• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS ZOOMABLE PAGE IMAGE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00012
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1929
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00012
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
        Page ix
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 10a
        Page 10b
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 36a
        Page 36b
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 100a
        Page 100b
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 336a
        Page 336b
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
        Page 441
        Page 442
        Page 443
        Page 444
        Page 445
        Page 446
        Page 447
        Page 448
        Page 449
        Page 450
        Page 451
        Page 452
        Page 453
        Page 454
        Page 455
        Page 456
        Page 457
        Page 458
        Page 459
        Page 460
        Page 461
        Page 462
        Page 463
        Page 464
        Page 465
        Page 466
        Page 467
        Page 468
        Page 469
        Page 470
        Page 471
        Page 472
        Page 473
        Page 474
        Page 475
        Page 476
        Page 477
        Page 478
        Page 479
        Page 480
        Page 480a
        Page 480b
        Page 481
        Page 482
        Page 483
        Page 484
        Page 485
        Page 486
        Page 487
        Page 488
        Page 489
        Page 490
        Page 491
        Page 492
        Page 493
        Page 494
        Page 495
        Page 496
        Page 497
        Page 498
        Page 499
        Page 500
        Page 501
        Page 502
        Page 503
        Page 504
        Page 505
        Page 506
        Page 507
        Page 508
        Page 509
        Page 510
        Page 511
        Page 512
        Page 513
        Page 514
        Page 515
        Page 516
        Page 517
        Page 518
        Page 519
        Page 520
        Page 521
        Page 522
        Page 523
        Page 524
        Page 525
        Page 526
        Page 527
        Page 528
        Page 529
        Page 530
        Page 531
        Page 532
        Page 533
        Page 534
        Page 535
        Page 536
        Page 537
        Page 538
        Page 539
        Page 540
        Page 541
        Page 542
        Page 543
        Page 544
        Page 545
        Page 546
        Page 547
        Page 548
        Page 549
        Page 550
        Page 551
        Page 552
        Page 553
        Page 554
        Page 555
        Page 556
        Page 557
        Page 558
        Page 559
        Page 560
        Page 561
        Page 562
        Page 563
        Page 564
        Page 565
        Page 566
        Page 567
        Page 568
        Page 569
        Page 570
        Page 571
        Page 572
        Page 573
        Page 574
        Page 575
        Page 576
        Page 577
        Page 578
        Page 579
        Page 580
        Page 581
        Page 582
        Page 583
        Page 584
    Back Cover
        Page 585
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Benjamins, Dr. H.D.,Boeke, Prof. Dr. J., De Gaay Fortman, Mr. B., Snelleman, Joh.J., Struycken de Roysancour, C.A.J.


nl



Voorkaft













Nederlands West-Indische Gids




nl






* r -ft <**;


















De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN

Dr. H. D. BENJAMIN, Prof. Dr. J. BOEKE,
Mr.B.DE GAAY FORTMAN, JOH.F.SNELLEMAN,
C. A. J. STRUYCKEN DE ROYSANCOUR

TIENDE JAARGANG 1928/1929


ELFDE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1929







Nederlands West-Indische Gids




nl






#__




























INHOUD VAN DEN TIENDEN JAARGANG


Bit.
BAKKER (J.). De bestuursregeling van Suriname. (Oprui-
ming) . . . . . . .. .. . 313
BENJAMINS (Dr. H. D.). De Corantijnkwestie bij Buiten-
landsche Zaken .................. 571
BRANTJES (Mr. J. L.). Zie Rede.
DRIMMELEN (C. VAN). De Corantijn, de westelijke grensri-
vier van Suriname en haar rechter-zij-rivier de Kabalebo 49
ETTINGER (J. VAN). De Curagaosche Bank (1830-1880).. 127
Munt- en Bankwezen in Curagao (1880-1905) 433
EUWENS O.P. (P. A.). De oudste kaarten van het eiland Cu-
ragao. (met 4 kaarten) ............... 97
FORTMAN (Mr. B. DE GAAY). Cura9ao en onderhoorige eilan-
den 1816-1828. IX. (Slot) . . . . . .. I
De Curagaosche begrooting voor 1928 . . .. 158
Boekbespreking. . . . . . . ... 234
Heb je wel gehoord? De geschiedenis van een strijd om
even million en meer aan geld en nog veel meer aan gees-
telijk goed. door C. A. Lingbeek, Uitgegeven door de Evan-
gelische maatschappij.
De Curaqaosche begrooting voor 1929. (Over den
politieken toestand van Curaqao) . . . . ... 289
In Suriname v66r honderd jaar . . . ... 483
Munt- en geldmoeilijkheden op Curacao v66r hon-
derd jaar. . . . . . . . . . . 569
GOEJE (C. H. DE). Kaartbespreking . . . . ... 287
Overzichtskaart van Suriname, samengesteld door F. E.
Spirlet.
Boekbespreking . . . . . .... 331
Eugenio Petit Mufioz. Interpretationes esquematicas sobre
la historic de la conquista y la colonizacion espaiolas en
America. Montevideo, 1927.
Boekbespreking . . . . . ... 430
Met Hr. Ms. K XIII naar Nederlandsch-Indil, door C. van
















INHOUD VAN DEN TIENDEN JAARGANG


BIz.
der Linden en M. S. Wytema, met voorwoord en mede-
werking van Prof. Dr. A. Veningh Meinesz. Amsterdam
(1927). Met Hr. Ms. kruiser ,,Sumatra" om de West
naar de Oost, door Dr. W. J. M. Engelberts. Amsterdam
(1928).
GREINER (F.). Het Suriname problem II.. . . ... 358
HEEMSTRA (Mr. A. J. A. A. Baron VAN). Ter nagedachtenis
van den heer Justus Rinia Cornelis Gonggrijp (Met por-
tret . . . . . . . . .. 481
HERSKOVITs (Dr. MELVILLE J.). Preliminary report of an
ethnological expedition to Suriname. 1928 ...... 385
HESSELING (Prof. Dr. D. C.). Boekbespreking . . . 231
Schets van eene geschiedenis onzer handelskerken, door
Dr. J. Knappert. 's-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1928.
KALFF (S.). lets over J. F. de Friderici . . . .. 214
West-Indische predikanten I.. . . . ... 403
West-Indische predikanten II (slot) . . . 465
KATE (Dr. H. TEN). Boekbespreking . . . ... 44
Charlotte D. Gower. The Northern and Southern Affilia-
tions of Antillean Culture. (Memoirs of the American An-
thropological Association, No. 35, 1927 Menasha, Wis.)
Ethnologische aanteekeningen omtrent de Zwarte
Caraiben . .. .... . . . ..... 265
Boekbespreking . . . . . .... 535
La Agonia Antillana. El imperialism yanqui en al mar
Caribe (segunda edici6n). Luis Araquistain. Madrid 1928.
KESLER (C. K.). Een conflict tusschen Amsterdam en de
Staten-Generaal over Suriname in 1774 en '75 ..... II
-- Boekaniers en Flibustiers . . . .... 65
De verovering van de Zilvervloot (9 September
1628. Metet schetskaart) . . . . . . .. 193
Boekbespreking . . . . . .... 327
Suriname, door Fr. Oudschans Dentz en Curapao, door
W. R. Menkman. (Onze West, Uitgave der Vereeniging
,,Oost en West")
Nog iets over de Zilvervloot . . ..... 332
Tobago. Een vergeten Nederlandsche Kolonie . 527
KNAPPERT (Prof. Dr. L.). Een heksenproces op St. Martin
A D 1711 . . . . . . . . .. 241
LAMPE (Dr. P. H. J.). Het Surinaamsche treefgeloof, een
volksgeloof, betreffende het ontstaan van de melaatsch-
heid . . . . . . . . . . . 545
















INHOUD VAN DEN TIENDEN JAARGANG


Biz.
LICHTVELD (Lou). Afrikaansche resten in de Creolentaal van
Suriname. I. ................... 391
Afrikaansche resten in de Creolentaal van Suriname
II . . . . . . . . . . .. 507
MENKMAN (W. R.). Eenige opmerkingen aan de hand van de
Surinaamsche begrooting voor 1929 . . . .. 375
NYSINGH (Mr. J. L.). Zie Rede.
OUDSCHANS DENTZ (FRED.). Nogmaals het wapen van Suri-
nam e . . . . . . . . . . .35
Het einde van de legend Dahlberg-Baron . .. 165
Zinnebeelden en motto's van eenige West-Indische
Koloninn . . . . . . . . . .. .228
PANHUYS (Jhr. L. C. VAN). Zeer aanmoedigende uitkomsten
van leprabehandeling . . . . . .... 89
PENARD (ARTHUR P.). Zie PENARD THOMAS, E. en ARTHUR
P. PENARD.
PENARD (THOMAS R.) and ARTHUR P. PENARD. Popular
beliefs pertaining to certain places in Surinam .... . 17
PYTTERSEN (TJ.). Kunnen wij dat zelf niet? ...... 337
ROTH (WALTER E.). Zie ,,uit de Pers" ... . . .. 96
RUTGERS (Dr. A. A. L.). Zie Aanvaardingsrede.
SCHALKWIJK (Mr. F. G.). Een West-Indische leergang. . 320
SCHUITEMAKER (F. P.). Zie ,,uit de Pers" . . . . 93
SCHUTZ (H.). Louis Apinto . . . . . .... 300
SNELLEMAN (JOH. F.). De West-Indische Zaal in het Mu-
seum van het Koloniaal Instituut . . . ... 149
De West-Indische afdeeling op de Arnhemsche
tentoonstelling . . . ..... . . .... 275
Wat de expeditie van Cornelis Evertsen in Surina-
me deed.......... ............ .. 320
Boekbespreking. ... . . . . .417
Aan de grenzen van Gayenne, door Toriman. Amsterdam
1927.
STAAL (G. J.). Het pijnlijk word . . . . ... 34
Uit den Slaventijd . . . . . .... 168
Nettelbeck's planned . . . . . .. 283
Schetsen uit Suriname. De maan stond verkeerd 369
WELLE (M.). De Surinaamsche begrooting voor 1929 in de
Tweede Kamer .................. .495
WINKEL (Mej. A. E.). Boekbespreking .... . . . 477
Praktische Handleiding der Papiementsche Spraakkunst,
samengesteld door A. van de Veen Zeppenfeldt Ord. Praed.

















INHOUD VAN DEN TIENDEN JAARGANG


Biz.
Aanvaardingsrede van Gouverneur Dr. A. A. L. Rutgers
in de Koloniale Staten op 30 Mei 1928 . . . ... 186
Bibliographie . . 47, 188, 238, 333, 383, 432, 479, 544
Eedenfonds (van). Zes en twintigste jaarverslag (over 1927) 236
Portret van Ir. L. A. Fruytier, Gouverneur van Cura9ao,
tegenover ....... .......... .... 337
Portret van wijien Justus Rinia Cornelis Gonggrijp. .. 481
Productie van Suriname over de laatste zestien jaren . 374
Rede door den wd. Gouverneur van Suriname, Mr. J. L.
Nysingh, op 8 Mei 1928 uitgesproken ter opening van de
zitting der Koloniale Staten . . . . . ... 174
Rede door den Gouverneur van Curagao, Mr. J. L. Brantjes
op 8 Mei uitgesproken ter opening van de zitting van den
Kolonialen Raad .. ... ............ 178
Uit de Pers . . . . . . . . . . 93
De Leprabestrijding met de Hydnocarpus-olie is geen nieuwe
Engelsche uitvinding, door F. P. Schuitemaker.
Dr. Walter E. Roth over de Wai-Wai . . .. 96
Une Soci&dt Historique des Antilles . . .. 382







Nederlands West-Indische Gids




nl
































CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN
1816-1828
DOOR
MR. B. DE GAAY FORTMAN

IX (Slot)

In Juli 1824 kreeg de gouverneur van den commander
van Aruba twee brieven met bericht, dat er goud gevon-
den was op het eiland ,,in zoodanigen vorm en staat als
van twee kleine stukken welke de eerstgenoemde missive
vergezelden, waardoor men vermoedt dat er een goudmijn
op dat eiland aanwezig is" 1). Dadelijk zond Cantz'laar
den kapitein Van Raders, zijn adjudant, daarheen met
opdracht een onderzoek in te stellen. Merkwaardig, om
geen sterker woord te gebruiken, was het 7de artikel zij-
ner instructive: ,,Het wordt hem aanbevolen alle bij hem
gedane ontdekkingen, welke daarvoor vatbaar zijn, ge-
heim te houden en ofschoon er ook, volgens zijn gevoelen,
een goudmijn daar aanwezig mogt zijn, echter het be-
staan derzelve in het openbaar te ontkennen;"....
Aan den commander gaf de gouverneur zijn ongenoe-
gen te kennen: hij, de gouverneur, had al wel lang te-
voren van ter zijde vernomen, dat op Aruba goud zou
gevonden zijn, maar dit had hij niet geloofd, omdat hij
niet kon veronderstellen, dat de commander hem daar-
van onkundig zou houden. De commander had voorts
Van Raders in alles ter zijde te staan en met alle middelen
het opzoeken van goud te beletten, ,,aangezien niemand
het regt heeft om op gronden aan hem of haar in eigen-
dom niet toebehoorende, opdelving, uitgraving of iets
dergelijks te doen hetwelk aan den eigenaar alleen geoor-
) Ou d-a chief no. 241.
West-Indische Gids X I










W -


2 CURAcAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828

loofd is", en alleen door het gouvernement op de aange-
geven plaats mocht geschieden. Tot bescherming dezer
belangen werd de Eendragt naar Aruba gezonden.
4 Augustus vertrok de gouverneur zelf daarheen met
den gouvernementssecretaris Prince, den genie-kapitein
Abbring, den schutterij-adjudant I. F. W. Gravenhorst,
6en sergeant, twee korporaals en twintig man met twee
veldstukken. Bij een bezoek aan de rooi Fluit, waar Van
Raders werkte, bleek hem, ,,dat het gedeegde goud in stuk;
ken van onderscheidene grootte gevonden wordt, ter
diepte van eenige voeten in eene soort van bruinachtige
klei aarde, waarin men ook aantreft eene soort van kleine
goudgekleurde en glazige eijertjens, opgevuld met een
weinig vocht en hebbende eene holte aan de eene zijde of
punt" 1). De voorgenomen uitgifte van gronden aan par-
ticulieren werd geschorst.
Twee weken later nam de gouverneur de rooi Fluit
weer in oogenschouw en beyond, dat deze ,,van haren
oorsprong af tot haar einde toe met goud bezwangerd is."
Van Raders werd vervangen door Gravenhorst als
opperdirecteur der mijn.
Na zijn terugkeer op Curayao gaf de gouverneur in den
Raad van politie kennis van zijn bevinding en van de
door hem getroffen maatregelen; hij deelde mee, dat hij
de ,,goudmijn" van voldoende belang bevonden had, om
de bewerking te doen voortzetten; voorloopig waren niet
alleen de kosten gedekt, maar ook was voordeel voor het
rijk verkregen. Hij vertoonde aan de raadsleden een stuk
goud van 131 ons, het grootste, dat voor en vanwege het
gouvernement gevonden was. Er was ook door particulie-
ren goud gevonden, en ondanks alle oproepingen met
strafbedreiging gelukte het niet dit uit hun handen te
krijgen. De gouverneur beklaagde zich dan ook, dat hij
minder orde en regel op Aruba vond, dan hij verwacht had
op ground van de van tijd tot tijd ingevoerde verbeterin-
gen; hem had getroffen de ,,blijkbare indolentie in de pu-
blieke administrative en, zoo niet tegenwerking, dan toch
geene genoegzame medewerking van het hoofd derzelve"
') Ou d-a rchie f no. 241.















CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828 3

noch ter bevordering van het welzijn der ingezetenen noch
ten voordeele van het Rijk. De ontdekking van het goudzou
,,wegens inactiviteit van het bestuur de bron van zedeloos-
heid" geworden zijn, als Van Raders niet gekomen was 1).
De regeering in het moederland zond als eerste maatre-
gel na ontvangst van het bericht der ontdekte goudmijn
Zr. Ms. brik Valk met vijftig militairen naar Curagao, en
machtigde den gouverneur om eenige mijnwerkers en di-
recteuren van mijnen bijv. van het vasteland van Ameri-
ka in dienst te nemen 2), een bevoegdheid, waarvan deze
geen gebruik gemaakt heeft. Intusschen kreeg ook de
luitenant-generaal Krayenhoff, die in het volgend jaar
voor den vestingbouw naar Curagao going een opdracht
tot bezoek van Aruba.
De fiskaal kreeg last den gouverneur voor te lichten
omtrent de rechtsgevolgen van de schatvinding. Eerst
beriep hij zich op zijn geheugen en was van oordeel, ,,dat
de wetten die aan de Graaflijkheid een aandeel in ge-
vondene verborgene schatten op erven aan de onder-
zaten toebehoorende (toekennen) verschillend zijn, daar
volgens de eene een derde en volgens andere de helft
daarvan.... aan de Graaflijkheid zoude toekomen" 3).
Meer waarde hechtte de gouverneur aan een plaats uit
Voets werk over de pandecten le titel 41ste boek De
acquirendo rerum dominio, 13 wegens het vinden van
mijnen, waarop de fiskaal hem acht maanden later op-
merkzaam maakte, en waaruit de gouverneur afleidde, dat
het recht van het gouvernement op de vermoedelijke
goudmijn onbetwistbaar was, en ook dat, aangezien nie-
mand zich als de eerste ontdekker van het goud had aan-
gediend, het gouvernement alleen tot alle voordeelen van
de mijn gerechtigd was.
Het goudzoeken en ook het goudvinden going geregeld
door. Ook op andere plaatsen dan de rooi Fluit werd af en
toe met goede uitkomst gewerkt, zoo op de heuvels Teli-
banarie (of Tikilanarie), en aan het Noordwest einde van
1) Oud-archief no. 472.
') Kon. besluit van 1 Oct. 1824 no. 77, O u d- ar c h i e f no. 305.
*) Oud-archief no. 472.















4 CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828

het eiland, Hadecorari (of Hadicoerari) geheeten, en in de
rooi Takki en op andere plaatsen. 20 April 1825 werd een
klomp van 6430 wichtjes Nederlandsch gevonden. Tegen
goudzoekers werd strong opgetreden, maar niet strong
genoeg naar het oordeel van den fiskaal, en waarschijn-
lijk ook van den gouverneur. In Mei 1825 volgde een ver-
oordeeling tot 6 en 9 maanden dwangarbeid na een eisch
van 6 jaar bannissement en tentoonstelling aan de kaak.
De veroordeelden werden naar Bonaire gezonden met een
getting aan het linkerbeen om hun straf te ondergaan.
Reeds vermeldden wij, dat het eerste goud in Augustus
1823 aan Van Raders meegegeven werd, toen deze met de
Amstel naar Holland going 1). De gouverneur werd later
gemachtigd, om tegenover deze afdracht voor / 26.698.90
te trekken op het department van Kolonien wegens tot
31 Juni 1825 gedane verschotten voor Aruba.
Na deze ending werd echter veel minder ontvangen:
van 19 Augustus 1825 tot 17 Februari 1827 niet meer dan
3992 wichtjes, die met het paketvaartuig Curafao naar
het moederland gezonden werden.
Inmiddels was de commander Thielen wegens ver-
gevorderde jaren en lichaamsgebreken ontslagen en ver-
vangen door den majoor-kwartiermeester S. Platz, die
vroeger als kapitein tot het garnizoen van Curacao be-
hoord had. Echter stierf hij reeds in zijn nieuw ambt op
14 Augustus 1827. Gravenhorst, de directeur der goud-
mijn, werd provisioneel zijn opvolger.
Toen was diens taak namelijk afgeloopen. 8 Juni 1827
waren eindelijk de eerste deskundigen aangekomen: de
opperbergraad C. Stifft, de mijn-ingenieur F. Wirz, drie
bergwerkers en een goudwasscher. Vooruitloopende op
een goeden uitslag van het werk van Stifft, dat een we-
tenschappelijk geologisch en mineralogisch onderzoek der
gronden op Curaiao, Bonaire, en Aruba bedoelde, waren
de overigen voor vijf jaren aangenomen, Aruba was het
eerst aan de beurt. Het onderzoek was daar spoedig af-
geloopen. De uitslag beantwoordde geenzins aan de ver-
') De Koning gaf een stuk ten geschenke aan het museum te Leiden.
De Cur. Crt. van 11 Mrt. 1826.
















CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828 5

wachtingen. In het kort kwam zijn bevinding hieropneerl):
De ligplaats van het goud moet alleen binnen de uit-
gestrektheid der groensteengebergten gezocht worden,
die nog niet 66n derde der grootte van het eiland uitma-
ken. Van de goudinzameling is geen groote verwachting
te koesteren. De rooi Fluit is het rijkste, maar zelfs daar
heeft de goudopbrengst in de laatste twee jaren de kosten
der inzameling niet gedekt. Ongerekend de kosten van
aanschaffing en onderhoud der gereedschappen enz. en
van de extraordinaire commissiekosten was in 1824 over
vijf maanden een voordeel van 37765 gld. behaald, over
1825 een voordeel van / 1496.60 en over 1826 en 64
maand in 1827 een nadeelig saldo verkregen van 11.599
gld. en / 4053.80. Ten slotte was er dan nog een voordeel
van / 23.608.80 verkregen, maar als men de niet-meege-
rekende onkosten erbij telde, kwam men tot een niet on-
beduidend nadeel. De waarde van het gevonden goud in
de genoemde tijdperken was achtereenvolgens 48.405
gld., /29.426.60, 4361 gld. en /1460.20.
Stifft ried af voortzetting van de tot nu toe gevolgde
werkwijze, delving van gouvernementswege, en beval
aan vrijverklaring van de goudzoeking met ,,permit" van
de overhead en met verplichte afdracht van een gedeelte
van het gevonden goud aan den staat.
Aan den ingenieur, de bergwerkers en den goudwas-
scher zou een schadeloosstelling moeten worden ver-
leend. Wirz was wellicht in Luxemburg te gebruiken.
De gouverneur besloot, in afwachting van de beslissing
des Konings, de gouddelving wonder leading van den inge-
nieur Wirz van gouvernementswege te doen voortzetten.
Over den uitslag daarvan heb ik geen gegevens gevonden 2).
Van Bonaire dient nog vermeld, dat de commander
') 0 u d-a r c h i e f no. 345 Geognostische beschrijving der eilanden
Curagao, Bonaire en Aruba door den opperbergraad Stifft.
') In 1827 verscheen in de Nieuwe verhandelingen der
eerste klasse van het Koninklijk-Nederlandsche
Instituut van wetenschappen, letterkunde en
schoone kunsten te Amsterdam, eerstedeel, eenopstel van
C. G. C. Reinwardt, Waarnemingen aangaande de gesteldheid van den grand
van het eiland Aruba en het goud aldaar gevonden. Zijn gegevens ontleende
de schrijver aan de raadpleging van een kleine verzameling van steenen,
















6 CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828

Debrot in 1827 vervangen werd door Claas Schotborgh,
die al spoedig met voorstellen ten bate van de welvaart
van het eiland kwam. Een nieuw ziekenhuis met dokters-
woning zou worden gebouwd, de schapenteelt hervat, en
de gouverneur stelde daarvoor in uitzicht de toezending
van 300 ooien en 30 rammen, zoodra de noodige koralen
vervaardigd zouden zijn.

Over de ending van den Commissaris-generaal Van
den Bosch naar de West-Indische bezittingen is in dit
tijdschrift afzonderlijk gehandeld 1). Uit een aanteeke-
ning op den dag v66r zijn aankomst in het gouvernements
journal ) blijkt, dat Cantz'laar toen bij geruchte van
die ending vernomen had. 10 December 1827 landde Van
den Bosch. Ook zelf hopen wij op het werk van den com-
missaris-generaal in onze West-Indische kolonien nog
eens terug te komen. Het zal dan blijken, dat hij groote
hervormingen ook in Curacao heeft tot stand gebracht,
die achter lang niet alle zoo duurzaam zijn gebleken als
de oprichting der Curacaosche bank, die kort geleden
haar honderjarig bestaan kon vieren.
De reis van V. d. Bosch maakte ook een einde aan
Cantz'laars behind over Curacao. Als gouverneur-gene-
raal der Nederlandsche West-Indische bezittingen werd
hij belast met ,,het hoogst uitvoerend gezag" ook over de
kolonie, die hij metterwoon had verlaten, maar het recht-
streeksch bestuur werd wonder hem door den nieuwen di-
recteur Mr. I. J. Rammelman Elsevier uitgeoefend.
Cantz'laars benoeming tot hooger ambt legt getuigenis
delfstoffen en rotssoorten van Majoor Van Raders en aan berichten van
dezen en van anderen. Het goud van Aruba, zoo lezen wij, is bijzonder
zwaar; er is in Leiden een klomp van 6.415 Ned. pond, terwijl in Parijs een
stuk van 5 Ned. onsen als zeldzaamheid bewaard wordt. Het tot nu toe-
bijzonder veel-gevondene is goud van vrij hoog gehalte, 21 karaat, meteen
waarde van f 1449.91 het Ned. pond.
De schrijver deelt ook mee, dat op Curagao waarschijnlijk een koper-
mijn met de beste soort kopererts, rood koper, zou bestaan.
Het werk bevat een kaart, in 1821 door den havenmeester Van Spengler
met den kapitein Bauer en den Isten luitenant Otterloo ontworpen, in
1825 met nieuwe bepalingen verrijkt door Van Raders.
') S. Kalff, Een Koninklijk Commissaris in Suriname Bste jg., blz. 145.
*) u d-archief no. 244.














CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816--1828 7

af van 's Konings gunst en van de goedkeuring van zijn
beleid door V. d. Bosch. En terecht. Cantz'laar behoort
ongetwijfeld tot de goede gouverneurs, die Curacao ge-
had heeft, ook hierin dat hij het gezag en den Nederland-
schen naam heeft weten te doen eerbiedigen en hoog te
houden. Nochtans niet feilloos; maar al te eenzijdig op
Cantz'laars buitenlandsch beleid legde de Curapaosche
courant van 3 April 1828 den nadruk, toen hij den vori-
gen dag met Zr. Ms. brik Panter naar Suriname vertrok-
ken was, aldus: ,,Bijna acht jaren zijn er thans ver-
loopen sedert Z. E. het bestuur over deze kolonie aan-
vaardde. Het was een tijdperk waarin de regering over
dit eiland, welks handel zoo afhankelijk is van de na-
burige vaste kust en eilanden, een hoogst gewigtige en
moeijelijke post was. Er was meer dan gewone diploma-
tische kunde noodig om in den strijd der partijen in onze
nabuurschap allen schijn van partijdigheid te vermijden,
alle partijen tot vrienden te houden en tevens de belangen
dezer kolonie op den voorgrond te plaatsen, en vooral om
daarna met achterdochtigejeugdigegouvernementen, veel-
tijds bij botsing der belangen, diplomatische betrekkingen
te onderhouden, die tot ons voordeel moesten uitloopen.
Dikwijls zijn wij in de gelegenheid geweest om in de
kouranten der naburige gewesten Z. E.'s korresponden-
tie met die gouvernementen gehouden, te lezen en uit de-
zelve Z. E.'s diepe diplomatische kunde, gepaard met den
wil om onze belangens te behartigen, optemerken en te
bewonderen.
En hebben deze pogingen niet in alle opzigten den
uitslag gehad, die men van dezelven most verwachten,
dan ligt dit alleen aan toevallige gebeurtenissen, welker
nadeelige gevolgen geene menschelijke wijsheid kon te
boven komen.... "

Hier eindigt de taak, die ik mij opgelegd heb. Ongaarne
zou ik de pen uit handen leggen zonder mijn dank geuit te
hebben jegens de velen, die mij bij het schrijven van dit
stuk geschiedenis hun hulp verleend hebben. Ik moge
uitdrukkelijk vermelden de ambtenaren van het Rijksar-


















8 CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828

chief, van het Gemeente-archief te Amsterdam, waar ik
gastvrijheid genoot, van de Universiteitsbibliotheek al-
daar, en van de Koninklijke bibliotheek, en ten slotte
haar en hen, die mij in staat gesteld hebben de bijge-
voegde portretten te doen opnemen.
Amsterdam 29 Juni 1926/April '28.

KORTE TOELICHTING BIJ DE AFBEELDINGEN
1. Albert Kikkert 1762-1819. Gouverneur-generaal van Curacao en on-
derhoorige eilanden van 1816 tot 1819. Voor levensbijzonderheden zie men
bladz. 7 en verder in den tekst.
2. P. R. Cantz'laar 1771-1831. Gouverneur van Curagao en onderhoo-
rige eilanden van 1820 tot 1828. Voor levensbijzonderheden zie men bladz.
9 en verder in den tekst. Het schilderij, waarvan dit portret genomen is,
bevindt zich in het gouvernementshuis te Paramaribo, waar Cantz'laar
van 1828 tot zijn dood als gouverneur-generaal der Nederlandsche West-
Indische bezittingen zetelde.
3. Jhr. Mr. I. J. Rammelman Elsevier 1770-1841. Directeur van Cura-
vao en onderhoorige eilanden van 1828 tot 1836. Voor levensbijzonderhe-
den zie men bladz. 54 en verder in den tekst. Het portret is genomen naar
een miniatuur schilderijtje, voor dit doel welwillend ter beschikking ge-
steld door Mevrouw de douariere J. J. Rammelman Elsevier-Kuyper.
4. R. F. baron van Raders 1794-1868. Gezaghebber van Curacao en
onderhoorige eilanden van 1836 tot 1845. Van Raders is in 1816 als kapi-
tein bij de jagers opCuragao gekomen. Als adjudant van gouverneur Cantz-
laar maakte hij zich o. a. verdienstelijk door dienstreizen naar Venezuela
(1821) en Haiti (1823) en bij de goudvinding op Aruba. Van 1845 tot 1852
was hij gouverneur van Suriname. Het portret is genomen van het zich te
Paramaribo op het gouvernementshuis bevindende.
5. Ds. J. Muller J.Azn. 1771--842. In 1798 op Curacao gekomen, was
hij tot 1825 predikant bij de Luthersche gemeente aldaar en tot 66n jaar
voor zijn dood predikant bij de Vereenigde Protestantsche gemeente.
Het portret is mij welwillend afgestaan door Mej. J. van der Meulen te
's Gravenhage.
6. R. F. van Lansberge 1804-1873. Gouverneur van Curaqao van 1856
tot 1859. Van Lansberge werd geboren te Olst. Het gouvernements-jour-
naal vermeldt in Januari 1824 zijn benoeming tot extra-klerk ter gouver-
nementssecretarie. Bij Kon. besluit van 27 April 1826 volgde zijn benoe-
ming tot vice-consul te Santa F6 de Bogota. Als consul-generaal in Vene-
zuela werd hij in 1855 tot gouverneur van Curacao benoemd, vanwaar hij
in 1859 als gouverneur naar Suriname going. Dit laatste ambt bekleedde hij
tot 1867. Het portret, waarvan het meegedeelde genomen is, is eigendom
van zijn kleindochter Mevrouw de Wed. Olivier-Hellmund te Den Haag.
7. J. G. W. Jutting r790-r827. Van 1816 tot zijn overlijden (31 Juli
1827) was hij lid van het College van commerce en zeezaken. In 1816
huwde hij met een dochter van Mr. I. J. Elsevier, president van den Raad
van Justitie, die hem twee jaar later te Amersfoort door den dood ontviel.
Hij hertrouwde in 1821 met mej. H. C. Muller, dochter van ds. Muller. Hij
was koopman.


















CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828 9

8. Theods. Jutting 177--r858. Van 1817 tot 1826 was hij lid van den
Raad van politie. Tegenstander van gouverneur Cantz'laar, werd hij bij
zijn aftreden niet herbenoemd. In 1790 huwde hij met Geertruida de Veer,
dochter van den gouverneur Johannes de Veer (1782-1794). Hij was koop-
man en lid van verschillende handelshuizen o. a. Beutner en Ths. Jutting,
Ths. Jutting en J. H. Apitsz; de ontbinding van de laatstgenoemde firm
wordt aangekondigd in de Cur. Crt. van 28 Jan. 1825. Het schilderij, waar-
van het afgebeelde portret genomen is, bevindt zich in het bezit van de fa-
milie Heldewier Vignon; naar mij bericht wordt, is het een miniatuur-
portret, geschilderd op ivoor, buitengewoon keurig en fijn uitgevoerd.
9. Caspar Lodewijh van Uytreckt 1786-1862. Voor eenige levensbijzon-
derheden zie men bladz. 55. Een dochter van hem huwde in 1826 den 2den
kapitein der genie E. J. van Eekhout. Het portret, waarvan de gegeven beel-
tenis een foto is, beyond zich in het bezit der families Perret Gentil op Cura-
Qao, die echter op het punt stond, het naar een familielid elders te zenden.
10. H. W. de Quartel 1782-1863. Zie de korte levensbeschrijving op
bladz. 242. Het portret is mij verschaft door den Schout bij nacht b. d.
M. H. E. Sachse in Den Haag.
11. Mr. J. Bennebroeh Gravenhorst i8o0 of 180o2--859. Eerst advocaat
in Amsterdam, werd hij met ingang op 1 Jan. 1827 benoemd tot commissaris
van politie op Curacao. Het volgend jaar kwam daarbij de waarneming van
het Openbaar Ministerie. Als voorzitter van de Rechtbank werd hij in
1856, toen Jhr. Rammelman Elsevier met verlof going, belast met de tijdelijke
waarneming van het ambt van gouverneur. Doordat de ambtsaanvaar-
ding van Van Lansberge na diens benoeming nog bijna een jaar uitbleef,
duurde het interimaat van Mr. Gravenhorst bijna twee jaar. Teruggekeerd
in zijn ambt van voorzitter van de Rechtbank, overleed hij 29 Sept. 1859.
12. J. Ph. Bosch 1790o-87z. Hij was een broer van ds. G. B. Bosch.
Als boekhouder en Iste commies op het kantoor van den raad-controlleur-
generaal der financing werden hem in 1824 de function van den overleden
dignitaries H. J. Nuboer opgedragen. Later trad hij op als koloniaal ont-
vanger en administrateur van financing. Hij overleed 9 Januari 1871 te
Utrecht. Het portret, dat hem op ongeveer 60-jarigen leeftijd voorstelt,
is welwillend afgestaan door Mevr. A. W. Kattenbusch te Utrecht.
13. Frans Royer of Rojer. Zijn levensjaren zijn mij niet bekend. In 1804
komt hij voor als kapitein der cavalerie Nat. Guarde van het westdistrict,
in 1808 als landdrost van de middendivisie, in 1809 als lid van den kerke-
raad der Gereformeerde kerk.
Hij was van 1816 tot 1818 weesmeester, van 1816 tot 1824 ongegradu-
cerd lid van den raad van justitie. Zijn portret kreeg ik door vriendelijke
bemiddeling van pater Euwens O. P.
14. C. R. Th. Krayenhoff 1758-1840. Zie bladz. 428 noot 3.
15. Johannes Marinus van Eps 1792-1843. Hij werd geboren te Mid-
delburg, waar hij bleef wonen. In 1813 werd hij garde d'honneur bij het Iste
regiment, street in Duitschland en Frankrijk wonder Napoleon. Als 2de
luitenant vocht hij aan Nederlandsche zijde mee in den slag bij Waterloo.
Met de Prins van Oranje kwam hij in 1816 op Curacao. Drie jaar later
werd hij als Iste luitenant aangesteld. In 1821 most Van Eps wegens ver-
mindering van het garnizoen naar het moederland terug, maar het volgend
jaar kwam hij op Curacao, waar hij zijn vrouw had achtergelaten, terug
als Iste luitenant-adjudant. Hij bracht het tot Kapitein-kwartiermeester
(1832) en overleed op Curagao 18 Dec. 1843. Hij was gehuwd met Johanna



















10 CURACAO EN ONDERHOORIGE EILANDEN 1816-1828

Sophia Muller en na haar dood met Christina Philipina Muller. Het portret
werd welwillend mij verstrekt door mej. Emma van Eps op Curavao.
16. Ruggerus Hermanus Esser 1800-r 864. Hij werd 5 Mrt. 1800 te
Utrecht geboren, kwam als kadet bij het bataljon jagers no. 11 op Cura-
qao. Bij K. B. van 26 Dec. 1818 werd hij benoemd tot tweeden luitenant.
Hij huwde op Curacao met Catharina Schotborgh. In 1823 going hij naar
Holland en een jaar later naar Suriname. Hij werd later majoor-garni-
zoenscommandant op Curacao, was van 1845-1848 gouverneur en over-
leed 27 Dec. 1864 te Amsterdam.
17. Johannes van den Bosch, 1780--844. Als genie-officier going hij in
1799 naar Ned. Oost-Indie. Zeven jaar later keerde hij vandaar terug met
den rang van kolonel. Na de herstelling van het Oranjehuis trad hij op
nieuw in actieven dienst. In 1818 richtte hij de Maatschappij van welda-
digheid op, waaraan hij werkzaam bleef, tot hij in 1827 zijn ambt als com-
missaris-generaal voor West-Indie aanvaardde. Vandaar teruggekeerd,
going hij als gouverneur-generaal naar Oost-Indii. 1834-1839 minister
van Kolonien; 1842-1844 lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Het hier afgebeelde portret bevindt zich in het Rijksmuseum.
18. Z. M. stoomschip Curafao, het eerste Nederlandsche stoomschip,
dat, in 1827, een transatlantische reis maakte. De afbeelding werd mij wel-
willend afgestaan door den heer J. W. van Nouhuys, directeur van het
Maritime Museum ,,Prins Hendrik" te Rotterdam.


DRUKFOUTEN
Bladz. 2 noot ') staat: 1834, dit moet zijn: 1828;
7 noot ') en bladz. 11 noot *) staat: 1813, dit moet zijn: 1815;
53 regel 5 v. b. staat: van 4 tot, dit moet zijn: van 4 Maart tot;
97 regel 12 v. o. staat: Cora, dit moet zijn: Coro;
99 regel 3 v. o, staat: bemanning, dit moet zijn: bemanningen;
107 regel 3 v. b. staat: volgende, dit moet zijn: volgde;
242 noot 1) regel 3 staat: teruggeven, dit moet zijn: teruggegeven;
248 regel 9 v. o. en bladz. 249 regel 4 v. o. staat: import, dit moet
zijn: impost;
252 regel 7 v. o. staat: moeten, dit moet zijn: moet;
257 noot ') staat: lande, dit moet zijn: land-;
263 regel 13 v. b. staat: rotting, dit moet zijn: rotting-;
369 noot') staat: 2 peso = 1 gulden, dit moet zijn: 1 peso = 2gulden;
417 regel 9 v. o. staat: Sprengler, dit moet zijn: Spengler;
426 regel 10 v. o. staat: garnizoenscommander, dit moet zijn:gar-
nizoenscommandant;
427 regel 13 v. b. staat: ongerekende, dit moet zijn: ongerekend;
504 regel 12 v. o. staat: Armen, dit moet zijn: Armen-.
portretten: 2 R. P. Cantz'laar moet zijn: P. R. Cantz'laar;
6 R. J. van Lansberge moet zijn: R. F. van Lansberge;
15 van Esp moet zijn: van Eps.
Op bladz. 510 regel 18 en 19 moeten de daargenoemde namen van pre-
sident en vice-president der synagoge vervallen. Daar de klacht monde-
ling bij den fiskaal werd ingebracht, en deze ambten in dat jaar door
verschillende personen bekleed zijn, is niet te zeggen, wie de klacht gedaan
hebben. Jacob de Jeos. Naar behoorde in ieder geval tot de tegenpartij.



















DE WEST-INDISCHE GIDS X Blz. o


4;


Johannes Graaf van den Bosch




















At


Z.H. Stoomschip Cuirano























EEN CONFLICT TUSSCHEN AMSTERDAM EN DE
STATEN-GENERAAL OVER SURINAME
IN 1774 en 1775
DOOR

C. K. KESLER

II (Slot)

Mr. De Vrij Temminck was een tegenstander, waarme-
de de Oranjepartij rekening most houden, vooral, daar
hij staat kon maken op de medewerking zijner ambtge-
nooten 1) en van den Pensionaris der stad Mr. E. F. van
Berckel, die kort na de in dit artikel vermelde gebeurte-
nissen een belangrijk aandeel zou nemen in de onderhan-
delingen over het sluiten van een handelsverdrag met de
opgestane Engelsche kolonien in Amerika. Bij de burgerij
was hij zeer gezien, waartoe veel bijdroeg, dat hij in den
omgang een zekere familiariteit aan den dag legde, die
soms zelfs wel in platheid van uitdrukking overging.
In het schrijven van Amsterdam aan de Staten-Gene-
raal werd de nadruk erop gelegd, dat het besluit tot het
zenden van hulptroepen genomen was, terwijl slechts de
afgevaardigden van twee provincien opdracht hadden,
1) Zijn ambtgenooten waren in 1774 Mr. Gualtherus Petrus Boudaen,
Henrick Hooft Dz. en Jan van Tarelink. De eerste was gehuwd met Catha-
rina Margaretha Romswinckel, die van haar vader de schoone hofstede
Elswout bij Haarlem erfde. Burgemeester Boudaen liet deze belangrijk
uitbreiden en verfraaien. Bij zijndood werd zij op een waarde van f 36.000
getaxeerd.
H. Hooft Dz. was o.a. eigenaar van koffie-, katoen- en cacaoplantages
met 200 slaven in Berbice. In 1773 werden deze te Amsterdam geveild en
opgehouden voor / 20.000. Jan van Tarelink was vooral geinteresseerd in
de walvischvangst. De Tarelinks komen gedurende een reeks van jaren
voor als Directeuren van de Groenlandsche visscherij en die op Str. Davis.
In 1781 going de firma J. & Ch. van Tarelink failliet en sedert maakten de
Tarelinks geen deel meer uit van de vroedschap.
















12 EEN CONFLICT TUSSCHEN AMSTERDAM EN DE

ervoor te stemmen. Op ground hiervan beschouwde Am-
sterdam het genomen besluit als onwettig en verklaarde,
in het vervolg steeds tegen een dergelijke behandeling der
zaken te zullen protesteeren. De verdere ontwikkeling
van het geschil maakte, dat ten slotte Amsterdam in zijn
verzet geheel alleen stond. 1 November 1774 verklaarde
Overijssel zich bereid tot betaling van / 500.000 voor de
ending der eerste troepen en van / 100.000 voor de ver-
sterking en achtereenvolgens kwamen ook de bereidver-
klaringen van Gelderland 1), Friesland, Stad en Lande,
Utrecht en Zeeland in.
Inmiddels hadden in de Staten van Holland de Ridder-
schap en de 17 overige steden tegen Amsterdam selling
genomen, maar dit bleef bij zijn weigering. Om een verge-
lijk mogelijk te maken, werd toen door de Ridderschap
voorgesteld, de zaak te doen behandelen door het Groot
Besogne," daar het eene zaak van verre uitzigt was en
voor de onverdeelbare Souvereiniteit van Hunne Ed.
Groot Mogenden niet onverschillig konde zijn." Dit Groot
of Geheim Besogne was een college, bestaande uit den
1) Bij de toestemming van Gelderland was een protest gevoegd van het
lid der Staten Robert Jasper Baron van der Capelle, heer van de Marsch.
Deze was lid van de Ridderschap van Zutfen en een neef van Johan Derk
van der Capelle, heer van de Poll. Beiden waren bekend als fell Patriotten.
De laatste interesseerde zich o.a. voor een betere behandeling der slaven
en betoogde, dat, al waren er enkele, zoo zij als eens naar de Republiek
kwamen, daar ook vrij, zij toch weer in slavernij raakten, als zij door
hun meester naar Suriname teruggevoerd werden. Zooals bekend is, was de
vrijheid voor slaven bij overkomst naar Holland door Stadhouder Willem
IV aan den bekenden Kwassie toegezegd. Dat de meesters zich daaraan
niet veel stoorden blijkt wel uit het gcval van Baron, die, hoewel zijn
meester, de Zweed Dahlberg hem mcde naar Holland genomen had, toch
later door dezen verkocht werd. Stedman verhaalt, dat deze Dahlberg in
Suriname gekomen was met twee zilverstukjes als eenige bezitting en o.a.
door tooverkunsten en dergelijke bedriegerijen fortuin gemaakt had. Zijn
oorspronkelijk kapitaal, de beide zilveren muntjes, bewaarde hij als rele-
quie met goud en diamanten omzet.
Van der Capelle van de Marsch werd na de Pruissische interventie in
1788 bij verstek ter dood veroordeeld. Hij was het vorige jaar naar de
Z. Nederlanden en vandaar naar Frankrijk gevlucht. Zijn portret door
Reinier Vinkeles komt voor in het derde deel van het vervolg op Wagenaar
Zijn neef Van der Capelle van de Poll was in 1784 overleden en overeen-
komstig zijn wensch op een zijner landgoederen op de heide begraven. 7
Aug. 1788 lieten Prinsgezinden het grafmonument met kruit in de lucht
springen.














STATEN-GENERAAL OVER SURNAME IN 1774 EN 1775 13

Stadhouder, als voorzitter, en 9 a 1 leden, n.l. en tot
drie uit Holland, 66n uit ieder der overige gewesten, den
raadpensionaris van Holland en den griffier der Staten-
Generaal. Sedert ongeveer 1630 was het gewoonte gewor-
den, spoedvereischende buitenlandsche zaken en die,
waarbij geheimhouding, die bij een behandeling in de
Staten-Generaal allerminst gewaarborgd was, wenschelijk
bleek, door dit college te doen afhandelen.
Overeenkomstig het voorstel der Ridderschap werd ge-
handeld en, wat te voorzien was, geschiedde, de houding
van Amsterdam werd scherp afgekeurd en het Bestuur
der stad aangemaand, alsnog het genomen besluit in te
trekken. Dit geschiedde o.a. in deze bewoordingen: ,,Rid-
derschap en verdere Gecommitteerden overwogen heb-
bende, door hoedanige, meest kragtdadige middelen het
nadeelig effect van de voor het gezag en de belangen van
den Staat zoo gevaarlijke en verre uitziende onderneming
van de Stad Amsterdam, door de inhouding van een ge-
deelte van 's Lands penningen, geprevenieerd zouden
kunnen worden, Hun Ed. Groot Mogenden hadden goed-
gevonden dat aan Heeren Burgemeesteren en Regeerders
der Stad Amsterdam de onwettigheid van 't geen bij hen
ter zaake voorsz. is gedaan en ondernomen, bij Missive in
de kragtigste bewoordingen zal worden voorgehouden, en
dat dezelve daar benevens op het ernstigste zullen worden
aangespoord, om de gedaane afkorting van 'sLands pen-
ningen op 't spoedigste te vergoeden, en het nadeelige uit-
werksel hunner onderneeminge, hoe eerder hoe better,
doen verdwijnen."
Burgemeesters van Amsterdam waren echter geenszins
geneigd toe te geven; integendeel, zij maakten er thans
een kwestie van staatsrecht van. Zij verzetten zich erte-
gen, dat telkens, vooral door de Ridderschap op den voor-
grond gesteld werd, dat de houding van Amsterdam on-
wettig was, dus, dat daarover niet gedelibereerd behoorde
te worden, en, dat alleen naar middelen gezocht werd om
de stad tot toegeven te dwingen. Naeerst betoogdte heb-
ben, dat tusschen de verschillende adviezen van de Rid-
derschap in deze zaak tegenspraak was en erop gewezen















14 EEN CONFLICT TUSSCHEN AMSTERDAM EN DE

te hebben, dat deze de houding van Amsterdam niet had
te beoordeelen, nu de beslechting van het geschit aan het
Groot Besogne was opgedragen, en haar verweten te heb-
ben, de stad te behandelen, alsof deze niet een ,,integree-
rend Lid van de Souverainiteit was", beriepen Burge-
meesters zich op art. 14 van de Unie, luidende: ,,Dat
het eene Lidmaat of het andere van de Staaten niet en zal
worden overstemt tegens zijne will of advis; of met de
meeste stemmen overwonnen in materie van Consent te
dragen tot Beden, Suventien ofte van eenige partijen of
gedeelten van Contributie wonder malkanderen te maaken,
of op het vinden van een middel van dien."
Bovendien hadden de afgevaardigden der overige 17
steden gestemd zonder uitdrukkelijken last van de be-
sturen, die hen hadden afgevaardigd, waardoor volgens
Amsterdam het genomen besluit onwettig was. Het be-
riep zich hierbij op een besluit van de Staten van Holland
van 16 October 1587, waarin ruggespraak met de lastge-
vers voor een stemming uitdrukkelijk werd voorgeschre-
ven. In dit stuk, getiteld: ,,Korte vertooning van het regt
bij de Ridderschap, Edelen en Steden van Holland, van
alle oude tijden in de voorsz. Landen gebruikt tot behou-
denis van de Vrijheden, Geregtigheden, Privilegien en
loffelijke gebruiken van denzelven Landen," was deze
zaak aldus omschreven: ,,dat de voornoemde Gecommit-
teerden bijzonder gelast zijn, de Regten, Vrijheden en Pri-
vilegikn van den Lande te maintineeren en alle inbreuken
te weeren en te wederstaan, en dat deese Gecommitteer-
den alzulks bij den anderen vergaderende representeeren
de Staaten van den zelve Lande. N. B. Niet dat zij luyde
in haar Persoonen, ofte uit haar authoriteit, de Staaten
zijn, maar alleen uit kragte van haare Principaalen."
Amsterdam was dus geenszins geneigd toe te geven.
Integendeel, het kondigde in hetzelfde schrijven aan, zich
ertegen te zullen verzetten, dat voor buitengewone nit-
gaven ten behoeve van Suriname zou geput worden uit
het ,,Fonds van de Extraordinaire middelen van deezen
loopenden jaare." Het was duidelijk, dat, in weerwil van
het zeer welwillende slot van de missive:" Hiermede














STATEN-GENERAAL OVER SURINAME IN 1774 EN 1775 15

Edele Groot Mogende Heeren, God Almachtig biddende
UEd. enz.", Burgemeesters niet van plan waren, een
duimbreed van hun standpunt prijs te geven.
Toch werden ten slotte de vereischte gelden door Am-
sterdam toegestaan en was zelfs de province Holland de
eerste, die een belangrijke remise naar Suriname over-
maakte en wel een bedrag van / 139.220, dat 8 December
1777 te Paramaribo aankwam. Burgemeesters hadden
toegegeven, zonder echter in een enkel opzicht hun stand-
punt te wijzigen. Er waren n.l. andere berichten ingeko-
men, waardoor zij bekend geworden waren met de on-
eenigheden tusschen,,den Commandeerenden Officier van
de Troupes en de Regeeringe van de Colonie" en met de
bovenvermelde, dreigende moeilijkheden met de Saramac-
caners. In de verschillen tusschen Nepveu en Fourgeoud
koos Amsterdam, wat de kwestie van het cordon betreft,
voorloopig de zijde van den Gouverneur. En tegenover de
Saramaccaners wenschte het van Fourgeoud krachtiger
optreden," om deze Lieden wederom te brengen tot hun-
nen pligt en tot den vereischten eerbied voor de gemelde
Regeeringe, welke zij thans scheenenverloorentehebben."
Omtrent de verdere wijze van optreden tegen de Mar-
rons achtten Burgemeesters, overeenkomstig de voor-
stellen van Nepveu wenschelijk ,,het formeeren van een
Cordon van defense, hetwelk bezet met de Troupen van
de Colonie, de Plantagikn zoude dekken tegen de Invasie
der Wegloopers en Bosch-Negers en uit hetwelk, gedur-
rende den droogen tijd, de noodige harceleering en
excursion tegen het overschot der Wegloopers zouden
kunnen worden gedaan; om dezelven verder te kunnen
ruineeren en uit te roeyen."
Daar de oneenigheden tusschen de voornaamste per-
sonen in de kolonie ,,een gantsch nieuw object van delibe-
ratie" uitmaakten, durfden de afgevaardigden van Am-
sterdam niet voor hun rekening nemen ,,de gevolgen, de-
welke zouden kunnen proflueeren uit een verhaast rappel
van de gemelde Troupes, in de staat, waar in de zaaken
tegenswoordig, door gemelde dissension vervallen kunnen
wezen."















16 CONFLICT TUSSCHEN AMSTERDAM EN DE S. G.

Feitelijk gaven Burgemeesters ten slotte dus toe, maar
erkennen wilden zij dat volstrekt niet. Zij waren ervan
overtuigd, dat het cordon geld zou kosten en dat dit
eveneens het geval zou zijn met het onderhouden van een
extra krijgsmacht in Suriname. Daarom verklaarden zij
zich bereid, ,,vermits den slegten staat van de Cassen, zoo
van de Societeit van Suriname, als van de Colonie, mede
te contribueeren de Penningen, die gerequireert zullen
worden, zoo tot het formeeren van het voorsz. Cordon,als
tot het verblijf der Troupes in de Colonie." Doch zij dach-
ten er niet aan, het genomen besluit omtrent de inhou-
ding der bijdrage in te trekken, want zij verklaarden uit-
drukkelijk, dat zij ,,persisteerden bij hun anterieur ge-
drag" en wilden zich in geen geval ,,exponeeren aan
schijnbaare tegenstrijdigheid, of ten minste aan dubbel-
zinnigheid in hunne gehoudene conduite." De noodige
gelden werden dus toegestaan, of, zooals Burgemeesters
het uitdrukten, ,,de voorsz. inhouding van Penningen zou
worden buiten effect gesteld."
Ten slotte had dus de tegenpartij in de Staten van Hol-
land het pleit gewonnen, maar zij kon niet nalaten, op te
merken, dat zij tot vergeven en vergeten in geenen deele
bereid was. Hoewel er niet veel anders opzat, dan de con-
tributie van Amsterdam te aanvaarden, vonden de afge-
vaardigden der Ridderschap, Dordrecht, Haarlem, Delft
Leiden, Gouda en verdere leden het toch noodig, te ver-
klaren, dat zij zich bij de zaak neerlegden, ,,zonder te er-
kennen of eenigszins te wettigen de raisonnementen en
illatie bij het vorenstaande Declaratoir van de Heeren
Gedeputeerden van Amsterdam gemaakt en geavanceerd"
Amsterdam wilde echter toch nog het laatste woord
hebben, want bij de betaling, ingevolge bevelschrift van
H. H. Regeerders van Amsterdam op 27 September 1775
werd er nog eens aan herinnerd, dat deze alleen geschied-
de ,,om te redens en tot het einde bij Stads Declaratoir
vermeld."


Nieuwer-Amstel.






















POPULAR BELIEFS PERTAINING TO CERTAIN
PLACES IN SURINAM
BY
THOMAS E. PENARD AND ARTHUR P. PENARD

The fame of Guiana as a land of strange and wonderful
things began with its discovery, when sailors and explor-
ers, returning to Europe, spread amazing tales of extra-
ordinary beings and marvelous places encountered in the
New World. Rumors of Eldorado, Amazons, headless
men, and terrible monsters staggered the belief of those
at home, and, bewitched by a promise of wealth or ad-
venture, lured thousands to horrible death in the tropic
fastnesses. But as these fanciful beliefs relative to Guiana
as a whole gradually lost credence in the world outside, as
if to compensate for this stupid neglect there sprang up
on every side within its own borders numerous place su-
perstitions of a different sort, multiplying rapidly and
thriving with astonishing vigor, until there is now scar-
cely a spot in this historic region that has not at one time
or another enjoyed the reputation of being the abode of a
supernatural being.
Countless are these super-mortals, each with its own
peculiar attributes, each with its own sphere of action.
Some are malicious, some beneficent, some neutral and
indifferent. Not a few have roaming dispositions, appear-
ing almost anywhere; while others find comfort and sa-
tisfaction in remaining in one place, becoming strongly
attached to it and resenting interference of any sort. They
may select as a home or as headquarters a spot on the
seashore, a river or a creek especially its mouth, a water-
fall, a rock in the rapids, some place in the forest or in the
ground, a road, a crossroad or street corner, a ditch or
West-Indische Gids X 2















POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


canal, particularly a floodgate, a bridge or culvert, well,
tank, barrel, cemetery, certain plantations, estates, hous-
es, gardens, trees; in fact, any place or object that may be
to their liking.
The haunts of these mysterious beings are known as
tanpd 1). A tanp6 may be simultaneously or successively
tenanted by different presence. The latter take offence
at the slightest provocation, and woe to the person who
annoys one, or by a thoughtless act incurs its displeasure;
unless, of course, he be amply protected by koti 2) or
amulet. Thus beware of drawing water after six in the
evening or of laying a piece of soap on the edge of a well;
do not forget yourself so far as to mention a forbidden
name or to answer to the call of your own late at night: do
not open a parasol after dark, or throw dirty water out at
night; do not lie in a doorway, or sleep naked, never walk
backwards, and do not allow anyone to step over your
body or over your food; take care not to leave your walk-
ing stick outside when calling on a friend, lest you make
known your presence to a passing spook; and do not fail
to give these unearthly beings the attention they demand
or by propitiatory offerings to seek atonement for your
transgression.
One cannot be too careful at these haunted places. For
just as a certain food may be the trefoe 8) of an individual,
so a particular act may be the trefoe of a tanpe. The per-
formance of such an act, even in perfect innocence, is sure
to kindle the wrath of its ghostly occupant. Should a per-
son be so unfortunate as to fall into the water at a tanp6,
he must take special precaution when rescued to call his
kra 4). Thus if the unlucky one happened to be named
"Kwakoe", he must call out, "Kwakoe, man, kong6we; joe

') The spelling of native words is in accordance with Dutch phonetics.
') An inoculation supposed to counteract evil influences.
8) "Trefoe" is something akin to ,,taboo." See article "Treef" in the
Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indii. p. 685; also L. C. van Panhuys
About the "Trafe" syperstition in the Colony of Surinam, Janus, 1924. pp.
357-368.
') See F. P. and A. P. Penard, Surinaamsch Bijgeloof, in Bijdragen tot de
Taal-, Land-, en Volkenhunde van Ned.-Indil. Deel 67, P. 159.















CERTAIN PLACES IN SURINAM


no moe tan diaso" (Kwakoe, man, come away; you must
not stay here). Should he fail to do so his kra may stay be-
hind, in which case the wretched Kwakoe will pine away
and die; or the evil thing he has provoked may some day
come for him and drag him back into its watery lair.
Offerings and payments are not infrequently found at
these tanp6s. Protection is also afforded by burying a
bottle of the right sort of obia 1) on the estate which is
being troubled by supernatural visitations. Personal im-
munity is obtained by "koti" or amulet.
Collectively these powers of mystery are known as
bribi (beliefs), or takroe sani (evil things) 2). Among others
we have the following in the ghost-lore of Surinam:
Gado. A god, protective or maleficent, who may
dwell unseen in some definite place, as at a waterfall, or in
some object, or who may take the form of a caiman, snake
or other animal. He exacts a certain amount of worship,
and expects offerings and feasts in his honor, especially
when his assistance is invoked in times of distress. There
are also gran-gados of greater power who occupy a more
exalted position among the inferior gods.
Didibri. The devil. At the stroke of twelve he des-
cends from above(!) by a chain, the clinking of which may
be heard as he drags it along in his nefarious pursuits. He
is generally, but not always, encountered in or near ce-
meteries. When anyone is counting money at night he is
always present.
Jorka. The spirit of a departed being, a ghost or
spook. Jorkas that annoy the living are known as takroe
jorka. (bad ghosts). They have no special preference in
haunting places, but go a-ghosting wherever they please.
When they enter a person's body and take possession of
it they are very difficult to drive out. They may enter
through the food that is eaten, particularly plantain burn-

') Charm prepared by the magical art of the obiaman.
1) W. F. van Lier, in lets over de Boschnegers in de Boven-Marowijne,
Paramaribo, 1919, p. 74, says that the term "takroe sani" applies parti-
cularly to those evil things that have no control over themselves. They are
the evil per se, and are used by the angered gods as tools or agents.















POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


ed on one side in roasting. Jorkas are visible to obiamen,
to persons born with a cawl, to twins, and to the next
born after twins 1). They are also visible to babies carried
by the mother so as to look back over her shoulder. Other
persons cannot ordinarily see them unless the jorkas wish
to show themselves; but anyone desiring to see them may
do so by putting into his eyes a little filth from the eyes of
a dog. The best view may then be obtained by stooping
forward and looking through the widely spread legs. Hav-
ing seen a spook you must not speak of it until the next
day at the risk of meeting with a misfortune. But jorkas
are very cunning and manage to escape detection by re-
sorting to various tricks. A common dodge is to strike the
face with a cobweb; and as the person closes his eyes in-
stinctively, even for a moment, the spook takes the op-
portunity to pass by unseen. But with all their cunning
ghosts are easily duped. When you are passing a haunted
place, turn your coat inside out; the jorka seeing the in-
side instead of the outside of the garment thinks there is
nobody in it and allows you to go unharmed. Jorkas, like
other "takroe sani", abhor light and will vanish at the
striking of a match. They hate horses, but are attracted
by goats. If pestered by ghostly visitors, a black cross
drawn behind the door will be found very efficaceous. The
most approved amulet is mercury, which should prefer-
ably be carried in an awara-ston 2). To drive the jorka
away pour the mercury out upon the ground. But having
done so once you must thereafter always carry an amulet
or the same jorka will get you. A fever that comes on at
five o'clock in the morning or at noon, is known as jorka-
korsoe (ghost-fever).
There are also gran-jorkas, who assist the gods by their
counsel in the management of the world.
Winti 3).- A spirit having the power to take possess-

L) A child born next after twins is known as a dosoen.
') Pit of the Awara fruit (Astrocaryum segregatum Drude).
') For further information in regard to Winti, Bakroe, and Leba, see
F. P. and A. P. Penard, Surinaamsch Bijgeloof. lets over Winti en andere
natuurbegrippen. Bijdragen tot de Taal- Land- en Volkenkunde van Ned.-















CERTAIN PLACES IN SURINAM


ion of one's body, causing the victim to act like the par-
ticular winti that controls him. Thus a Tigri-winti (Jag-
uar-winti) will make him act like a jaguar, an Opete-winti
(Black Vulture-winti) like a Black Vulture, and so on.
Bakroe. In normal form a queer, dwarfish being,
half flesh, half wood. Bakroes also appear as old women,
animals and inanimate objects; for example, a gourd roll-
ing along all by itself. Bakroes are not all inherently bad,
but they are unprincipled and easily influenced by the
obiaman to assist him in his sorcery. They live under brid-
ges and in culverts, floodgates, wells, tanks, and all sorts
of objects. One of the most dreaded bakroes is Apoekoe 1)
or Kanta Masoe. He lives in a termite's nest. His pre-
sence may be known by a brownish scum which may at
times be seen on the nest. It is unsafe to expectorate near
his abode. In dealing with a bakroe one must keep the
legs close together, because if the manikin should dart
between them, death is almost certain 2).
Leba. An evil spirit, causing disease and suffering,
generally supposed to be a wretched, ragged old woman,
called an afrekete, sometimes also appearing in the form of
a man. Particularly children are subject to attacks from
lebas. As a rule they live in the woods, but they do not
hesitate to come out and travel long distances to attack
their victims. One of the leba's most contemptible tricks
is to call for assistance, crying, "Helpi mi, helpi mi, mi de
dede" (help me, help me, I am dying). To offer help in
such a case is to invite death. Lebas fear a prasara-sissi-
bi 3) more than anything else. The mere sight of one of
these brooms is sufficient to put them to flight. The old
Indie, Deel 67, pp. 157-183; also articles by W. F. van Lier, 't Een en an-
der over Afkodrai, Wisi, Bakroe, jorha, enz. In newspaper ,,Suriname", 1922
Nos. 32-48.
') According to W. F. van Lier ,,Ampoekoe" is also a winti. See his
,,Afk6drai", art. 2.
') Recenly the story has been going around that a bakroe had been caught
in a water tank in the city. The policeman was pulling him along to the po-
lice station, when suddenly the bakroe tore himself loose with such force
that the officer instantly realized with whom he had been dealing.
*) Broom made from the flower-stalk of the Manicole Palm (Euterpe
oleracea Mart).














POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


negroes say, "Prasara na leba trefoe" (the prasara is leba's
taboo).
Watramama. A female water spirit. Very little
seems to be known about her appearance Some persons
who claim to have seen her say she has the form of a
beautiful young woman, the lower part of whose body is
that of a fish. She has shiny black hair which she combs
with a golden comb. Fishermen who have caught these
mermaids in their nets say they are very active and al-
ways manage to escape. Watramama's home is in rivers
and creeks, especially at the mouth. In the upper courses
of streams she likes the vicinity of rocks. Sometimes she
takes up her abode at a floodgate on a deserted planta-
tion. Watramama may be called to the surface by slapping
the water with a calabash. When in bad humor she over-
turns boats. In that case she takes the victims, or at least
some of them, to live with her under the water. It is pos-
sible by sorcery to rescue them. Those who have returned
from such an experience describe Watramama's home
as a wonderful place full of gold, silver, and precious
stones. Watramamas are not so malicious as they formerly
were, so it is said.
Boesimama. A female forest spirit. She has long hair
like Watramama, but is undescribably ugly. Her feet
point backwards, so that anyone in tracking her will be
led in the opposite direction. It is said, also, that Boesi-
mama does not walk, she revolves! She lives in hollow
trees. Places frequented by her may be known by the ab-
sence of brush or leaves. Such places are commonly found
under a Kankantri 1). She claims ownership of the forest
and guards it jealously. By her sorcery she bewitches
people into losing their way. Some of the lianas hanging
from the forest giants are really traps set by her. The un-
wary hunter who steps over one of these magic bush-ro-
pes is sure to lose his way. Like Watramama she takes
the worthy home to live with her, but the unworthy she
challenges to fight. She is fair, however, and if she loses

') The silk-cottontree.















CERTAIN PLACES IN SURINAM


she rewards the winner by giving him his freedom and
many magic gifts.
There is also a male forest spirit known as Boesitata
who is said to be more vicious.
Gronmama. A land spirit living on estates or plan-
tations, mostly in wells or in fruit trees, particularly in a
star-apple tree if there happens to be one on the premises.
She shows her displeasure when annoyed, and must be
appeased by offerings and incantations. Sometimes she
even demands a blood sacrifice.
Supernatural animals and plants 1). Although more
or less clearly defined these conceptions frequently merge
with those of gado or bakroe.
Apparitions and spectres. These show themselves in
the form of negroes, Indians, headless men, galloping
horsemen, owls, white cats, and other animals. Not in-
frequently bakroes or lebas are responsible for these mani-
festations.

The following places in Surinam, with the popular be-
liefs pertaining to them, are only a few compared to the
great number that might be recorded with a little effort.
The Governor's House. The top story was formerly
believed to be occupied by Indians who could be seen
looking out of the windows during the celebrations on the
anniversary of the King's birthday (February 19).
The Governor's Garden. The old garden which was re-
placed by the Palmentuin, was supposed to be inhabited
by three Indians and three bakroes. Anyone who found
himself there after six o'clock in the evening ran the risk
of being chased by them. Some folks say that the Indians
had only two fingers on each hand, and that they lived in
the mound in the back part of the garden. They resented
1) Belief in these things is not confined to the uncultured classes. It is
said that a high government official owed his success to a supernatural
fish, a Warappa, Hoplerythrinus unitaeniatus (Spix), which he kept in a
tub of water under his bed. There is another story of a merchant who had a
"belief" snake. It wore a gold chain around its neck and was free to go
about the house as it pleased. The magic influence exerted by this snake
made the merchant rich.














POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


it when boys came to look for fallen yellow plums among
the leaves under the Mop6 trees 1).
Fort Zeelandia. Directly in front of the fort, in the
whirlpools and eddies in the river, a watramama has her
home. This mermaid occasionally visits the wharves along
the water front. She combs her hair with a golden comb.
Suddenly frightened she will drop her comb on the wharf
in her hurry to get away. After that she will come night
after night begging for it. The lucky possessor may de-
mand a reward, and if he so desires she will deposit
treasures at his door.
On the landing near Fort Zeelandia a Coolie boy fond
a kajakaja-foroe 2) with its legs tied. He took it home and
kept it notwithstanding the misgivings of the negroes who
heard about it. At the same place a soldier found a min-
iature fishing boat. It was beautifully painted, and con-
tained a bottle of cordial, a bottle of wine, and a small
amount of money. Similar offerings are not rare.
The landing is also the home of several bakroes who
are said to be "leba-takers". Thus some of the payments
or offerings found at this place may be intended for the
leba-takers and not for the watramama.
Courthouse (Hof van Justitie). The Courthouse en-
joys the reputation of more popular beliefs than any other
place in the city. Frequently payments or offerings are
found on the steps of the building, where they were placed
to prevail on some spirit or other to intercede in behalf of
the accused in order that his sentence might be light.
On March 2, 1926 the well in Oranjestraat was cleaned
out. In it were found many bottles of beer, brandy, etc.,
pieces of cotton cloth, negre-kondre-pepre (African pep-
per), and pieces of chalk, also baskets and banana leaves
in various stages of decay. Undoubtedly these objects
had been thrown into the well to induce the ,,mama" of
the place to help the accused. The banana leaves were
probably used to wrap up the akansa puddings which
frequently form part of an offering.
1) Spondias lutea Linn.
') A curious variety of domestic hen.














CERTAIN PLACES IN SURINAM


It is popularly believed that the body of Tamusi, a
high deity of the Caribs, lies buried where now stands the
Courthouse.
Catholic Convent. On the steps may be seen two
spooks holding children in their arms.
Military Hospital. The building and grounds are
said to be infested by a great many bakroes and jorkas.
Orphanage (Weeskamer). The orphanage formerly
on the corner of Heerenstraat and Wagenwegstraat was
regularly visited by a "belief owl". Just what this parti-
cular owl did we do not know, but other owls of this
kind, when seen or heard, cause sickness or even death.
Portug ese Synagogue. For a long time haunted by a
"belief owl".
German Synagogue. Formerly haunted by a spectre
in the form of a headless man.
Kerkplein. FormerLy haunted by a white cat.
Pawnshops.- The pawnshops in the city are great
gathering places of "takroe sanie". The spirits do not
dwell there permanently, but rather live in the various
objects under spells of ,,obia". Gold chains and copper
pans that talk like human beings are said to have been
bought there. The latest report was of a graphophone that
played all records alike. The only words it would produce
were "Na san mi basi wanni, dati mi de doe", i.e., "I do
what my master wishes".
Streets of Paramaribo. There is nothing like keeping
up-to-date. Recently a new apparition has been noted in
the city, viz., the faja-wagi (fire-wagon). This is an auto-
mobile which goes the rounds after midnight. Its occu-
pants are jorkas appearing as skeletons.
Spanhoekoe (junction of four streets, i.e., Klipsteen-
straat, Keizerstraat, Domin6straat, and Heiligeweg). -
At this place the devil is said to descend. Here, too, he
lends money. The borrower takes with him a black "ka-
jakaja-foroe", a black cat, a ,,prasara sisibi", and a white
plate. Exactly at midnight he beats the hen with the
broom and makes the cat yowl. Thus notified, the devil
appears and the man borrows what he needs. At the end















POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


of the ceremonies he will find the money in the white plate.
If he does not return the money at the time agreed he be-
comes the property of the devil.
Steenbakkery and Dominestraat. Formerly haunted
by a dog as big as an ass.
Neuman-kokro corerr of Heiligeweg and Maagden-
straat).- This culvert was formerly the tanp6 of an
lengie (Indian). Al this place, also, an apparition in the
form of a mounted officer was frequently seen.
Prins and Saramaccastraat. An apparition in the
shape of a white horse.
Frowijn, or Heyde-kokro (Wagenweg and Zwarten-
hovenbrugstraat). Two bakroes wearing cork hats.
When anyone approaches them they cry out in indigna-
tion, "Are you crazy, do you want to spoil my hat ?" The
same culvert has also been occupied by another bakroe in
the personality of a white womeg.
Wessels taphoekoe (Corer of Zwartenhovenbrugstraat
and Keizerstraat). A mounted officer at full gallop.
Grootedwarsstraat. The residents of this street were
greatly annoyed by a bakroe. The little fellow took great
delight in hitting the wooden walls of the houses with his
fists. This usually happened after midnight.
Pontewerfstraat. In the small hours of the morning two
English negroes were on their way home from a dance
when they met a bakroe in Pontewerfstraat. The little fel-
low was crying pitifully. Touched at the sight one of the
men asked what ailed him. The bakroe replied that he had
come with his mother on an errand but had lost her. He
was crying because he could not find his way home. Not
knowing that the little black boy was really a bakroe,
one of the men picked him up and placed him on his
shoulder) But his companion who knew better cried,
"Throw him down, man, it is a bakroe". Quick as a flash
the man dashed the bakroe to the ground. "Mi misi joe,
boi" (I missed you, boy), cried the bakroe, and with a
grimace vanished in the air.
Here, too, has been reported a leba in the shape of a
gourd which rolled along by itself.














CERTAIN PLACES IN SURINAM


Wanicastraat. On Wanicastraat there is a building
which at the death of its owner was seized by the cre-
ditors. No one could live in this house because it was
haunted by the jorka of the departed owner. He showed
his displeasure by breaking furniture and slamming doors
and windows in the tenant's face. Even the "prasara sisi-
bi" on the beam behind the door was not respected by
him, for he knocked it down time after time. Many tenants
took sick and died. One woman was warned by him in her
sleep to move out the next day. She did not do so. That
night as she was sitting at the window, the invisible jorka
pulled her hand violently. Towards midnight she became
seriously ill. They moved her out of the house and she
got well immediately. The last tenant, who had heard the
stories about this jorka, brought with him a very power-
ful obia, and to the present day has not been molested by
the ghost.
Wanicastraat and Steenbakkersgracht. A Bakroe has
frequently been seen at the crossing of these two streets.
Bokobroki. There was a young man who liked to
prowl on the streets after midnight notwithstanding the
warnings of his recently deceased father. One night as he
was returning home, smoking a cigarette, he was accosted
by a man who asked him for a light. As the stranger was
lighting his cigarette, the boy noticed that he had enor-
mous teeth. Frightened he took to his heels. When he
came to Bokobroki, he saw a man sitting on the railing.
Out of breath he told the man what had happened ending
by telling him about the big teeth. Whereupon the man
on the railing bared his teeth and inquired, "Tifi leki
disi?" ("teeth like these?") The young man saw that this
man had teeth exactly like the other. Frightened almost
to death he started on a dead run and reached home in a
state of great excitement. That night his dead father came
to him in his dreamsand told him that it was he who had
given him the scare in order to teach him a lesson.
Molenpad. This place is infested by jorkas whose
chief diversion seems to be the holding of ghost-funerals.
A few years ago several men were returning home at















POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


three o'clock in the morning. Two of them who were seers
caught sight of a ghostly cortege. They called out to their
companions. "Man, loekoe, wan beri" (man, look, a bu-
rial), but their companions could see nothing. Following
the example of the seers, they all took to their heels.
Zwollebergstraat. At midnight, after the celebrations
on the queen's birthday, some young men met a funeral
procession on Zwollebergstraat. Terribly frightened they
ran. Two of them jumped into an open window in one of
the houses close by, but to their dismay landed right in
the arms of two jorkas who were standing there looking
at the procession. Half paralized with fright they manag-
ed to jump out again, and ran home where they arrived
thoroughly exhausted.
Kokonassibrug. A naked negro brandishing a sword.
Kosterstraatbrug. The little bakroes of this place sit
on the railing and chase the people passing.
Koloniale Vaartuigen (Old location). -Two caiman.
Mammi-tree at Comb 1). This tree is located at a
place called Drie-ankra, near the end of the Tamarinde-
laan. In it lives an old woman. She has been seen sweep-
ing the ground dnder the tree. From midnight until four
o'clock in the morning an officer may also be seen walking
at this place. Those to whom he is invisible may hear the
clinking of his sword. Payments and offerings are still
occasionally found under this tree. 2)
Mon Plaisir (Soesman Combd). At this plantation
there was at one time a gado in the personality of a Da-
goewe 3) snake. We do not know whether or not it is still
supposed to be there.
Bekkerie Combe. Once there stood at Bekkerie a big
Kankantri, which was the home of innumerable "bribi"
When it was decided to cut down this tree, no one could
be found willing to do it. At last a pensioned Dutch sol-
dier was induced to undertake the work. It is said that at

') Mammea americana Linn.
) The junior author at one time found an offering consisting of an akan-
sa pudding, an egg, and a cent.
') Boa consrictor.














CERTAIN PLACES IN SURINAM


each stroke of his axe blood flowed from the cuts.
Leonsberg (Boekoe). In the river at this plantation
there is said to be a golden caiman.
Sommelsdijksche kreek (Tourtonnelaan). At this place
there is a gado in the form of an aboma 1). It has been seen
by some of the nurses and caretakers at the Military Hos-
pital.
Sommelsdijksche kreek (at Charlesbrug). In the black
waters of the Sommelsdijksche kreek, there lives a "cai-
man gado". He feeds exclusively on ducks, especially
tame ones. Many have seen him, but nobody dares to at-
tack him. He does no harm to human beings so long as they
leave him in peace.
Charlesburg (Krepi). In the woods back of the pol-
der at Krepi there lives a leba. The troublesome thing is
not content with staying in her own neighborhood, but
frequently makes her appearance in the city streets. Not
long ago an English negro met her on Rust-en-Vrede-
straat. She then had the form of a naked boy. The man
was not afraid, however, because he had a powerful leba-
koti, that is he had been inoculated against lebas. The
protective charm worked perfectly and the leba was un-
able to do him any harm, but the revengeful leba did not
give up. She kept herself informed as to the negro's where
about and doings. One night to be exact, on the 27th
of November, 1925 the leba attacked the man on Wa-
nicastraat. This time the tables were turned, because the
man had very foolishly spoiled his leba-koti by his in-
ordinate craving for the company of women. He took to
his heels, and, pursued by the leba, came breathlessly to
the house of a friend, who, hearing his cries, opened the
door quickly and let him in. But as a result of the encoun-
ter the man developed a severe fever from which he did
not recover for a long time.
Gansee, Boven Suriname. Frequently there appears
on a path in the vicinity of the bushnegro village Gansee a
leba by the name of Konono. That is the reason the path

1) Eunectes murinus.














POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


is known as Kononopassi. This leba resembles a bushne-
gro, sometimes a man, sometimes a woman. He mixes
freely with the bushnegroes who do not happen to know
him and speaks with them as any ordinary person would.
It is not until after he vanishes suddenly from their midst
that they realize with whom they had been associating.
One day he proposed marriage to a bushnegro girl named
Masarapa. She did not know him, but as she already had
a lover, she refused. Konono began to make curious mo-
tions which the girl did not understand, and thoroughly
frightened she ran home as fast as she could. He followed
her almost to the village and then disappeared.
At another time Konono caused the death of two men.
He had asked them for a drink of water, and, not know-
ing his identity, they had given him some. Soon after ar-
riving home both came down with a fever and died. The
loekoeman (seer) announced that death was the result of
the encounter with Konono. Since that time the people of
Gansee carry prasara-sisibi's when they go to their fields.
On New Year's day Konono may be heard roaring
loudly. At that time he is more dangerous than ever.
Sara Kreek, Boven Suriname. Near the last railroad
station at Sarakreek, at Dam, there is a ,,belief caiman."
Just how this gado operates we do not know.
Kabelstation, Boven Suriname. At this place there is
a gado in the form of a jaguar. He frequently captures
and devours dogs belonging to the workmen there, but
they do not dare to kill him. Neither do the bushnegroes
of Gansee dare attack him.
Para River. From midnight until four o'clock in the
morning Indians may be seen walking on the river. They
travel up and down its course as if they were on solid
ground. It is their duty to guard and watch over the
stream and to punish any one who dares to defile it. Those
who are so foolish as to go up stream during forbidden
hours are given great fright causing them to fall over-
board.
Onoribo, Para District. In the woods along the so-
called Leba-Passi at Onoribo, there are many lebas. They














CERTAIN PLACES IN SURINAM


annoy and frighten those passing so that many have died.
Several years ago an Indian who was traveling on this
road met an old woman dressed in rags carrying a basket
on her head. She was a leba. As she approached the old
woman became taller and taller, increasing so much in
height that the Indian in great fright ran away. He
did not stop until he reached camp where he fell down
exhausted. In the meantime the leba had vanished.
Para river and Coropinakreek. At the mouth of the
Para, and also at the mouth of Coropinakreek, known as
Mama-mofo (Mother mouth), there lives a caiman gado.
No one is permitted to bathe at Mama-mofo, because it
is the "trafe" of the place. He who does so is sure to be
devoured by the gado. It is said, too, that he punishes
every one who kills him, or rather who tries to kill him;
for he is immortal, and always comes back to life. He is
good to the people because he drives the fish up into the
creeks so that they may be caught in great numbers. At
midnight his loud sighing frightens those who pass by in
boats.
Para District. There is at Frimborgoe in the Para
District a gado in the form a caiman. He may be heard
sighing in the high grass.
Onverwacht, Para District. At Onverwacht there is
an old well known as Copin-horo. It was found impossible
to clean it with a shovel. The loekoe-man who was con-
sulted in the matter, made out that the well could never
be cleaned with implements only the hands should be
used. Acting on his advice this was done and the water
became clear. To this day whenever it is attempted to
clean the well with a shovel the water becomes muddy. It
is supposed that some ghost Indians use this well for their
tanp6. For that reason the well is sometimes called Iengi-
horo.
Wanaweg, Para District. The Wanaweg at Wedri-
sabana was haunted by the ghost of an escaped ddfortd.
The French ghost frequently showed himself in the flesh.
He never troubled men any more than to ask them for a
little tobacco; but women were not safe in the neigh-














POPULAR BELIEFS PERTAINING TO


borhood. At one time a Javanese woman was assaulted
by him and ill-treated. At another time he chased a moth-
er and her daughter who were on the Wedri-sabana. He
was a regular nuisance. Angered by these acts the men
of the neighborhood decided to capture him. They dres-
sed themselves like women and walked up and down the
road on the Wedri-sabana. But the jorka was not to be
so easily deceived and the attempt failed. The last person
to be accosted by the French ghost was an old negro of
Post Republiek, of whom he begged a little tobacco.
Potribo, Boven Commewijne. At Potribo there is a
very dangerous boesi-tata, who has already killed a great
many people. He is also a thief. Nothing can be safely
left around.
Not long ago the body of a man was found. He was
a hunter and beside him on the ground was his gun which
had been discharged. The loekoe-man who investigated
the tragedy made out that the hunter had met the boesi-
tata who had demanded what he was doing on his (boesi-
tata's) property. The hunter had replied that the woods
were free to all, and that he was hunting game. Where-
upon boesi-tata had taken the gun away from hunter and
shot him on the spot. Nobody alive has ever seen this
terrible boesi-tata.
Saramacca River. On this river there is a superna-
tural drifting Parwa tree that travels with incredible
swiftness up stream, causing death and destruction along
its path.
Doengroekriki (Saramacca). This creek is the home of
a giant caiman with horns of gold. He loves to lie in the
shade of a great Kankantri, and is frequently heard bel-
lowing like a bull. Many offerings are brought to this
place. The obiamen of the neighborhood go there to cure
their patients.
Coronie. In Coronie there is a leba in the form of a
short, shiny black negro. His eyes are pure white. He
stares stupidly before him.
Mouth of Corantijn river. Watramas.
Source of Corantyn. It is reported that there is in the















CERTAIN PLACES IN SURINAM


Corantyn river at its source, just such a terrible caiman
gado as at Frimborgoe in Beneden Para.
Salt water. A Zeekonoe (Sea-king) is said to walk on
the rivers where the water is salt, and sometimes he even
comes ashore. It is reported that a woman brought a mes-
sage to a sick man saying that a certain obiamancould
cure him.

Arlington, Mass., U.S.A.


West-Indische Gids X
























HET PIJNLIJK WOORD


DOOR

G. J. STAAL

In een artikel in het Haagsch Maandblad van November 1927,
getiteld ,,Suriname als Reclasseeringsland", schreef Mr. Dr. van
den Helm iets over de lotgevallen van een d6port6 uit Fransch
Guyana en voegde daaraan toe: ,,Ik vermeld deze bijzonderheden
om te laten zien voor welke vergrijpen Frankrijk zijn zonen naar
het bagno zendt".
Die woorden riepen herinneringen in mij op aan de ongelukki-
gen, die door den rechter uit hun land uitgewezen, gedoemd wor-
den hun schuld te boeten in levenslange verbanning naar Cayenne
en bij honderden het leven wagen op zee en in de bosschen om er-
gens vrijheid en een bestaan te vinden.
Als Gouverneur kreeg ik geregeld van het Bestuur van Cayenne
de stamboeken (feuilles) toegezonden van alle gedeporteerden, die
uit de straf6tablissementen ontvlucht waren, een beleefde waar-
schuwing voor het geval, dat de gesignaleerden op Suriname's
gebied mochten worden aangetroffen. De feuilles hadden kolom-
men, waarvan een de verschillende ondergane straffen vermeldde.
Daarin reeds lag een heel stuk levensgeschiedenis, voorafgegaan
aan de verbanning. In den regel was het een lange rij van kleine
veroordeelingen, veelal afwisselend wegens landlooperij en op-
lichting, en vaak eindigend met het beslissend vonnis ,,pour avoir
exerc6 la profession de souteneur".
Maar het was niet die kolom, die het meest mijne aandacht
boeide en mij het geleide leven het scherpst en schrijnendst af-
teekende. Dat deed de eerste, die den person beschreef.
DAar las ik het: eerst den naam, dan de voornalen, jaar en dag
van geboorte, en daaronder kwam het, hoe dikwijls! achter
het gedrukte ,,P6re", het geschreven woord, dat z6oveel onthulde,
zaoveel verklaarde: Inconnu /























NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME
DOOR
FRED. OUDSCHANZ DENTZ

Over het wapen van Suriname bestaat geen bijster
groote litteratuur, althans niet over zijn ontstaan, on-
rechtmatig gebruik en verdwijning.
Ik schreef in 1910 1) een artikel daarover in ,,De West"
waarbij werd aangetoond, dat het toenmaals in Suriname
gebruikt wordende z.g. ,,tabakswapen" onwettig werd
gebruikt. Daarop volgde een gedachtenwisseling met den
hypotheekbewaarder, den heer C. C. M. Lichtenberg in
dezelfde krant 2). In 1917 verscheen er een artikel over
het onderwerp in de Encyclopaedie van Ned. West-Indik
van Mr. G. J. Fabius 3). De heer Jhr. L. C. van Panhuys
publiceerde in de W. I. Gids4) een artikel geheeten: ,,Een
afzonderlijk wapen voor Suriname en Curacao". Daarna
volgde een artikel van mij, eveneens in de W. I. Gids ):
,,Wapens en Motto's". Vervolgens kwamen er in Neer-
landia eenige korte mededeelingen voor van de heeren
A. H. G. Rustwyk 6), P. J. de Jager 7) en 8) W. H. D.
baron van Asbeck 8).
Uit het bovenstaande en de mij verder bekende bij-
zonderheden volgt hieronder een korte samenvatting over
dit onderwerp, waartoe de afbeeldingen iets kunnen bij-
dragen.
') De West, 15 November 1910, no. 118.
) Alsvoren 22 November no. 120, 25 November no. 121, 29 November
no. 122.
3) Blz. 731/4.
*) December 1919, blz. 174/77.
*) December 1923, blz. 421/3.
*) April 1923, blz. 52.
') December 1922, blz. 162.
') Juni 1923 blz. 87.















36 NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME

1. Ofschoon algemeen wordt gesproken van het wapen
van Suriname, heeft die kolonie nimmer een wapen be-
zeten. Als eigendom van den Souverein of diens plaats-
vervanger kon de kolonie nooit een ander wapen hebben
dan dat van den eigenaar.
2. Men kan dus feitelijk alleen spreken van een kolo-
niaal zinnebeeld. Het Surinaamsche blazoen of ,,tabaks-
wapen" is zoowel door de regeering als door het Bestuur
bij verschillende gelegenheden bestreden.
3. De behoefte aan een zinnebeeld werd in 1679 ge-
voeld. Gouverneur Heinsius (1678-1680) drong op 24
Maart 1679 aan bij de Staten van Zeeland toen eige-
naars der kolonie -op de vaststelling van een koloniaal
wapen, bij de invoering van een zegelbelasting. Bij de
invoering van een suikerpenning koos Heinsius als zinne-
beeld een papegaai. De eerste koperen munten in Suri-
name, bij placaat van 8 Mei 1769 in gebruik gesteld, wer-
den met een papegaai gestempeld (papegaaipenningen),
welk geld de Staten-Generaal evenwel verboden. (Hart-
sinck II. 60) Deze bevinden zich in het Kon. Kabinet
van Munten, Penningen en Gesneden Steenen te 's-Gra-
venhage.
4. Op 6 Juni 1682 droegen de Staten van Zeeland de
kolonie aan de West-Indische Compagnie over voor
/ 260.000 bij overeenkomst, welke werd geteekend op 6
January 1683, terwijl op 23 September 1682 de Staten-Ge-
neraal aan de W. I. Comp. octrooi verleenden. Deze nam
de kolonie over 21 Mei 1683. Na eenige maanden deed zij
evenwel de kolonie weer over aan 3 nieuwe eigenaren, nl.
de stad Amsterdam voor j en I aan het huis van Aerssen
van Sommelsdijck. De nieuwe eigenaars noemden zich de
geoctroyeerde societeit van Suriname.
Onder deze gebruikte men, overeenkomstig het eigen-
domsbeginsel, het gecombineerde zegel van dat lichaam,
bestaande uit de 3 aandeelhouders: 1ste dat van Amster-
dam, het bekende wapen, rood met drie zwarte kruisen,
gedekt door den keizerskroon en gedragen door 2 leeuwen
als schildhouders, bovenop; 2de dat van de W. I. Comp.,
een zeilende driemaster met de generaliteitsvlag links in













































Het wapen van Suriname v66r de herstelling


Het wapen van Suriname na de heistelling





















>1


AISr


Sr


A::
.6


Het schip uit het wapen van Suriname














NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME


een ovaal en 3de dat van het geslacht Van Aerssen, rechts.
Tusschen de 2 schilden een monogram van 2 maal de letter
S. Schildhouders waren: Links een Indiaan met een gele
lendedoek en zwart lang haar met veer op het hoofd, een
papegaai in de linkerhand en een boog in de andere.
Rechts: een Neger 1) met rooden lendendoek, een roode
boog in de linkerhand en een rooden band voor een pijl-
koker om den linkerschouder. De leuze luidde: Justitia
Pietas Fides (gerechtigheid, liefde, geloof) en omsloot een
voorstelling van een boogschietende Indiaan op een heu-
velachtigen ground, waarachter het bosch zichtbaar is. De
achtergrond van het geheel was een afbeelding van de
stad Paramaribo. In de Surinamerivier ziet men 2 zwem-
mende negers, een tentboot met een vlag en 3 roeiers, als-
mede een tweemaster, Voorts het fort Zeelandia en het
gouvernementshuis. Aan de linkerzijde (naast den Indiaan)
ontwaart men bladen (van tabak), aan de rechterzijde
(naast den Neger) oranjeappels. Krabben liggen aan de
voeten der 2 schildhouders. (Zie afbeelding I).
5. In de Surinaamsche almanak van 1897 2) wordt on-
der den datum van 3 Augustus een niet geheel juiste be-
schrijving van het Surinaamsche wapen gegeven. Men
spreekt daar van 2 schildhouders, beide Indianen. De
herkomst van dat bericht is niet zeker.
6. In 1770 deed het huis Sommelsdijck zijn aandeel in
de Societeit over aan de stad Amsterdam. Dus verdween
ook zijn wapen uit het Societeitszegel. Zulks geschiedde
bij resolutie van de Directeuren van de Sur. Societeit
van 5 December 1770, luidende: .... ,,dat het wapen van
't huis van Sommelsdyck, vermits de verkoop en over-
gifte van hunne portie aan de stad van Amsterdam in het
societeitswapen geen plaats meer kon hebben" en ,,werd
aan een van de Directeuren opgedragen, een tekening te
besorgen op welke wijze de wapenen van de jegenswoor-
dige Socii zouden kunnen worden gegraveert en geem-
ployeert".
7. Een nieuw zegel werd vastgesteld in de vergadering
1) Dus niet 2 Indianen, zooals veelal beweerd.
') Blz. 65.















38 NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME

van 19 Juni 1771, waarin ,,werd overgegeven een teeke-
ning op welke wijze de wapenen van de jegenswoordige
Socii zouden kunnen worden gegraveert en geemployeert"
bestaande uit het wapen van Amsterdam en dat van W. I.
Comp. recht daaronder. De schildhouders van het wapen
van Amsterdam stonden op een lint, dat tusschen de
beide wapens was geslingerd en waarop het devices was
aangebracht. Ter weerszijden van het onderste wapen
stond de letter S. Als schildhouders van het geheel ko-
men 2 Indianen voor 1).
8. Bij resolutie van de Staten-Generaal van 27 Mei
1791 wordt de W. I. Comp. opgeheven met ingang van
31 December van dat jaar. Bijgevolg behoorde haar wa-
gen niet meer in het zegel van de Societeit this. Toch is
men het nog enkele jaren blijven gebruiken.
9. Met ingang van 1792 neemt de ,,Raad over de Colo-
nien in America en over de bezittingen in Africa" het be-
heer van de Compagnie over.
10. De Societeit van Suriname wordt opgeheven bij
resolutie van de Staten-Generaal van 5 October 1795,
welke Admiraal Braak in Mei 1796 naar Suriname over-
brengt. De Bataafsche Republiek bestond van 1795-
1805. Voor den Raad, als voor de Directie van Suriname
en Berbice treedt in 1795 op het ,,Comite tot de zaken
van de Colonie en bezittingen op de kust van Guinea en
America.
11. Blijkens zijn notulen van 2 November 1795 wordt
een commissie benoemd om nieuwe zegels te doen ver-
vaardigen. In de vergadering van 24 Juni 1796 wordt een
klein zegel voorgebracht. Het department van Justitie
en Politie wordt verzocht zorg te dragen voor de noodige
stempels en cachetten, hetgeen geschiedt v66r 7 October,
toen de kosten van vervaardiging, zijnde / 70.-, worden
verevend. Twee oorspronkelijke acten van 15 Juli en
24 Augustus 1796, opgemaakt ter Gouvernements Secre-
tarie van Suriname, zich bevindende op het Rijksarchief
') In den gevel van het Gouverementshuis te Paramaribo prijkt het
wapen van Amsterdam en de W. I. Comp. vervaardigd door zekeren Ypen-
burg wonder Gouverneur S. F. de Friderici (1790-1802).














NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME


in het kohier der overgekomen missives en bijlagen van
Suriname van 1796 La B. vertoonen het z.g. droog stem-
pel van het nieuwe zegel en geven het volgende te zien:
Een ovaal child, waarop een driemaster met een drie-
kleurige vlag op den achtersteven, waarop de letters R. v.
S. (Raad van Suriname) te lezen staan; langs den boven-
rand van het child aan de binnenzijde: Justitia, Pietas,
Fides, schildhouders 2 Indianen, beiden een boog en een
hunner een pijl vasthoudende, daaronder het jaartal
1796.
Geheel hetzelfde wapen is gedrukt boven een Notifi-
catie van den Gouverneur-Generaal van Suriname van
20 April 1798, zich bevindende in het kohier alsvoren,
vervolg van La D op het Rijksarchief. Vier stempels van
hetzelfde wapen bevinden zich in het Koninklijk munt-
archief waaronder 2 met het jaartal 1798.
De letters R. v. S. op de vlag bewijzen, dat er tijdens
het Comite, evenmin als vroeger, sprake was van een wa-
pen van Suriname, maar dat de voorstelling op het zegel
betrekking had op het lichaam, dat van uit het moeder-
land de kolonie bestuurde.
12. Bij Besluit van 15 April 1802 van het Wetgevend
lichaam der Bataafsche Republiek wordt het bestaande
wapen vernietigd en een nieuw vastgesteld. Mede geldt
dit voor de bezittingen en kolonien. Bij publicatie van 19
February 1803 kondigt het provisioneel Gouvernement in
Suriname af, dat het nieuwe wapen van 1 Maart 1813 af
voor Suriname zal gelden, nl. van rood, waarop van goud
een klimmende of staande leeuw, gekroond van goud,
houdende in den rechterklauw een opgeheven zwaard van
zilver en in den linkerklauw een bundel zilveren pijlen
van onbepaald getal. Het omschrift luidt: Bataafsche
Republiek en het onderschrift: Suriname.
13. Een paar jaar later gaat Suriname in Engelsche
handen over op 7 Mei 1804. Het zegel der Bataafsche
Republiek wordt sedert niet meer gebruikt. Waarschijn-
lijk hebben de Engelschen het door het kaartengeld zoo
bekende oude zegel in eere hersteld en hebben zij het
scheepje als wapen der kolonie beschouwd, evenals zij















40 NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME

dit in Demerara (tegenwoordig Britsch Guyana) hebben
laten voortbestaan.
14. In 1815 wordt Nederland een Koninkrijk en Suri-
name keert in 1816 weer wonder het Nederlandsch gezag
terug. Het in 1815 vastgestelde Rijkswapen bij K. B. van
24 Augustus No. 719 (Stbl. no. 46) vervangen door K. B.
van 10 Juli 1907 (Stbl. no. 181, G. B. 1908 no. 76) gewij-
zigd bij K. B. van 13 Juli 1909 (Stbl. no. 271, G. B. no. 59)
geldt dus ook voor de kolonie Suriname.
15. De gewoonte, om het oude scheepjeswapen te ge-
bruiken, bleef lang in zwang en moeilijk uit te roeien.
Teneinde zekerheid te hebben, heeft het Departement
van Koloni6n in 1849 een vrij uitgebreid onderzoek doen
instellen naar de wapens van onze kolonien, ter gelegen-
heid van de inhuldiging van Koning Willem II te Am-
sterdam 1). De Hooge Raad van Adel, tot wien men zich
wendde, deelde mede, dat uit niets bleek, dat op eenige
wijze het bedoelde wapen aan Suriname was toegekend.
Eveneens stelde de Agent van het Departement van Ko-
lonien te Amsterdam een onderzoek in. Deze zond op 11
Mei 1849 aan het Departement van Kolonien bij brief no.
128 een stuk op van een gekleurde oude kaart van 1737,
dat op een tochtscherm geplakt was geweest en waarop
het wapen in kleuren voorkomt. Terzelfder tijd zond hij
op het wapen van Amsterdam en de Compagnie tezamen,
alsmede het z.g. ,,tabakswapen en het wapen van Makas-
sar". Aan de achterzijde staat 1727 sculp. J. G. de la
Croix 3). Zie de beschrijving bij (4). Het stuk behang was
een deel van de general kaart van Suriname 4), welke
Alexander de Lavaux, een geboren Duitscher, Vaandrig
in dienst van de Societeit en gezworen landmeter, in 1737
had klaar gekregen en waaraan hij in 1732 was begonnen.

') Zie ,,DeGids" 1849, dl. I, blz. 724, De inhuldiging en een wapenschild
door H. C. Millies.
') Exhibitum 18 Mei 1849 no. 3.
*) Volgens het Niederl. Kunstler Lexikon, Ister Band: J. G. de la Croix,
Stecher in der Art J. Houbrakensum 1737in Holland titig (Nach Kramms
Vermutung ein Schiiler Houbrakens in Wurzbach)
*) Alexander de Lavaux en zijn general kaart van Suriname 1737, door
Mr. R. Bijlsma, W. I. Gids, 1920, blz. 397.














NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME


De kaart was op koper gegraveerd. Als belooning ontving
hij I 1000.-. Zij bevatte de namen der eigenaren en de
grootte der landen. De kaart was omsloten door een bree-
de randversiering, bestaande uit de wapens van de Sta-
ten-Generaal, van de Societeit van Suriname en met
vruchten en voortbrengselen der kolonie. Ofschoon er 50
stuks naar Suriname werden gezonden ten geschenke
aan Raden en andere gequalifideerde en gedistingeerde
personen is er geen exemplaar ooit in de kolonie terugge-
vonden. De tand des tijds en de zorgeloosheid waarmede
dergelijke zaken behandeld werden, zullen daaraan wel
schuld zijn. In de verzameling van Jhr. J. W. Six van
Vromade was een op witte zijde gedrukt exemplaar.
16. In 1869 behelsde het Reglement op het Notaris-
ambt de bepaling, dat de notarissen verplicht waren met
het Rijkswapen te zegelen en schreef Gouverneur van
Idsenga bij Besluit van 23 Maart, aan alle openbare amb-
tenaren, alsmede aan de departementen, het gebruik van
het Rijkswapen voor (G. B. 1869 no. 13) met ingang van
1 Jan. 1870.
17. Ter gelegenheid van de koloniale tentoonstelling te
Amsterdam in 1883 is nogmaals en tevergeefs een on-
derzoek ingesteld, evenals in 1897 met het oog op het
naderend kroningsfeest van H. M. Koningin Wilhelmina.
18. De vraag, of Suriname een eigen wapen had en of
het door de meeste autoriteiten aldaar gebruikt wordende
wapen wettig was goedgekeurd, behandelde ik in eenige
artikelen in het in Suriname verschijnend nieuwsblad ,,De
West", (zie noten nos. 1 en 2 blz. 35) na te voren den Rijks-
archivaris te hebben geraadpleegd. De Gouverneur van
Suriname zond op 2 Maart 1911 een rondzendbrief no. 1
aan de departementschefs, luidende:
,,Naar aanleiding van een gedachtenwisseling in verschillende
nummers van bet nieuwsblad ,,De West" van November 1910
gehouden, heb ik den Minister van Kolonien verzocht mij te willen
mededeelen, welk Wapen zijns inziens als het Wapen der kolonie
Suriname is te beschouwen. In aansluiting aan bet nog altijd gel-
dend besluit van den Gouverneur van 23 Maart 1869 (G. B. no.
13) deelde de Minister mij mede, dat als zoodanig is aan te merken
het Wapen van bet Koninkrijk der Nederlanden. Dit Wapen werd















42 NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME

laatstelijk vastgesteld bij K. B. van 10 Juli 1907 (Staatsblad no.
181. G. B. no. 76, gewijzigd bij dat van 13 Juli 1909 (Staatsblad
no. 271, G. B. no. 59).
Ik verzoek U hiermede bij het doen drukken van bescheiden of
bij het doen aanmaken van cachetten of stempels rekening te
houden en te doen houden."

Op het Gouvernements Advertentieblad van 7 Maart
1911 no. 21 verschijnt voor het eerst weder het Nederland-
sche het wapen ter vervanging van het Surinaamsche.
Na het schrijven van bovengenoemde artikelen vond
de heer Van West in het oud-archief van het Departe-
ment van Financien 3 koperen zegelstempels, waarvan
afdrukken werden gemaakt. Ofschoon zeer verweerd,
gaven zij toch nog duidelijk aan de 3 tijdperken waarin
het oude Surinaamsche wapen had verkeerd, nl. dat
v66r 1771, daarna en dat van 1795 1). Deze zegels zijn in
1912 opgezonden naar het Rijksmuseum te Amsterdam 2).
Toen na de aanschrijving van den Gouverneur het amb-
telijk gebruik van het Surinaamsche wapen ophield, werd
er in de kolonie een hoofddoek te koop gesteld, waarop
het oude bekende scheepsj eswapen was gedrukt 3). Eenige
thans zeer zeldzame exemplaren daarvan heb ik in mijn
bezit.
Aan deze hoofddoek werd de volgende Negerengelsche
naam gegeven: Mi de da fosi wan toch, foeloe goedoe mi no
habi, ma kouroe hatti en boen liebi. Daag! hetwelk ver-
taald zou moeten luiden: Ik was er het eerst, ofschoon ik
niet veel bezit (arm ben) een koud hart heb en goed leef."
19. Het stuk behangselpapier, dat jaren lang opge-
borgen heeft gelegen (zie 15) in een verbaal van het
') Zie mijn mededeeling daarover in ,,De West" van 18 November 1910
no. 119.
*) Zie ,,Lijst van voorwerpen die door bet Gouvernement van Suriname
in 1912 zijn opgezonden aan het Rijksmuseum te Amsterdam, afkomstig
van het opgeheven Departement der onbeheerde boedels en weezen", door
Fred. Oudschans Dentz, De Navorscher 1919, no. 8, blz. 16.
*) Het is gebruikelijk in Suriname, dat de hoofddoeken der vrouwen
aan verschillende gebeurtenissen een naam ontleenen. Ook worden zij
genoemd naar bekende en beroemde personen en naar odo's (Negerengel-
sche spreekwoorden) Zie ,,De bleeding der Surinaamsche bevolkingsgroe-
pen in verband met aard en gewoonten" door Th. van Lelyveld, W. I.
Gids deel I (1919) blz. 259, vig.














NOGMAALS HET WAPEN VAN SURINAME


Department van Kolonien 1), is in 1926 hersteld door
den heer C. B. van Bohemen te 's-Gravenhage en hangt
thans op de kamer van het hoofd van de West-Indische
afdeeling, keurig omlijst. Het is 1 Meter lang, ongeveer
35 c.M. breed en vertoont nog zuiver de oude oorspron-
kelijke kleuren.
20. Nog steeds bezit Suriname (noch Curagao) een af-
zonderlijk wapen en is er het Nederlandsche wapen in
gebruik, evenals het wapen van Groot-Brittanni6 in
Britsch Guyana geldt 2), ofschoon men daarnevens een
afzonderlijk blazoen met devices bezigt, zelfs op de post-
zegels.
Er is hoop om te verwachten, dat eerlang ook nevens
het Rijkswapen, voor Suriname een afzonderlijk blazoen
met het bekende devices wordt vastgesteld. Ambtelijke
bezwaren zullen daarvoor niet behoeven te gelden, wan-
neer de Hooge Raad van Adel zich er mede kan vereeni-
gen. Dan zal de voorspelling van A. W. Marcus 3) in ver-
vulling gaan; luidende:

Gerechtigheid en Godsvrucht, eeuwge Trouw,
Was Surinaam, 't devices van uw blazoen,
Dat schooner dan het duurst diadeem het sierde,
De hechte grondzuil van uw staatsgebouw,
De trots der stormen, die omhenen woen,
Als vreemde heerschappij er zegevierde:
Justitia Pietas Fides boog terneer,
Doch rees er uit verdrukking statig weer.








') Exhibituum 18 Mei 1849 no. 3.
') ,,Wapens en Motto's, door Fred. Oudschans Dentz, W. I. Gids, 1923
blz. 421.
') Maandboek Exelcior,,", 5de Jaargang, Anno 1911, no. 195, blz. 130.
























BOEKBESPREKING


CHARLOTTE D. GOWER, The Northern and
Southern Affiliations of Antillean Culture
(Memoirs of the American Anthropological
Association, No. 35, 1927, Menasha, Wis.).

In bovengenoemd geschrift wordt nagegaan, in however er ver-
band is tusschen de cultuur(-uren) der Antillen en die van Noord-
en Zuid-Amerika. Schrijfster laat nagenoeg de geheele archaeolo-
gie en materieele cultuur der oude en hedendaagsche inlandsche
bevolking van de West-Indische eilanden, N. O. Zuid-Amerika en
de Golfstaten van Noord-Amerika vluchtig de revue passeeren.
Afvalhoopen, mounds, woningen, vaartuigen, even en manden-
maken, aardewerk, jacht- en krijgswapens, voedingsmiddelen,
kleeding en sieraden, schedelmisvorming, maatschappelijke in-
stellingen, godsdienst, spelen enz.; alles krijgt een beurt. Wat de
talen betreft, slechts een paar vergelijkende woordenlijstjes (p.
43-45). Een tabel (p. 49-50) geeft een duidelijk overzicht van
53 ,,traits" (ethnographische parallellen) tusschen de drie gewes-
ten in questie, terwijl er in den tekst, met de taal mede, slechts 30
,,traits" behandeld worden.
Het spreekt wel vanzelf, dat men in een opstel van 60 bladzij den
een z66 uitgebreid en ingewikkeld onderwerp als dit niet kan uit-
putten. Zelfs niet, wanneer het laatste woord over dit vraagstuk
gezegd zou zijn, wat stellig niet het geval is. Ofschoon Affiliations
zich niet leent tot een uitvoerige bespreking, dien ik op enkele
dingen te wijzen en een paar kritische opmerkingen te maken.
De tekst en het tabellarische overzicht zijn niet altijd in over-
eenstemming. Ook spreekt Schr. zich hier en daar tegen, b.v. in
haar Summary, om van noodelooze herhalingen te zwijgen. Zij be-
weert (p. 47) dat de Yuchi-(spr. Joetsji-) Indianen ,,possess prac-
tically all of the Antillean traits that are found in North America"
Wanneer men evenwel de tabel nauwkeurig bestudeert, dan blijkt
dat de Yuchis slechts 13 ,,traits" van de 68 der Antillenbewoners
gemeen hebben. De Muskhogee daarentegen 21, terwijl het Flori-
dagewest er 28 heeft, d. i. respectievelijk 19, 1; 30, 8 en 40,3 p.Ct.!















BOEKBESPREKING


Indien Schr. zich de moeite had getroost cijfers te doen spreken,
niet slechts optesommen, dan zou zij-zelf haar vergissing bemerkt
hebben.
Hetgeen Schr. omtrent de Guaiqueria (Guayqueries) zegt (p. 9),
is eenigszins verward. Hun plaats in de linguistische taalgroepee-
ring is, of was, onzeker (Waraus of Caraiben?), temeer daar de
zeer sterk vermengde Guyaqueries hun oorspronkelijke taal niet
meer spreken. Schr. verwerpt terecht de hypothese van Beuchat
volgens welke de ,,Guetar" van Costa Rica invloed op de Taino-
cultuur zouden hebben gehad (p. 12-13). De ook daar ter plaatse
geciteerde meening van,,a Mr. Bristok" had gevoegelijk genegeerd
kunnen worden. Het leidt tot niets dergelijke absurde hypotheses
(deze dateert van het midden der 17e eeuw!) nog eens op te halen.
Niet algemeen bekend is het voorkomen van overblijfselen van
oude paalwoningen aan de Cubaansche kust, een vondst van 1913.
De artefacten dier oude bevolking, zouden noch Ciboney noch
Taino zijn. Daarom misschien plaatste Schr. vraagteekens in de
tabel. Opmerkelijk is dat Cushing sporen van paalwoningen aan
de Westkust van Florida vond. Van N. Zuid-Amerika zijn zij
reeds van de tijden der eerste ontdekkers af bekend (p. 14/15).
De eenige vondst van zitbanken in N. Amerika, eveneens door
Cushing, was bij de oude Key-dwellers (p. 17). Bij de Tainos,
Caraiben en stammen van N.O. Zuid-Amerika daarentegen wa-
ren zij algemeen bekend.
De voornaamste conclusies, waartoe Charlotte Gowers komt,
zijn deze (p. 48):
1. de overeenkomsten tusschen de ,,Antillean culture and that
of South America" zijn zoo sterk, dat de oorsprong van het mee-
rendeel, zoo niet der geheele, West-Indische bevolking op het
zuidelijke vasteland ligt;
2. Tot dusver ontbreken voldoende bewijzen van Centraal-
Amerikaanschen invloed op de cultuur der Antillen;
3. De overeenkomsten tusschen de Antillische en Zuidooste-
lijke (Golf-)culturen zijn niet groot genoeg om een volkenmigratie
van het Zuidelijke naar het Noordelijke continent over de eilan-
den aan te nemen;
4. De sporen der Zuid-Amerikaansch-Antillische culture in
het Zuidoosten zijn te duidelijk om geheel toevallig te zijn;
5. Zij kunnen misschien worden verklaard uit een gemeen-
schappelijke primitive cultuur of wel door niet zeer nauwe aan-
rakingen, die bij tusschenpoozen plaats hadden gedurende een
lange tijdsruimte; of wel door beide. De laatste meening schijnt
het best overeen te stemmen met de waargenomen feiten.
















BOEKBESPREKING


De eerste conclusie wordt bevestigd door de tabel, want voor
N. O. Zuid-Amerika vind ik 36 ,,Antillean traits" = 52,9 %.
Evenwel dient men een uitzondering te maken voor de Ciboneyes
en andere prae-Tainovolken, van wier oorsprong wij niets weten.
Trouwens van de 68 ,,Antillean traits" zijn er slechts 4 Ciboney
en niet eens van overwegend belang. De tweede conclusie daar-
entegen komt mij wat zwak voor en eenigszins tegenstrijdig met
hetgeen op p. 19 gezegd wordt: ,,The ceramics of the West In-
dies show.... Central American affinities." Bovendien kan mis-
schien de speerwerper van Centraal-Amerikaanschen oorsprong
zijn; en volgens Lov6n ook de maiscultuur en het gebruik van
katoen. En eindelijk vergeet Schr. het op p. 7 gezegde, nl. dat
er ,,historical evidence" is van overzeeschen handel tusschen
Cuba en Yucatan, van waar bijenwas werd ingevoerd.
Een vrij uitvoerige, hoewel niet volledige literatuuropgaaf
besluit deze verhandeling. Terwiji daarin eenige werken worden
genoemd, die in zeer weinig of geen verband staan met het be-
handelde onderwerp, is het jammer dat het omvangrijke en be-
langrijke werk van Sven Loven, Ueber die Wurzeln der Tainischen
Kultur 1) is genegeerd geworden. Verschillende bijdragen van
wijlen onzen voormaligen landgenoot Theodoor de Booy worden
genoemd, maar ik mis de publicaties van de Josselin de Jong over
de archaeologie der Antillen. Daarentegen wordt diens reisgenoot
Gudmund Hatt wdl genoemd, ook in den tekst.
Dit geschrift van Charlotte Gower heeft een betrekkelijke
waarde door het bijeengebrachte feitenmateriaal. Het wil mij
echter toeschijnen, dat de bewerking er van z66veel vaags, on-
zekers en langdradigs bevat, dat men de Affiliations met de noo-
dige kritiek behoort te raadplegen. Onder dit voorbehoud kan
het tot leiddraad en als book of reference bij West-Indische studies
dienen.

Carthago, Maart 1928. H. TEN KATE.








') Deel I van dit werk (1924) werd door mij besproken in T. A. G.,
1925, p. 273-275. Of het IIe deel ooit is verschenen, is mij niet bekend.




























BIBLIOGRAPHIE

Le Lloyd Commercial. Revue international du commerce d'exportation.
Septembre 1927. Les Indes Occidentales N6erlandaises, par le Docteur C.
F. Schoch.

Berichten van de Afdeeling Handelsmuseum van de Kon. Vereeniging Ko-
loniaal Instituut. No. 33. Ir. W. Spoon, lets over de samenstelling van
balatamelk nit Suriname. Amsterdam 1927.

Statistisch overzicht der behandelde zieken van de koloniale troepen
(Oost- en West-Indie en Koloniale Reserve) over bet jaar 1926. Welte-
vreden 1927.

De Emancipatie Courant. Uitgegeven door het Emancipatie-ComitL.
Paramaribo 1928. I Januari No. 2.
Nederlandsche Staatsalmanak voor iedereen. Jaargang 1928. Handboek
betreffende zaken en personen in betrekking tot Nederland. Nederldnsch-
Indie, Suriname en Curacao. Samengesteld naar officiaele opgaven door
L. J. van Dijk. 29e Jaargang, verbeterd en vermeerderd. Zalt-Bommel,
1927.
Algemeen Landbouwweekblad voor Nederlandsch-lndiA, 28 Januari 1928.
Suriname vooruitl! (ontleend aan de Deli-Courant).
Landbouw Proefstation Suriname. February 1928. Mededeeling no. 2.
Voorloopige mededeeling over de oorzaak van de Zeefvatenziekte (phlo-
eemnecrose) bij de Liberiakoffie en hare bestrijding, door Dr. D. S. Fer-
nandes.
De Indische Culturen. 16 Februari 1928. De koffiebloemziekte in Neder-
landsch West-Indie, door Dr. D. S. Fernandes.
De Opbouw, 15 Februari 1928. Het mislukt offensief, door W. de Cock
Buning.
Chung Hwa Hui Tsa Chih. Orgaan van de Chineesche Vereenigurig Chun
Hui. February 1928. De Chineezen in Suriname, door Tjong Soei Phen.
Het Koloniaal Weekblad, 29 Maart 1928. Bestuurshervorming en Be-
stuurskosten, door Fred. Oudschans Dentz.
Idem. 5 April 1928. National Verbond tot kolonisatiebevordering naar
Suriname en andere Nederlandsche gewesten. Circulaire van het Verbond.
Idem. 12 April 1928. Reorganisatie en uitbreiding van de West-Indische
Kamer.



















BIBLIOGRAPHIE


Mededeelingen. Tijdschrift voor Zendingswetenschap. Deel 72, le stuk
(1928). Overzicht van het Zendingswerk in Nederlandsch Oost- en West-
Indii, door J. Rauws.
De Indische Post, 25 Februari 1928. Suriname. In het centrum der be-
langstelling, door M. A. J. Kelling.
De Periskoop, Algemeen Weekblad voor Suriname. 3 en 24 Maart 1298.
De Caraibische taal, door A. P. Penard. (Wordt voortgezet).
De Indische Verlofganger, 30 Maart 1928. Een West-Indische Gouver-
neur (Mr. J. J. Mauricius) met portret, door S. Kalff.
Idem. 13 April 1928. De geschiedenis van A. Kappler en van Albina ,,la
Coquette", door Fred. Oudschans Dentz. (Met portret en ill.).
Aanteekeningen over allerlei in verband met de Bevolking en den Land-
bouw in het Verleden en het Heden van Suriname, door Charles Douglas,
oud-planter. Paramaribo, 1928.
Vergeet-me-nietjes. Een verzameling opstellen proza en poezie, door
J. R. Sleur. Paramaribo 1928.
Neerlandia, April 1928. Een handbook voor Suriname. (Bespreking van
oud-Gouverneur Staal's ,Nederlandsch Guyana, een kort begrip van Suri-
name") door Mr. Dr. P. H. W. G. van den Helm. Wie zijn Creolen ?
Economisch-Statistische Berichten. 4 April 1928. Een kolonisatie-maat-
schappij voor Suriname, door W. de Cock Buning.
De Groene .4msterdammer, 14 en 21 April 1928. Bedreigd Bezit, door
G. J. Staal.
Radio-bode, 20 April 1928. Suriname en wij, door G. J. Staal.





















DE CORANTIJN, DE WESTELIJKE GRENSRIVIER
VAN SURINAME EN HAAR RECHTER-ZIJRIVIER
DE KABALEBO
DOOR
C. VAN DRIMMELEN

Met het doel op te nemen nog niet in kaart gebrachte
riviergedeelten en zooveel mogelijk gegevens te verzame-
len, die licht zouden kunnen verschaffen omtrent de ge-
steldheid van het stroomgebied dezer rivieren, ondernam
ik in 1897 en 1898 een drietal riviertochten naar de bin-
nenlanden van het district Nickerie, waaronder moet
worden verstaan het meest westelijk deel van Suriname.
Dit district, waarover ik toenmaals het beheer voerde,
wordt door de Corantijn gescheiden van Britsch Guyana
en omvat behalve het rechterstroomgebied van genoemde
river, ook nog het geheele stroomgebied van de Nickerie-
rivier. Het heeft een oppervlakte overeenkomend met die
van het moederland, is echter alleen nog maar in den
noordelijksten uithoek over een geringe oppervlakte be-
woond en ontgonnen.
De studied dezer streken was aan het einde der vorige
eeuw nog in het beginstadium en van alles, wat niet lag
in de buurt van het bewoonde gedeelte, was toen zoo goed
als niets met zekerheid bekend. Geen wonder dus, dat ik
de mij door het koloniaal bestuur geboden gelegenheid
om door een persoonlijk onderzoek kennis te helpen ver-
spreiden over een nog onverkend deel van Nederlands
koloniaal gebied, gretig aangreep en na een tijd van voor-
bereiding, in het daarvoor gunstige seizoen op reis toog
naar de wildernis.
De uitkomsten van mijn onderzoekingstocht naar de
Boven-Nickerie, beschreven door Dr. H. van Cappelle
West-Indische Gids X 4














DE CORANTIJN


naar mijn verslag met kaart en bijeengebrachte gronden
en gesteenten, zijn in 1899 opgenomen in het Tijdschrift
van het Aardrijkskundig Genootschap. Het verslag van
mijn reis naar de Maratakka, een ver bevaarbare linker-
zijrivier van de Nickerie, is als bijvoegsel opgenomen in
het werk van z.e.g. schrijver, getiteld: ,,De Binnenlanden
van het district Nickerie", (Holl. dr. 1903). De gegevens
evenwel verzameld op mijn tochten naar de Corantijn en
haar rechterzijrivier de Kabelebo gedeeltelijk neergelegd
in een verslag aan het koloniaal bestuur zijn nimmer in
het licht gegeven en aangezien daaronder wel een en ander
is, dat bewaard verdient te blijven, vooral echter omdat
zij aansluiten bij hetgeen de wakkere leden van de expe-
ditie naar het Wilhelmina Gebergte over de uitkomsten
van hun onderzoek in het zuidelijk deel van het district
Nickerie mededeelen in het tijdschrift voornoemd, jaar-
gang 1926, meen ik goed te doen mijn bevinding hier nog
bekend te maken.

Van Nieuw-Nickerie, de standplaats van het districts-
bestuur, is de Corantijn spoedig te bereiken. Men behoeft
dan slechts de small landtong om te varen, scheidend de
monding van genoemde river van die der Nickerie.
Als bij wassend water vooral gedurende het droge
jaargetijde 's morgens tegen 10 uur de N.O. passaat
komt doorzetten en geleidelijk in kracht toeneemt om
tegen 4 uur weer af te nemen, is dit korte zee-traject niet
ongevaarlijk voor weinig zeewaardige vaartuigen en me-
nigeen die daarmede geen rekening hield, heeft zijn waag-
stuk met verlies van boot en lading moeten bekoopen.
Ook in de monding der Corantijn, die hier 7 K.M. breed
is en eenige gelijkenis bezit met de Wester Schelde bij
Vlissingen, kan het geducht spoken, maar het druk ver-
keer met kleine vaartuigen tusschen Britsch Guyana en
Nw. Nickerie stoort zich daaraan niet.
De machtige Corantijn vormt de grensscheiding tus-
schen Nederlandsch en Britsch Guyana en is van alle
Surinaamsche rivieren voor zeeschepen van 12 vt diep-
gang het verst bevaarbaar.














DE CORANTIJN


Aan den Britschen over, dicht bij zee, liggen een paar
groote suikerondernemingen en zuidwaarts daarbij
aansluitend een reeks rijstgronden, hoogerop alleen nog
maar twee Indiaansche dorpen, nl. Oreala en Epira, per
stoomboot uit Nw. Nickerie te bereiken resp. in 8 en 16
uren.
Deze dorpen vormen in deze streak het reserve-gebied
voor Indianen en staan als zoodanig wonder toezicht van
een ambtenaar, die den titel voert van ,,Protector of the
Aborigines" in Britsch Guyana.
Op elk dier dorpen heeft de Anglikaansche kerk een
hulp-zendeling, tevens onderwijzer, in den regel een neger
of kleurling van Afrikaanschen bloede, die ook toezicht
houdt op de naleving der voor het reservaat geldende be-
palingen.
Vrijwel alle hier bijeengebrachte Indianen ( 250)
spreken Engelsch, kunnen goed lezen en schrijven, gaan
's Zondags ter kerke, de mannen in Europeesche kleeding
met wit garen handschoenen aan en een bloem in het
knoopsgat, de vrouwen eenvoudig maar netjes gekleed in
een langen, katoenen rok, die over den linkerschouder
wordt vastgemaakt en een kleurigen omslagdoek, maar
die zich door de week in doen en laten weinig onderschei-
den van hun niet tot het christendom bekeerde en minder
geleerde rasgenooten.
Wanneer zij niet toegeven aan hun neiging tot zwerven,
bewerken zij hout, maken mooie hangmatten, vlechten
kunstig versierde mandjes, enz., wat alles door tusschen-
komst der missie voor hen wordt verkocht om aanraking
met de beschaafde wereld, die zoo dikwijls tot drankmis-
bruik leidt, te beperken.
Het in Britsch Guyana gevolgd stelsel van bescherming
der Indianen, nl. voor zoover deze onafhankelijke natuur-
menschen daar van gediend zijn, werkt heilzaam. Het
koloniaal bestuur blijft daardoor op de hoogte van hun
nooden en behoeften, is dus menigmaal in staat in hun
belang heilzame maatregelen te treffen.
Het ware te wenschen, dat het bestuur van Suriname,
dat niets doet in het belang der oorspronkelijke bewoners














DE CORANTIJN


van het land, die er steeds in aantal afnemen, ten deze het
voorbeeld van Britsch Guyana volgde.
De Nederlandsche over der Corantijn is zoo goed als
geheel onbewoond; soms treft men er een paar houtvellin-
gen of kampen van balata-inzamelaars aan.
Vermelding verdient nog, dat de plaats die op de kaart
tegenover Oreala staat aangeduid als ,,de Hoop", een
verlaten zendingspost is der Moravische Broeder Gemeen-
te uit Herrnhut. Deze zendingspost wonder de Indianen be-
leefde aan het einde der 18e en in het begin der 19e eeuw
een tijd van bloei. Behalve een viertal zendelingen en
hunne gezinnen waren er toen op de Hoop meer dan 100
Indianen gevestigd Warraus en Arawakken die er
zich onledig hielden met den landbouw, het bewerken van
hout en het maken van hangmatten; zij vormden met de
omliggende kampen een gemeente van omtrent 250 zie-
len. Onderlinge twisten, neiging tot zwerven en dronken-
schap, het heerschen van allerlei ziekten, in die dagen
moeilijk te bestrijden, gebrek soms ook aan plantaardig
voedsel, want de plek voor een post gekozen, bleek niet
vruchtbaar te zijn en nog meer, waren oorzaak, dat de
gemeente verliep en toen in 1806 een brand door kwaad-
willigen gesticht het geheele station in asch legde, werd
het verlaten en enkele jaren later de ending wonder de
Indianen aan de Corantijn geheel opgeheven.
Een grafzerk met opschrift en enkele vruchtboomen
zijn nog de eenige aanduidingen, dat er vroeger menschen
woonden en zendingswerk is verricht. Het alles overwoeke-
rend tropisch woud heeft van ,,de Hoop" weer bezit ge-
nomen.
Het opofferend, menschlievend werk der Broeders is
echter geenszins verloren gegaan. Het wordt nu aan de
overzijde der river door de Anglikaansche kerk voortge-
zet, welke de herinnering aan de eerste zendelingen aan de
Corantijn nog steeds levendig houdt.

Thans iets over de geologic van het Stroomgebied der
Corantijn en over den bouw van haren rechter over.
De river stroomt beneden door aangespoeld land van















DE CORANTIJN


trechtervormige gedaante. Haar monding neemt een veel
grooter ruimte in dan noodig is om haar watervoorraad te
kunnen afvoeren en het gevolg hiervan is, dat de zee bij
vloed den trechter binnendringt en het water daarin brak
maakt.
Nu heeft men opgemerkt, dat door water in fijn ver-
deelden toestand meegevoerde stoffen in zoutwater veel
spoediger zinken dan in zoet water. Onderzoekingen op
dit gebied hebben tot merkwaardige uitkomsten geleid.
Zeer fijne aardachtige stoffen zouden in zeewater in 30
minute vollediger bezinken dan in zoetwater in 30 maan-
den 1).
De Corantijn met hare talrijke zijrivieren, haar groot
aantal watervallen en stroomversnellingen voert een
groote hoeveelheid vaste stoffen mede, waarvan het grind
en het zand het eerst worden afgezet.
De slibstoffen echter worden medegevoerd tot daar
waar de river zich aanmerkelijk verbreedt en hare stroom-
snelheid afneemt, doch bezinken het meest in het trech-
tervormig benedengedeelte wonder den invloed van het
zoutwater.
Deze bezinksels vormen tal van modderbanken en heb-
ben het aanzijn geschonken aan de eilanden, welke men
daar allerwege aantreft.
Gedurende den regentijd, wanneer de river enorme
hoeveelheden water afvoert, verandert de bovenbeschre-
ven toestand aanmerkelijk. Het afvloeiende water belet
dan het diep binnendringen van de vloedgolf en dichter
bij de monding komen zoet- en zoutwater samen; wat
daar gedurende den vloed mocht bezinken, wordt er door
de krachtige eb als 't ware weer school uitgeveegd.
Groote hoeveelheden slib worden dan naar zee gevoerd,
doch gedeeltelijk weer afgezet op de kust van Britsch
Guyana, waar mangrove 2) en parwa 3) spoedig wortel
schieten en de kust beschermen tegen de aanvallen der zee.

) Fiihrer fir Forschungsreisenden von Richthofen, Berlin. Verlag von
R. Opperheim 1886. Bladz. 184.
') Rhizophora mangle. L.
') Avicennia nitida. Jacq.















DE CORANTIJN


Het noordelijkst gedeelte van den rechteroever bestaat
uit zachte klei, daar neergelegd door de samenwerking
van river en zee, begrensd met stelt- of mangroveboomen
op talrijke wortels, die diep in den ground dringen, den
aangespoelden ground als 't ware vastleggen. Bij elken
springvloed wordt het overstroomd.
Boven de Kalebaskreek, omtrent 15 K.M. van den
mond, begint de eentonige zoutwater-vegetatie plaats te
maken voor een meer gemengden zoetwater-plantengroei
en ter hoogte van de eilanden ,,de Zusters" verheft de
kleioever zich reeds zichtbaar boven het hoogwater-
peil.
Het bosch op dit zee-rivieraluvium is een galerijbosch.
Daarachter treft men een z.g. kleisavanna aan, begroeid
met velerlei grassoorten, biezen en hier en daar met hout-
gewas. Deze nagenoeg boomlooze vlakte strekt zich in
oostelijke richting uit naar de Nickerie-rivier, zet zich aan
gene zijde daarvan voort en is geschikt o. m. voor de teelt
van suikerriet, katoen en rijst. Duizenden hectaren vrucht-
baar land liggen hier beschikbaar voor den landbouw, ge-
makkelijk te draineeren en gunstig gelegen voor de ver-
scheping.
Hier en daar wordt de savanna doorsneden door even-
wijdig aan de kust loopende zand- en schelpritsen, oude
kustvormingen, welke zich veelal 2 a 3 M. boven het om-
liggende terrein verheffen. Voor het verbeteren van den
kleibodem voor sommige cultures zijn die kalkvoorraden
wellicht van groot belang. Tusschen deze schelpwallen
worden soms plekken aangetroffen, waar een paar voet
wonder den ground zich lagen boomstammen en wortel-
stronken bevinden, welke de zee, toen de streek nog haar
domein was, er heeft neergelegd.
Een eindweegs boven de eilanden ,,de Zusters" bestaat
de over nog altijd uit aluviale klei, doch hoogerop maakt
deze plaats voor diluviale gronden, saamgesteld uit de
verweeringsproducten van graniet, gneis, diabaas en
dioriet, gemengd soms, doch ook wel door het water daar-
in afwisselende zand en leemlagen neergelegd. De over
wordt steeds steiler en bereikt op sommige plaatsen een














DE CORANTIJN


hoogte van ruim 4 M. boven den gemiddelden waterstand
in den drogen tijd.
Een dicht bosch belet hier elken blik naar binnen, een
muur van slingerplanten verspert den toegang en alleen
met het kapmes in de hand kan men er een eind binnen-
dringen.
Een kenmerk van het tropenwoud is het overwegend
voorkomen van houtgewassen. Plantenfamilies, die zich
in het noorden kruidachtig voordoen, ontwikkelen zich in
de tropen tot struiken en boomen. Zulk een woud is het
toppunt van vruchtbaarheid en verscheidenheid. Vruch-
ten, bloesems, bladeren zijn over 't algemeen groot. De
bladeren van sommige palmen bereiken een lengte van
7 a 8 M. Boomen van 25-35 M. hoogte met leerachtige,
glanzende bladeren, tegen felle zonnestralen bestand,
overschaduwen er lagere boomen en gewassen wier blade-
ren aan het zonlicht blootgesteld spoedig verwelken. Voor
het schaduwvraagstuk op cacao- en koffieplantages valt
door lichtmetingen hier wellicht iets te leeren. Een vluch-
tige opmeting bracht in 1898, aan het licht, dat de hoe-
veelheid nuttig hout per hectare i.c. mora en cedrela -
er verrassend hoog was.
De groote groeikracht in hierbedoeld woud is minder
het gevolg van de vruchtbaarheid van den bodem, die
weinig humusrijk en over 't algemeen schraal is, dan wel
van de vochtigheid van den ground en de broeikaswarmte
gedurende een groot deel van het jaar. Kostgronden van
Indianen hier aangelegd worden na twee jaren weer ver-
laten, omdat de ground dan is uitgeput. Dat de bodem van
Suriname ook buiten het rivier- en zeealuvium onuit-
puttelijk zou zijn, is een sprookje; als overall eischt ook
deze bodem bewerking en bemesting om bij voortduur te
kunnen blijven produceeren, maar een feit is het toch, dat
waar in betrekkelijk mager land, vochtigheid en warmte
in goede verhouding samenwerken de uitkomst steeds is:
groote vruchtbaarheid. Voor wetenschap en praktijk ligt
hier nog een veld voor onderzoek.
Bij Epira de river opvarende maakt men voorzichtig-
heidshalve geen gebruik meer van stoombarkassen maar














DE CORANTIJN


van platboomd roeivaartuigjes. De invloed van de vloed-
golf is in den drogen tijd op deze hoogte nog goed merk-
baar en met gunstig getij varende, schiet men er flink op.
Al spoedig bereikt men dan ook aan den rechteroever de
monding der Matappi, waar zich de eerste rotsen en de
bedding der river vertoonen. Zij steken slechts even
boven het water uit en bestaan uit dioriet.
De Matappi is met roeibooten te beginnen bij haar mon-
ding ruim 4 uur ver bevaarbaar en geeft toegang tot een
met heuvelrijen overdekte landstreek, die zich van het
Z.O. naar het N.W. uitstrekken, een hoogte bereiken van
- naar schatting 20 M. en dicht op elkaar volgen, zoo-
dat de tusschenliggende diepte een ravijn vormt, bedekt
met gelateriseerde ijzerrijke rotsblokken. De kleur van
den ground, verweerde dioriet vermoedelijk, is hier rood-
bruin. Voor het transport van levensmiddelen, enz., ten
behoeve van de balata-inzamelaars, die veel ,,hout" vin-
den op het aan gene zijde gelegen vlakke terrein, leveren
die heuvelrijen vooral bij het uitdragen van het pro-
duct groote moeilijkheden op, want alles moet op het
hoofd worden vervoerd. Met opgewektheid echter ver-
richten de neger-arbeiders hier hun zware taak, zelden
klagend over het bij grooten regenval soms ellendig be-
staan in het balata-bosch; en verwonderd vraagt men
zich af of dit nu dezelfde menschen zijn, die in het be-
woonde deel der kolonie weigeren te werken tegen een
behoorlijk daggeld, bewerende dat het niet voldoende is.

Een vijftal K.M. ten western van de Matappi neemt de
Corantijn een waterrijke zijrivier op, die, blijkens haar
vele bijrivieren en enormen waterafvoer in den regentijd,
een uitgestrekt stroomgebied moet hebben en wier bron-
nen waarschijnlijk in hetzelfde gebergte liggen als die van
de Nickerie-rivier. Deze zijrivier draagt den naam van
Kabalebo. Zij is aan hare monding ruim 100 M. breed en
was daar in Nov. (1898), dus in het hartje van den drogen
tijd bijna 6 M. diep. De oevers zijn ruim 3 M. hoog en
samengesteld uit 3 boven elkaar liggende lagen zand en
leem, waarbij het zand in den regel de dragende en dek-














DE CORANTIJN


kende laag vormt. Het zand der dekkende laag is wit en
fijn, dat der dragende laag bruin gekleurd en grof.
De bouw dezer oevers is terrasvormig. In den regentijd
breidt de sterke stroom zich daarover uit, zoodat er dus
slechts licht, buigzaam houtgewas op groeit.
Ongeveer 1500 M. beneden de monding der Kabalebo
ligt een dam van zandsteen in de Corantijn. Dit gesteente
bezit slechts geringe hardheid en bestaat uit witte kwarts-
korrels, vermengd met witte en bruine glimmerblaadjes.
Zijn strekking is ongeveer van N. naar Z. (N. 100 W.),
terwijl het met een hoek van 800 naar het western helt.
Waarschijnlijk is dit dezelfde zandsteenformatie, welke
Brown en Sawkins beschrijven in hun ,,Reports on the
Geology of British Guiana" (Londen, Longmans, Green &
Co., 1875), welke te beginnen bij Venezuela geheel Britsch
Guyana in west-oostelijke richting doorsnijdt. Of deze
geologische formatie overgaat op den Nederlandschen
over der Corantijn is niet bekend.
De Kabalebo een uur ver opvarende, ontmoet men de
eerste rotsen in de bedding. Zij zijn uit dioriet 1) ge-
vormd en verheffen zich ten hoogste 1 M. boven de opper-
vlakte van het water. Op sommige dezer rotsen liggen
platte, 5 c.M. dikke, ijzerhoudende steenen; op een af-
stand zou men die voor steenkolen kunnen aanzien.
De river, welke met tal van kronkelingen uit het zuiden
komt, begint nu al spoedig ondiep te worden. Boven de
Haymarkreek vertoonen zich in de bedding banken van
fijn grind en aan den rechteroever vaart men een 18 M.
hooge geheel gelateriseerde rots voorbij. Het aantal rot-
sen in de river begint hooger op toe te nemen en tusschen
de Barotiga- en Steenkreek vormen deze twee lage bar-
ribres. Al deze gesteenten zijn overdekt met een zwarte,
glanzende korst en zoo hard, dat men er slechts met groote
moeite fragmenten van kan bemachtigen. Als men er met
een hamer op slaat, klinken zij als een aambeeld.
Een half uur boven de Steenkreek, daar waar de river
i) Description des roches rapport6es par Mr. C. van Drimmelen de
son voyage sur le Corantijn en 1898 par Dr. E. H. Beekman, Baarn, Im-
primerie Hollandia 1907.















DE CORANTIJN


met een bocht uit het N.W. komt, ligt een rots gevormd
door een kristallijn gelaagd gesteente. De strekking van
dit gesteente is N. 220 W., de helling W.Z.W. wonder een
hoek van 35. Bijna loodrecht op de lagen en evenwijdig
aan elkaar vertoonen zich in dit gesteente dunne schijf-
vormige kwartsgangen. Van dit gesteente wordt hier ge-
wag gemaakt, omdat het, naar men zegt, goud opleverde.
Mocht dit werkelijk het geval zijn dan zou een onderzoek
naar de verspreiding dezer formatie aanbeveling verdie-
nen en de secondaire ligplaats van het goud daardoor
als vanzelf worden aangewezen.
Een paar uur hoogerop bereikt men een plaats, waar de
river als bezaaid is met rotsblokken, welke tal van
stroomversnellingen vormen en waar de oevers zich plot-
seling wel 35 M. verheffen. Na die stroomversnellingen te
zijn overgetrokken, merkt men aan het terrein, dat men
zich aan den voet van den Avanavero-val moet bevinden,
hoewel deze nog niet te zien is.
lets verder gaande blijkt al spoedig, dat de Kabalebo
zich hier trapsgewijze over een plateau-rand stort en dat
de bovenste trede van die trap, ruim 10 M. hoog is. Op
e6n na de hoogste trede is nog met kleine booten bereik-
baar, doch verder gaande moeten deze over land boven
den val worden gebracht.
De trap, die de Avanavero vormt, bestaat uit dioriet en
is aan de bovenzijde ongeveer 150 M. breed. In den regen-
tijd stort het water op drie plaatsen, die door hoogere
begroeide gedeelten van den plateaurand van elkaar zijn
gescheiden, zich naar beneden. In den drogen tijd wordt
het water alleen langs het midden van den val afgevoerd
en dan nog slechts over het laagste gedeelte daarvan.
Bepaalde verweeringsvormen hebben de hier woest
door elkaar liggende rotsblokken niet, doch zij vertoonen
nimmer scherpe kanten. Zij zijn bedekt met een glanzen-
de zwarte korst en hebben daardoor het aanzien van ge-
potlood ijzer. De steenen aan den voet van den val zitten
vol ondiepe putjes, gevormd door het zand, dat in den
regentijd door het water wordt medegevoerd.
Boven op den val treft men tal van draaikolkgaten aan,














DE CORANTIJN


waarvan sommige een diepte hebben van wel 1 M. Zij
missen echter den regelmatigen vorm, die zulke gaten
aannemen, wanneer zij in graniet worden gevormd.
Aan den oostelijken over ligt een teerlingvormig rots-
blok van 1 M. hoogte, waarin aan de noordzijde een fi-
guur is gebeiteld, waarvan de lijnen bijna onzichtbaar
zijn, zoodat die reeds een aanmerkelijken ouderdom moet
hebben.
Ook op de westzijde van het rotsblok komen twee af-
beeldingen voor, de grootste vermoedelijk een Indiaansch
dansmasker voorstellend, de kleinste een menschelijke
gestalte nabootsend 1).
De Kabalebo is boven den Anavavero-val wel 150 M.
breed en geheel open. Eerst na anderhalf uur varen treft
men een kleinen waterval aan. Te dezer plaatse ziet men
op den linkeroever op geruimen afstand een hooge heu-
velrij, die zich in N.W. richting uitstrekt. De oevers ver-
derop zijn rotsachtig en begroeid met een prachtig woud
van zwaar geboomte. Purperhart- en groenhartboomen,
welke hier veelvuldig voorkomen, staan in vollen bloei en
hun kruinen gelijken op reusachtige bouquetten van
enkel purperkleurige en gele bloemen.
Als in de morgen- en namiddaguren de schuin invallen-
de zonnestralen schitterende lichteffecten tooveren op het
eeuwige groen, is het rivierlandschap hier met zijn schat
van ongerept natuurschoon bijster school.
Na gedurende drie uren van af deze plaats in Z.W. rich-
ting te hebben gevaren, maakt de river eensklaps een
bocht naar het N.O. en weldra bereikt men een punt,
waar zich drie rivierarmen vereenigen. Het blijkt, dat de
river hier twee eilanden vormt en dat alleen het middel-
ste kanaal over een val van 2 M. hoogte nog water afvoert,
de beide andere armen zijn geheel afgesloten door barri&-
res van dioriet, waarover nu geen droppel water stort. De
river is boven dezen plateau-rand bezaaid met rotsblok-
ken en wordt iets hoogerop, doorsneden door een steilen
dam, welke haar bijna volkomen afsluit. In den regentijd
stijgt het water hier meer dan 3 M.; van de rotsen zal dan
') Zie de afbeeldingen in De W. I. Gids 3e jg. (1921-1922) biz. 100.















DE CORANTIJN


wel weinig meer te zien zijn. De river is na dit punt geheel
onbevaarbaar en verdere terreinverkenningen kunnen nu
alleen maar te voet plaats vinden.
Den rechteroever der river volgende, komt men eerst
op een zandig plateau, begroeid met licht houtgewas, na
twee uur loopen, in een streek bezet met dicht op elkaar
volgende heuvelrijen. Deze 50 M. hooge heuvelrijen zijn
door small dalen van elkaar gescheiden; het zijn de
droge beddingen van in het regenseizoen woeste beken.
Het dioriet heeft reeds eenigen tijd plaats gemaakt
voor een graniet-formatie, het daarvan door verweering
afkomstige kwartszand ligt in groote hoeveelheden langs
de river opgehoopt.
In zuid-oostelijke richting wordt nu een gebergte zicht-
baar, vermoedelijk het brongebied ook van de Kabalebo
en Nickerie. Dit over land te bereiken, valt echter buiten
het bestek eener op een vluchtig rivier- en oeveronderzoek
ingestelde expeditie; voor deze is hier het uiterste punt
van onderzoek bereikt.

Aan het einde der voetreis langs den rechteroever der
Kabalebo werd een plek bereikt over een oppervlakte van
ruim 2 H.A. begroeid met vruchtdragende ananasplan-
ten. De rijpe vruchten waren sterk door insecten en ander
gedierte aangevreten, de nog gave, hoewel klein van stuk,
zoet en sappig. Aangezien op deze plek wel nooit men-
schen zijn geweest, mag veilig worden aangenomen, dat
men hier te doen had met een spontaan voorkomend ge-
was, met een inheemsche plant dus.
Deze ontdekking leidde tot een onwillekeurig experi-
ment, waarvan de uitslag wel waard is vermeld te worden.
Bij een dier ananasplanten stond een groote landschild-
pad, die met de voorpooten steunend op de getande bla-
deren zich op de achterpooten had weten op te richten, en
bezig was van een paar voet hoog zittende vrucht te eten.
De in die houding verraste schildpad wendde nieuwsgierig
den kop om, staarde de rustverstoorders aan en maakte
bepaald een koddigen indruk. Zijn bijzondere grootte,
vooral echter zijn fraai geteekend rugschild wekte de














DE CORANTIJN


menschelijke begeerigheid op en een der roeiers kreeg op-
dracht hem naar het kamp mede te nemen, waar hij door
middel van een liaan aan een boomtak werd opgehangen.
Den volgenden morgen vroegtijdig opbrekend, werd in de
drukte van het vertrek de schildpad vergeten en eerst
toen het te laat was om terug te keeren, herinnerden we
ons in welk een benarde positive wij het arme dier hadden
achtergelaten.
Vele maanden later hebben anderen het dier terugge-
vonden; en nadat het had gegeten en gedronken is 't in
vrijheid gesteld. Schildpadden hebben blijkbaar een taai
leven.
Kan van de wouddieren in 't algemeen worden gezegd,
dat zij voor den mensch geen gevaar opleveren, dit geldt
geenszins voor de in het water levende, waaronder er zijn,
waarvoor niet genoeg kan worden gewaarschuwd.
De alligator b.v., die zich gaarne ophoudt op de zand-
banken der bovenrivieren, valt aan als hij jongen heeft en
zijn beet kan hevige verwondingen teweeg brengen.
Op den zandigen rivierbodem aan den voet van valley
en stroomversnellingen wordt veelvuldig aangetroffen
een van een giftigen, bajonetvormigen staartstekel, voor-
zienen zoetwaterrog, die bij het overhalen van booten de
ongeschoeide voeten van de door het water wadende
bootslieden gevaarlijk kan verwonden. De steek is niet
doodelijk, doch veroorzaakt koorts en de wond heelt zeer
langzaam.
Het gevaarlijkst echter is de pireen of piraya, een visch
behoorende tot de families der tandkarpers, welke zich op-
houdt in de benedenrivieren voor zoover het water daarin
zoet is. De massa-aanvallen zelfs op groote dieren, vooral
als deze gewond of verzwakt zijn en welke zij in enkele
minute met huid en haar verslinden, is op deze rivieren
geen ongewoon schouwspel. Door steeds in beweging te
blijven, als men zich te water begeeft, kan men zich eeni-
germate verweren tegen de aanvallen dezer roofvisschen.
De opvatting dat de tropen een luilekkerland zijn, geldt
zeker niet voor het westelijk deel van Suriname. Ook daar
moet de mensch werken om in zijn behoeften te voorzien.














DE CORANTIJN


Dierlijk voedsel b.v. is er niet altijd gemakkelijk te krij-
gen. De river is niet bepaald vischrijk, een gevolg ver-
moedelijk van haar armoede aan plankton, welke ver-
band houdt met het geringe zuurstofgehalte van het
water. Aan de monding der river echter wemelt het op
de modderbanken en oevers van krabben. Ook de fauna
is er niet rijk vertegenwoordigd en het stroomgebied der
Kabalebo gaf, gedurende een vijfdaagsch bezoek, den in-
druk wildarm te zijn.
Het is in deze streken in den drogen tijd gematigd warm
en vrij droog, in den regentijd zwoel en vochtig. De gemid-
delde warmte moge hoog zijn, de volstrekte warmte is er
lager dan op menige plaats in de gematigde zone. Zelden
toch stijgt de temperatuur op het midden van den dag er
boven de 90 gr., zelden daalt die 's nachts beneden de 70
gr. F.
Opmerkelijk is de gevoeligheid voor temperatuursver-
schillen van den in het oerwoud vertoevenden mensch.
Slapende wonder een afdak, in een dichten hangmat met
klamboe en gewikkeld in een wollen deken wordt de al-
daar overnachtende tegen het aanbreken van den dag
menigmaal wakker rillend van koude. Toch is de tempe-
ratuur misschien niet eens beneden de 75 gr. gedaald.
Niet de warmtegraad maar de vochtige atmosfeer schijnt
daarvan de oorzaak.

Ter aanvulling van het vorenstaande volgen hier enkele
mededeelingen over een tocht naar de Kabalebo in Oct.
1925 ondernomen door Prof. Stahel, directeur van het
landbouwproefstation in Suriname, in gezelschap van den
kapitein ter zee Kremer, tot het verrichten van triangu-
laties aldaar, in verband met de later te ondernemen reis
naar het Wilhelminagebergte, gelegen in het zuid-weste-
lijk deel van Suriname.
De redacteur van ,,De West", die met Prof. Stahel een
onderhoud had, vertelt daarvan een en ander in het num-
mer van 20 Oct. 1925, waaraan het navolgende ontleend
wordt.
Het stroomgebied der Kabalebo wordt reeds vele jaren














DE CORANTIJN


gewxploiteerd door balata-inzamelaars en van menschen
die daar geweest waren, hadden de heeren vernomen, dat
aan de Kabalebo, op 9 a 10 dagen varens van af de mon-
ding, een kale berg werd gevonden, omstreeks 300 M.
hoog, welke een vrij uitzicht aanbood op het omliggend
terrein. Die bergtop, de Hansa Mountain, genoemd, werd
inderdaad aangetroffen, doch de zuidzijde daarvan bleek
zacht glooiend af te loopen en begroeid te zijn met hoog
geboomte, zoodat alle pogingen om daar uitzicht te krijgen
voor een plaats tot het opstellen van de theodoliet tever-
geefsch waren. Om zich te redden, hadden de heeren toen
met behulp van touw en een hangstoel een waarnemings-
post gemaakt, tusschen de toppen van twee hooge boo-
men. Zoodoende werd het mogelijk met een sextant ver-
schillende hoeken te meten, later vast te leggen aan me-
tingen van uit het Wilhelminagebergte.
Prof. Stahel vond de Kabalebo een river van groote be-
teekenis, inzonderheid wat betreft haren waterafvoer.
Machtige watervallen betwisten telkens den toegang. Het
bekendst is de Avanavero-val op 2 dagen varen vanaf
de monding. Daarna komt men echter aan een nog groo-
ter val bij Red Hill, waar de stroom over korten afstand
een verval heeft van 8 a 9 M. Met het passeeren van dezen
val waren, met alles wat daaraan vastzit, 21 dag ge-
moeid.
De reizigers waren toen genaderd tot Hansa Mountain,
waar de waarnemingen zouden plaats vinden. Tot hun
verrassing vernamen zij, dat zich op den berg waar zij
hun kamp zouden opslaan, een zoetwatermeertje beyond.
Inderdaad trof men daar tusschen de rotsen een meertje
aan van 100 M. lengte bij 20 M. breedte met zwart water,
dat echter goed drinkbaar bleek.
De Kabalebo is tot den Avanavero-val opgenomen en
in kaart gebracht door Cateau van Rosevelt, in 1911 nog
iets verder door den luitenant ter zee Kaiser, leider der
Corantijn-expeditie. De heeren Kremer en Stahel hebben
de kaart aangevuld met nadere details van de watervallen
en zijtakken van de river.
Het brongebied van de Kabalebo werd niet bereikt;















DE CORANTIJN


volgens een schatting van balata-arbeiders zou dit een
reis van wel 6 weken vorderen.
Prof. Stahel had het voornemen om terugkeerend van
het Wilhelminagebergte eenige opnamen te doen van den
waterafvoer van verschillende riviertakken. Een eerste
proef met dat werk werd genomen bij de vallen in de
buurt van Hansa Mountain. De waterafvoer bleek op dit
punt, bij gemiddelden waterstand, 97 M3. per second te
bedragen.
De reizigers waren buitengewoon ingenomen met de
hulp, welke hun de balata-ondernemers Wix en Lashley
te Nw. Nickerie geheel belangeloos hadden verleend.
Dank zij hun medewerking hadden zij de reis ondernomen
met ervaren bootslieden en een voorman volkomen be-
kend met de streek, waarheen men going. Over de arbei-
ders niets dan lof.


Den Haag, Aug. 1927.






















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


DOOR
C. K. KESLER

Het was werkelijk niet de bloem der nation, die in de
16e en 17e eeuw uit Europa naar Oost- en West uitzwer-
de om in de kort geleden ontdekte streken een nieuw veld
van werkzaamheid te zoeken. Allerlei redenen, lust tot
avonturen, moeilijk te breidelen vrijheidszucht, tegenzin
in onderwerping aan kerkelijken dwang en niet het minst
conflicten met de wetten huns lands brachten er honder-
den toe, Europa den rug toe te keeren en hun fortuin el-
ders te zoeken. Elders, dat was voor velen aan de over-
zijde van den Oceaan, in de West, vanwaar men hoorde,
dat fabelachtige rijkdommen jaarlijks naar Spanje wer-
den overgevoerd, schatten, die de Habsburgers in staat
zouden stellen, hun macht over de geheele bewoonde
wereld te doen gevoelen Daar, in de Nieuwe Wereld lokte
een toekomst hen, die daarvan in de oude wereld niets
meer te verwachten hadden. Daar waren wonderschoone
landstreken, fabelachtige schatten, vreemde menschen en
dieren, daar waren ook de nederzettingen der Spanjaar-
den, in wier havens de rijkgeladen galjoenen zich verza-
melden voor den overtocht naar het moederland, en
- een ernstig punt van overweging voor niet weinigen, -
tot daar reikte niet de straffende arm der gerechtigheid.
Verschillende getuigenissen zijn er bewaard, die aantoo-
nen, dat het meerendeel der naar de West geemigreerden
het een of ander met de justitie in het moederland te ver-
effenen hadden en zich door de vlucht straffeloosheid
trachtten te verzekeren. Zelfs maakte, ofschoon zij op an-
dere tijden weer van een haast moederlijke zorg ervoor
doet blijken, reeds vroeg de Spaansche regeering nu en
West-Indische Gids X 5















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


dan gebruik van de Amerikaansche kolonian om onge-
wenschte elementen te verwijderen en tegelijkertijd in
het gebrek aan werkkrachten daarginds te voorzien. Bij
gelegenheid van de voorbereiding van de derde reis van
Columbus reeds kregen de rechters in bet koninkrijk
machtiging, ter dood veroordeelde mannen en vrouwen
over te leveren aan de agenten van den admiral voor de-
portatie naar Hispaniola. Omstreeks anderhalve eeuw la-
ter, ongeveer 1670, klaagde Jos6 Veitia de Linaje, lid en
penningmeester van het Casa de la Contrataci6n te Se-
villa in zijn werk ,,La Norte de la Contrataci6n de las In-
dias Occidentales" erover, dat door onvoldoende toezicht
op degenen, die zich in scheepten, ,,de Nieuwe Wereld
vervuld werd met vagebonden". De hierna te vermelden
Franschman De Pointis verklaart na zijne ervaringen in
de West in 1698: ,,Allen, die in Frankrijk voor vagebon-
dage worden aangehouden en zich niet kunnen verant-
woorden, worden naar deze, (d. i. de Westindische) eilan-
den gezonden. Daar moeten zij op de plantages werken,
maar de meesten zien een geweer te krijgen en worden
dan zeeroovers. Ook zijn velen van de schepen gedeser-
teerd; zij brengen den gouverneurs voordeel aan en wor-
den daarom min of meer beschermd." En bij al die be-
weegredenen kwam dan nog vaak de working van atavis-
tische krachten, van duistere, verre herinneringen aan
voorouders uit een eeuwenoud, grijs verleden, zeerooven-
de Saksen en Friezen en Noormannen, die bij niet wei-
nigen in het bloed begonnen te werken. De gezeten bur-
gers ondervonden dien trek naar het avontuurlijke niet
zoozeer, het waren eerst vooral de anti-socialen, de mis-
lukten in een eenigszins geordende maatschappij, de ge-
boren avonturiers, die zich opmaakten, om in de Nieuwe
Wereld te gaan zoeken, wat de oude hun niet aanbood,
vrijheid, rijkdom, zorgeloosheid, bandeloosheid vooral.
Haast in het kielwater der eerste Spaansche schepen be-
gaven zij zich naar de overzijde, minachtende verbods-
bepalingen, in Spanje uitgevaardigd, overtredende de be-
slissing van den H. Stoel, op eigen gelegenheid zoekende
naar het Dorado, en desnoods alleen naar het vandaar ge-















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


haalde goud, als het land zelf niet te bereiken of onvind-
baar bleek. Nog nauwelijks waren de Spanjaarden bezig
met hunne veroveringen in Mexico, in PanamA, in Peru,
nog ter nauwernood was er iets in wording van de orga-
nisatie van hun overzeesch rijk, of reeds zette Cabot, in
dienst van Hendrik VII, den voet op het Amerikaansche
vastland, kruiste Verrazano's expeditie, uitgezonden door
Frans I, langs de Oostkust der tegenwoordige Vereenigde
Staten enbegonnen vooralFransche enEngelsche gelukzoe-
kers op eigengelegenheid hun weg naar de nieuwe streken te
zoeken. Sebastiaan Cabot vond in 1526 een Franschen zee-
roover in de Allerheiligenbaai in Brazilie, in 1537 vermees-
terde een andere Franschman drie Spaansche schepen in
de Caraibische Zee, verbrandde er twee van en voerde het
derde mede naar de Straat van Florida. Dat zijn enkele
feiten, die toevallig voor ons zijn bewaard gebleven,
maar uit de maatregelen, genomen, of althans beraamd
van Spaansche zijde, om den weg der retourvloten lets
veiliger, of ten minste iets minder onveilig te maken,
blijkt welvoldoende, hoe lastig en gevaarlijk de Westin-
dische zeeroovers reeds in het eerste kwartaal der 16e
eeuw begonnen te worden. Sedert 1526 b.v. werd van de
kooplieden, betrokken in den overzeeschen handel, in
Spanje een belasting geheven, de averia, waarvan de op-
brengst most strekken ter bekostiging der ,,Armadas
de la Guardia de la Carrera de las Indias". Die armada
bestond uit een soort politie-vaartuigen, bestemd om te
patrouilleeren tusschen Kaap St.-Vincent, de Kanarische
eilanden en de Azoren, maar die, wanneer het wegens de
onveiligheid der zeeen noodig werd geoordeeld, ook wel
koopvaarders naar en van de West begeleidden. Die maat-
regel was inderdaad noodig; alleen, evenals zooveel, dat
in Spanje werd voorgeschreven, werd hij onvolledig en
gebrekkig uitgevoerd en weldra maakten verschillende
omstandigheden de naleving ervan geheel onmogelijk.
De zeeroovers deden daar hun voordeel mede en niet
minder met de gebrekkige uitrusting der Spaansche sche-
pev, met de overlading ervan met koopwaren en edele
metalen, waardoor vaak het geschut niet behoorlijk be-














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


diend kon worden, niet het minst ook met de onbekwaam-
heid en minderwaardigheid der Spaansche zeelieden. Min-
derwaardig in moreel opzicht mochten de desperado's
in de Westindische wateren zijn, als zeelieden en vechters
overtroffen zij de Spanjaarden verre. Zij hadden dan ook
alles te winnen en niets te verliezen, dan hun leven; hun
leven, dat slechts geringe waarde voor hen had. Het mid-
delpunt, waar zij zich telkens bij voorkeur verzamelden,
werd al spoedig het eiland Tortuga tegenover de Noord-
kust van Hispaniola. Op zichzelf was dit eiland niet zoo
buitengewoon aantrekkelijk, maar aan de piraten bood
het verschillende voordeelen. Het was in de nabijheid van
Hispaniola en niet te ver van de andere Groote Antillen
gelegen, het had een uitstekende haven, waar wel zeven-
tig schepen veilig konden liggen en vooral, de drukst be-
varen zeeweg der Spanjaarden was er dicht bij. Later
werden nog wel andere eilanden als verzamelplaats door
de piraten gebruikt, als zij eens cen gezamenlijke onder-
neming tegen de Spanjaarden op het touw zetten, b.v.
Santa Catalina, of Old Providence bij de landengte van
PanamA, of het Isla de la Vaca (Ile de la Vache of Cow-
Island) ten Z. van Hispaniola, maar het geliefkoosde mid-
delpunt bleef toch langen tijd Tortuga, het pandemonium
van de Caraibische zee, zooals een schrijver het noemt.
De loop der gebeurtenissen in de Spaansche bezittingen
had dit vanzelf veroorzaakt. Hispaniola was in het eerste
tijdperk van de Spaansche overheersching het middelpunt
van het bestuur geworden. Daar waren de eerste po-
gingen gedaan, om goud te vinden en de eerste plantages
aangelegd. Betrekkelijk spoedig verloor het eiland echter
veel van zijn gewicht voor de Spaansche kroon. De Indi-
anen, gedeeltelijk ongeschikt, gedeeltelijk onwillig om
voor de nieuwe overheerschers te werken, werden binnen
korten tijd zoo goed als uitgeroeid en de aanvoer van
negerslaven uit de Portugeesche bezittingen op de West-
kust van Afrika begon te laat om het verval van Hispa-
niola te verhoeden. Geleidelijk werd dit door de meeste
Spanjaarden verlaten, velen hunner trokken, toen die
streken veroverd waren, naar Mexico, waar zilver en















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


vooral naar Peru, waar goud te vinden was en slechts
weinigen bleven op Hispaniola achter. Het middelpunt
der Spaansche scheepvaartbeweging, weldra ook van het
bestuur in Amerika, werd toen Cuba. Dit eiland was ge-
ruimen tijd zelf van minder belang, maar de voornaamste
haven, Havana, was sedert het midden der 16e eeuw van
zooveel gewicht geworden, dat in 1553 besloten werd,
den zetel van het bestuur van Santiago op Hispaniola
daarheen te verplaatsen. In het daarop betrekking heb-
bende decreet wordt dit o. a. gemotiveerd door deze over-
weging: Por ser La Habana lugar de confluencia de navios
de todas las Indias y la lava de ellas. (Omdat Havana de
plaats waar de schepen van geheel India samenkomen
en de sleutel ervan is).
Op Hispaniola verviel weldra het grootste gedeelte
weer tot den toestand van wildernis; de weelderige tro-
pische plantengroei overwoekerde, wat reeds ontgonnen
was, het vee verwilderde en een paar plaatsen aan de kust
slechts behielden nog een zwakke Spaansche bezetting.
De snelle vermeerdering van de verwilderde runderen
en varkens trok jagers aan en in het eerste gedeelte van
de 16e eeuw was het binnenland het geliefkoosde jacht-
terrein geworden voor piraten, vooral van Tortuga, die
er hun vleeschvoorraad kwamen aanvullen. Het conser-
veeren daarvan, voor provisie op de soms maandenlange
zwerftochten hunner schepen, hadden zij van de Indianen
afgekeken. Deze deden dat op dezelfde wijze, als than
nog hunne stamgenooten in Suriname visch, die zij willen
bewaren, bewerken, n.l. door die te rooken boven een
smeulend houtvuur, het z.g. barbakotten (Eng. barba-
cue). Het Fransche woord daarvoor is boucaner, gevormd
van het Indiaansche ,,boucan". Zulk een ,,boucan" is een
rooster van taken, rustende op eenige in den ground
gestoken gaffels, waarop het aan reepen gesneden vleesch
gelegd wordt, nadat wonder het rooster een houtvuur is
aangemaakt. Zout wordt bij die bewerking weinig of niet
gebruikt. Het schijnt, dat van dit woord boucan het be-
kende woord boekanier is gevormd. Boekaniers waren dus
oorspronkelijk jagers en vleeschrookers en, daar de mees-















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


ten hunner ook gaarne het bedrijf van zeeroover uitoe-
fenden, krceg bet weldra ook deze laatste beteekenis. Een
andere afleiding van het woord boekanier zoekt den oor-
sprong ervan in het Spaansch word ,,buque", vaartuig.
Boekaniers waren in het begin vooral Franschen. Naar
het schijnt, hadden deze zich eerst op Saint-Christophe
(St. Kitts) trachten te vestigen, doch waren vandaar ver-
dreven, waarna zij beproefden op Hispaniola een woon-
plaats te zoeken. Ook hier werden zij echter niet geduld,
en begaven zich toen naar Tortuga, waar zij zich staande
hielden, in weerwil van herhaalde pogingen der Span-
jaarden, om hen ook vandaar te verdrijven. Voortaan
bleef dit in Fransche handen; van St. Kitts, dat de Fran-
schen inmiddels opnieuw vermeesterd hadden, werd een
Gouverneur gezonden, een zekere Mons. Le Vasseur, die
op Tortuga een fort liet bouwen en, zooals boven vermeld
is, werd het eiland weldra het middelpunt van allen, die
jacht maakten op wilde runderen en varkens en op
Spaansche galjoenen. En die allen waren van de meest
verschillende nationaliteit; Franschen, Engelschen, Span-
jaarden, en.... ook niet weinig. Hollanders. Vooral na
het jaar 1625 was voor de Spaansche macht in Amerika
een gevaarlijke toestand ingetreden. Gedurende de 16e
eeuw had deze rekening te houden gehad met alleen-
staande pogingen van allerlei avonturiers, die met of zon-
der machtiging hunner regeering trachtten, haar te be-
nadeelen. In het eerste kwartaal der 17e eeuw echter be-
gonnen op verschillende punten van het Spaansche over-
zeesche rijk Franschen, Engelschen en Hollanders hard-
nekkig te beproeven, zich daar blijvend te vestigen.
Het was in Amerika wel geheel anders geloopen, dan het
oorspronkelijke plan der Spaansche monarchen geweest
was. Kort na de ontdekking, die voornamelijk de belang-
stelling van Isabella genoot, was met belangrijke beper-
kingen de Nieuwe Wereld uitsluitend opengesteld voor
emigratie van inwoners van Castilie en Leon. Na haar
dood vergunde Ferdinand ook aan Arragoneezen of an-
dere Spanjaarden, de zee over te steken, mits zij aan
bepaalde voorwaarden voldeden. Karel V breidde deze














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


vergunning uit tot zijn niet-Spaansche onderdanen. Zoo
kwamen reeds in de 16e eeuw Vlamingen, Hollanders en
Duitschers voor als inwoners der Spaansche kolonien,
vooral de laatsten, wat te verklaren is door de betrekkin-
gen van den keizer met de machtige Zuid-Duitsche ban-
kiers, die hij most ontzien, wegens den financieelen steun
dien zij hem verschaften. Enkelen hunner bevorderden de
emigratie van landgenooten en zoo werd zelfs in 1528 een
Duitscher, Ambrosius Ehringer, Gouverneur van Vene-
zuela. De later Habsburgers veranderden deze politick
geheel en vooral wonder Filips II werden wanhopige pogin-
gen gedaan, om de vreemde interlopers weer te verdrijven,
pogingen, die evenals zooveel, wat Filips ondernam, ge-
heel mislukten. Franschen bleven gevaarlijke tegenstan-
ders, maar vooral Engelschen en Hollanders, de ,,corsa-
rios luteranos" waren gehaat. Meer en meer breidden de
indringers zich uit, hun aanwezigheid most geduld, ten
slotte zelfs noodgedwongen officieel erkend worden. Het
eerst geschiedde dit laatste met de Franschen. De bul van
Paus Alexander VI, waarbij het Westelijk halfrond aan
de Spaansche monarchen werd toegewezen, was voor
deze nog steeds de rechtsgrond, waarop zij hunne aan-
spraken op geheel Amerika grondden. Natuurlijk erken-
den Protestantsche nation, zooals de Engelschen en de
Nederlanders die niet, maar voor Katholieken, zooals de
Franschen, bleef zij nog tot het midden der 17e eeuw
van kracht, daar zij nooit officieel ingetrokken was. Dit
veranderde echter in 1658. In een brief van den Paus aan
Pater Fontaine, overste der Dominicaansche Missie werd
toen de Fransche koning erkend, als bezitter van kolonien
in West-Indie, waardoor door den H. Stoel zelf het uit-
sluitend recht daarop voor de Spaansche kroon was op-
geheven. Trouwens, dat was niet meer dan de erkenning
van den toestand, die zich- langzamerhand in Amerika
ontwikkeld had, de opkomst der Franschen, Engelschen
en Hollanders en het verval van de Spaansche macht,
in bet bijzonder in West-Indie.
Hiertoe hadden in niet geringe mate de boekaniers, of
flibustiers, zooals zij ook wel genoemd worden, bijgedra-















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


gen. De laatste benaming, misschien een verbastering van
het Engelsche freebooter, Hollandsch vrijbuiter, mis-
schien ook wel afgeleid van het Hollandsche woord vlie-
boot, Engelsch flyboat, wees meer in het bijzonder op
hunne werkzaamheid, als zeeroovers. Veel verschil was
er in den ground der zaak niet tusschen boekaniers en fli-
bustiers; zooals boven reeds vermeld werd, verwisselden,
zoo zij daar lust toe gevoelden, de boekaniers hun beroep
van jagers en fabrikanten van gedroogd vleesch met het
meeste gemak voor dat van zeeroover. Het was wel een
international gezelschap, dat zich daar op Tortuga ver-
zamelde. Onder de Hollanders, die daar wel kwamen, zijn
er een paar, die ons door toevallige omstandigheden wat
better bekend zijn, dan het gros. Een hunner had n.1. wat
hoogere aspiraties dan het zeerooversbedrijf en heeft
zijne avonturen en die zijner makers beschreven in een
boekje, dat in verschillende talen vertaald is en daardoor
aan de bedrijven der piraten algemeene bekendheid ver-
schafte. Deze schrijver-zeeroover was Alexander Olivier
Exquemelings. Zijn naam klinkt niet zeer Hollandsch,
maar die zal in zijn Spaansch-Fransche omgeving ver-
moedelijk wel verbasterd zijn. Volgens sommige opgaven
was hij een Vlaming; meer waarschijnlijk lijkt het echter,
dat hij van Hollandsche afkomst was. In zijn tijd toch
waren het vooral Hollanders en Zeeuwen, die naar de
West gingen en bovendien werd het bovenvermelde
boekje in 1678 uitgegeven door Jan van Hoorn, Boeckver-
kooper over 't Oude Heeren-Logement te Amsterdam.
Ie uitgever, die zich zelf Jan Claesz. ten Hoorn noemt,
voorzag het werkje van een uitvoerige voorrede, waarin
hij o. a. vermeldt, dat de Spaansche koning in dien tijd
nog slechts betrekkelijk gering voordeel van zijne Ameri-
kaansche bezittingen had, in deze bewoordingen: ,,der
landen verafgelegentheydt en de menighte der bedienaers
verdunnen deselve soodanig, dat nauwelijx het tiende
deel aen den rechten Heer komt." En ook de zeeroovers
droegen daartoe niet weinig bij, zooals uit het boekje
blijkt. Dit draagt den wijdloopigen titel: ,,De Americaen-
sche Zee-Roovers. Behelsende een pertinente en waerach-














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


tige Beschrijving van alle de voornaemste Roverijen en
onmenschelijke wreedheden, die de Engelse en Franse
Rovers, tegens de Spanjaerden in America, gepleeght
hebben, door A. O. Exquemelings, Die zelf alle dese Ro-
verijen, door noodt bijgewoont heeft". Eene vertaling
ervan in het Fransch, waar de schrijver vermeld wordt
wonder den naam A. O. Oexmelin zag in 1686 te Parijs het
licht. Deze draagt tot titel: ,,Histoire des aventuriers,
qui se sont signals dans les Indes avec la vie, les moeurs
et les costumes des boucaniers." De schrijver begint het
relaas zijner wederwaardigheden met te verhalen, hoe hij
noodgedwongen het zeerooversbedrijf ter hand most ne-
men. Met een schip der W. I. C. vertrok hij 2 Mei 1666
naar Tortuga, om daar in den handel werkzaam te zijn.
Tortuga was toen reeds geruimen tijd in Fransch bezit
en werd, voor zoover daarvan in die vrijwel bandelooze
samenleving sprake kon zijn, bestuurd door den Gouver-
neur van het Fransche gedeelte van het vroegere His-
paniola, dat toen den naam van St. Domingo droeg. Deze
gouverneur, Bertrand d'Og6ron de la Bouere was een der
vele Fransche avonturiers, die door de West aangetrok-
ken werden. Hij had het reeds gebracht tot kapitein bij
de marine, toen hij in 1656 besloot, op avontuur naar
Amerika te trekken. Eerst begaf hij zich naar Martinique
lag daar echter al spoedig met den gouverneur overhoop
en begaf zich toen naar St. Domingo. Op die reis leed hij
schipbreuk, bracht er het leven af en hield geruimen tijd
verblijf bij de boekaniers tot hij een gelegenheid wist te
vinden om naar Frankrijk terug te keeren. Daar werd hij
door de inmiddels opgerichte Compagnie des Indes Orien-
tales in 1665 benoemd tot gouverneur van St. Domingo.
Hij trachtte zooveel mogelijk den uitvoer naar Frankrijk
te bevorderen en tegelijkertijd den handel zijner kolonie
met de Spaansche te ontwikkelen. Wel was aan Spaan-
sche kolonien alle handelsverkeer met andere nation her-
haaldelijk verboden, maar Spanje was ver, de ambtena-
ren waren alles behalve onomkoopbaar en daardoor
bloeide in de 17e eeuw een levendige smokkelhandel in de
West welig op. Voor den Hollandschen handel was toen














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


Curagao het gunstig gelegen middelpunt en vaak geno-
ten Hollandsche handelaars, zoowel in Spaansche als
Fransche kolonin de voorkeur boven die van eigen na-
tionaliteit. Gouverneur Og6ron wilde nu den handel van
zijn kolonie organiseeren ,,gelyck de Hollanders in Curas-
souw doen". Hierin slaagde hij echter evenmin als in zijn
pogingen om den uitvoer vooral met Fransche schepen te
doen plaats hebben. Exquemelings vermeldt, dat in 1669
twee Hollandsche schepen Tortuga aandeden en weldra
volledige lading hadden, terwijl eenige Fransche, die er
ook waren, half geladen wonder zeil moesten gaan. Het
was dan ook niet te verwonderen, dat Ogeron begeerig
uitzag naar een gelegenheid, om die lastige concurrenten
zoo mogelijk te verdrijven. De oorlog van 1672 verschafte
hem die. Exquemelings verhaalt dit als volgt: In het
Jaer sestien hondert drie en seventigh hadden d'Ingesee-
tenen der Eylanden / behoorende wonder den Koningh van
Vranckryck / seeckere macht bij een gebracht / om de
plaetsen / wonder 't gebied der Heeren Staten van Hol-
landt zynde / te veroveren en te ruineeren ............
De Gouverneur van Tortuga was selver op een Oorlog-
schip gegaen / dat doemaels op de Reede lagh / met vier
a vijf hondert man die boschloopers / of Boekaniers ge-
noemt worden / die op het Eylandt Espanjola zyn / met
voorneemen om zich te conjugeeren met de Generael van
de Franse / om mede na Curagao te gaen; maer hy wierd
van zijn desseyn versteecken / door een ongeluck dat hem
overquam aen de zuydtkant van het Eyland St. Juan de
Porto Rico / alwaer hy by nacht door een swaere storm
aangetast wierdt / en syn Schip op de klippen dreef.
Bij deze onderneming tegen Curacao, waarvan Hamel-
berg de verdere mislukking vermeldt, schijnt Exqueme-
lings niet tegenwoordig geweest te zijn. Hij had echter
inmiddels op Tortuga eA St. Domingo allerlei minder
aangename ervaringen opgedaan. Immigranten werden
daar blijkbaar wonder onware voorspiegelingen door de
Franschen heengelokt en eenmaal aangekomen, als sla-
ven behandeld. Ook Engelschen, die er eveneens waren,
hielden zich met dergelijke praktijken op. Debiteurs, die














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


hunne schulden niet konden betalen, werden in menigte
naar de West gedeporteerd, zelfs als het bedrag van de
schuld niet belangrijk was, ook al om in het gebrek aan
werkkrachten te voorzien. Exquemelings beweert, dat
dit geschiedde overeenkomstig een Engelsche wet, die
voorschreef, dat wie 25/. schuldig was en niet kon betalen,
als slaaf verkocht werd en gedurende 1 jaar en 6 maanden
zijn meester most dienen. Hijzelf, ofschoon in dienst van
een Fransche maatschappij, verloor ook eenigen tijd zijn
vrijheid. De zaken der Fransche Compagnie n.l. gingen
alles behalve naarwenschwaarom zij opgeheven en door een
nieuwe vervangen werd. In verband met zijne onderhande-
lingen, om door deze als Gouverneur overgenomen te wor-
den, begaf Og6ron zich naar Frankrijk, het beheer der za-
ken tijdelijk overlatende aan den onder-gouverneur, dien
Exquemelings ,,den snoodsten schelm" noemt. De tweede
compagnie had al even min voorspoed, als haar voorgang-
ster, o. a. door het eigenaardige slag clienten, waarmede
zij zaken most doen. Boekaniers en flibustiers b.v. wil-
den wel waren van hare magazijnen betrekken en die ook
wel betalen, ...als zij geld hadden. Maar, als er geruimen
tijd niets te rooven geweest was, waren zij court d'argent
en eischten dan waren op credit. Dit werd in te ruime
mate verleend, betalingen kwamen zeer onregelmatig
binnen en de tweede compagnie vond het raadzaam, de
zaken althans op Tortuga maar op te geven. De voorraden
werden uitverkocht en in dien uitverkoop werden eenige
bedienden, die vernoedelijk ook nog in het krijt stonden,
meteen begrepen. Exquemelings behoorde daar ook toe
en hij was al bijzonder onfortuinig, daar hij just in han-
den viel van den bovengenoemden ,,snoodsten schelm",
den onder-gouverneur. Deze liet hem zwaar werken en
van tijd tot tijd aan den lijve afstraffen, waardoor hij ten
slotte zwaar ziek werd. Voor 70 stukken van achten werd
hij toen overgedaan aan een chirurgijn en, zooals hij
zelf vermeldt, bestond zijn geheele bezitting nog in ,,6n
oudt hemdt en een onderbroeck". Bij zijn nieuwen mees-
ter, die hem wat menschelijker behandelde, bleef hij een
jaar en deze stelde hem voor 150 stukken van achten















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


daarna in vrijheid. Wel vrij man, maar zonder eenig mid-
del van bestaan, begaf gij zich toen ,,door noodt" wonder
de zeeroovers en deelde hunne avonturen tot 1672, waar-
na hij blijkbaar naar Holland wist terug te keeren.
Zijn boekje doet ons kennis maken met verschillende
hoofden der vrijbuiters, van wie de Engelschman Henry
Morgan wel de meest succesvolle loopbaan had, daar hij
zijn levensloop eindigde, als Sir Henry Morgan, Gouver-
neur van Jamaica. Hij was in 1635 geboren te Llanchyn-
ny in Wales en werd als jongeling in Bristol op een schip
gelokt en naar Barbados vervoerd, waar hij met anderen
verkocht werd. Dit ontvoeren van jongelieden kwam des-
tijds in Engeland zeer veel voor. Het was bekend wonder
den naam van ,,spiriting" en vooral de havens van Bristol
en van Londen waren ervoor berucht, dat van daar me-
nigten van vagebonden en geronselden, met of tegen hun
zin, naar de West vervoerd werden. Herhaaldelijk, o.a.
in 1664 en 1668 werd dit verboden, echter met zoo weinig
success, dat in 1670 een wet most uitgevaardigd worden,
waarbij op menschenroof de doodstraf gesteld en de bij-
stand van een geestelijke aan den veroordeelde in zijn
laatste oogenblikken ontzegd werd.
Morgan kwam natuurlijk, evenals zoovelen, spoedig in
betrekking tot de zeeroovers en maakte als een der hun-
nen weldra zijn naam geducht in de Westindische wateren,
eerst als onderbevelhebber van een anderen Engelsch-
man, Edward Mansfield. Door de verovering van Ja-
maica in 1655 waren naast Franschen en Hollanders de
Engelschen ook al zeer gevaarlijke concurrenten voor de
Spanjaarden geworden. Die verovering van Jamaica
was al met het zelfde sans-gene in zijn werk gegaan, als
waarmede destijds de zaken in de West gewoonlijk be-
handeld werden. Verschillende eilanden van de Kleine
Antillen waren reeds tijdelijk, of voor goed door Engel-
schen bezet, b.v. Nevis, Barbados e. a. en, zooals bekend
is, was Lord Willoughby er zelfs in geslaagd, een kolonie
in Suriname te grondvesten. Herhaaldelijk kwamen ech-
ter bij het bestuur van het Engelsche Gemeenebest klach-
ten in over moeilijkheden, die de Spanjaarden, zeer ver-














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


klaarbaar, niet ophielden, Engelschen koopvaarders en
planters in den weg te leggen. Cromwell gaf hun daarom
verlof ,,to right themselves" en zond een vloot uit wonder
William Penn, als admiral met een inderhaast samenge-
raapt landingsleger wonder commando van Robert Vena-
bles. Deze laatste had in lerland wonder den Protector ge-
diend en aan de beruchte verwoesting van Drogheda een
belangrijk aandeel genomen. Zijn opdracht was ,,to gain
an interest in that part of the West Indies in possession
of the Spaniards". De aanvoerder was dus geheel vrij in
de keuze van het punt, waar hij zijn aanval zou doen; hij
had alleen overleg te plegen met twee gedeputeerden, die
medegezonden waren. Een aanval op Hispaniola mis-
lukte. Venables, die wegens deze mislukking in den Tower
werd gevangen gezet, beklaagde zich bitter over het
slechte gehalte zijner troepen en over het gemis aan over-
eenstemming wonder de aanvoerders. De vloot zeilde,
toen men van Hispaniola most terugtrekken, naar Ja-
maica, dat zonder veel moeite veroverd werd en sedert
in handen der Engelschen bleef, wonder wier bestuur het
een der bloeiendste Westindische kolonien werd; eerst in
1670 legde Spanje zich bij het verlies er van neer.
Een der eerste Engelsche gouverneurs, Sir Thomas Mo-
diford maakte gaarne gebruik van de diensten, die vrij-
buiters, als Mansfield en anderen konden bewijzen tegen
de Spanjaarden en tegen de Fransche en vooral de Hol-
landsche mededingers. Den laatsten werd het voor den
smokkelhandel zoo gunstig gelegen eiland Curacao ook
door de Engelschen misgund. Vier jaar voor den boven
vermelden, mislukten Franschen aanslag op het eiland
was een troep van 600 boekaniers wonder Mansfield, met
Morgan als onderbevelhebber, uitgezeild, om ,,Curacao
and the Goat-Islands of Aruba and Banari" te veroveren.
Volgens Hamelberg mislukte deze onderneming echter
door oneenigheid wonder de deelnemers, waarna ieder op
eigen gelegenheid op roof uitging. Bij een dezer tochten
werd het eiland Santa Catalina, vanwaar Panama met
success bedreigd kon worden, door Mansfield en Morgan
veroverd. De eerste viel kort daarop in handen der Span-















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


jaarden en Morgan werd nu het erkende hoofd der vrij-
buiters. Als zoodanig maakte hij zijn naam geducht in
de geheele West. Bij eenige zijner tochten, o.a. bij den
aanval op Puerta-Bello in 1668 en bij dien op Panama
was Exquemelings tegenwoordig, bij den laatsten ook
wellicht de Hollander Jan Erasmus Reyningh. Volgens
Hamelberg was deze het misschien, die de huizen bij het
fort van Chagres in brand school. Exquemelings verhaalt
dit voorval als volgt: ,,Een van de Rovers wierd een pijl
door syn schouder geschooten; hy trock deselve met een
furie door de schouder heen / en nam een party Catoen /
dat hy in syn sack hadt / dee dat aen de pyl vast / en
stack hetselve in de brandt; doen 't selve wel in de brandt
was / stack hy de pijl in syn Roer / en school die op eeni-
ghe huysen in 't Kasteel / die met palmiste bladeren be-
deckt waren: d'andere Rovers dit siende / begonnen het
selve oock te doen. Eyndelyck geluckte haer pracktijck /
soo dat de daecken van twee a drie huysen in de brand
raeckten."
Deze onderneming tegen Panama werd, daar de boeka-
niers toen een hoofd hadden, dat gehoorzaamheid wist af
te dwingen, met success bekroond. Evenals bij den be-
raamden aanval op Cura9ao in 1666 was echter het gemis
aan discipline wonder de bandelooze gasten vaak oorzaak,
dat niet meer dan een zeer tijdelijk voordeel behaald werd
Boekaniers waren te gebruiken als hulptroepen, zelfstan-
dig konden zij niet in onderling verband optreden. Morgan
had dan ook, om hunne samenwerking te behouden, voor
den aanval op Panama heel wat toezeggingen moeten
doen en naar Exquemelings verhaalt, most iedere deel-
nemer vooraf getuigen, dat hij het eens was met de ge-
maakte bepalingen, die vooral betrekking hadden op be-
looning voor buitengewone dapperheid. Hij vermeldt
daaromtrent: ,,Daer na wierd'er een vergeldinge toege-
leydt voor die geenen / die eenighe genereuse actie sou-
den doen tot afbreuck van den vyandt / als namelijck voor
die 't eerste de Vlagh van een Fort soude stricken / ende
d'Engelsche vlagh daer op setten / die soude buyten syn
deelinghe noch vijftigh stucken van achten genieten; die














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


een gevangen nam / en aenbrocht in tijdt van noodt /
soude buyten syn deelinge ghenieten twee hondert stuc-
ken van achten; de Granadiers / die gestelt waren om
granaten in een kasteel te werpen / souden voor yder
granaed / diese in het Kasteel geworpen hebben / buyten
haer part / genieten vijf stucken van achten."
Behalve de bijzondere bepalingen, die voor deze ge-
legenheid werden vastgesteld, was er een vrijwel alge-
meen erkend soort reglement, aan de bepalingen waar-
van de vrijbuiters zich onderwierpen. Zoo was er een
eigenaardige gewoonte, waaraan zij hun naam van ,,Bre-
thren of the Coast", zooals zij zichzelf bij voorkeur noem-
den te danken hadden, n.l., dat ieder een zijner makers
als wapenbroeder koos, met wien hij in den strijd samen-
werkte en van wien hij alles erfde, in geval hij sneuvelde
of op andere wijze om het even kwam. De meeste bepa-
lingen hadden betrekking op de wijze van verdeeling van
de buit en op schadeloosstelling voor verminkingen.
,,Buyten syn part" doelt dan ook op het deel, dat ieder
volgens algemeene gewoonte van het geroofde toekwam.
Die gewoonte schreef o. a. het volgende voor: De be-
haalde buit werd gelijkelijk wonder de deelnemers aan ie-
dere expeditie verdeeld. Vooraf werden er echter bijzon-
dere belooningen toegekend en wel aan den kapitein van
een schip 4 a 5 matrozendeelen voor het gebruik van zijn
schip en bovendien nog 2 deelen voor hemzelf. Een ja-
ger kreeg vooraf 200 srukken van achten, een timmerman
100 A 150, een chirurgijn 200 A 250 naar gelang van de
grootte van het schip enz. Verminkten werden daarna
schadeloos gesteld. Het verlies van den rechterarm werd
vergoed met 600 stukken van achten of 6 slaven, dat van
den linkerarm met 500 stukken van achten of 5 slaven,
en zoo naar gelang van het belang van het verloren of
onbruikbaar geworden lichaamsdeel.
Voor Morgan, den aanvoerder bij de verovering en
plundering van Panama had Exquemelings, hoewel hij de
wreedheden der flibustiers herhaaldelijk afkeurt, wel res-
pect, waartoe wel zal bijgedragen hebben, dat deze later
een voornaam heer werd; minder goed is hij echter te














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


spreken over zijn eigen landgenoot Roc, die algemeen ge-
vreesd werd, wat niet te verwonderen is, als men weet,
dat deze de liefhebberij had, als hij eens op Jamaica of
elders going passagieren, met een scherp geslepen harts-
vanger in den arm te wandelen, waarmede hij iedereen te
lijf going, die hem op een wijze aankeek, die niet in zijn
smaak viel. Roc was een Groninger van geboorte; hij
was reeds als kind met zijne ouders naar Brazilie gegaan
en was dan ook algemeen bekend wonder den naam van
,,Roc de Braziliaan". Nadat Brazilie weer in handen der
Portugeezen gekomen was, zwierf hij van eiland tot eiland
en raakte ten slotte op een vrijbuitersschip verzeild. Bij
gelegenheid eener muiterij werd hij door de bemanning
daarvan als aanvoerder gekozen en werkte geruimen tijd
met Reynigh samen, die aanvankelijk wonder hem diende.
Ten slotte werd hij gevangen genomen en op een
Spaansche galei naar Spanje gezonden; op reis deed hij
dienst als visscher en wist daarmede 500 stukken van
achten te verdienen, welke som hem in staat stelde na
aankomst in Spanje uit zijne gevangenis te ontvluchten,
zich naar Jamaica te begeven en zich weder bij zijn mak-
kers te voegen.
De meesten daarvan zijn alleen bekend wonder hunne
bijnamen. Onder de Franschen had men b.v. Francois
Lolonais, die dien naam te danken had aan zijn geboor-
teplaats, les Sables d'Olonne. Hij werkte geruimen tijd sa-
men met een aanvoerder uit het Noorden van Spanje,
Miguel el Basco, die na eenigen tijd voldoende geroofd
had om zich bij wijze van een rentenier op Tortuga te
vestigen. Een beraamde aanval op Maracaibo leek hem
echter verleidelijk genoeg, om hem uit zijn ,,otium cum
dignitate" te lokken en er een belangrijk aandeel aan te
nemen. Lolonais schijnt nog een graadje wreeder dan Mi-
guel, Roc en anderen geweest te zijn, hij werd bij gelegen-
heid van een rooftocht in Nicaragua door een Indiaan
vermoord. Een der illustrates, die in het werkje van Ex-
quemelings voorkomen, vertoont hem bij een gevecht
voor de muren van Maracaibo, terwijl hij in het uitge-
sneden hart van een gesneuvelden Spanjaard bijt. De














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


schrijver-vrijbuiter heeft van hem een blijkbaren afkeer,
die volkomen gerechtvaardigd schijnt. Na zijn dood in
Nicaragua vermeld te hebben, voegt hij erbij. ,,Dit is het
endt van een mensch, die soo veel onschuldigh bloedt ge-
stort en soo veel gruwelen bedreven heeft."
Tijdens den oorlog van 1672 nog traden de boekaniers
op verschillende plaatsen zeer actief op en aan verschil-
lende ondernemingen tijdens den negenjarigen oorlog na-
men zij eveneens deel. In het laatste deel van de 17e eeuw
waren de toestanden in de West echter zoodanig veran-
derd, dat van verschillende zijden pogingen gedaan wer-
den, om hun zelfstandig optreden te beperken en hen aan
zekere tucht te gewennen. Vooral van Engelsche zijde
werd dit het eerst met eenig success beproefd. Dit laatste
was vooral te danken aan de omstandigheid, dat Henry
Morgan door zijn vroegere kameraden niet meer ver-
trouwd werd en hij het voorzichtiger oordeelde, maar
met hen te breken en de zijde van het Engelsche gezag te
kiezen. Zijn tocht naar Panama was zijn laatste flibus-
tiersbedrijf. Daarbij had hij de vijandelijkheden tegen
Spanje te lang voortgezet, zelfs nog nadat inmiddels
vrede tusschen Engeland en Spanje gesloten was. Hier-
voor werd hij naar Engeland ter verantwoording geroe-
pen, doch wist zich door omkooping van zijn voornaam-
ste aanklagers zoo geheel vrij te pleiten, dat hij door Ka-
rel II zelfs tot knight verheven werd. Voortaan komt hij
dan ook voor als Sir Henry Morgan en bekleedde tot 1688
het ambt van Gouverneur van Jamaica.
Sir Henry Morgan, de vroegere vrijbuiter, thans hand-
haver van het Britsche gezag, verzette zich voortaan met
kracht tegen de buitensporigheden zijner vroegere mak-
kers; hunne diensten werden alleen dan aanvaard, als zij
zich eerst van kaperbrieven voorzien hadden, waarmede
men trouwens zoowel van Britsche, als van Fransche en
Spaansche zijde vrijgevig genoeg was. De hiervoor ver-
melde Jan Erasmus Reyningh was b.v. achtereenvolgens
als kaper in dienst van den Engelschen Gouverneur van
Jamaica, verkreeg daarop een kaperbrief van Spaansche
zijde om op Engelsche schepen jacht te maken en had in
West-Indische Gids X 6














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


1673 van den Gouverneur van Curawao, Jan Doncker,
zulk een document verkregen, dat hem recht gaf, op En-
gelsche en Fransche schepen te kruisen.
In het laatste gedeelte van de 17e eeuw deden de boe-
kaniers vooral dienst als hulptroepen bij gelegenheid van
Fransche rooftochten in de West. Bij zijn mislukten aan-
val op Curacao in 1678 b.v. had D'Estrbes zich de mede-
werking verzekerd van 15 kaperschepen, waarvan hij,
ten einde ze better wonder control te kunnen houden, de
bemanningen gedeeltelijk over zijn oorlogschepen had
verdeeld, om hunne plaatsen door andere matrozen te
doen innemen. Zulke hulptroepen werden in dien tijd ge-
regeld gerecruteerd op St. Domingo. Daar had de Com-
pagnie du S6engal een kantoor voor den slavenhandel,
waarvan destijds de, in de Surinaamsche geschiedenis be-
kende Jean-Baptiste Ducasse, een B6arnees, Directeur
was. Zijn betrekkingen tot den negerhandel en zijn nauw-
keurige bekendheid met de zeden en gewoonten der boe-
kaniers en flibustiers maakten, dat hij een belangrijke rol
kon spelen in de krijgsbedrijven in de West. Waren de
Fransche legers wonder het energieke beheer van Louvois,
als minister van oorlog, wonder de beste van dien tijd te
rangschikken, met de marine was het minder goed ge-
steld. Veel animo, om bij haar te dienen, bestond er over
het algemeen bij de Fransche zeelieden niet; kaapvaart
en van tijd tot tijd zeeroof trok hen meer aan. Niet zelden
vindt men de Franschen in de 17e eeuw en later dan ook
aangeduid als ,,la nation pirate". Met het verkrijgen van
zeeofficieren had men minder moeite dan met het volledig
maken der bemanningen; officieren der koopvaardij en
van het leger en vooral Maltheser riders stelden zich daar
voor gaarne beschikbaar en het commando over een es-
kader of vloot werd niet zelden toevertrouwd aan een
general, die dan den titel van maarschalk verkreeg. Dat
geschiedde b.v. met D'Estr6es en met De Tourville. Het
gelukte eigenlijk eerst tusschen 1680 en '90, eskaders van
voldoende sterkte te vormen, waarvan 50 a 70 schepen
voor de kolonian beschikbaar gesteld konden worden.
Medewerking van particuliere reederijen was echter hier-














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


toe geruimen tijd noodig, zoowel in Frankrijk zelf, als in
de kolonien.
demand, als Ducasse, die zoo noodig bij roof- en ver-
woestings-expedities in de West hulp kon verleenen, of
deze zelfstandig kon organiseeren, was dan ook voor de
regeering veel waard. Lodewijk XIV verleende hem den
rang van ,,capitaine de vaisseau" en in 1689 kreeg hij op-
dracht, van St. Domingo naar Cayenne te gaan en van-
daar te trachten, de kolonie Suriname te verwoesten en
buit en voorraden, die hij daar vermeesterde, naarCayen-
ne te vervoeren. Het is bekend, dat door den dapperen te-
genstand, dien hij bij het opvaren van de river ondervond,
gedeeltelijk wonder leading van FranGois van Aerssen, deze
onderneming mislukte. Bij een tweeden raid tijdens den
negenjarigen oorlog in de Westindische wateren, ditmaal
tegen de Spaansche kolonien gericht, werd wederom de
hulp van Ducasse en zijn vrijbuiters ingeroepen. Dat was
bij den aanval van De Pointis op Carthagena, die better
dan die van Ducasse op Suriname gelukte, doch waar-
bij het duidelijk werd, dat door de officieele marine boe-
kaniers wel als bruikbare, maar toch als minderwaardige
hulptroepen beschouwd werden. In een verslag, omtrent
dezen tocht, dat De Pointis in 1698 publiceerde wonder den
titel ,,Relation de l'exp6dition de Carthagene", verhaalt
hij, dat de boekaniers hoogst ontevreden waren over de
wijze, waarop zij behandeld werden, waartoe zij, van hun
standpunt geredeneerd, ook alle reden hadden. Boeka-
niers en flibustiers waren van oudsher gewoon geweest,
er op eigen gelegenheid op uit te trekken en handelden
met den behaalden buit, zooals hunne gewoonten dat
voorschreven, maar than werd hun hulp eenvoudig ge-
requireerd en hadden zij zich te onderwerpen aan een
commandant, die alles behalve gemakkelijk was.
Jean-Bernard, baron de Pointis, had reeds een belang-
rijke loopbaan achter zich. Nadat hij zich onderscheiden
had in een tocht tegen de Barbarijsche zeeroovers en
wonder Tourville aan verschillende zeeslagen, o.a. aan
dien van Beachy Head, had deelgenomen, was op zijn
voorstel, gedeeltelijk door de kroon, gedeeltelijk door














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


particuliere reederijen een vloot bijeengebracht voor een
tocht naar de West. Ducasse kreeg uit Frankrijk bevel,
zooveel soldaten, als de veiligheid der kolonie veroorloof-
de, en verder flibustiers, te zamen 1200 man, als hulp-
troepen gereed te houden. Al spoedig werd hem duidelijk,
dat noch hijzelf, noch zijn manschappen, veel genoegen
aan hunne medewerking zouden beleven. Ducasse had,
ofschoon Gouverneur van het Fransche gedeelte van St.
Domingo, slechts den rang van capitaine de vaisseau
en De Pointis bleek ongenegen, hem als van hoogeren
rang te beschouwen en achtte eerbewijzen, als een Gouver-
neur toekwamen, voor een minderen in rang, dan hijzelf
was, overbodig. Hij weigerde zelfs hem te erkennen als
commandant van een zelfstandig hulpcorps. En hiervan
was hij niet af te brengen; trouwens zijn reputatie was:
,,11 6tait capable de former un grand dessein en de rien
6pargner pour le faire reussir." Gespaard heeft hij althans
Ducasse en dien boekaniers niet. Omtrent de laatsten ver-
klaarde hij kortaf: ,,Daar ik hen beschouwde als onder-
danen van Z. M., die de Gouverneur te mijner beschik-
king most stellen, deelde ik hun mede, dat zij in mij een
commandant zouden vinden en niet iemand, die deel
nam in hunne ondernemingen." De verhouding was dus
afgebakend; Ducasse en de vrijbuiters hadden eenvoudig
te gehoorzamen. Vooral den eerste gaf dat heel wat moei-
lijkheden. De vloot van De Pointis kwam later aan, dan
verwacht werd, wat al dadelijk onaangenaamheden met
de flibustiers veroorzaakte. Deze toch waren gewoon, in
verband met de weersgesteldheid en de heerschende win-
den, in het begin van het jaar uit te zeilen en moesten nu
werkeloos blijven liggen. Met groote moeite wist Ducasse
hen te bewegen, tot half Februari te wachten, het tijd-
stip, waarop de vloot verwacht werd. Deze kwam echter
pas begin Maart bij Kaap Tiburon in het gezicht. Na haar
aankomst stelde de Gouverneur Ducasse voor, een aanval
te doen op de stad Santo Domingo, die nog Spaansch was,
en welker vermeestering in het belang der Fransche kolo-
nie op het eiland zou geweest zijn. Du Pointis besliste
echter, daar elders meer buit te behalen zou zijn en















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


de reederijen, die schepen medegegeven hadden, belang-
rijke profijten verwachtten, dat men zou trachten, de
stad Carthagena te vermeesteren. Daarheen begaf de ex-
peditie zich dan ook en al dadelijk werd den boekaniers
het gevaarlijkste werk opgedragen, n.l. de inneming van
een op een heuvel gelegen kerk, waar een deel der Spaan-
sche bezetting zich verschanst had en vanwaar de stad
wonder vuur genomen kon worden. Zij slaagden in de uit-
voering van hun opdracht en deden dus hun reputatie eer
aan. Want, toen De Pointis er tegenover Ducasse aan-
merking op maakte, dat deze niet het geeischte aantal
van 1200 nam beschikbaar had, had deze verklaard, dat
zulks hem niet mogelijk geweest was, maar, dat iedere
man ongetwijfeld wonderen zou verrichten. Voor die won-
deren werden zij echter slecht beloond, want, toen kort
daarna de stad was ingenomen, werd wel Ducasse tot
Gouverneur benoemd, maar zijne boekaniers werden uit-
gezonden om een aanval van 10.000 Indianen af te slaan,
die intusschen alleen door De Pointis gefantaseerd was,
om een voorwendsel te hebben om hen weg te zenden.
Tijdens hun afwezigheid werd de buit in veiligheid aan
boord der schepen gebracht; 110 muilezels beladen met
goud en zilver brachten in vier dagen voor een waarde
van 8 a 9 million livres aan boord der Fransche schepen.
Veel was bovendien ook nog, vooral door de officieren
verduisterd, door sommigen tot een bedrag van 10.000
kronen. Ducasse schatte dan ook de total buit op een
waarde van 20 million (vermoedelijk livres), aan goud en
zilver, waarbij dan nog de waarde der koopmansgoederen
kwam. Officieren en reeders konden dus tevreden zijn.
Groot was echter de woede der boekaniers, die bij hun
terugkomst bemerkten, dat hun het, volgens hunne op-
vattingen, gerechte aandeel ontgaan was. Hun plan, om
het schip van De Pointis, de Sceptre, een fregat met 84
stukken geschut, aan te vallen, was onuitvoerbaar, daar
de vrijbuitersschepen te klein waren en een protest van
Ducasse had geen uitwerking. De commandant antwoord-
de eenvoudig: ,,De boekaniers zijn groote schurken en
verdienden opgehangen te worden." Ten einde raad be-















BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


sloten deze daarom, Carthagena nog maar eens te plun-
deren en weg te voeren, wat nog overgebleven was.
Dit was de laatste maal, dat gebruik gemaakt werd
van de hulp der vrijbuiters in de West. Zooals boven ge-
zegd werd, begon men in Frankrijk, evenals in Engeland
in te zien, dat zij niet alleen voor de Spanjaarden, maar
ook voor de eigen koopvaardijschepen een gevaar ople-
verden. Na den vrede van Rijswijk is dan ook hun rol
uitgespeeld. Voor de meesten werd het zeerooversbedrijf
te gevaarlijk ten gevolge van het scherpe politie-toezicht
in de Westindische wateren en noodgedwongen verwissel-
den velen het voor dat van visscher of planter. Alleen
van tijd tot tijd, als de verleiding te sterk werd, konden
enkelen wel eens geen weerstand bieden aan de verlok-
kingen van de vrije zee. Soms waren dat kapiteins, die
als kaper uitgezeild, zich aan zeerooverij te buiten gin-
gen. Dat deed b.v. de beruchte Captain Kidd, de held van
vele romans en balladen. Weliswaar bedreef hij zijne
meeste euveldaden niet in de Westindische wateren,
maar volledigheidshalve moge het voornaamste uit zijn
avontuurlijk bestaan hier nog ten slotte vermeld worden.
Robert Kidd was in New-York geboren en was in den
negenjarigen oorlog belast met het commando over een
Engelsch kaperschip. Hij genoot het volle vertrouwen
van den toenmaligen Gouverneur van New-York, Sir
George Bellemont. Door particuliere reeders werd in dien
tijd een soort naamlooze vennootschap gesticht, die zich
ten doel stelde, schepen uit te rusten, om wreedheid te-
genover de bemanning van prijsgemaakte koopvaarders
te beletten en tevens zeerooverij tegen te gaan. De Gou-
verneur was een der voornaamste aandeelhouders en op
zijn aanbeveling verkreeg Kidd naast zijn kaperbrief een
opdracht, jacht te maken op zeeroovers en buitgemaakte
schepen in de haven van New-York op te brengen. De
opbrengst van de buit zou voor het grootste deel ten voor-
deele van de aandeelhouders komen, nadat eerst 1/10
deel aan den Koning was afgedragen. Kidd zeilde uit met
zijn schip, de Adventure, en had spoedig success door het
nemen van een Fransch vaartuig, dat hij over eenkomstig














BOEKANIERS EN FLIBUSTIERS


zijn opdracht, naar New-York voerde. Daarna going hij
ertoe over, zijne bemanning belangrijk uit te breiden, zoo-
dat hij, opnieuw uitgezeild ongeveer 150 uitstekende zee-
lieden wonder zijn bevelen had. Hij bleef toen niet in de
Amerikaansche wateren kruisen, maar maakte op zee zijn
voornemen bekend, de kaperij eraan te geven en ten
eigen profijte op zeeroof uit te gaan. Daartoe richtte hij
den steven naar den Indischen Oceaan. Een der man-
schappen, die er niet volkomen mede instemde, sloeg hij
met een emmer, die toevallig wonder zijn bereik was, de
hersens in, na welk overtuigend argument de rest, die
er trouwens niet afkeerig van was, de nieuwe loopbaan
te kiezen, geen verdere bezwaren opperde. Kidd maakte
toen maanden lang, eenigen tijd zelfs in samenwerking
met den beruchten zeeroover Culford, de Roode Zee en
den Indischen Oceaan onveilig. Fransche, Hollandsche,
noch Engelsche koopvaarders waren voor hem veilig.
Toen zijn buit groot genoeg was, besloot hij de thuisreis
te aanvaarden. Hij hoopte den Gouverneur, door een
groot aandeel in de buit wel te kunnen omkoopen en zoo
straffeloosheid te verkrijgen. Het bleek hem echter al
spoedig, dat hij buiten den waard gerekend had. De tijden
waren voor zeerooverij nu eenmaal voorbij en ofschoon
Kidd de voorzorg genomen had, eerst eens poolshoogte te
nemen, voor hij in de haven van New-York binnenviel,
wat hem trouwens als spoedig ongeraden bleek, werd hij,
zoodra hij binnen het bereik der autoriteiten kwam, ge-
arresteerd en naar Londen getransporteerd. Daar werd
hij ter dood veroordeeld en opgehangen, waarna zijn lijk
geruimen tijd in de nabijheid van London-Bridge als een
afschrikkend voorbeeld voor anderen, aan kettingen han-
gende werd tentoongesteld.
De Britsche regeering maakte dus wel degelijk ernst
met de bestrijding van de zeerooverij en het lot van Kidd
maakte zoo grooten indruk, dat een moraliseerende poeet
een gedicht maakte, dat nog langen tijd daarna in Enge-
land en Amerika zeer popular was. Een paar coupletten
ervan volgen hier ten besluite nog:




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs