleven als gevolg van gebrek aan werkgelegenheid
en opdrachten, achtte de Commissie bet noodzakelijk naar ver-
ruiming van de werkgelegenheid te streven, ook met steun van
het moederland. Een ernstig te kort was ook het gebrek aan
onderwijs, maar ,,zoolang de localiteit bij deze gevangenis ont-
breekt om eenen onderwijzer te herbergen, zal bet hangende
vraagstuk van het onderwijs der gevangenen onbeslist moeten
blijven", schreef de Commissie tot haar leedwezen. Ook voor het
houden der godsdienstoefeningen was geen lokaliteit in de ge-
vangenis beschikbaar, in verband waarmee de gevangenen wonder
behoorlijk geleide naar het militaire schoollokaal op het fort
werden gebracht, als de geestelijke daar preekte voor de op het
fort aanwezige militairen. In 1872 kwam daar elf maal de R.K.
prister Romme, vier maal de leeraar der Moravische Broeder-
gemeente Staude en eenmaal de Evangelisch Luthersche predi-
kant Sander, ,,om hunne veroordeelde geloofsgenooten onderhun
gehoor te brengen." De Heeren Twiss en Knoch, respectievelijk
voorzitter en secretaries van de Commissie van Administratie
der gevangenis, meenden, dat ook door dit godsdienstonderwijs
bet welslagen hunner pogingen in 't belang der gevangenen werd
bevorderd en waren overigens bezield ,,met lust en opgewektheid"
om dien arbeid te vervolgen.














HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


Enkele cijfers mogen nog eenige mededeelingen, in het voren-
staande neergelegd, verduidelijken. Van de gevangenisbevolking
behoorden er 11 tot de Europeanen en met hen gelijkgestelden
en 96 tot de Inlanders en met hen gelijkgestelden. De detentie-
duur varieerde van 1 maand tot 20 jaar, terwiji van de ten uit-
voer gelegde straffen dwangarbeid (ook in boeien), kruiwagen-
straf, gevangenisstraf, detentie en strafarbeid de onderscheiden
elementen vormden. De herkomst ten aanzien der geboorte en
afstamming der veroordeelden geeft de volgende merkwaardige
staalkaart: Europeanen 9; uit de Ned. Westind. bezittingen 63;
uit de Eng. Westind. bez. 6; uit de Eng. Oostind. bez. 6; uit
China 20 en uit andere landen en plaatsen 3, hetgeen de unifor-
miteit der maatregelen en voorschriften van het huis bemoei-
lijkte en het toch al zoo moeilijke opvoedende gevangeniswerk
dikwijls met lamheid sloeg. Naar den staat der persoonlijke vrij-
held was de sterkte te onderscheiden in slechts 20 vrijen, vrijge-
borenen of van Staatstoezicht ontslagenen; 34 immigranten en
53 wonder Staatstoezicht gestelden. 17 daarvan waren gehuwd,
89 ongehuwd en I in weduwenstaat. Moedwillige verwonding en
diefstal waren de voornaamste oorzaken tot veroordeeling
geweest, resp. in 12 en 69 gevallen, tegen 5 wegens moord of dood-
slag. Recidive kwam hier minder voor dan in het moederland,
ten deele echter als gevolg van de viottende bevolking. Wat de
ontwikkeling betrof waren er slechts 37 van de veroordeelden,
die konden lezen en schrijven, tegen 70 die analphabeet waren.
Naar de onderscheiding in kerkelijke gezindten of godsdienstige
richtingen waren er wonder de veroordeelden 7 Protestanten, 29
Roomsch-Katholiek, terwiji de Moravische Broedergemeente en
eveneens de Anglicaansche (of een andere eeredienst)merkwaardig
genoeg niet bij de Protestantsche groep ingedeeld zijnde, resp.
46 en 25 harer leden wonder de gevangenisbevolking telden. Naar
den leeftijd waren er 9 tusschen 15 en 20 jaar, 14 tusschen de 21
en 25 jaar, 22 tusschen de 26 en 30 jaar, 25 tusschen de 31 en 35
jaar, 10 tusschen de 36 en 40 jaar, 16 tusschen de 41 en 45 jaar,
7 tusschen de 46 en 50 jaar en 4 boven de 50 jaar.
Behalve de strafgevangenis op het fort Nieuw-Amsterdam was
in de stad Paramaribo ook nog het burgerlijk en militair huis van
verzekering opengesteld tot het ondergaan van lichte vrijheids-
straffen minder dan drie maanden, de tenuitvoerlegging van
gijzeling, licht arrest en de gewone hechtenis. De reorganisatie
van het gevangeniswezen in Suriname had ook op dit gesticht
haar goeden invloed niet gemist, doordat de orde en tucht, de















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


geest van personnel en gedetineerden en de algemeene toestand
er verbeterd waren. In 1872 waren er 995 personen opgenomen
en 951 ontslagen, op 1 Januari van dat jaar bestond de sterkte
uit 71 personen, op 31 December d.v. was dat getal 44. Van de
955 in verzekering ,,gecustodiierde" personen waren er 122 vrije
mannen en vrouwen en 873 mannelijke en vrouwelijke geeman-
cipeerden, Chineesche, Engelsche en koelie-immigranten. De
gemiddelde sterkte beliep 60 personen. De gegageerde sergeant
der infanterie Berkemeijer was de eenige, die verandering had
gebracht in de personeelssterkte, die bestond uit den directeur
en eenige beambten, waarover de Commissie van Administratie
vol lof was. Aan de door hen gehandhaafde orde en tucht schreef
zij ook toe den goeden geest wonder de gedetineerden in dit ge-
sticht en de groote vermindering der disciplinaire straffen. Alleen
de werkgelegenheid behoefde verruiming, doordat alle langer
dan drie maanden in dit gesticht verblijvende gedetineerden tot
arbeid verplicht waren, welke niet altijd opgelegd kon worden.
En voor de slechts kort verblijvenden was zoo moeilijk geschikt
werk te vinden. Merkwaardig vooral was de teruggang der be-
volking in dit gesticht, waarvan de Commissie het volgende op-
merkte: ,,In het jaar 1868 was bet gezamenlijk bedrag van alle
gedetineerden in de gevangenis 1817; in 1869 1524; in 1870 1327;
in 1871 1147; in 1872 995, alzoo jaarlijks eene aanmerkelijke ver-
mindering, zoodat het verschil tusschen 1868 en bet afgeloopen
jaar p.m. 100 pct. bedraagt 1). Die trapsgewijze doch regelmatig
voortgaande vermindering zal wel hare grenzen moeten hebben,
doch zij is niettemin een verblijdend verschijnsel, dat opmerking
en vooral groote belangstelling verdient. Naar het oordeel der
commissie mag een niet onbelangrijk aandeel in die vermindering
worden toegeschreven aan de hervorming van deze gevangenis en
aan de stipte en nauwkeurige handhaving van tucht en orde,
terwijl die voortdurende afneming van de gevangenisbevolking
tevens wel mag worden aangemerkt als een vrij afdoend bewijs
voor de deugdelijkheid van de reorganisatie van het gevangeniswezen
in deze kolonie."
In hetzelfde jaar als waarover deze mededeelingen in betrek-
') In Ned. Oost-Indie nam de bevolking der gevangenissen zoowel
als het getal veroordeelden ieder jaar toe. Men vergelijke de uit de
officieele statistieken getrokken cijfers voor dezelfde period: 1868
9811; 1869 10451; 1870 12054; 1871 12082; 1872 12.977 (dwangar-
beiders). 1868 68.240; 1869 70.232; 1870 69.488; 1871 71.542; 1872
76.684 (aantal veroordeelden, beide categorieen voor geheel Ned.
Oost-India).















HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


king tot bet gevangeniswezen in Suriname loopen, werd ook in
het Gouvernement van Curacao een nieuwe verordening afge-
kondigd, ,,houdende herziening der bepalingen omtrent de straf-
inrigtingen voor dwangarbeid, den dwangarbeid aan openbare
werken, de inrigting en het inwendig bestuur der gevangenissen,
de tucht der veroordeelden en de bestemming van de opbrengst
van hunnen arbeid". Die verordening geeft ons nog aanleiding
tot de volgende opmerkingen. De gevangenis wonder het Raad-
huis te Curarao werd voortaan bestemd tot opname van burger-
lijke en militaire veroordeelden tot dwangarbeid, kruiwagen-
straf, gevangenisstraf of detentie, voorzoover zij niet op de andere
eilanden der kolonie hun straf ondergingen, alsmede van hen, die
wegens misdaad of wanbedrijf beklaagd, beschuldigd of ver-
dacht waren. De gevangenis in Willemstad op Curagao werd
bestemd tot opname van gegijzelden, van zoodanige personen,
wier vastzetting wegens verkwisting of wangedrag werd bevolen,
van hen, die in hechtenis werden genomen wegens wanbetaling
van boeten en kosten door den gewonen rechter of den schutters-
raad opgelegd; van gearresteerde zeelieden. De gevangenis op
St. Martin (Nederlandsch gedeelte) diende tot opname van hen,
die door den rechter van dit gedeelte des eilands tot de straf van
dwangarbeid of gevangenzetting van ten hoogste 6'n jaar ver-
oordeeld waren, van preventief gehechte personen, van hen, die
als voren weigerden de hun opgelegde boeten te betalen, van ge-
gijzelden en tot straf veroordeelde schutters. Hetzelfde gold ook
ten aanzien van de opname in de gevangenissen op de eilanden
Bonaire, Aruba, St. Eustatius en Saba.
Verder werd bepaald, dat de verschillende categorieen van
gevangenen en gehechten, hierboven vermeld of aangeduid,
zooveel mogelijk afgezonderd moesten gehouden worden en dat
zeker in elk geval van preventief gedetineerden en veroordeelden,
mannen en vrouwen, minderjarigen en volwassenen. Ook moesten
de gevangenissen voorzien zijn of worden van lokaliteiten, ,,ge-
schikt tot uitoefening van de godsdienst en tot verpleging van
zieken", doch zoolang de ziekenzalen in deze gevangenverblijven
niet in gereedheid waren gebracht, konden de patienten in bet
Landshospitaal of in andere ziekeninrichtingen worden opge-
nomen. Voorts most ook voldoende zorg aan de gestichtshygiene
besteed worden door de vertrekken en lokalen der gevangenissen
ruim en Iuchtig te maken, van voldoende licht en gemakken te doen
voorzien. Daar was tot dusverre nog te weinig op gelet. Voor de
pistole in deze gevangenissen werd gezorgd ingevolge het volgende















HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS VAN


artikel: ,,In de verschillende gevangenissenwordt, zoodra mogelijk
een inrigting daargesteld tot afzonderlijke huisvesting van ge-
vangenen, die daartoe vergunning verkregen hebben op Curagao
van den Gouverneur en op de overige eilanden van den gezag-
hebber. Door deze vergunning verkrijgt de gevangene de be-
voegdheid om voor eigen rekening gehuisvest, gevoed en gekleed
te worden en ook om van den arbeid en het dragen der bleeding
van de gevangenen ontslagen te zijn. Zoodanige gevangenen blij-
ven overigens onderworpen aan de voorschriften, bij bijzondere
reglementen vast te stellen. De vergunning wordt schriftelijk
door belanghebbenden verzocht en kan ten allen tijde worden
ingetrokken."
Over elk dezer gevangenissen werd gesteld een Commissie van
Administratie, die het personnel benoemde of ontsloeg met uit-
zondering van den directeur en den assitent-cipier, die door den
Gouverneur moesten benoemd worden.Overigens was de bevoegd-
heid dezer commissies zoowel als de functie der hoogere beambten
dezelfde als die in de andere ,,koloniale gevangenissen". Alleen
mag nog opgemerkt worden, waaruit in deze gevangenissen het
voedsel, de bleeding en de liggingstukken bestonden, omdat dit
material min of meer afweek van het elders verstrekte. In den
,,staat van hetgeen ten last van de koloniale kas voor voeding,
bleeding en ligging aan elken gevangene kan worden verstrekt,"
komt namelijk de volgende curieuze opsomming voor:
a. Voor voeding dagelijks 1/2 kan maismeel of % pond brood;
Y2 pond rijst; /2 pond versch of gezouten vleesch; I lfood koffie;
3/4 lood suiker, allesAmsterdamsch gewicht, behoudens de bevoegd-
heid der commissies om die artikelen door andere te doen ver-
vangen. Voor kinderen boven de acht tot en met veertien jaar, -
die dus ook in deze gevangenissen konden worden opgenomen -,
werd op 2/. en voor jongere de helft van het rantsoen gerekend.
b. Voor bleeding jaarlijks:
aan mannen een stroohoed, twee koletten geribde of gestreepte
broken; twee dito hemden; drie paar schoenen of drie paar
sandalen naar het oordeel der commissies; aan vrouwen twee
katoenen japonnen of twee koletten rokken en jakken, twee ka-
toenen hemden, twee hoofddoeken, drie paar schoenen of drie
paar sandalen.
c. Voor liggingstukken om de vier jaar:
een slaapmat met toebehooren of een hangmat dito, terwijl in
de ziekenzalen zg. rustezels met toebehooren in gereedheid ge-
bracht moesten worden in evenredigheid van &en rustezel op
tien gevangenen.














HET GEVANGENISWEZEN IN DE WEST


Uit het reglement van orde voor deze gevangenissen is het
traditioneele artikel ,,De cipier, opzigter, zoomede de gevangen-
bewaarder zijn gehouden de gevangenen welwillend te behandelen
zonder nogtans gemeenzaam met hem om te gaan" natuurlijk
niet vergeten. Zoolang blanken, kleurlingen en negers zoover van
elkander ofstonden als in de dagen, toen de slavernij nog bestond,
was voor die gemeenzaamheid trouwens in 't geheel geen gevaar
te duchten en ook nog lang daarna was de omgang tusschen de
verschillende rassen allesbehalve vertrouwelijk! Op den duur is
dit natuurlijk wel better geworden en wonder den invloed van
hoogere ontwikkeling, better onderwijs aan de vrijverklaarde
inlandsche bevolking, gezondere begrippen omtrent ethische
kolonisatie en die betreffende straftoepassing en reclasseering
door de blanken, zijn onderscheidene slagboomen weggevallen,
hetgeen niet verhindert, dat er wel altijd eenige afstand blijft
bewaard, vooral als de opzichter, controleur of blankofficier
iemand is van bekrompen opvattingen en geringe ontwikkeling.
Naarmate in het moederland het strafstelsel better geregeld
werd en het gevangeniswezen zijn plaatselijk karakter verloor,
door algemeene, wettelijke bepalingen en humane opvattingen
omtrent verbetering en reclasseering werd beheerscht, kwam dit
de overeenkomstige taken van staatszorg in de overzeesche ge-
westen ten goede en daarom dateeren de groote hervorming en
reorganisatie op dit terrein ook uit de tweede helft der 19de eeuw.
Dit was de eeuw, waarin het zelfbewustzijn der gekoloniseerde
volken ontwaakte, waarin de blanken als kolonisators hun eere-
schuld begonnen in te lossen, voor onderwijs, ziekenzorg, volks-
gezondheid, woongelegenheid, algemeene welvaart en zedelijke
opheffing der eeuwenlang overheerde volken betere maatregelen
troffen, zoodat Oost en West meer toenadering zochten en die
vonden. Deze wederkeerige verandering der gezindheid heeft op
bet strafstelsel zeer ten goede ingewerkt. Maar daarnaast blijven
ook nog zoovele verschillen bestaan, hetzij voortvloeiende uit
de onderscheiden godsdienstige opvattingen en animistische
voorstellingen, hetzij door een gemis aan cultuur, aan begrip van
hygiene, enz., dat de overeenkomstige toestanden in het moeder-
land nooit zoo geheel gelijk kunnen worden aangepast aan de
social behoeften en maatschappelijke instellingen, noch in de
vroegere kolonien van het Oosten, noch in die van het Westen. Dik-
wijls helpen de inboorlingen zelf in 't geheel niet mee, hetgeen
bij herhaling tot uiting kwam bij de toepassing der eerste regelen
van de hygiene van lichaam en geest in de gevangenissen aldaar.














64 HET JAAR 1872 IN DE GESCHIEDENIS, ENZ.

Zoo is veel geklaagd en met recht over de toestanden
van het gevangeniswezen in een kolonie als Curagao, waardoor
tal van ziektegevallen ontstonden, die vooral in het begin der
eeuw aan de autoriteiten zorg baarden. Natuurlijk had de ouder-
wetsche gevangenisinrichting hier en elders in West- en Oost-
Indig daaraan wel schuld, maar de veroordeelden zelf werkten
ook lang niet altijd mee, gelijk men in onze dagen weer ervaart
met de miltpunctie en pestbestrijding in 't algemeen in Oost-
Indid, met de beteugeling der venerische ziekten, lepra, malaria
en wormziekte in de West. Bovendien heeft eerst langzamerhand
de tropische geneeskunde met haar prophylactische methoden en
middelen terrein kunnen veroveren op deze en andere inheemsche
of door besmetting van buiten ingebrachte en voortwoekerende
ziekten. Wat tropische geneeskundigen als de doktoren Koch en
Flu, om slechts een bekend tweetal uit den laatsten tijd te noe-
men, voor de volksgezondheid in de West hebben gedaan, is nim-
mer hoog genoeg te schatten. Daarbij zijn ook de Westindische
gevangenistoestanden ten zeerste gebaat geweest.
Remmende factoren als de communistische actie, de geld-
zorgen en crisismaatregelen in en hun nadeelige gevolgen voor
de reclasseering der ontslagen gevangenen buiten de gevangenis
vallen, als geheel behoorende tot de huidige period natuurlijk
buiten ons bestek, maar dat ze een gestadige ontwikkeling van
het strafstelsel en inzonderheid van het gevangeniswezen in
ernstige mate bedreigen, spreekt voor zich zelf. Ziende echter op
wat geweest is, hoe in de jaren 1871 tot '73 in nieuwe en verbeter-
de gevangenissen een betere organisatie en een andere geest op-
bouwend en heilzaam voor het gevallen menschdom werkten en
heel wat meer bereikten dan voor dien tijd de strengste straffen,
mogen we niet wanhopen aan de toekomst en is het just plicht
om steeds meer het betere te stellen in de plaats van het goede,
niet het minst in 't belang der veroordeelde gevangenen, just
omdat het hier menschen betreft en geen dood material. Een
terugblik op het verleden geeft daartoe steeds gereede aanleiding,
spoort daartoe aan, bezielt en wekt daarvoor nieuwe en schoone
idealen op. Moge deze schets daartoe vooral een weinig hebben
bijgedragen, dan vindt de schrijver zijn moeite ruimschoots be-
loond en acht hij zijn werk niet zonder goede gevolgen.






















FOLKLORE VAN BONAIRE


DOOR
JHR. L. C. VAN PANHUYS

In mijn vorig opstel meldde ik reeds in een noot, dat tot mijne
groote teleurstelling mijn vriendelijke en bekwame berichtgever,
pastor W. L. de Barbanson, reeds in de week na 14 April het
dorpje Rincon op Bonaire going verlaten voor het fransche eiland
St. Bartholomy, waar zijn nieuwe standplaats zal zijn te Lorient.
Pastoor de B. achtte Bonaire een interessant eiland, dat in na-
tuur en folklore in alle opzichten wint van zijne buren: Curagao
en Aruba. Wat de heer de B. daar op het bovenwindsche eiland
vinden zal, weet hij nog niet. De taal is er fransch, daarom twij-
felt hij eraan dat daar nog veel resten zullen zijn overgebleven
van den ouden tijd, maar misschien valt dit mede. Zijn zeer eerw.
schrijft echter, dat hij, indien hij daar nog eens wat interessants
tegen mocht komen, dat mijne bijzondere aandacht heeft, mij
gaarne van dienst wil blijven. Ik zal dat met veel dankbaarheid
aanvaarden.
Er volgen nu tien spelen van Bonaire, die de heer de B. ons nog
in de maand Februari geeft toegezonden.

1. Twee kinderen, die elkaar met gestrekte armen vasthouden
en ronddraaien, zingen daarbij:
Pobrecito Janshi Beto
Djaka laba tayor p'e come aden.
dat is:
Arme Jantje B.
De rat wascht het bord om eruit te eten.

2. Nummer twee is een meisjes-spel. Een meisje stelt een rijk
kind voor, dat tegenover vele (arme) kinderen staat. Beide partij-
en loopen bij elk couplet elkander tegemoet. Is het vers geheel
uitgezongen ,dan komt het uitgekozen (arme) kind pas over,
en loopt dan met het rijke meisje mee. Als vierden regel wordt al-
tijd gezongen: ,,Maria". Deze naam varieert niet.
West-Indische Gids XVI 5















FOLKLORE VAN BONAIRE


Het vers luidt aldus:
I. Mi ta rico, mi ta rico (ik ben rijk, 2 x).
Mariones Spanjonette( variatie: Narion des marioneta)
Mi ta rico, mi ta rico
Maria.
Ik voeg hiertusschen, dat dit spel mij doet denken aan een dat
omstreeks 1892 te 's-Gravenhage op straat werd gespeeld, en dat
ik nog in 1924 aldaar heb gehoord. Twee rijen meisjes liepen naar
elkaar toe en van elkaar af en zongen daarbij:

Daar kwamen twee kanonnetjes aan. (Korte ademha-
Uit franco, cornelia blanco, lingsrust)
uit franco, de Spaansche vloot.

Er waren nog andere coupletten en er werden dansfiguren bij
gemaakt.
De overige coupletten van het Bonairiaansche liedje zijn de
volgende:
II. Mi ta pober (2 X), ik ben arm, var.: nos ta pober, wij zijn arm.
Marines Spanjonette
Mi ta pober (2x)
Maria.

III. Bo quier 'na mi un di bo yiu? Wil je mij een van je kinderen
geven?
Marines sp.
Bo quier 'na (enz.)
Maria.

IV. Ta na cual bo ta gusta ? Welke is naar je zin ?
var.: Ta cu cual bo ta content?
Marines, etc.

V. Ta na N. mi ta gusta, N.N. bevalt mij,
var.: Ta cu N. mi ta content.
Marines, etc.
Ma ta quico lo bo dune ? Maar wat zul je haar geven ?
Mariones etc.

VI. Un shimis di seda lo mi dune. Een zijden jurk zal ik d'r geven.
var.: Un renchi oro lo mi dunele,
Een gouden ring zal ik, enz.















FOLKLORE VAN BONAIRE


Mariones etc.

VII. Ta p'esai lo bo hanje, Daarom zul je haar hebben.
Mariones Spanjonette enz.
Ta p'esai lo bo hanje
Maria.

3. Indien in het nu volgende kringspel de naam van een kind
gezongen wordt, moet het in den kring mededraaien met den rug
naar het midden van den kring; het draait zich dus, zegt de heer
B, een halven slag om.
De spelleidster (voorzangster) noemt het eerst den naam van
het uitgekozen kind.
De uitgekozenen (genoemden) vormen ook wel een kleineren
kring binnen den anderen.

I. Barn, bar, pasa un ronde,
Kom doe een ronde (dans).
bar, bar, pasa un ronde
pa nos k'e muchanan (dat wij deze kinderen willen, kiezen)
ay, pa nos k'e muchanan (ja, dat wij deze kinderen kiezen).

Het woordje k'e is vermoedelijk een afkorting van kier, quier,
dat ,,willen" beteekent. (Ik teekende op blz. 160 van de encyclo-
paedie van Nederlandsch West-Indih aan, dat Ke in het Ewe be-
teekent: vergeven, schenken). Een variatie van de beide eerste
regels luidt:
Larga nos bar balia, un ronde, un ronde,
Larga nos bar balia, un ronde bunita.

Het tweede en derde couplet luidt aldus:

II. Quende nos quier tuma? Wie willen we nemen?
quier tuma, quier tuma?
quende nos quier tuma ?
pa nos k'e muchanan, var.: di nos muchanan, van onze kinderen.
ay, pa nos k'e muchanan, var.: ay, di nos muchanan.
III. Nos quier tuma N., wij willen N.N. nemen
N., N.,
nos quier tuma N. 1
pa nos 'e mucr ta N var.: nos quier tumele, pa nos muchanan.
ay, et. muchanan,
ay, etc.















FOLKLORE VAN BONAIRE


4. De kinderen draaien hand aan hand in een kring rond, en
zingen:

Mama combai Djina? Mama hoe gaat het met Djina?
Djina na poco bon, Djina maakt het tamelijk goed.
ayera m'a mira Djina, gisteren heb ik D. gezien.
ta piki weso-abao, zij raapte botjes op.
tene, tene mi garoti, houd, houd mijn stok vast.
pa mi haci un wowo-i- carinjo, dat ik een knipoogje kangeven.
(Djina komt van Virginia).

5. In een kring staande wordt het volgende gezongen, bij het
slotwoord hurken de kinderen neer.

Papa Chandy pia fini, Papa Chandi (Alexander) mooi voet, mooi
been,
unda banda bo ta bai?, waar ga je naar toe?
Santa Barba mi ta bai, naar Santa Barba ga ik heen.
Bai troca un yiu pa tamaryn, ik ga een kind ruilen voor een tama-
rijn.
shon Guan, ta bini di Chiriri, meneer Jan, komt van C.
Shon Guan, ta bai di Ch6r6rb, meneer Jan gaat naar C.
den hanchi Maria brekWte, in 't steegje (van) Maria
cayente, cayente, youg6t0, warm, warm, hurken!

6. Het nu volgende liedje wordt gezongen zonder spel.


I. Un mama, un tata cu dos yiu, een vader, een moeder en twee
kinderen.
(Ik merk op, dat de vertaler twee maal de volgorde: moeder,
vader, in de vertaling heeft omgekeerd).
un ta bomber y un ta muher, een jongen en een meisje,
un yama Helena es otro yama Piet; een heet Helena, het andere
kind heet Piet.

Er volgen nog drie coupletten. Het laatste zal ik vrij vertalen.

II. Nan ta bai keyre na Port Cabelo, ze gaan een uitstapje ma-
ken naar Porto Cabello.
(Klaarblijkelijk is het, hier te lande in onbruik geraakte wij
hebben immers tegenwoordig in Europa allemaal haast ne-















FOLKLORE VAN BONAIRE


derlandsche woord kuieren, als keyre in het papiamentsch opge-
nomen. De uitdrukking kuieren, voor: een uitstapje maken,
wordt als ,,kuieri" in het surinaamsche negerengelsch aangetrof-
fen. De surinaamsche creool zegt: kom ik ga een kuiertje maken).

i Helena a cai abao, en Helena viel neer (ik hoorde omstreeks
1893 een boschneger aan de Marowijne bij het vallen van een
boom zeggen: a kai, hij valt. Het woord cai komt in het gewone
negerengelsch in Suriname bij mijn weten niet voor).

Piet a cai su tras, en P. viel er na (of erachter).
nan tur dos a cai abas, zij beiden vielen neer

III. Ora e mama i tata a tende, toen hun vader en moeder het
hoorden,
bao di tristo i yoramento, wonder droefheid en geschrei
nan tur dos a cai abas, vielen zij beiden neer.
Cuater morto riba un dia, Vier dooden op 66n dag.

IV. Klok di misa tabata ly
klok di misa tabata ly
Un tata, un mama, cu dos yiu

De klok van 't kerkje luidde,
de klok van 't kerkje luidde,
(er gingen, er gingen, met groot geween)
(een) vader en moeder met twee kinderen (heen).

Een voorbeeld, dat ,,dire disasters" worden bezongen geeft
Coers' Liederboek van Groot-Nederland, 3de boek, C. A. J. van
Dishoeck, Amsterdam, blz. 126, waar de ballade: De Koningin
van elf jaren, aldus eindigt:

Hij lei zijn hoofd al op eenen steen;
Van weenen en rouw brak zijn hertjen in tween
Daar waren drij lijkskens wel in 't gemeine
Van vader, en moeder, en zoontjen kleine.

7. In het volgende liedje is het woord sinciria een verbas-
tering van sincoreA, n.l. vijf realen, dat is vijf en zeventig cent.
De hoeden waarop het versje doelt waren keihard en te koop voor
75 cent, wat als erg goedkoop werd beschouwd. Ze werden ook
genoemd: sombre di aroz.















FOLKLORE VAN BONAIRE


Ho, ho, ho, sincdria ta un bon sombre (2x), Ho, ho, ho, sinciria
is een goede hoed,
dal e cu palo den su bom, sla hem met een stok op zijn bol,
dal e cu palo dem su rand, sla 'm met een stok op zijn rand,
Ho, ho (als de eerste regel).

8. In een kring staande kinderen met een kind in 't midden
zingen tweemaal:

Alelim6n, alelim6n, onvertaald.
shon Casca busca un webo, meneer Casca zoekt een ei.

Daarna wordt gesproken:
Mi a cai den poz, ik ben in den put gevallen. Het in het midden
staande kind valt bij dezen regel op de knienn.
Di cuanto pia?, hoeveel voet diep?
Binti un na nuebe, een en twintig plus negen.
Quen bo quier pa saca bo? Wie wil je, dat je er uit haalt?
N. (antwoord: N.N.).
Cu su quico?, met wat van 'm?
Cu sa man, (of) Cu siu pia, d.i., met zijn hand, of met zijn voet.
Bij Cu su quico ? pakt de gekozene (N.N.) den knielenden beet,
die daarna in den kring komt. Op zijn beurt valt nu N.N. in den
put. Wordt de variant: cu su pia gesproken, dan geeft de gekoze-
ne, N.N., den knielenden een schop.
Tot slot wordt driemaal gezongen:
E cas', e cas' ta bon traha, het huis het huis is goed gebouwd, en
bet couplet eindigt met den regel: Anto Ve ta pidi pordon, Welnu
Ve (?) vraagt vergiffenis.
In het zinnetje: Binti un na nuebe, plaatste de berichtgever
achter het woordje na twee vraagteekens. Ik ben zoo vrij geweest
,,na" met ,,plus" (en) te vertalen, want ik twijfel er niet aan of dit
is een verkorting van het afrikaansche woord ,,nanga", met, dat
men in het surinaamsche negerengelsch eveneens als ,,na" en met
velerlei beteekenis terugvindt. Ik heb daarvan een aantal voor-
beelden gegeven in mijne op uitnoodiging van den beer de Meyier
gehouden bespreking van: Het negerhollands der Deense Antil-
len, door dr., later hoogleeraar D. C. Hesseling, in de Indische
Gids van 1905. Dr. H. schreef mij dienaangaande: ,,De gelijk-
soortigheid van alle Kreoolsche talen, en special de overeen-
komst tussen Negerhollands en Negerengels is inderdaad aller-
merkwaardigst. Uw verklaring van na in verschillend gebruik














FOLKLORE VAN BONAIRE


heeft mij zeer geinteresseerd". Ik zou wel willen weten of het
antwoord- Binti un na nuebe nooit varieert. Mocht dat zoo zijn,
dan kan er getallen-symboliek in 't spel zijn. Negen is een heilig
getal.

9. Kinderen zitten in het rond; een van hen heeft een speld
in de kleeren verborgen. Een ander moet de speld zoeken. Komt
het zoekende kind bij den verkeerde, dan wordt er gezongen: aya
e no ta; komt het in de goede richting dan zingt men: aya mes e
ta, totdat de speld gevonden is. Dan komt een ander in den kring.

Willemina o, o Willemina o (er wordt altijd: ,,Willemina" ge-
zongen).
chiriri.
Busca e feneta rond, zoek de speld in 't round.
chiriri.
Aya e no ta .
ciriri. 2 x, daar is hij niet
Aya mes e ta 2x, daar is ie.
chiriri. I

10. Het liedje wordt in een kring gezongen. Een kind staat in
't midden en pakt bij de woorden ata mi a haye een uit den kring,
die dan in 't midden komt. Het is een meisjesspel.

M'a perde mi dams, ik ben mijn meisje kwijt,
juda mi busce, juda mi busc6, help mij zoeken, help mij zoeken.
rondia dams, ga bij de meisjes round
cu bela na man, met een kaars in de hand
cu luza na man, met licht in de hand
juda mi busce, rondia dams.
Mi'n por haye, mi no por haye, ik kan ze niet vinden (2x)
juda mi busc6, rondia dams.
Ata mi a haye (3 x), Ik heb ze.
rondia dams.

Voor het geschonkene blijf ik den heer pastoor de Barbanson
van harte dankbaar. Ik meen dat zijn zeereerwaarde de eerste is,
die op dit gebied op Bonaire heeft verzameld.























CURIOSITEITEN UIT GUYANA


DOOR

C. H. DE GOEJE

I

,,Mooie menschen, meneer, die Indianen; maar niet goed, dat
ze geen kleeren dragen". Aldus een neger uit Paramaribo, expe-
ditie-roeier, toen wij op een der bronrivieren van de Marowijne, de
eerste bovenlandsche Indianen ontmoetten, die, gelijk bij hen
gebruik is, slechts een lendendoek of schortje droegen.
Er zijn of waren stammen, die een nog soberder dracht hebben,
bijv. de eerste Indianen dce Columbus ontmoette, welke ,,geheel
naakt gaan, gelijk hun moeder hen ter wereld bracht" en de India-
nen die admiral de Ruyter zag, welke ,,gingen .... moeder-
naakt".
Als zulke menschen de bleeding van den Europeaan zagen, dan
moesten zij een woord samenstellen of overnemen, om die aan te
duiden en zoo is het Nederlandsche woord broek overgegaan in
eenige Indiaansche talen van Guyana: Akawai 1), Makusi pur4-
ku i), Wapisiana tciruka; Arawak bok6loko kleedingstuk, Palikur
buruku gesloten vrouwenschort.
Overigens heeft de Nederlandsche taal niet veel kansen gehad;
in Guyana en omgeving was het Spaansch haar een eeuw v66r.
Zelfs in het binnenland, bij stammen die wellicht nimmer met
Spanjaarden in aanraking zijn geweest, dragen voorwerpen die
voor het eerst door de oude Spaansche ontdekkers in Amerika
zijn gebracht, nog de Spaansche namen, bijv. doek kamisa, ge-
weer arkabusa, naald akusa.
Bij het snuffelen in Indiaansche woordenlijsten, vond ik slechts
de volgende woorden die Nederlandschen oorsprong verraden:
scheermes Kalifia (Pelleprat 1655) kdremeci; spiegel Kalifia
(Boyer 1654) sibigudri, (Crevaux 1882) tchipikiri, Tamanaco

) E. Toro, Por las selvas de Guayana. Caracas 1905 p. 162.
*) u in Indiaansche woorden = Ned. oe.














CURIOSITEITEN UIT GUYANA


cipchiri (Ital. spelling); brood Oyampi poroto; brood (meel)
Kalifia (Im Thurn), Arawak (Brett) medi; sterke drank (zoopje)
Akawai (Toro) sobi, Makusi s6pi; sterke drank (brandewijn)
Kalifia branwini, Makusi blandind. Misschien ook: paper, boek
talent Uaupes-gebied papira.
Omgekeerd zijn verscheidene Indiaansche woorden overgegaan
in Europeesche talen, vooral woorden uit de taal der Indianen van
Haiti en omgeving, waarmede de Spanjaarden het eerst in aanra-
king kwamen. Ik noem kannibaal, hangmat, orkaan, tabak, legu-
aan, kassave, mais, gojave, papaja. Het eerste woord had stellig,
de drie volgende woorden hadden waarschijnlijk, een andere be-
teekenis dan ze thans in onze taal hebben.

II

Voorwerpen van Europeesch fabrikaat zijn thans doorgedron-
gen tot de stammen van het diepste binnenland; doch verscheide-
ne Indianenvolken hebben geen rechtstreeksche aanraking met de
blanken en als er een hun land bezoekt, dan is dat een gebeurtenis
van beIang.
Hoe scherp ze daarbij opmerken, bleek, toen in 1928 de expe-
ditie-Rondon, komende van de Amazone, het Indianengebied bij
de Zuidgrens van Suriname had bezocht. Kort daarna ontmoette
een Surinaamsch beambte op een boschnegerdorp aan de Tapana-
honi eenige Indianen uit het binnenland. Deze vertelden, dat zij
aanvankelijk gemeend hadden, dat de vreemdelingen menschen
van de Goeje, hun vriend waren; doch daarna merkte men op,
dat ze hun goederen anders verpakt hadden en ook een andere
taal spraken dan de lieden van d. G. (die er voor het laatst, eenen-
twintig jaar geleden was geweest!).
Ander voorbeeld. In 1789-93 vervolgden de Nederlandsche
troepen de oproerige slaven wonder Bonni, die de Marowijne op
waren gevlucht. In 1878 bezocht Crevaux de Paru, even bezuiden
Suriname en zag daar in de river rotsen ,,die de Rukuyana's
(Oyana's) panakiri-tepu (rotsen der Nederlanders) noemen, om-
dat ze op een rij staan gelijk de soldaten van Suriname die eer-
tijds oorlog voerden op de Marowijne. Den Rukuyana's had het
getroffen, dat de blanke soldaten in 66n gelid stonden, terwijl
zij zelve steeds de een achter den ander loopen, A la file indienne.
Zij hebben twee andere bijzonderheden opgemerkt: dat de Neder-
landers op en neer wandelden op een dorpsplein, zonder ander
doel dan om de beenen te bewegen. En voorts, dat als een hoofd-















CURIOSITEITEN UIT GUYANA


man een ondergeschikte riep, deze snel toeliep om zijn chef te
antwoorden".
Van Schomburgk, die omstreeks 1840 Britsch Guyana bereisde,
wisten de Indianen in het Roroima-gebied, zeventig jaar later,
nog veel te vertellen 1). Zijn naam was ,,Samburukii" geworden;
Crevaux heette bij de Indianen ,,Masoh" (= major); mij noemden
ze ,,Tekuyenne" en mijn bijzondere vriend Tuwoli sprak mij dik-
wijls met ,,Sami" aan, waarvan de oorsprong mij eerst veel later
duidelijk werd, toen ik vernam, dat de Amerikaansche soldaten
in Frankrijk tijdens den wereldoorlog, door de bevolking Samis
= les amis, werden genoemd.
Maar welke soortnamen hebben de Indianen aan blanken en
negers gegeven? De Ojana's in Zuid-Suriname en vele andere
stammen tot op de Antillen toe, noemen de blanken paranakiri,
naar men meent = parana zee okiri man. De Ojana's zeggen ook
wel parasyinsi, verm. = Francais. Doch voor de blanken uit het
Amazone-gebied bezigen zij den naam kalayuwa, ontleend aan
Tupi-talen (de lingua geral van Brazilih), waarin karaiba of
kariwa beduidt medicijnman of belangrijk en over tooverkrachten
beschikkend person. De Arawakken noemen den blanke of an-
deren vreemdeling faleto, verm, eveneens over tooverkrachten be-
schikkend person. Den neger noemt men veelal mdkolo =
Spaansch negro.

III

Gevaarlijk is het, een vreemde taal te spreken of te schrijven,
als men de intimiteiten ervan niet kent.
Zoo hebben vele talen een voornaamwoord len person meer-
voud, dat aanduidt ,,ik en de mijnen" en een ander, dat aanduidt
,,ik en de toegesprokenen", of ,,wij alien". Een zendeling in Afrika,
die predikte ,,Wij zijn zondaars en hebben het noodig bekeerd te
worden", bezigde inplaats van ,,wij alien", het voornaamwoord,
dat ,,ik en de mijnen, doch de toegesprokene uitgesloten" be-
teekent!
Haast even noodlottig is een vergissing in den Arawakschen
Bijbel van de Britsche ending in Guyana, in Matth. VI 6: ,,Maar
gfj, wanneer gij bidt, ga in uwe binnenkamer, enz". Het woord
,,binnenkamer" is daar vertaald door tokai, welk woord echter de
naam is van het huisje van den medicijnman, zoodat feitelijk de

1) Th. Koch-GrLinberg, Vom Roroima zum Orinoco. III, p. 120-
1, Stuttgart 1923.
*) 0. Jespersen, The Philosophy of Grammar. London 1924 p. 192.















CURIOSITETEN UIT GUYANA


Christelijke zendeling zijn discipelen den raad geeft, zich tot den
heidenschen priester te wenden!
Opvatting kan tegen opvatting botsen. De Makusi's wilden het
woord ,,sterren" weergeven met het meervoudsachtervoegsel dat
zij bezigen voor levende wezens of geestelijke machten, overeen-
komstig de inzichten der Indianen, dat de hemellichten geestelijke
wezens zijn. De zendeling kon dat echter niet toegeven 1).
Voetangels en klemmen liggen gereed voor degenen die het aan-
durven het woord ,,God" in het Indiaansch te vertalen. Want de
Indiaansche mythen en godsdienstleer reiken eigenlijk niet tot
een wezen, dat equivalent geacht mag worden met God der
Christelijke religie. Doch hoe het w6l in elkaar zit, hebben de ver-
talende missionarissen, aan wie overigens alle lof toekomt, zelden
gevat.
Voorzichtig was de Spaansche missionaries, die in het Kalifia
het woord Dios invoerde; ongevaarlijk is nog het woord Bongdiu
(= Fransch bon Dieu), dat Britsche zendelingen bezigden in
Evangelievertalingen in het Honduras-Karaibisch. De vertaling
in het Arawaksch Watinati = onze Vader en in het Warau Ka-
nonatu = onze Schepper, is niet geheel en al gelukkig, doordien de
hoofdletter aan wa-, resp. ka- = ons, wordt toegekend.
Tamusi, in Kalifia-catechismussen, duidt wel een hooge god-
heid aan, doch vermoedelijk van oorsprong den licht-god, twee-
lingbroeder van den god der duisternis, en zoon, of ook echtge-
noot van de Groote Moeder.
Akawai en Makusi Makonaima duidt eveneens een der godde-
lijke breeders aan, doch deze godheid toont in de mythen een iet-
wat bedenkelijk karakter, is eerder een Lucifer- of Loki-figuur.
Ook Arawaksch en Warau Kororoman of Kurumana is waar-
schijnlijk een der goddelijke breeders, en Tupi-Guarani Tupan een
dergelijke godenfiguur (bij de Apopucuva-Guaranis de donder-
god, wiens gebied het Westen is).
Eiland-Karaibisch Chemijn of Icheiri is de naam waarmede die
Indianen de goede, helpende geesten van den medicijnman aan-
duiden. Breton was daarvan wdl op de hoogte; hij noemt ze in
zijn woordenboek ,,les Dieux pr6tendus des sauvages", doch in
zijn catechismus bezigt hij deze woorden met de beteekenis van
,,God", wat misschien nog zoo dom niet is, want een ander goed
kenner van de Indianen, A. Ph. Penard, meent dat deze geesten,
de yakuwa-kon der Kalifia's, overeenkomen met engelen.

') Rev. W. G. White, Fringes of Makuchi. Timehri third series IV,
Demerara 1917.














76 CURIOSITEITEN UIT GUYANA

Geheel is men de kluts kwijt in eenige woordenlijsten van het
Warau, waar het woord hebu onderscheidenlijk vertaald wordt
met ,,God", ,,duivel" en ,,koorts". De sleutel van het raadsel is,
dat hebu de naam is voor natuurgeesten, zoowel goedgezinde als
ziekte-veroorzakende.
Tot slot nog een koddige vergissing. In 1735/9 zond de Evange-
lische Broedergemeente, gevestigd te Herrnhut in Saksen, op het
landgoed van Graaf von Zinzendorf, zendelingen naar Suriname
en sedert is ze er gevestigd gebleven. In 1777 bezocht de Fransche
intendant Malouet Suriname. In zijn M6moires, Tome III p. 191,
staat over de Herrnhutters het volgende: ,,I y a aussi a Surinam
un couvent d'hermites de la secte de M. le comte Sinsordorff" (,,er
is ook in Suriname een klooster van kluizenaars van de secte van
den beer graaf S.").

















BIBLIOGRAPHIE


A. TIJDSCHRIFTEN EN COURANTEN

Tropenpflantzer. Jrg. 36, no. 12, (1933) Bananen production auf
Guadeloupe.
Handelsberichten. 29 Maart 1934, no. 3. Suriname. Uitvoer der voor-
naamste voortbrenselen; Stand der cultures.
Algemeen Landbouwweekblad voor Ned.-Indii. 3 Maart 1934, no. 36.
De groeiende pisangexport van Guadeloupe; Tonga [de in Venezuela
en Guyana inheemsche leguminosensoort, waarvan de wetenschappe-
lijke benaming luidt: Dipteryx odorata (sun. Coumaruna odorata)].

Bulletin Agr. Gdn. Col. Jrg. 26, no. 296, 1933. Guyane Franqaise.
Rapport sur le commerce et la navigation pendant I'annde 1932.

De Rijkseenheid. 7 Maart 1934, no. 23. Invoer van politick in Surina-
me.

Idem. 14 Maart 1934, no. 24. Herdenking Curagao 1634-1934, door
Emeritus; Bezuiniging op bet onderwijs in Suriname, Waar voor zijn
geld ?, door C. K. Kesler.
Idem. 28 Maart 1934, no. 26. Het ,,wellustige" leven in Suriname
[ontleend aan Der Tag van Berlijn van 3 Februari 1934. Brieven van
K. F. Siegel uit de 18de eeuw te Paramaribo].
Idem. 18 April 1934. no. 29. Kiesrecht, door Emeritus [in Curagao].
Idem. 25 April 1914, no. 30. Surinaamsche pensioenen. Achter-
stelling van Hollanders, door Emeritus.
Algemeen Handelsblad. I Maart 1934, vierde blad. Nieuwe banen
in Suriname. Wat kan er gedaan worden om het verleden althans
eenigszins te doen herleven ? Op het toerisme geconcentreerd. Malaise
ook bij de buren, door mr. W. J. van Balen.

Idem. 10 April 1934, eerste blad. Nederlandsch-Caribisch volkseigen.
Curavao en Aruba vertoonen een krachtig eigen volksleven binnen
het kader van Groot-Nederland, door mr. W. J. van Balen.
Koloniaal Missietijdschrift. Afl. IV. 15 April 1934. Het Apost. Vi-
cariaat van Suriname. Een historische schets. 10. Franciscanen in
Suriname. Naspel; II. Franciscanen in Suriname. Ter gedachtenis,
door Fr. M. F. Abbenhuis; Opbloei van het eiland Aruba, door P. F. H.;
Triomphale intocht van Z.H.Exc. Mgr. Th. van Roosmalen in Su-
riname's hoofdstad Paramaribo.
Economisch Weekblad voor N.I. 16 Maart 1934, no. 11. Eenige ge-
gevens omtrent den wereldhandel in bananen, citrus-vruchten en ana-
nas, door E. L. Levie.
The Cornhill Magazine. Maart 1934, no. 891. Death Cut and Dia-
monds, door Major Maurice B. Blake [middelen tegen doodelijke slan-
genbeet in Suriname en Britsch Guyana en diamantgraven in Britsch
Guyana].

















BIBLIOGRAPHIE


Echo's uit de Missies. April 1934, no. 5. In de binnenlanden [van
Suriname], door Sr. Theresina; Onze buurtkinderen [in Curagao], door
Sr. M. Lidwina.
International Journal of Leprosy. October 1933. De invloed van voe-
ding bij Lepra, door dr. E. G. Keil (zie De West 9 April 1934, no. 2626).
De Rijkseenheid, 2 Mei 1934, no. 31. Vereeniging Indie-Nederland,
Jaarvergadering 21 April. Rede G. J. Staal: Suriname's Lotgevallen.
De Telegraaf. 10 April 1934. Avondblad. 3. West-Indische Repu-
liek Haiti met een bewogen historic.
Ons Suriname. April 1934, no. 4. Hoe de Heer mijn weg geleid heeft.
I. In Suriname. II. In Europa, door R. Doth.
Onze Aarde. April 1934, no. 4. West-Indische bananen, door C. K.
Kesler.
Maandblad der Koninklijke Vereeniging ,,Oost en West". 5 April
93 no. 4.
Peperpot-Casripopot. (Een naamsverklaring) door Fred. Oudschans
Dentz; Surinaamsche Peperpot. Bont Allerlei over Land en Volk van
Suriname II, door Fred. Oudschans Dentz.
Suriname. 9 Februari 1934, no. 12. Abraham Crynsendag.
Idem. 13 Februari 1934, no. 13. Mechanische rijstbouw en de Rijst-
cultuur van den klein-landbouwer.
De Bovenwindsche Stemmen. 3 Februari 1934, no. 12. Simpson's
Bay.
Sky Lines. January 1934. Passenger tariffs between the United States
and Cuba, Nassau; Mexico; West Indies; Central America and
South America.
Neerlandia. April 1934, no. 4. Nederlandsche Antillen. Dr. M. Al-
varez Correa [Overleden 21 Februari te Parijs].
Idem. Mei 1934, no. 5. Suriname. Emigratie naar Suriname, door
Th. Lens.
Nieuwe Rotterdamsche Courant. 5 Februari 1934, avondblad A. De
organisatie van den handel [in Suriname.]
Idem. 6 Februari 1934, avondblad A. Een nieuw tijdschrift in
Barbados.
Idem. 8 Februari 1934, avondblad A. De pers in Suriname.
Idem. 1 April 1934, avondblad A. De Evangelische Broedergemeente
in Suriname. Is de Evangelische Broedergemeente ,,Self Supporting?"
De West. 12 Maart 1934, no. 2615. Kolonisatie van Nederlandsche
arbeiders (hoofdzakelijk landbouwarbeiders) naar Suriname, door F.
P. Schuitemaker.
Idem. 16 Maart 1934, no. 2617. Europeanen kolonisatie in de tropen,
door J. A. Bange.
Idem. 21 Maart 1934, no 2619. Rexora-rijst, door G. Stahel; Over
rijstmeel en nog wat. De economic van een mechanisch bedrijf.
















BIBLIOGRAPHIE


De West. 11 April 1934, no. 2627. Een gouden jubileum. K.W.I.M.-
K.N.S.M.
Het Leven. 28 April 1934, no. 17. Het bagno in Guyana. Een men-
schengraf wonder de tropenzon.
,,Petrus Donders". Mei 1934, no. 5. Pater Donders geeerd; Op Va-
cantie, door Fr. Hub. Verrijt; Hoe er in Suriname Kerk gehouden
wordt, door A. Verschure.
West India Committee Circular. I Maart 1934, no 924. The Coming
Cocoa Conference; Trinidad and Tobago. At the British Industries
Fair; Sea Island Cotton. A Display at the White City; The Cocoa Con-
ference- in Sight. H.M. Government's Action; West Indian Anchorages
For Seaplanes and Flying Boats; Bahamas Financial Position; Libra-
ries and Museums in the British West Indies; Paintings of the West
Indies; Notes from British Guiana; Recent Events in St. Lucia.
Idem. 15 Maart 1934, no 925. The Closer Union Report; Trinidad's
Trade and Finances; Canadians Discover West Indies; British Guiana's
Trade; The Coco-Nut Palm; Settlement in British Honduras; News
from Trinidad. Seaplanes Give Fine Display; Bermuda as an Air Port.
A Vision, in the near Future; Jamaica's Trade with U.S.A.; Jamaica's
Finances; West Indian Trade in 1933.
Idem. 29 Maart 1934, no 926. Sea Island Cotton; Bermuda's Tourist
Trade; Cattle Breeding. Good work in Jamaica and Trinidad; Grena-
nada's Banana Prospects; Cocoa, Sugar and Oil. Conditions in Trinidad
To-day; Jamaica's Banana Trade, Jamaica's Health. West Indian
Exports; The British Guiana Floods; Dominica and Closer Union;
Chocolate Through the Ages.

B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.
Beschouwingen over de propaganda voor emigratie van Hollandsche
andbouwers naar Suriname, door L. C. Prey. Vergadering van 2 Fe-
bruari 1934 van de Groep West-India van het Indisch Genootschap.
[blz. 221-251].
Jaarverslag van het Kinderhuis te Saron over 1933, door D. en C. Boon
-Ketel [Zie de Herrnhutter van 18 Februari 1934, no. 4].
Rede van Gottfr. H. Crone, voorzitter van de Kamer van Koophandel
en Fabrieken te Amsterdam bij de intrede van het jaar 1934. Amster-
dam 2 Januari 1934. Amst. Boek- en Handelsdrukkerij v/h. Ellerman,
Harms & Co. Amsterdam. Suriname en Curagao. blz. 111/113.
Nederlandsche Commissie voor Internationale Natuurbescherming.
Mededeeling no. 10. Voorjaar 1934. Nederlandsch-West-Indie. Su-
riname; Curagao. [BIz. 16/19].
De Curafaosche Volkshrant. Iste jaargang no. 1. 30 Januari 1934.
Vereeniging Huisvlijt Curazao. 15de Jaarverslag. 1933.
Verslag West-Indische Leergang 1933, door mr. F. G. Schalkwijk.
Cassaveseleclie, door L. Koch. [Proefschrift ter verkrijging van den
graad van doktor in de landbouwkunde aan de Landbouwhoogeschool
te Wageningen. 10 Februari 1934]. Uitg. H. Veenman & Zonen, Wa-
geningen.

















BIBLIOGRAPHIE


Emigratie en Kolonisatie. Ter bevordering van werkverruiming en
verbetering van levens- en bestaansvoorwaarden door emigratie en
kolonisatie. Iste Jaargang. Maart 1934. Proefnummer. Officieel orgaan
van de Stichting Maatschappij Emigratie en Kolonisatie te 's-Graven-
hage en het Nationaal Verbond tot kolonisatie-bevordering van Suri-
name en andere Nederlandsche gewesten, te Rotterdam.
Inlichtingen en onderzoehingen van de Afdeeling Handelsmuseum in
1933. Mededeeling no. XXXV. Afdeeling Handelsmuseum no. 14 van
de Koninklijke Vereeniging Koloniaal Instituut. (Honing in Suriname-
Aloi van Bonaire en Aruba; Hout uit Ned. Oost- en West-Indie;
Magneetijzer van St. Eustatius; Aarde van St. Eustatius; Curagaosche
oranjeappelen en -schillen; Surinaamsche sinaasappelen; Komkom-
mers uit Suriname; Surinaamsche Tomaten in Nederland; Sawarie-
noten).
Flora of Surinam (Dutch Guyana) Mededeeling no. XXX. Afdeeling
Handelsmuseum no. 11 van de Koninklijke Vereeniging Koloniaal
Instituut. Vol. I. Polygonaceae, door P. J. Eyma; Cyperaceae, door
H. Uttien; Caryophyllaceae, door S. J. van Ooststroom; Proteaceae,
door Alberta M. W. Mennega; Aizoaceae, door P. J. Eyma.
Vol. II. Myristicaceae, door S. J. van Ooststroom; Menispermaceae,
door L. Diels; Anacardiaceae, door E. T. Nannenga.
Vol. III. Guttiferae, door P. J. Eyma; Lecythidaceae, door P. J.
Eyma; Punicaceae, door P. J. Eyma; Bixaceae, door P. J. Eyma;
Araliaceae, door F. M. Muller.
Vol. IV. Rubiaceae, door C. E. B. Bremekamp; Ericaceae, door J.
Lanjouw; Campanulaceae, door J. Lanjouw.
Entertaining the Islanders, door Burt. Struthers. Londen. Lovat
Dickson. 1934. [speelt in West-Indie].
Le Travail Fored, door C. A. Le Neven. 3 frs. Union Coloniale Fran-
Vaise. 41, Rue de la Bainfaisance. Paris VIII.
The Libraries of Bermuda, The Bahama's The British West Indies,
British Guiana, British Honduras, Puerto Rico, and The American Vir-
gin Islands; A Report to the Carnegie Corporation of New York, door
Ernest A. Savage. Library Association, London, 1934. Chaucer House,
Malet Street. W. C. I.
Reports on the Museums of Ceylon, British Malaya, The West Indies,
Etc. To the Carnegie Corporation of New York. De eerste twee door
S. F. Markham, het laatste door F. A. Bather en T. Sheppard. Uit-
gegeven door The Museums Association. London.
Directory of Museums in Ceylon, British Malaya, Hong Kong, Sa-
rawak, British North Borneo, Fiji, The West Indies, British Guiana.
Samengesteld en uitgegeven door The Museums Association, London.
1934.
Gids voor vreemdelingen. Waarheen en hoe op Curafao. (Nederl.
West-Indie)? Uitg. door de Kamer van Koophandel en Nijverheid
(Vreemdelingenverkeer) Curacao [Rijk geill. vouwblad].
Hoe de Heer mijn weg geleid heeft, door R. Doth. I. In Suriname. II.
In Europa. Uitg. door bet Zendingsgenootschap der Ev. Broeder-
gemeente, Zeist. / 0.25.
Melaatsch!, door P. M. Leg6ne. No. 2 Zeister Tractaten 1934. Uitg.
door het Zendingsgenootschap der Evang. Broedergemeente, Zeist.
10.35. 0. D.
























HET KLIMAAT EN DE NATUURVERSCHIJNSELEN OP
ONZE BOVENWINDSCHE EILANDEN

DOOR

IR. F. S. LANGEMEYER
(Hoofdingenieur van de Rijkswaterstaat)

Het klimaat van St. Maarten, St. Eustatius en Saba is, vooral
gedurende de maanden November tot Mei goed. De Noord-Oost-
passaat is in die maanden sterk overheerschend. De nachten zijn
koel. Het komt voor dat de thermometer in den nacht daalt tot
68 Fahrenheit of een enkele maal zelfs nog lager. Gedurende onze
zomermaanden is de temperatuur belangrijk hooger, tot boven
90 in de schaduw. Slechts zelden is de warmte zoo drukkend als
zij op warme zomerdagen in Europa pleegt te zijn. Dit is overigens
een gewoon verschijnsel in de tropen.
De meest voorkomende ziekteverschijnselen zijn, behalve
mijnworm bij een deel der bevolking van St. Maarten, typhoide
koortsen en enteritis, meestal een gevolg van het gebruik van
slecht drink- of wasch-water. Ofschoon op de eilanden zeer goede
regenbakken aanwezig zijn, wordt toch door de medici aange-
raden alle drinkwater te koken. Door de inheemsche bevolking
geschiedt dit natuurlijk niet. Zij beweren immuun voor de ge-
noemde ziekten te zijn, doch in tijden van langdurige droogte,
wanneer de meeste regenbakken leeg zijn en putwater gedronken
wordt, doen zich ook bij de inboorlingen de ziekteverschijnselen
voor.
Ofschoon de gele-koorts-muskiet (stegoyma fasciata) de meest
voorkomende muskiet is, is gele koorts sedert zeer langen tijd
niet meer op de Bovenwindsche eilanden voorgekomen. De reeds
genoemde mijnworm ziekte treedt vooral op in Simsonsbaai, een
dorpje op St. Maarten met eene eigenaardige, blanke visschers-
bevolking, die eene, voor de tropen weinig hygiknische levenswijze
volgt.
De gemiddelde jaarlijksche regenval was in de 10 jarige period
1909-1918, voorafgaande aan mijn twee-jarig verblijf (1918-
West-Indische Gids XVI 6















HET KLIMAAT EN DE NATUURVERSCHIJNSELEN


1920) op St. Maarten 1030 mm. Het droogste jaar in die period
was 1917 met 778 mm., het natste jaar was 1916 met 1399 mm.
regen. Meestal vertoonen de maanden October en November de
hoogste, de maanden Februari en Maart de laagste regencij-
fers.
De Noord-Oost-passaat waait in den regel met eene matige
snelheid van 3 & 5, volgens de windschaal van Beaufort. Zij kan,
vooral in de eerste maanden van het jaar sterker worden, doch
is slechts zelden gevaarlijk.
Gedurende de orkaanmaanden, waarmede de maanden Juli-
October worden aangeduid, waait de passaat veelal uit eene
richting, die Zuidelijker is dan Oost. De windrichting is dan veel
minder stabiel. Herhaaldelijk komen dan Zuidelijke tot Zuid-
Westelijke winden voor, die, zonder nog orkanen te zijn, z66
groote sterkte kunnen aannemen, dat de Groote Baai van St.
Maarten, die tegen Zuidenwind geen bescherming biedt, tot eene
woelige zee wordt.
,,Met Juli begint de lucht meer en meer door de toenemende
hitte uit te zetten, hetwelk voortduurt tot in October, een tijd,
die men algemeen in West-Indik onderscheidt als de orkaan-
maanden. Dit seizoen wordt in sommige jaren gekenmerkt door
aanhoudende stilten, afgebroken door stormen nit het Zuiden
met onweer en regen, en in andere jaren wederom door afwisse-
lend harde windvlagen uit het Oosten en flauwe koelten, storm
en stilte, regen en zonneschijn, alles binnen het tijdverloop van
weinige uren, en weken achtereen voortdurende" 1).
Aardbevingen van gevaarlijke afmetingen zijn op St. Martin
zeldzaam. Wel komen er nogal eens kleine schokken voor, doch
die zijn van weinig beteekenis. Saba en St. Eustatius hebben een
ongunstiger reputatie.
De getijbeweging is in deze zeeen zeer zwak en onregelmatig.
De amplitudo is zelden meer dan 1 voet. .
Een ander verschijnsel zijn nog de zoogenaamde ,,ground-
seas". Bij matige of zelfs zwakke winden kan de zee bet aanzien
van een zwaren storm vertoonen. Ook de Groote Baai van Phi-
lipsburg wordt raw, z66 dat de zee met groote kracht breekt op
de zandbank. Zekerheid omtrent de oorzaak van dit verschijn-
sel heb ik niet kunnen vinden. Het wordt toegeschreven aan
aardschokken, doch ook aan verwijderde stormen: ,,These rollers
are most frequent in the eastern part of the West-Indies, but
') Beschrijving van het eiland Sint Eustatius" door A. H. Bisschop-
Grevelink, kolonialen secretaries aldaar (1846).















OP ONZE BOVENWINDSCHE EILANDEN


occur at times on all the islands. They frequently make landing
dangerous and have been known to tear vessels from their
anchorage and cast them ashore. They have been attributed to
gales of wind prevailing at a distance, to interference between
or union of the ordinary waves caused by the trades and to
earthquake shocks" 1).
Het meest gevreesde van al de natuurverschijnselen is onge-
twijfeld de West-Indische orkaan. Wel worden elders wonder ver-
schillende namen gelijksoortige winden aangetroffen, doch hier
kunnen ze tot zeer groote hevigheid aangroeien.
,,The greater part of the West-Indies are subject to violent
circular storms, named hurricanes, which occur principally in
August, September and October, when the tradewind is feeble
and there are frequent calms, interrupted at times by violent
squalls, rendering the navigation of the Carribean sea danger-
ous" 1).
De West-Indische orkaan kan worden ontleed in twee duide-
lijk te onderscheiden wind-bewegingen: 1 de voortgaande be-
weging, 2 de draaiende beweging. Het is, als het ware, een groote
lucht-cilinder, die met eene ontzettende snelheid om zijn as wen-
telt, terwijl de, ongeveer vertikaal blijvende, as zich evenwijdig
aan zich zelve voortbeweegt. De punten, van de as volgen daarbij
een bepaalde baan.
Het ontstaan van zulk een orkaan houdt verband met de
atmosferische gesteldheid over de geheele aarde gedurende de
zomermaanden. Gedurende het warme seizoen op het Noordelijk
halfrond bevindt zich een gordel van hooge druk tusschen 30 en
400 N.B., met toppen van grootere ontwikkeling boven de oce-
anen. De depressies zijn boven het zuidelijk gedeelte van Azie's
vasteland en boven het Westelijk gedeelte van Noord-Amerika.
Een nauw verband schijnt te bestaan tusschen de permanent
hoogedruk-z6nes in den Noordelijken Atlantischen Oceaan, zoo-
als reeds door Captain Toynbee in zijn beschouwing van den ty-
peerenden orkaan van Augustus 1873. (,,Meterology of the North
Atlantic in August 1873") is aangetoond. Bij het voortschrijden
van het Noord-Atlantische hoog in het gebied der kalmten ont-
staan wervelwinden, die hun baan vervolgen, verband houdende
met de oogenblikkelijke meteorologische gesteldheid 2).

') ,,West Indies Pilot", published by the Hydrographic Office under
the Authority of the Secretary of the Navy (1918).
*) Oliver L. Fassig: ,,Hurricanes of the West-Indies" (Bulletin X
van het U.S. Weatherbureau Mrt. 1913).














HET KLIMAAT EN DE NATUURVERSCHIJNSELEN


Volgens de ,,Convectional theory" wordt de oorzaak der wer-
velbeweging gezocht in een plaatselijk laag, waaraar de om-
ringende hoogedruk-velden afstroomen. Door de wenteling der
aarde krijgt dit toestroomen naar het centrum een wervelende
neiging. De lucht stroomt door dat centrum, de vortex, naar
hoogere luchtlagen om zich daar weder naar buiten te bewegen.
Het geheel is te vergelijken met een draaikolk in een river, die
door den stroom voortbewogen wordt 1).
Waarschijnlijk worden ontelbare van dergelijke draaiwinden
gevormd, doch de factoren om hen tot een storm te doen aan-
groeien zijn gelukkig niet zoo vaak aanwezig, zoodat ze zich weder
verspreiden, v66r dat ze tot kracht zijn gekomen.
Groeit zoo'n draaiende wind wel tot stormkracht aan, dan
kan de snelheid der draaiende beweging tot 45 m. A 50 m. per sec.
bedragen. ,,The cyclone and especially the tropical cyclone is
characterized by a vast eddy on an average of 300 miles in
diameter, of extraordinary violence in the gusts of wind (90 miles
per hour and sometimes more) and carrying necessarily with it
a relative vacutim, which increases from the periphery to the
center or vortex. This rarefication of the air in so large an area
implies a lack of equilibrum in the atmosphere which by the law
of compensation represents an excess of air in one or more isolated
places surrounding the hurricane".
De voortgaande beweging van den storm wordt dus in de
breedten binnen den keerkring beheerscht door dezelfde invloe-
den als die, waaraan de passaatwinden onderhevig zijn. Ofschoon
de baan van het Centrum van elke storm zeer verschillend is,
valt daarbij toch wel eenige regelmatigheid op te merken, zoo-
dra men de banen van verschillende stormen naar de maanden
van hun optreden, met elkaar vergelijkt.
In de fig. zijn de gemiddelde breedten van 135 stormen uit
de jaren 1876-1910, naar de maanden van den orkaantijd getee-
kend. De gemiddelde banen hebben parabolische vormen. Elke
baan kan men verdeelen in drie taken: a, eene iets, Noordelijker
dan zuiver Oost-West gerichte tak, welke geheel wonder invloed
staat van de tropische luchtstreek; b, de top van de parabool,
welke ontstaat op 20 & 30 N.B. en c, eene naar het Oosten ge-
richten tak, die in de gematigde z6ne terecht komt, waar de storm
al spoedig zijn hevig karakter verliest.
') William H. Alexander: ,,Hurricanes: especially those of Porto-
Rico and St. Kitts" (Bulletin n0 32 van het U.S. Weatherbureau -
1902).




































GEMIDDELDE ORKAAN-BANEN


&L*eniMt


0
oU
0



lp U

g,.aua'S-^.^ -

& Oo smus1 tfi


i fIU43* 5

ppfi ribvza 5z


CWanr


Gem. orkaan banen n. de maanden (waarnemingen v. h. U. S. Weather Bureau).














86 HET KLIMAAT EN DE NATUURVERSCHIJNSELEN

In de eerste tak is de voortplantingssnelheid klein (tot 10 & 12
mijlen per uur) evenals de oppervlakte van de schijf die de storm
beslaat. Doch de snelheid van omwenteling is zeer groot. In de
beide andere taken wordt de voortplantingssnelheid grooter (tot
19 mijlen per uur) en neemt ook de oppervlakte der schijf toe, doch
vermindert de kracht der wentelende winden.
De oorsprong van den orkaan en de ombuiging liggen niet al-
tijd op dezelfde plaats. Vaak is de eerste tak slechts kort of ont-
breekt zelfs geheel. Meestal is de oorsprong Oostelijk van de An-
tillen. Volgens den Cubaanschen pater. Dr. Benito Vines (,,Cy-
clonic circulation and the translating movement of the West-
Indian hurricanes") bestaat er eene wet voor de normal rich-
ting van de baan op de verschillende data en breedten: De al-
gemeene vorm van de baan blijft voor de verschillende perioden
dezelfde, maar de geografische positive verandert. Het punt van
oorsprong wordt Oostelijker naarmate het seizoen vordert tot
ongeveer half Augustus. Daarna heeft het de neiging wederom
meer westwaarts te komen.
Van de 135 stormen, waaruit de gemiddelde banen der figuur
werden samengesteld, viel er 1 geheel buiten het orkaanseizoen.
De overigen waren verdeeld als volgt: in Mei 1, in Juni 8, in Juli 5,
in Augustes 33, in September 43, in October 42, en in November
2. De plotselinge aangroeiing der frequentie in Augustus in de
even plotselinge afname in November zijn specifieke kenmerken
dezer tropische stormen: Het meest active seizoen begint in de
tweede helft van Augustus en duurt ongeveer tien weken.
Zijn de orkanen werkelijk ontzettende natuurverschijnselen,
e6n eigenschap hebben ze, die hen gunstig van andere rampen
onderscheidt: Ze komen zelden zonder waarschuwing. De eerste
en meest betrouwbare voorteekenen komen van den barometer.
In West Indie is de barometerstand als regel zeer constant.
Dagelijks doen zich twee schommelingen voor van ongeveer n mm.
Elke afwijking van deze normal schommelingen moet met
achterdocht worden bekeken. Als eerste teekenvaneen naderende
orkaan wordt vaak een abnormale rijzing waargenomen. De
storm is dan nog ver weg, vermoedelijk wel meer dan 800 K.m.
Dan begint de barometer te schommelen tengevolge van onregel-
matige en onderling botsende luchtstroomen. Daarna begint de
dealing, die hoe langer hoe seller wordt, naar mate de storm in
hevigheid toeneemt. Na het passeeren van het middelpunt van
den storm treedt een herstel van den barometerstand in.
De zee vertoont reeds eenigen tijd van te voren een eigenaardig














OP ONZE BOVENWINDSCHE EILANDEN


strak uiterlijk en ze is zeer helder. Dat wordt afgewisseld met het
uiterlijk van een kokende pot. Bij bet naderen van den storm
treden er lange, rollende golven op. Ook de wolken geven eene
aanwijzing. Zoo is het voorkomen van in een punt convergee-
rende cirri het teeken van een naderend storm-centrum. De
lucht is diep blauw, de zon lijkt bij zonsondergang te steunen op
zijn stralen en heeft een bleek en ziekelijk licht. Bewolkte en wol-
kenlooze luchten wisselen elkaar snel af. De atmosfeer is eerst
droog, daarna afwisselend droog en vochtig. Soms wordt zij zeer
warm en zwoel als in een oven, met heiig zicht. Geluiden worden
zeer ver gehoord.
Reeds eenige dagen v66r den storm wordt de wind onstand-
vastig. Als de barometer stijgt ten gevolge van het passeeren
van den pericyclonischen ring treedt eene kalmte in, gevolgd door
een gradueel aangroeiende wind, die eerst in vlagen blaast met
oogenblikkelijke kalmten.
Natuurlijk kan men pas uit het optreden van meerdere voor-
teekenen tegelijk tot de waarschijnlijkheid van het naderen van
een orkaan concludeeren.
Men beweert op St. Martin, dat dit eiland minder aan orkanen
is blootgesteld dan St. Thomas. Ofschoon dit voor de waarge-
nomen stormen wel just schijnt te zijn, zoo is er toch geen reden
dit ook voor de toekomst te voorspellen. De Benedenwindsche
eilanden liggen buiten het eigenlijke orkaangebied, al krijgt men
er ook daar wel eens een staartje van.
Wanneer een orkaan een onzer Bovenwindsche eilanden, bij-
voorbeeld St. Maarten, zou bezoeken dan kan het zijn dat de vor-
tex de plaats van waarneming passeert, of wel dat zij ten Noorden
of ten Zuiden daarvan blijft. In het eerste geval zal de storm be-
ginnen te waaien uit het N.O. tot N. Deze windrichting blijft,
met eenig verloop naar het Oosten, tot de vortex voorbijgaat.
Hoe dichter de vortex nadert, des te grooter wordt bet barome-
trisch verhang en des te sterker wordt de wind.
Als het stormcentrum passeert, treedt er een plotselinge kalmte
in. De zware, loodgrijze wolken klaren op en misschien zelfs wordt
het uitspansel even blauw. Maar al spoedig begint de wind met
volle kracht uit bet Zuiden tot Zuid-Westen te waaien. Doch nu
gaat de barometer rijzen en de storm vermindert in kracht, ter-
wijl de richting misschien iets Zuidelijker wordt.
Dit alles gaat gepaard met hevige regenbuien, soms ook on-
weer. Het stormcentrum heeft slechts een geringe oppervlakte
in vergelijking met de horizontal doorsnede van den geheelen














88 HET KLIMAAT EN DE NATUURVERSCHIJNSELEN

storm, die een gemiddelde diameter van wel 500 Km. kan hebben.
Wanneer het storm-centrum ten Zuiden van de waarnemings-
plaats passeert, is het verloop een weinig anders. De windrich-
ting is dan dadelijk meer Oostelijk gericht, en wel te Oostelij-
ker naarmate de vortex verder Zuidelijk blijft. Met het sterker
worden van den storm, draait de wind door het Oosten naar het
Zuiden. Nadat de Oostelijke richting bereikt is, neemt de wind-
kracht af en nadert de storm zijn einde.
In het derde geval eindelijk ,dat de vortex in het Noorden
voorbijgaat, is de beginrichting meer Westelijk dan zuiver Noord,
te Westelijker naarmate de vortex verder verwijderd blijft. De
wind krimpt naar het Zuid-Westen en bereikt in de buurt van de
zuiver Westelijke richting zijn maximale kracht.
In het bovenstaande is verondersteld, dat de voortgaande be-
weging zuiver Oost-West gericht zou zijn. De waarnemingsplaats
ligt dus in de eerste tak. Dit is bij onze Bovenwindsche eilanden
regel. Evenwel wijkt de werkelijke voortgaande beweging iets
daarvan af, waarmede dan ook weer kleine varieties van de, in
het waarnemingspunt optredende windrichtingen, gepaard gaan.
Het aantal waargenomen orkanen was in bet genoemde tijdvak
1876-1910 gemiddeld 4 per jaar. In werkelijkheid waren de ja-
ren 1877, 1897 en 1905 geheel vrij van stormen en werden in 1886
en 1887 telkens I van deze natuurverschijnselen in of om de
Caraibische zee waargenomen. Natuurlijk zijn niet aldeze stormen
even destructief en zal het zelfs in enkele gevallen en op enkele
punten moeilijk geweest zijn een orkaan als zoodanig te herken-
nen. Onder de auspicien van het U.S. Weatherbureau is een nit-
gebreide waarnemings- en waarschuwingsdienst voor deze ge-
vreesde winden ingericht. Uit de waarnemingen op verschillende
plaatsen worden de noodige conclusies getrokken.
Het aantal stormen voor een bepaalde plaats is natuurlijk be-
langrijk minder dan bovengenoemde cijfers, welke voor dengehee-
len Archipel gelden. De frequentie is afhankelijk van de geografi-
sche ligging. Door de golf van Yucatan, de Florida-straat en over
de Zuidelijke punt van Florida gaan relatief de meeste stormen.
Merkwaardige aanteekeningen over 40 stormen, gedurende de
jaren 1515-1900 (waarvan er evenwel 20 na 1800 werden op-
geteekend) werden te Porto-Rico aangetroffen. Voor die plaats
was dus de frequentie voor de laatste eeuw I storm per 5 jaren.
Te St. Kitts werden tusschen 19 September 1623 en 18 September
1899 opgeteekend 64 orkanen, derhalve 1 per 4 A 5 jaren. Het
kortste interval was tusschen 7 Augusteus 1899 in 8 September















OP ONZE BOVENWINDSCHE EILANDEN


1899 en het langste tusschen 2 September 1859 en 21 Augustus
1871. Te St. Eustatius bestaat eene beschrijving van 43 orkanen
1717-1908. Van orkanen te St. Martin heb ik geen verzamel-
lijst kunnen vinden, wel enkele aanteekeningen. Hun aantal en
hevigheid zal niet veel van die te St. Eustatius en St. Kitts ver-
schild hebben. Herhaaldelijk werd het zout over geheel Phi-
lipsburg verspreid. Natuurlijk deden vele ware of verdichte ver-
halen van vroegere orkanen de ronde. Geen wonder dat zulk een
verschijnsel leeft in de volksziel. Zoo verhaalde men dat het ge-
heele dak van een der huizen door de wind werd afgerukt en over
honderden meters werd medegevoerd.
Het meest leefde in het volksgeheugen de orkaan van 21 Sep-
tember 1819, een der hevigste die ooit gewoed heeft. Daar het in
1919 just een eeuw geleden was vreesde men ook voor dat jaar
zware stormen. Ze zijn echter uitgebleven. Door die orkaan ver-
zandden in e6n nacht de mond nabij Marigot van het Simson-
baai-lagoen en werd vlak bij het dorp Simsonbaai een nieuwe
mond geslagen. Op het Nederlandsch gedeelte van het eiland
werden 81 menschen gedood en werden velen gekwetst. Ook de
materieele schade aan vee, gewassen en gebouwen was groot.
Bijna alle negerhutten en 348 grootere gebouwen werden ver-
nield.
Tot slot moge eene aanhaling uit het dagboek van Comman-
deur Cantzlaar, die den eigenlijken orkaan op het Fransche ge-
deelte van St. Martin meemaakte, hier volgen om de verschrik-
king van zulk een ramp duidelijker voor oogen te brengen:
,,In den morgen van gisteren de wind beginnende op te steken
,,en uyt het Noorden te waaien, ondervonden wij binnen deze
,,kolonie eene geweldigen storm, die in den namiddag toekwam
,,tot een der hevigste orkanen, die bij menschenheugenis immer
,,in dit Eyland gewoed hebben, vergezeld van stortregen, donder,
,,blixem en aardbevingen en voortdurende tot vier uur in den
,,morgen van heden. Mij met het aanbreken van den dag naar
dit gedeelte terug begeevende, wierd ik ooggetuige dezer alge-,,
,,meene ellende en zag ik niets dan verwoesting en onderschey-
,,den personen vervoeren, die van wonder de puynhoopen zwaar
,,gekwetst waren gehaald en die zich beroofd vonden van klee-
,,ding en woningen. De ground, waarop het dorp Simpsonsbaay
,,gebouwd is, was doorgebroken en de zee had zich met de daar-
,,agter zijnde pan vereenigd zoodat de meeste woningen waren
,,weggespoeld en onderscheyden personen daarbij het even ver-
,,loren hebben. De werken der Plantagien, die ik passeerde waren














ONZE BOVENWINDSCHE EILANDEN


,,meerendeels vernield en het suykerriet ter nedergeslagen, de
,,hoofdplaats Philipsburg vond ik genoegzaam in een puynhoop
,,veranderd en ik vond de nog levenden bezig met het bezorgen
,,der gekwetsten, der lijken, en opspeuren van het weynige dat
,,hun overgebleven en wonder de puynen en elders verspreyd was.
,,Het gouvernementshuys, geheel van steen gebouwd, was tot op
,,de kelders ingestort en vond ik al mijn meubelen en huysraad
,,verpletterd, bedden en linnengoed bedorven of verscheurd
voor soo verre het nog van wonder de puynhoopen konde gered
,,worden. Mijn boeken, papieren enz. de publieke administration
,,en mijne particuliere zaken concerneerende vernield, verspreyd,
,,door de regens geheel bedorven en gedeeltelijk door den wind
,,verloren, de kerk tot op den ground ingestort, de gallerij en het
,,gedeeltelijk dak van het Raadhuys weggewaaid en vernam ik,
dat de casernen op het fort Amsterdam waren ingestort en bet
,,dak van het blokhuys op het fort Willem de Eerste was wegge-
,,waaid met de aldaar staande ligte gebouwen"..
Zwolle 24 Februari 1934




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs