• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Main
 Bibliography
 Back Cover






Title: Nieuwe West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION DOWNLOADS THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00099461/00007
 Material Information
Title: Nieuwe West-Indische gids
Alternate Title: New West Indian guide
NWIG
Abbreviated Title: Nieuwe West-Indische gids
Physical Description: v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
's-Gravenhage
Publication Date: 1 1925
Frequency: four no. a year
quarterly
completely irregular
 Subjects
Subject: Civilization -- Periodicals -- Caribbean Area   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Citation/Reference: America, history and life
Citation/Reference: Historical abstracts. Part A. Modern history abstracts
Citation/Reference: Historical abstracts. Part B. Twentieth century abstracts
Language: Dutch or English.
Dates or Sequential Designation: 40. jaarg. (juli 1960)-
General Note: Published: Dordrecht : Foris Publications, <1986->
 Record Information
Bibliographic ID: UF00099461
Volume ID: VID00007
Source Institution: University of the Netherlands Antilles
Holding Location: University of the Netherlands Antilles
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: alephbibnum - 000273853
oclc - 01760350
notis - ABP9733
lccn - sn 86012467
issn - 0028-9930
 Related Items
Preceded by: West-Indische gids
Preceded by: Christoffel
Preceded by: Vox guyane

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )

PDF ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Page i
    Half Title
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 8a
        Page 8b
        Page 8c
        Page 8d
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
        Page 440a
        Page 440b
        Page 440c
        Page 440d
        Page 440e
        Page 440f
        Page 440g
        Page 440h
        Page 441
        Page 442
        Page 443
        Page 444
        Page 445
        Page 446
        Page 447
        Page 448
        Page 449
        Page 450
        Page 451
        Page 452
        Page 453
        Page 454
        Page 455
        Page 456
        Page 457
        Page 458
        Page 459
        Page 460
        Page 461
        Page 462
        Page 463
        Page 464
        Page 465
        Page 466
        Page 467
        Page 468
        Page 469
        Page 470
        Page 471
        Page 472
        Page 473
        Page 474
        Page 475
        Page 476
        Page 477
        Page 478
        Page 479
        Page 480
        Page 481
        Page 482
        Page 483
        Page 484
        Page 485
        Page 486
        Page 487
        Page 488
        Page 489
        Page 490
        Page 491
        Page 492
        Page 493
        Page 494
        Page 495
        Page 496
        Page 497
        Page 500
        Page 501
        Page 502
        Page 503
        Page 504
        Page 505
        Page 506
        Page 507
        Page 508
        Page 509
        Page 510
        Page 511
        Page 512
        Page 513
        Page 514
        Page 515
        Page 516
        Page 517
        Page 518
        Page 519
        Page 520
        Page 521
        Page 522
        Page 523
        Page 524
        Page 525
        Page 526
        Page 527
        Page 528
        Page 529
        Page 530
        Page 531
        Page 532
        Page 533
        Page 534
        Page 535
        Page 536
        Page 537
        Page 538
        Page 539
        Page 540
        Page 541
        Page 542
        Page 543
        Page 544
        Page 545
        Page 546
        Page 547
        Page 548
        Page 549
        Page 550
        Page 551
        Page 552
        Page 553
        Page 554
        Page 555
        Page 556
        Page 557
        Page 558
        Page 559
        Page 560
        Page 561
        Page 562
        Page 563
        Page 564
        Page 565
        Page 566
        Page 567
        Page 568
        Page 569
        Page 570
        Page 571
        Page 572
        Page 573
        Page 574
        Page 575
        Page 576
        Page 577
        Page 578
        Page 579
        Page 580
        Page 581
        Page 582
        Page 583
        Page 584
        Page 585
        Page 586
        Page 587
        Page 588
        Page 589
        Page 590
        Page 591
        Page 592
        Page 593
        Page 594
        Page 595
        Page 596
        Page 597
        Page 598
        Page 599
        Page 600
        Page 601
        Page 602
        Page 603
        Page 604
        Page 605
        Page 606
        Page 607
        Page 608
        Page 609
        Page 610
        Page 611
        Page 612
        Page 613
        Page 614
        Page 615
        Page 616
        Page 617
        Page 618
        Page 619
        Page 620
        Page 621
        Page 622
        Page 623
        Page 624
        Page 625
        Page 626
        Page 627
        Page 628
        Page 629
        Page 630
        Page 631
        Page 632
        Page 633
        Page 634
        Page 635
        Page 636
        Page 637
        Page 638
        Page 639
        Page 640
        Page 641
        Page 642
        Page 642a
        Page 643
        Page 644
        Page 645
        Page 646
    Bibliography
        Page 647
        Page 648
    Back Cover
        Page 649
Full Text



Nederlands West-Indische Gids

Benjamins, Dr. H.D.,Boeke, Prof. Dr. J., De Gaay Fortman, Mr. B., Snelleman, Joh.J., Struycken de Roysancour, C.A.J.


nl



Voorkaft













Nederlands West-Indische Gids




nl






DE WEST-INDISCHE GIDS










Nederlands West-Indische Gids




nl



Titelblad



De West=Indische Gids ONDER REDACTIE VAN Dr. H. D. BENJAMINS, Prof. Dr. J. BOEKE Mr. B. DE GAAY FORTMAN, JOH. F. SNELLEMAN, C. A. J. STRUYCKEN DE ROYSANCOUR ZESDE JAARGANG 1924/1925 ZEVENDE DEEL S-GRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1925










Nederlands West-Indische Gids




nl






.^r^M-*>!V- v-;* -;>.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



INHOUD VAN DEN ZESDEN JAARGANG Blz.



Amstel (Dr. J. E. van). Nog eenige opmerkingen over Surinaamsche Liberiakoffie en de mogelijkheid tot verbetering der reputatie er van 271 Benjamins (Dr. H. D.). Oudste uitvoer van cacao uit Suriname 92 Boekbespreking: 77te firttsA Gm'ana //awrf&oo&, J922 135 Iets over den ouden handel met de Indianen in Guiana 179 Boekbespreking: C. A/enscA. Geogra/ie uan Oos<- en Wes<-/nite 330 _ De Corantijnkwestie twee stappen vooruit .... 337 Boekbespreking: H. Pt'A; en /f. Zeeman. 7>o/>tsc/i iVeier/anrf. O. /en /fave en Dr. Z.. Af. G. /Coo^ererg. De /larrfe ere Aaar Fo/Aen. f/. D. ifetser en G. _. yl. A/wWer. LeeroeA: ^er ^ar^ry^s^Mnrfe 472 Emigratie uit Oost-Indi naar Suriname in 1714?. 479 Boekbespreking: #erm _oAann .FnetfYicA Z-M^wtgs iVewtfs/e NacAricA/en won 5rinaw. Jena 1789 582 Paw/ //enwing. E't'we zm/we GescAic/tie. Gedr. 1793. 582 Brandon (H. G.). Het Surinamevraagstuk 481 Bylsma (Mr. R.). De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijk aan Directeuren der Sociteit van Suriname uit het jaar 1684 41, 593 Cool (P.). De nieuwe afdeeling van het Militair Hospitaal te Paramaribo voor besmettelijke ziekten. (M^J5a/foeZaVnge.) 433 Coutinho (D.). Schorsing van koloniale verordeningen 561 Ewens, 6. P. (A.). Een Engelsch Gouverneur van Curacao. 461 De eerste dagen van het Engelsche bewind op Curacao in 1807 575 Eyckman (Prof. Dr. C). Zie klimaat blz. 141.



Gaay Fortman (Mr. B. de). Een bladzijde uit de geschiedenis van Curacao 169 Boekbespreking: Af. Afomco. Wesfa>aartfs 1924. 189 Een belangrijk dagboek 241 De Cura?aosche begrooting voor 1924 321 Over de bestuursregeling van Curacao 385 Boekbespreking: Afonsetgnew Afar&'wws /oannes iVtewtn^. fers/e i4/)os/o/tsc/ Ficam ffl Cwacao. ^oor G. _. Af. DaWAatts 427










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



VI INHOUD VAN DEN ZESDEN JAARGANG Blz.



Goeje (C. H. de) Karaben en Guiana 465 Junker (L.). Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers 73 Kalff (S). West-Indische Gedenkpenningen 223 Kate (Dr. H. ten). Boekbespreking: J. Walter Fewkes. ^4 ^re/itsforte j's/ai cM^Mre area o/ ^4werica, e<c. Washington 1922 35 Boekbespreking: ^4io//o aV i/osfos. /In^ro^oworc carvings /row <Ae Grea/cr ^4w^7Zes 333 Leys (J. J.). De veeteelt in Suriname 405, 441 Limburg Stirum (Mr. O. E. G. Graaf van). De opheffing der strafkolonie in Fransch Guyana en haar mogelijke gevolgen voor Suriname 371 Panhuys (Jhr. L. C. van). Boekbespreking: 77ze ^wesfo'ono/ ortgmcs in <Ae /aw ana" ^rac/jce o/ natons, etc. by ,4, //.



Snow. Afew-YorA: arf Z.owa'on, J92J 30 Boekbespreking: /ta>. /awes W&7/iams, TAe awe _Gwa" 82 Americanism in Holland 217 De gouverneur-generaal Willem van Panhuys. (Me orfr0 289 Boekbespreking: Z)r. GerAar^Lm^Wow.



g g Swn'waws. Gteborg 419 Penard (Thomas C). Historical sketch of the Ornithology of Surinam 145 Note on an old bill of lading from Surinam. (Aft a/foeWmg') 641 Boekbespreking: 77&e S&i^m 0/ A^awcy G/oMces<er, &y Percy Mac .Kaye 644 Reyne (A). Geschiedenis der cacao-cultuur in Suriname. (Afetf ^ ^a/e) 1,49, 107, 193 Rivet (le Docteur P.). L'Origine de 1'Industrie de l'Or en Amrique (Me< eew ^aar^) 366 Roland Bonaparte f 94 Schalkwijk (Mr. F. G.). De reorganisatie van de rechterlijke macht en van de rechtspleging der kolonie Curacao in de practijk 609 Schoch (Mr. Dr. C. F.). Het Van Eeden fonds 27 Wat kan Suriname zelf doen? 97 De Koloniale Staten en de belangen van den grooten landbouw in de landbouwkolonie Suriname 625 De ondernemersraad voor Suriname 635 Snelleman (Joh. F.). Suriname voor jongelieden .... 21 Boekbespreking: GeoVtt&oe^ wan Aei vl/gemeen iVea'er/ana'sc/f Ferofia', ir; ge/egen/tettf' ran zyn 25-7'ang' esiaan 1595_J923 127










Nederlands West-Indische Gids




nl



Inhoud



?- INHOUD VAN DEN ZESDEN JAARGANG VII Blz.



Snelleman (Joh. F.). Boekbespreking: C/Wwms. eescAavtMgswer^, Paramaribo, 1923 277 Boekbespreking: Mm-ome* /!. iew 7V*_Botsswaiw.



Tora z)' rfe 7>to's. /Imstenfam 1923 377 Wiixams (James). The name _Guiana" 187 Beschikking (een interessante) van den Gouverneur van Suriname 238 Bibliographie 95, 191, 287, 336, 431, 608, 647 Eedenfonds (Van) jaarverslag over 1923 143 Klimaat (de invloed van het tropische). Uit een lezing aan de universiteit te London gehouden door Prof. Dr. C. Eykman 141 Verslag van de Commissie van Advies en Onderzoek inzake Surinaamsche houtsoorten over het jaar 1923 283 Idem, over het jaar 1924 603










Nederlands West-Indische Gids




nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME A. REYNE Met 4 platen INLEIDING 1) Over de geschiedenis van den landbouw in Suriname bestaat veel literatuur. Slechts zelden is deze benut, hoewel ze in sommige gevallen waarde heeft voor den tegenwoordigen landbouw.



De volgende bladzijden geven een overzicht van de geschiedenis der cacaocultuur. In twee opzichten zijn de resultaten voor de tegenwoordige cultuur van belang: Ten eerste blijkt met alle zekerheid, dat de cacao in Suriname 11 eeuw lang zonder schaduwboomen gekweekt is evenals de koffie. Dit werpt een eigenaardig licht op het voor een 20-tal jaren in Britsen West-Indi en ook in Suriname zoo veel besproken schaduwvraagstuk ^).



Ten tweede blijkt, dat de cultuur aanvankelijk gedreven werd met een zuiver Criollo-type, terwijl tegenwoordig uitsluitend Forastero geplant wordt en nergens meer zuivere Criollo voorkomt.



Aan beide deze punten heb ik veel aandacht geschonken, minder aan zuiver historische en statistische gegevens; de nieuwere geschiedenis na 1850 is grootendeels buiten beschouwing gelaten.



Als bronnen dienden voornamelijk de oude literatuur, ') Aan het slot van deze studie wordt een verklaring van eenige vaktermen en Surinaamsche woorden gegeven. Zie inmiddels de Encycl. v.



Ned. West-Indi. *) Zie buil. 7 Inspectie v. d. Landbouw in West-Indi.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



2 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME aanwezig in de Koloniale Bibliotheek te Paramaribo.



Daarbij is de meeste aandacht gewijd aan hen, die de Surinaamsche cacaocultuur uit eigen aanschouwing gekend hebben (Handschrift van een Surinaamsch planter 1740 _1747, geschriften van Blom, 1787 en later, Nepveu 1770 Guisan 1788, plantersvereeniging de Eensgezindheid 1804, Teenstra 1835). Onbetrouwbare werken als Fermin, Description de Suriname *) zijn buiten beschouwing gelaten. Archiefstukken heb ik niet kunnen raadplegen. Alle in Suriname aanwezige archivalia zijn een aantal jaren geleden overgebracht naar het Algemeen Rijksarchief in den Haag. Naar ik hoop zullen zij, die zich bezig houden met de Surinaamsche archiefstukken, eventueele vondsten over cacaocultuur, door hetgeen hierachter meegedeeld wordt beter naar waarde kunnen schatten.



Aangenaam is het mij hier nogmaals mijn dank te kunnen betuigen aan verschillende personen, die bij het opsporen van literatuur behulpzaam waren, Mr. R. Bylsma (Algemeen Rijksarchief, den Haag) voor het beschikbaar stellen der in bijlage I vermelde aanteekeningen, die door Mevr. F. H. van Es gemaakt werden, P. Berends, hoofdcommies aan hetzelfde Archief voor de in Hoofdstuk I vermelde aanteekeningen (die door Dr. J. H. de Hullu, archivaris belast met de 5de afd. welwillend ter beschikking gesteld werden). Door de vriendelijke bemiddeling van Dr. L. P. de Bussy, directeur afd. Handelsmuseum, ') Blom (1878) zegt dat Fermin's boek wat landbouw betreft geheel onbetrouwbaar is, zoodat hij besloten heeft iets beters te schrijven. Hij zegt dat Fermin bijv. suikermolens beschrijft, zooals ze nergens in Suriname voorkomen en dat hij eenvoudig Labat heeft nageschreven. Deze opmerking zal wel juist zijn, want wat Fermin over cacao zegt, schijnt mij ook uit Labat geput te zijn.



Nepveu, een tijdgenoot van Fermin, die evenals Blom door een lange ervaring met den landbouw goed vertrouwd was, laat zich ook heel ongunstig over Fermin's werk uit: _Onlangs is er een Description de Suriname in 't ligt gekomen, par P Fermin, dog dat werk is zoo superficieel, inaccuraat, en zelfs met contrariteiten vervuld, dat het geen beziens waardig is, en ook de minste denkbeeld van de Colonie niet kan geven".



Daar Fermin's werk ook nog in het Duitsch (en Nederlandsch) vertaald is en vaak wordt aangehaald, schijnt het niet overbodig nog eens de aandacht op de onbetrouwbaarheid van dit werk te vestigen, ten minste wat betreft den landbouw.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 3 Koloniaal Instituut (Amsterdam), ontving ik de genoemde aanteekeningen van den heer Berends, voorts foto's van de op de cacaocultuur betrekking hebbende bladzijden van J. Nepveu's Annotatien, die in handschrift op het Rijksarchief berusten, verder afschriften van hier niet te raadplegen literatuur. Voor het raadplegen van voor mij ontoegankelijke literatuur dank ik verder de heeren K. Braak (Utrecht) en Dr. W. H. van Seters (Leiden). In Suriname ondervond ik hulp vanden heer J. C.



Bruijning, opzichter Boschwezen, die bij een dienstreis in de Mapane de op Plaat IV afgebeelde cacao voor mij meebracht, van de heeren E. Essed, die de cacao van Nw.



Java voor mij verzamelde en Jensen, die vruchten zond van de verlaten plantage Ostage.



De heer J. A. van Beek (directeur van Suzannasdaal) was zoo goed om een gedeelte van het handschrift voor mij door te lezen, de heer Reinders Folmer (directeur van Jagtlust) gaf mij inzage van het archief dier plantage.



Dr. G. Stahel maakte mij er het eerst op attent, dat de door Merian afgebeelde cacao mogelijk een Criollo was.



P. C. Standley (U. S. National Herbarium) determineerde het zg. .watrahoedoe' (Trichanthera gigantea H.



B. K.) I. EERSTE BEGIN DER CACAOCULTUUR 1. Wawwegr de cacao * Algemeen wordt aangenomen, dat de eerste cacaoplanten in Suriname ingevoerd zijn door Francois van Chatillon, zoon van den gouverneur Aerssen van Sommelsdijk.



Deze zou door zijn vader uitgezonden zijn, om een paar tuchthuishoe ven, die uit Suriname ontvlucht waren op gestolen schepen, op te sporen en bij die gelegenheid eenige cacaoplantjes van de Orinoco (volgens anderen uit Trinidad) *) meegebracht hebben, (v. Hall 1914, v. d.



Wielen 1906, Sur. Almanak 1909, Teenstra 1834, Gallais 1824, Stedman 1796 2). _) H. v. Breen, Cornelis van Aerssen van Sommelsdijk, T. v. gesch., land- en volkenkunde, Groningen 1900). _) Zie de lijst van geraadpleegde schrijvers.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



4 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME De mededeeling van Gallais, dat de zoon van den gouverneur van Chatillon reeds in 1634 de cacaocultuur in Suriname beproefd heeft, ook de opgave van v. d. Wielen, dat de cacaocultuur in Suriname sinds 1534 bestaat, en herleefd is, toen Francois van Chatillon bij het opsporen van weggeloopen soldaten, een aantal jonge cacaoplantjes uit de wildernis meenam, berusten blijkbaar op vergissingen (of drukfouten). Het zelfde geldt voor Teenstra, die 1625 als jaartal opgeeft.



Geen der aangevoerde schrijvers noemt de bron, waaraan het oorspronkelijke bericht ontleend is. Alleen Teenstra verwijst naar Hartsinck (1770), die over de ontvluchte deports en hun vervolging door den heer van Chatillon het volgende zegt: _en zij begaven zich met eenige Vaartuigen op de vlucht naar de Rivier de Oronoque, daar de heer de Chatillon, Zoon van den Gouverneur, hen, met eenig gewapend Volk werd nagezonden, welke de meeste wederom bragt (fo) iz gtf/egew/i Aetf/Z ie i/eer ie CAat/ow ie eerste Cacao&oow <?_> SMrmawg ge-Daar bij geen der schrijvers vr 1770 een dergelijke mededeeling te vinden is, (Merian 1726, Herlein 1718, Handschrift 1740, Pistorius 1763) is het waarschijnlijk, dat Hartsinck dit bericht over den invoer van de eerste cacaoplanten in Suriname in de wereld heeft gebracht.



Daar het bericht over den eersten invoer van de koffie, eveneens door Hartsinck verspreid, gebleken is onjuist te zijn (Leupe 1865), is het wel wenschelijk na te gaan uit welke bron het verhaal omtrent den eersten invoer van cacoa is geput en of het juist is.



De heer P. Berends, hoofdcommies a. h. Algemeen Rijksarchief verschafte de volgende belangrijke aanteekeningen: _Hartsinck, Beschrijving van Guyana II 650 deelt mede, dat de eerste cacaoboom in Suriname gebracht werd door Franchoys van Aerssen, heer van Chatillon (zoon van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijk) bij gelegenheid van een tocht ondernomen tot achterhaling van enkele naar de Orinoco gevluchte gedeporteerden. *) Cursiveering hier en elders van mij. R.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 5 Hartsinck's mededeeling moet blijkbaar worden gehouden voor een foutieve combineering van verschillende op zich zelf staande gebeurtenissen en handelingen. Over een en ander verschaffen de brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijk aan Directeuren der Sociteit van Suriname de volgende aanwijzingen.



In Juni 1687 keerde de jonge Franchoys van Aerssen met het schip ,,de Gele Ruyter" naar het moederland terug; hij was brenger van een brief van zijn vader aan directeuren, waarin de Gouverneur uitvoerig handelde over aanplantings-proeven met rijst, roucou, katoen, tabak, indigo, senegras. Van cacao wordt in dit schrijven van 10 Juni 1687 nog niet gerept. In zijn volgend schrijven van 24 /w/t j6#7 fcm'cA/ GoKtvrMfur va herwen yaw 5oww/sdtyA, <fo< At; 4 cacao>ooi/>/es Ate/f 6eoen, die zeer wel groeien.



Bovendien meldt hij in dit schrijven, dat hij aan zijn zoon Surinaamsche gewassen heeft medegegeven voor Directeuren der Sociteit; en eveneens houdt deze missive bericht in van de mislukte ontvluchting van twee der uit Holland afkomstige gevangenen.



Eenig verband tusschen cacao Franchoys van Aerssen achterhaling van gedeporteerden, wordt in dit schrijven niet gelegd; wel blijft de mogelijkheid, datdejonge van Aerssen op zijn reisde cacao-boompjes heeft weten te bemachtigen en deze daarop naar Suriname heeft opgezonden.



Vermelding van cacao als uitvoer-product wordt voor het eerst aangetroffen op een cargolijst van 29 Januari 1702 (hoeveelheid van 325 pond); sedert blijft de cacao uitvoer-product, zooals blijkt uit de cargolijsten van 8 Aug. 1702, 3 Maart en 28 Juni 1703. In de brieven van Gouverneurs aan Directeuren der Sociteit wordt een enkele maal meer opzettelijk verslag gegeven van de cultures; dergelijke brieven zijn bijv. van Gouverneur Carel Emilius Henry de Cheusses, van 17 Januari 1734 en die van Gouverneur van der Meer van 17 Januari 1756. Terwijl de Cheusses meldt, dat sedert zijn komst in de Kolonie de cacao-cultuur aanmerkelijk is toegenomen, rapporteert van der Meer, dat er weinig planters zijn, die nog eenige cacao cultiveeren; over de oorzaken van dezen achteruitgang meldt van der Meer echter niets. Voor mededeelingen daarover kunnen wij echter raadplegen de aanteekeningen over Suriname opgesteld in de jaren 1765/6 door den toenmaligen Raad Fiscaal Jan Nepveu; deze aanteekeningen, geredigeerd als Annotation tot Herlein's Beschrijving van Suriname worden thans bewaard op het algemeen Rijksarchief in de verzameling papieren van Nepveu. De Annotatin vermelden o.a. dat de cacaoplant anno 1760 zoodanig was verwaarloosd, dat men nauwelijks in dekolonie meer pitten tot plantsoen kon bekomen, daar de meeste planters wegens den geringen prijs de cacao hadden verlaten; toen met den oorlog (1756_ 1763) de prijzen hoog waren opgeloopen waser weder veel van aangeplant".



Uit deze aanteekening blijkt, dat de eerste cacaoplanten in Suriname ingevoerd moeten zijn omstreeks 1687.



Uit welk land ze afkomstig waren, wordt echter niet vermeld. Uit een later ontdekt stuk blijkt echter, dat het verhaal van Hartsinck we/ juist is. (D. S. van Zuiden, De oudste cacao aanplant in Suriname 1686, W. I. Gids, 1921, dl. IVblz. 79_82).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



6 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME Een protocol van den Amsterdamschen notaris Henriek Outgers, opgesteld in September en October 1696 bevat een verklaring van 3 heeren, die 1686_1689 en later in Suriname woonden. Deze verklaring is opgesteld op verzoek van Francois van Aerssen van Sommelsdijck en vermeldt dat de gouverneur Cornelis van Aerssen van Sommelsdijk in 1686 een bark naar de Orinoco-rivier heeft uitgezonden, waarop zijn zoon Francois commandant was, dat de laatste _aldaar heeft gesocht gehad en ook verkregen een getal cacouboomen met wortelen met al bequaem om verplant te worden." Dit gebeurde met levensgevaar, omdat het streng verboden was cacaoplanten of vruchten uit Spaansch West-Indi uit te te voeren. Het gelukte Francois van Aerssen om 5 boompjes naar Suriname te brengen. Deze werden uitgeplant in den tuin van den gouverneur; 2 of 3 zijn er van dood gegaan. De overgebleven boomen droegen reeds vruchten, toen de gouverneur in 1688 vermoord werd.



Zijn opvolger van Scherpenhuysen, deelde in 1689 de beschikbare vruchten uit aan eenige planters en ingezetenen, die de cacao verder vermenigvuldigden, zoodat naar schatting van de comparanten in 1696 al eenige duizenden boomen aanwezig waren.



In een brief van den gouverneur Aerssen van Sommelsdijk van 11 Juni 1688 wordt gesproken over vier boompjes cacao" die mijn zoon wi 7>im'iai hier omtrent de twee jaren gebracht heeft en hier geplant hebben, heeft de eenen nu beginnen vrucht te zetten en te dragen *) sulex ick tegemoet sie dat in weynich jaeren de cacao hier oock in groote abondantie wesen sal." _) De boompjes zullen minstens l jaar, wellicht 2 jaren oud geweest zijn, toen ze uit Trinidad kwamen.



Uit bovenstaand protocol zou men nog kunnen opmaken, dat de cacao uit de Orinoco afkomstig was. Weliswaar waren in de boven-Orinoco (Apure en Tane) wilde cacaoboomen bekend (zie de beschrijving van Gumilla, geciteerd bij Gallais 1824), volgens von Humboldt, Voyages, Vol. II, treedt de wilde cacao i. h. Orinocogebied eerst op boven de vallen van Atures en Maipures d.i. ten Z. van den 5en breedtegraad), maar het is buitengewoon onwaarschijnlijk dat Francais van Aerssen vandaar zijn materiaal kreeg. Op Trinidad echter was de cacaocultuur reeds lang door de Spanjaarden ingevoerd, (vergl. Gallais 1824, Raynal 1790).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 7 In de naburige kolonies Cayenne en Berbice is men eerst later met de cacaocultuur begonnen *). Echter bestond de cacaocultuur ten tijde dat ze in Suriname ingevoerd werd, reeds in Trinidad, Venezuela en de West-Indische eilanden.



De uitgestrekte wilde cacaobosschen, die onlangs in de binnenlanden van Suriname ontdekt zijn^), waren toen ter tijd zeker reeds aanwezig, maar zijn naar het schijnt onbekend gebleven, tot in den allerlaatsten tijd.



De cacao in Cayenne evenwel is afkomstig van de wilde cacaobosschen uit het binnenland.



Dat de cacao reeds vr 1686 in Guiana bekend was, is niet waarschijnlijk. Alleen in de _Pertinente beschrijvinghe van Guiana" 1676, leest men _Oock werdt daer gevonden den Cacao, ofte Cacaoboom, die op dese Kust oock groeyt, gelyck in Nova Hispania, Venezuela, ende omtrent den Oronoque doet." _Van desgelycke getuycht desen Autheur (Otto Kay) dat dien selven boom in Guiana te vinden is. Alsoo ge-In Cayenne is de cacao gekweekt sinds 1734. Deze cacao was afkomstig uit een wild cacaobosch gevonden aan een zijtak van de Yari. (Gallais 1824).



Deze mededeeling is in overeenstemming met wat Barrre, die van 1722_ 1725 in Cayenne was, meedeelt (in 1743): _Le Cacao crolt naturellement dans des Rivires, qui se dchargent dans le fleuve des Amazones. On cultive a Cayenne <2e/>wis ^Metywes ann<fes le Cacao, qui russit tres bien".



Volgens Le comte, Chalot (Le cacoyer 1897) heeft in 1729 de sergeant La Haye een wild cacaobosch gevonden (10 mijl lang) aan de boven-Camopi en werd in 1730 door soldaten een ander bosch ontdekt meer noordelijk aan de Oyapock. De kreeken, die het eerstgenoemde bosch doorstroomden, zouden zich deels naar de Marowijne, deels naar de Yari wenden.



Volgens Hartsinck (1770) (die Bellin-Descr. de Guiane p. 161 aanhaalt) voer in 1731 en 1732 een expeditie de Arouas (zijrivier der Marowijne) op en trok over land naar de Camopy. _Deze reis geschiedde met oogmerk om het Land te ontdekken, alsmede een Bosch van Cacaoboomen, hetwelk, zoo men voorgaf was gelegen nabij den oorsprong der rivier Camopy".



Guizan (1788) deelt mee, dat in zijn tijd weer cacao uit de boven-Camopi gehaald is.



Op een kaart uit het jaar 1741 is een wild cacaobosch aan de boven-Oyapock afgebeeld.



Op Nederlandsch gebied in de Lokreek (Marowijne) komt ook cacao voor.



In Berbice zijn omstreeks 1720 de eerste 2 cacaoplantages aangelegd (zie de acte van 1720 afgedrukt bij Hartsinck). _) Indische Mercuur, 24 Sept. 1920.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



8 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME tuyght oock J. P. A. P. A. zijnde een Autheur die daer selver ge woont heeft." De beschrijving van den cacaoboom en de cacaocultuur, in de _Pertinente beschrijvinghe" is bijna woordelijk geciteerd naar Otto Keye Het waere onderscheit tusschen Koude en Warme Landen enz. 1659 hoofdstuk 16 (_Van de Boom-Vruchten van Guyana"). Keye zegt: _Dieselve vrucht is alhier te lande noch weinich bekent, maer geeft aan de Spaensche Provintien in America voren genoemt, een groot profijt" enz.



In een latere uitgave van dit werk getiteld _Beschrijvinge van het Heerlycke ende Gesegende Landt Guajana, waerinne gelegen is de seer voorname Landstreke genaemt Serrenamme, Die jegenwoordigh beseten wort bij den Staet van de Vereenighde Nederlandsche Provintien" i) zegt Keye, die dit boek op verzoek van _ettelijke voorname Heeren" voor kolonisten geschreven heeft, dat hij uit ervaring spreekt, maar vermeldt niet wanneer en waar hij geweest is. Alleen vermeldt hij, dat hij als _eerste Kaedt" naar _Guajana" zal vertrekken"^).



In de _Korte Aenwijsinge van de bijsondere Nuttigheden, die met reden tegemoet gezien kunnen worden, uijt de Conservatie ende verbeteringe van de Colonie Suriname, enz. 1681 leest men dat het wenschelijk is om meer slaven aan te voeren. _Aangezien de Plantagien van Taback, Indigo, Suycker, Gemgber, Cakouw ende verscheyde andere vruchten aldaar vallende niet wel waergenomen ende bearbeydt kunnen worden, buyten de zwarte Slaven, ende derselver industrie".



Daaruit zou men kunnen afleiden, dat de cacao reeds in Suriname bekend was.



Warren (1669) noemt in zijn beschrijving van Suriname _) Zonder jaartal, maar blijkbaar na 1667. _) Nepveu (Annotatin) schrijft, dat in 1660 Balthazar Gerbier werd gezonden als gouverneur van een volksplanting, die hij voor de W. I. C. op de kust van Guiana ging aanleggen, maar 9 maanden na zijn aankomst werd hij met zijn dochter vermoord door zekere Otto Keye, gewezen Capitein in Brazil, die met hem aldaar was aangeland".










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



Plaat I Surinaamsche cacao, afgebeeld door Maria Sibylla Merian (,,Metamorphosis insectorum SurinameDsium" (1705), plaat 26.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



Plaat II Cacaotype, dat omstreeks 1700 op de Fransche Antillen gekweekt werd, afgebeeld door de Qulus 11725).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



Plaat III _U Mijl \ \ A_l \ \ \< J_LLJJ-1_ t M \ \ \ \ \ \ \ \ n< Gele Criollo van de verlaten plantage Nieuw Java (Cottica).



Onder: Rijpe vrucht. In het midden: Vruchtwand op doorsnede en 3 gedroogde zaden. Boven: Dwarsdoorsnede vruchtwand en zaden in verschen toestand.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



Plaat IV Gele Criollo, verzameld in de Mapane.



Boven: Cacaoboonen uil vruchten afkomstig van plantage Vrindsburg.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 9 de cacao niet, hoewel er een hoofdstuk gewijd is aan de vruchten. de Laet (1625) vermeldt de cacao wel uit Mexico, niet uit Guiana en Brazili (hij geeft een hoofdstuk over de vruchten van Brazili).



Bij Raleigh 1595_1597 wordt cacao niet genoemd.



Uit een stuk aan de Staten van Holland, in het jaar 1675*), waarbij de voorwaarden worden vastgesteld, waaronder kolonisten zich kunnen vestigen, blijkt dat deze hun belasting zullen betalen in tabak, suiker of indigo, al naar gelang ze verbouwen. Cacao wordt daarin niet genoemd.



C. Quandt (1807) schrijft: _Als die Englander vor alten Zeiten noch Besitzer von Suriname und der brigen Flsse waren, denn sie traten dieses Land an Holland fr Neuyork ab, hatten sich bereits an der Cupename einige Kolonisten angebaut und CacaoPlantagen angelegt, welche sie aber auf Befehl der hoUandischen Regierung ver lassen muszten, weil der Verkauf der Produkte an andere Nationen dort nicht gehindert werden konnte.



Von den auf den verlassenen und verwsteten Plantagen noch nicht ganz erstorbenen Baumen brachten uns die Indianer noch oftmals Cacaobohnen zu Kaufe." Daar de berichten van Quandt, die in 1768 als zendeling der Moravische broeders naar Suriname kwam en 7 jaar op Saron aan de Saramacca woonde, alleszins betrouwbaar zijn, kan er wel niet aan getwijfeld worden of werkelijk hebben de Indianen uit de Coppename hem meermalen cacao te koop aangeboden. Echter wordt voor zoo ver mij bekend is door geen enkel bericht bevestigd, dat de Engelschen ooit plantages in de Coppename gehad hebben; er zijn daar nimmer plantages geweest. Aannemelijk is echter dat de Indianen, die vroeger de Coppename bewoonden, de wilde cacao aan de Mamaboenkreek (zie Indische Mercuur 24 Sept. 1920) gekend hebben, en van daar de cacao haalden, die ze te koop aanboden. Wanneer er werkelijk cacaoplantages ) Geciteerd in _Pertinente beschrijvinghe" 1676.










Nederlands West-Indische Gids







Reyne, A.





Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname


10 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME in de Coppename geweest zijn is het nog mogelijk dat daarop de wilde cacao geplant is die men door bemiddeling van de Indianen verkregen had *).



Hoewel het zoo goed als zeker is, dat na de cacao die Francois van Aerssen van Sommelsdijk invoerde, later nog andere cacao-variteiten gemporteerd zijn (zie hoofdstuk III) heb ik daarover bijna geen gegevens kunnen vinden.



Eerst voor het jaar 1845 in het „Verslag eener reis naar Demerary, Grenada en Guadeloupe" door van Raders en Wolfson wordt vermeld, dat zij op verlangen van den gouverneur eenige cacaovruchten van Grenada hebben meegebracht. „De soort is de Bucare*), zij wordt meer productief geacht dan de Caracas-cacao, die echter beter en vaster grein heeft." „Wij hebben eenige versche noten, overeenkomstig Uwer Excellenties verlangen meegebragt." De mededeeling van Bartelink (1885): „Het was de Gouverneur R. F. van Raders, door wien de eerste Caracas zaden in 1845 of 1846 werden ingevoerd" slaat waarschijnlijk op dit reisverslag.



Uit dat verslag blijkt echter niet, dat de gemporteerde vrucht die is, welke Bartelink kent onder den naam (roode) Caracas.



Wanneer deze variteit, (volgens Preuss identiek met de zg. Trinidad-Criollo van Hart) werd ingevoerd, is onbekend. Cacao, die den naam van Caracas draagt is in Suriname waarschijnlijk al omstreeks 1740 bekend geweest; zeker in het jaar 1770. (Zie handschrift 1740 en Nepveu 1770). ') De landmeter J. C. de la Parra vernam uit goede bron, dat zich tegenover „Goede Hoop" aan de Coppename verwilderde cacao bevindt. De plaats ligt ongeveer uur boven G. H. op den Oostelij ken oever, ongeveer een half uur gaans van de rivier, op of nabij een terrein, dat in 1866 aan zekeren Ryhen in eigendom werd afgestaan. Tot mijn spijt heb ik die cacao niet kunnen onderzoeken om na te gaan f het een gewone Surinaamsche cacao is (in 1866 of later geplant) f de wilde cacao der boven-Coppename f de elders beschreven gele Criollo. *) Wellicht is dit een vergissing. De als schaduwboom gebruikte Erythrina heette Bucare".








Nederlands West-Indische Gids







Reyne, A.





Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname


GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 11 Ook Guizan (1788) zegt, dat de cacao van Suriname van Caracas komt, waarschijnlijk om geen andere reden dan dat bepaalde variteiten in Suriname dien naam dragen.



Waar de tegenwoordig algemeen gekweekte Amelonado vandaan gekomen is, blijft voorloopig onbekend. Waarschijnlijk wordt dit type reeds bij Nepveu (1765) genoemd onder den naam „wilde Caracas".



In het Koloniaal Verslag voor 1851 wordt meegedeeld dat door tusschenkomst van den gouverneur van Curacao in Suriname ontvangen zijn: planten- en zaden van een edeler soort cacao, gezonden door den Nederlandschen consul-generaal in Columbia. De zaden waren bij aankomst bedorven en van de plantjes kwam slechts een deel aan. Deze werden geplant in den tuin achter het gouvernementshuis *) „in de hoop dat het onder een goede verzorging den grondslag zal leggen eener mogelijke uitbreiding der cultuur van de betere soort kakao, en Suriname in tijd en wijle een product zal opleveren dat gelijke waarde zal hebben als de Caracaosche ^) kakao, welke op de Europeesche markten nagenoeg 20 cent per pond hooger genoteerd staat dan voor de tegenwoordige Surinaamsche kakao kan worden verkregen." 2. iicrste m'fo>00f fan cacao Hartsinck vermeldt, dat in 1733 de eerste cacao „vandaar 3) herwaards afgezonden, hier aangegeeven is." Volgens het „Essai historique sur la colonie de Surinam" (nederl. vertaling 1791) werd reeds eerder cacao •) Onder de weinige cacaoboomen, welke thans nog in dezen tuin aanwezig zijn, bevinden zich een 2-tal exemplaren, welker vruchten uitwendig eenigszins op Ecuador-Amelonado gelijken, maar inwendig niet (kleine, donkerpaarse, bittere zaden).



In 1887 was op de plantage Lust en Rust zg. Esmeralda- en Cosmaniacacao aanwezig (Land en Tuinbouwvereeniging Suriname, 1887—88, Paramaribo 1890, p. 30); deze had kleine platte pitten.



Voor zoo ver mij bekend is, zijn de in Ecuador en Columbia gekweekte cacaovariteiten nimmer in den Cultuurtuin te Paramaribo aangeplant (Jaarverslagen Landbouwdept. Suriname, 1904—heden). *) Caracas cacao. *) Suriname.








Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



12 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME gexporteerd; het geeft o. a. cijfers voorJ706, 1707, 1715, 1716, 1718, 1725, 1726, 1727, 1728, 1729 en 1732. Blijkens de reeds geciteerde cargolijsten, werd echter reeds in J702 cacao uitgevoerd, (zie ook Bijlsma W. I. Gids II p. 49).



Ook Merian, die van Juni 1699_Juni 1701 in Suriname vertoefde, spreekt over het uitvoeren van cacao.



II. UITVOER EN PRIJZEN Blijkens een cargolijst van 29 Jan. 1702 werd 325 pond uitgevoerd.



Voor de 18de eeuw geeft het _Essai historique" (1788) de volgende uit voercijfers: 1706 1707 1715 1716 1718 1725 1726 1727 1728 1729 1732 1733 _1734 1735 1736 1737 1738 1739 1740 1741 1790 1791 1792 900 pond 925 _ 400 ,; 800 _ 1200 _ 390 3249 4659 1372 339 _ 3168 2694 3555 3875 14550 16933 30315 56951 77853 164011 517464 pond 571257 119131 ,. 1742_ 225058 pond 1743_ 256892 1744_ 407021 1745_ 674749 1746 547235 _ 1748_ 320861 1749 287896 1750_ 338882 1751 205307 1752_ 313218 1753 140319 1754_ 145392 1755 85332 1756 163712 1757_ 107404 1758_ 123842 1759_ 102012 1760_ 128482 1761 142724 1762_ 113228 1763_ 119108 1764_ 131050 1765_ 160530 von Sack) ti 1793 1794 1766 230300 pond 1767_ 295132 1768_ 410532 1769_ 274320 1770 230547 1771 465714 1772 390945 ?1773_ 381909 1774_ 516630 1775_ 733338 1776 650155 1777_ 720430 1778_ 630170 1779_ 530430 1780_ 570350 1781 571150 1782 580345 1783 490855 1784 560194 1785 670136 1786_ 675940 1787_ 802724 1788_ ? 1789_ ? 29840 pond (von Sack) 350444 In eenige oude papieren, aanwezig in de Koloniale Bibliotheek te Paramaribo, werden nog een aantal cijfers gevonden. *) Geciteerd volgens de Nederl. vertaling van 1791.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 13 Een _Calculatie Reekening der Inkomsten, die de Ed* Sociteit thans Jaarlijks genieten van de Colonie van Suriname" van 1747_1748, geeft de volgende productiecijfers: (ponden cacao). 1740 68516 1741 116064 1742 215105 1743 220246 1744 307874 1745 584177 1746 531380: Verder vermeldt een _Memorie der Producten in de onderstaande jaren per diverse scheepen uit Surinamen ingekomen" *). 1750 214523 pond 1851 266957 1752 250630 1753_ 215905 1754 139228 ., 1755 79680 pond 1756 129719 1757_ 122785 1758 109061 1759 102308 1760 123907 pond 1761 150039 1762 70558 Telt men de exportcijfers van het _Essai historique" voor de jaren 1732_1787 telkens voor 3 jaren samen, (om de ongelijkheid der oogsten, onregelmatigheid in de afscheping te elimineeren) en ontwerpt men met deze getallen een grafische voorstelling, dan blijkt, dat er een regelmatige sterke stijging is tot omstreeks het jaar 1745.



Daarna volgt een sterke daling, die aanhoudt tot het jaar 1760. Daarna treedt weer een sterke stijging op, die ongeveer 15 jaar later zijn toppunt bereikt.



De oorzaak hiervan, ligt in de sterke verandering der prijzen, zooals nader zal worden verklaard.



Voor de 19de eeuw werden de volgende uit voercijfers verzameld. Volgens _de Registers van het Tolhuis" geciteerd bij von Sack (1821). 11 Mei 1804_11 Mei 1805 = 128973 pond. 12 12 12 12 12 12 12 , 1805_11 , 1806_11 1807_11 , 1808_11 , 1809_U , 1810_11 , 1811_11 , 1806 = 273488 1807 = 185204 1808 = 135411 1809 = 119865 1810 = 113855 1811 = 88245 1812 = 119339 _) Deze cijfers wijken min of meer af van die van het _Essai historique".










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



14 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME UITVOER CEMPERJ/WR oaooo kc -.ste//mg fan <7e ona ;tAAe/iMg <fer cacaocu/fuur tn Swnam f ?000000 / (500000 -/ looaooo sooooo 250000 j "~_- / y / f" 1732 1750 I77S 1800 1825 I8S0 I87S 1900 Deze voorstelling is verkregen door telkens het gemiddelde van de uitvoercijfers van 3 opeenvolgende jaren te nemen (waardoor tevens de ongelijkheid der oogsten en afscheping eenigszins gelimineerd wordt).



De uitvoercijfers zijn ontleend aan: Essaihistoriquedl. II (1732_1787); von Sack dl. II (1/90_1794, 1804_1812); van Sypesteyn (1816_1850); Koloniale Verslagen (1850_heden). Waar de opgaven in ponden gedaan zijn, zijn deze gelijk gesteld met J Kg.



Men ziet in de eerste helft der 18de eeuw een kleinen opbloei, (ten gevolge van de gunstige prijzen, zie //airfscAn7< 1739), die door prijsdaling weer te niet ging. Omstreeks 1770 herleefde de cultuur vanwege de hooge prijzen (vergl. Nepveu 1770), maar het duurde slechts kort. Van 1800_ 1850 voerde de cultuur een kwijnend bestaan (prijzen steeds zeer laag).



Na 1850 breekt de derde en grootste bloeiperiode voor de cacaocultuur aan (met den achteruitgang der suiker-en koffiecultuur, later de afschaffing der slavernij en het openen van een vrijen handel op N. Amerika). Omstreeks 1900 wordt het toppunt bereikt; daarna gaat de cultuur door het uitbreken der krullotenziekte sterk achteruit. Na 1914 is weer een kleine herleving te bespeuren, die in hoofdzaak te danken is aan het vinden van een doeltreffende bestrijdingswijze van de genoemde ziekte.



J. van den Bosch *) vermeldt dezelfde cijfers, verder 12 Mei 1812_12 Mei 1813 = 119559 pond.



Dit alles slaat op den export naar Engeland. Naar de Vereenigde Staten werden nog uitgevoerd: 12 Mei 1807_12 Mei 1808 = 2690 pond. 12 Mei 1809_12 Mei 1810 = 3305 ) J. v. d. Bosch, Nederl. Bezittingen in Azia, Amerika en Afrika. 's-Grav. en Amst. 1818 dl. II, geciteerd in Encyd. N. W. I. p. 187.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 15 Verder geeft van Sypesteyn (1854) export cijfers voor de jaren 1816_18521). 1816 1817 1818 1819 1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1628 90695 pond 113454 97489 34301 8715 10556 60086 68960 71380 116105 15960 46445 129254 1829 1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839 1840 1841 94885 pond 18445 45801 23210 15865 7735 31070 128225 84538 157083 54765 182984 86445 1842_ 116245 pond 1843 123093 1844_ 72616 1845_ 104295 1846_ 18465 1847_ 82714 1848_ 151254 1849_ 118495 1850 165021 1851 109146 1852 179100 ,,.



Aan de Koloniale Verslagen worden de volgende cijfers; ontleend.



Jaar. 1849 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 1870 1871 1872 productie volgens plantage-staten. 154120 pd.') 167511 147919 234886 234080 238980 260617 308482 360076 369278 459916 543735 566045 711799 _ 744052 688809 982140 1097380 1300400 923125 1164039 1264272 2180225 Uitvoer. 118495 pd. 165021 109146 179100 184409 224276 232413 245041 324644 361337 451757 507465 504208 657177 615922 760539 661849 912170 1010659 1303760 425048 K.G. 1068891 pd. 1093394 1663954 gem. prijs. 20.0 et. per pond. 17.0 17.5 17 17.5 18 18 18.5 25.47 30 23 28.5 28.25 26.5 27.375 28 27.125 30.5 33.75 24.3 42.19 K.G. 23.4 pond. 24.4 25.9 ') De cijfers voor 1816_1838 in _de Kolonist" (1839, p. 185) zijn daar-, mee gelijkluidend. Ook die van Teenstra (1834) voor de jaren 1816_1830... _) Oud Amsterdamsen pond = 0.494 K.G.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



16 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME Jaar. 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899 1900 1901 1902 1903 1904 1905 1906 1907 1908 1909 1910 1911 1912 1913 1914 1915 1916 1917 1918 1919 productie volgens plantage-staten. 1822513 pd. 927523 K.G. 1323811 1322674 1369399 563588 1122900 1039799 1871290 1237707 1765175 1382035 1337459 1537768 1607160 1543019 2166930 2169402 2247097 1665700 3435891 3335179 3922709 3088894 3424513 2706338 3969945 2183021 3004084 2187174 2020897 843288 1495391 1310914 1386787 1409761 1675200 ., 1783000 1386700 864000 1478200 1457400 1464200 1870900 1987200 1887700 1317400 Uitvoer. 1649455 pd. 1102708 K.G. 1153431 ., 1347534 1398926 556187 1113344 857562 1882644 1155837 1876178 1450046 1344413 1575218 1719642 1541612 2042868 2181347 2210695 1689175 ., 3498000 3249121 4456338 3302567 3584715 2830414 3859980 2927209 3163486 2355182 2224668 854034 1681828 1480568 1625291 1699236 1138309 2042524 1593872 965761 1528379 ,. 1079266 1708663 2014169 1927025 2469363 1669617 gem. prijs. 31.1 et. per pond 39.9 K.G. 44.5 48.9 62.4 70.7 86.6 67.2 62.7 67.9 71.3 70.9 76.1 ,. 73.1 69.1 70 65 60 60 65 70 58 51 47 58 81 73.5 75 73 69 63 63 58 60 90 71 60 54 54 60 69 57 75 68 52 50 95 _










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 17 Voor de jaren 1893 tot heden werden de volgende uitvoercijfers *) verzameld door het exportkantoor C. L. de Veer, thans R. G. Vervuurt Jr.: 1893 34890 balen (a 100 K.G.; 1894 32491 1895 44563 1896 33025 1897 35822 1898 28304 1899 38599 1900 29272 1901 31634 1902 23551 1903 22146 1904 8540 1905 16818 1906 14705 1907 16252 balen (a 100 K.G.) 1908 16992 1909 18972 1910 20425 1911 15939 1912 9658 1913 16624 1914 17594 1915 17086 1916 20141 1917 20770 1918 24683 1919 16696 1920 17939 Blijkens deze cijfers was de uitvoer van 1901 tot en met 1910 gemiddeld 19003.5 baal per jaar, die van 1911 tot en met 1920 = 17713 balen.



De daling na 1900 is toe te schrijven aan de krullotenziekte.



Daar vroeger van cacao, uitgaande rechten werden betaald, (tot 1 Jan. 1894) zijn de uit voercijfers waarschijnlijk vrij nauwkeurig.



De uit voercijfers 1893 tot heden, verzameld door het exportkantoor R. G. Vervuurt Jr., (voorheen C. L. De Veer), zijn verkregen door geregeld aan te teekenen, wat bij elke verscheping door de exporteurs te Paramaribo is weggezonden.



Omtrent de verdeeling der productie over de verschillende districten (divisin) wordt aan de Koloniale Verslagen nog het volgende ontleend: 1855. In cultuur zijn 565 akker cacao, 238 akker cacao en koffie, 433 akkers cacao en bananen. Van de productie van *) De uitvoercijfers kunnen nauwkeuriger benaderd worden, dan de productiecijfers.



Vooral wat de zg. grondjes-cacao betreft, zijn de productieopgaven zeer onzeker. Waar voor latere jaren nauwkeurige exportcijfers voorhanden zijn, blijkt dat de productiecijfers bijna regelmatig te laag zijn.



Men rekent thans, dat bijna 1000 baal voor inlandsche consumptie gebruikt wordt; deze wordt bijna uitsluitend geleverd door den kleinen landbouw (grondjes-cacao).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



18 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 260617 pond leverde Saramacca alleen reeds 215027. 1860. In cultuur zijn 672 akker cacao, 249 cacao en koffie, 974 cacao en bananen.



Van de productie van 543735 pond, leverde boven-Suriname en Thorarica 3570, Para 21132, bov-Cottica en Perica 200, ben.-Commewijne 9470, ben.-Cottica 13515, Saramacca 461995, Nickerie 33853 pond. 1870. Productie ben.-Commewijne 273823 pd., ben.-Cottica 11309, Matappica 5255, ben.-Suriname, 75115, ben.-Para 146032, ben.-Saramacca 555009, Nickerie 05306. 1885, 1895. Productie in Kilogrammen: 1885 1895 bov.-Cottica Perica bov. -Commewij ne Commetewane .



Matappica ben.-Cottica -ben.-Commewijne bov.-Suriname ben.-Suriname bov.-Para ... ben.-Para bov.-Saramacca. ben.-Saramacca .



Nickerie ....



Coronie .... 2957 3493.5 910 4961 25434.5 150276.5 299077 103353 1900 10936 234186.5 435 286783.5 179444 33271.5 45713 (Cottica) 63419 1625580 87362.5 1031888 119859.5 61363.5 800 549915 260985 75823 Uit de graphische voorstelling der uitvoercijfers ziet men, dat de cacaocultuur van 1730 tot omstreeks 1746 snel opbloeide, daarna weer sterk achteruit ging, totdat na 1765 weer een 2de opbloei volgde, wederom gevolgd, door een periode van verval, die tot ongeveer 1850 aanhield.



Deze schommelingen worden verklaard door de prijzen.



Deze waren blijkbaar hoog in het begin der 18de eeuw.



Labat (omstreeks 1705) rekende als laagste prijs 37.5 cent per pond. Een Surinaamsche planter, die in de ca-










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 19 caocultuur veel toekomst ziet, stelt omstreeks 1740 den prijs van cacao op 10 stuivers per pond (vrij geld) voor koffie slechts op 3 stuivers.



Weinige jaren later echter zijn de kansen voor cacao en koffie geheel veranderd. Een _calculatiereekening uit de jaren 1747/1748 rekent cacao op 7 stuiver per pond, koffie op 13 stuiver per pond.



In overeenstemming hiermee is wat boven uit de brieven der gouverneurs de Cheusses en van der Meer geciteerd werd. Terwijl de Cheusses in 1734 meldt, dat de cacaocultuur sedert zijn komst aanmerkelijk is toegenomen, schrijft van der Meer (1756) dat er weinig planters meer zijn, die cacao kweeken. Volgens Nepveu (1770) was de cacao omstreeks 1760 zoodanig verminderd tengevolge van den geringen prijs *), dat men nauwelijks plantmateriaal bekomen kon. Met den oorlog (1756_63) zijn de prijzen weer hoog opgeloopen (10_12 stuivers) en is weer veel aangeplant.



Volgens Stedman, die exportprijzen opgeeft voor de jaren 1771_1774, varieerden de prijzen van 4_9 stuivers per pond. Als gemiddelde geeft hij 6 st. (koffie 8, katoen 8). De waarde van 506610 pond, die in 1774 naar Amsterdam uitgevoerd werd, bedroeg 202614 gulden, wat dus overeenkomt met een waarde van i 40 cent per pond.



Fermin (Tableau historique etc. 1778) rekent cacao op 6J st. (koffie 8i katoen 8 st.).



Later schijnen de prijzen weer gevallen te zijn. Het _Essai historique" geeft als gem. voor de jaren 1781 1787, cacao 5 stuivers per pond, (koffie 10, katoen 21, suiker 2i). December 1787 was de prijs gesteld voor cacao op 3 st. per pond (koffie 7|, katoen 19).



Blom (1787) noemt in zijn begrooting 5 st. per pond. (koffie 6 st.) In 1800, toen hij reeds 34 jaar als planter in Suriname gevestigd was, schreef hij: _De cacao is hier altoos als het minste Product aangemerkt, en wordt daarom zeer weinig geteeld." i) _Met de laage prijzen, die tot 5 a 6 stuyvers zijn gedaalt geweest, hebben veele hoe zeer dwaazelijk de cacao Boomen laten vergaan en weggekapt."










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



20 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME In de aanteekeningen door inwoners van Suriname, toegevoegd aan het werk van von Sack (1821) wordt gezegd, dat de prijs toen (? tijdens het verblijf van von Sack in Suriname 1805_1807) 7 st. per pond cacao, (koffie 7, katoen 18) bedroeg.



Volgens Teenstra was de gem. prijs in 1829 voor cacao slechts 10 cent per pond. (koffie 20, katoen 28).



In die jaren was de cacaoprijs altijd zeer laag, Beyer 1823, Lans 1842), in 1848 bijv. gem. 12 cent per pond (Moniteur des Indes 1848/49).



Lans schreef in 1842, dat de cacaocultuur de geheele uitsterving nabij was; maar reeds in 1854 werd door van Sypesteyn terecht voorspeld dat de cacaocultuur in de naaste toekomst zich belangrijk zou uitbreiden. Hoewel aan het verkrijgen van vruchtdragende boomen vele moeilijkheden verbonden waren, leverde de eenvoudige bereiding en het gemakkelijke onderhoud daarvoor ruimschoots vergoeding. In dien tijd werden hoe langer hoe meer plantages verlaten. De koffiecultuur ging hard achteruit, de prijzen waren zeer laag. In de suiker-industrie had een groote concentratie *) plaats. De kleine plantages konden niet meer rendeeren. Naast deze crisis schijnt ook het na 1850 openstellen van den handel op Suriname voor andere dan Nederlandsche schepen, tot een herleving der cacaocultuur te hebben bijgedragen.



Toen na 1850 ook schepen van vreemde naties op Suriname handel mochten drijven, begon de teelt van cacao (een artikel veel gevraagd door de Amerikanen) toe te nemen, _en nu verheugt zich ieder, dat de vrije handelsbeweging bijna al de in Suriname gevestigde eigenaren tot welvarende planters heeft gemaakt." (J. Wolbers-Gesch. Suriname, 1862).



De prijzen waren aanvankelijk nog laag.



Voor de jaren 1849 tot heden zijn ze meegedeeld in de tabel op blz. 15/16. Daaruit wordt als gemiddelde prijs voor de jaren 1901 tot en met 1913 65 cent per Kg. berekend. *) Vergl. Moniteur des Indes dl. I (1846/47) bk. 73 e.v.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl



Suriname voor jongelieden



SURINAME VOOR JONGELIEDEN Laten we ons niet verbeelden, dat het populariseeren van de kennis onzer kolonin van vandaag of gisteren is.



In het artikel _West-Indische tentoonstelling", opgenomen in dezen Gids, II 1921, 177, schreef ik daarover, naar aanleiding van brieven van Willem aan zijn _geachte vrienden Hendrik en Karel", verschenen in het _Prentenmagazijn voor de jeugd" van 1845: _De poging om aan de jeugd een en ander te leeren omtrent de Kolonin is dus niet iets bijzonders van nze dagen. Daargelaten dat de vorm wat vervelend is, de brieven saai en taai zijn, mag toch het denkbeeld wel aardig heeten om aan jongens die nog kinderboeken lezen eenig begrip te geven van den aard en de afkomst der menschen die ginds wonen, van de natuur die hen omringt, ook van de nederzettingen der Europeanen en hun bedrijf. Jammer, dat de uitkomst niet was wat de opzet bedoelde: de Kareltjes en Hendrikjes hebben uit die brieven zoo goed als niets onthouden, en toen zij volwassen waren wisten zij evenveel van Suriname als op den dag na hunne geboorte. Kolonin behooren, evenals algebra en grieksch, tot de vluchtige zelfstandigheden." Nu komt mij zoo waar een boekje in handen dat hetzelfde beoogt. _Het levert, zooals de uitgever in een voorbericht zegt, eene aangename en nuttige lectuur op, en moge strekken, om bij de jongelieden de kennis van onze West-Indische bezittingen te vermeerderen". Aangenaam om te lezen is het boekje stellig, zij 't niet in den zin door den uitgever bedoeld; of de lectuur nuttig is, moge uit het volgende blijken.



De titel van het boekje, dat een ex libris draagt van dr.



H. D. Benjamins, luidt aldus: _Reizen en lotgevallen van Gustaaf Westerman in de Nederlandsche West-Indische










Nederlands West-Indische Gids




nl



Suriname voor jongelieden



22 SURINAME VOOR JONGELIEDEN Bezittingen, door A. E. van Noothoorn. Met platen.Amst.



J. D. Sijbrandi." Het jaartal, dat ontbreekt, moet ongeveer 1840 zijn. Blijkbaar zijn de mededeelingen omtrent Suriname hoofdzaak; als bindmiddel is een verhaal er doorheen geroerd van een in 'n gezin binnenvallenden oom die de volgende week naar Suriname vertrekt, waar zijn suikerplantage Krttg*fenny& slecht wordt beheerd door een directeur die aan den drank is, de slaven mishandelt en de zaken verwaarloost. Oom wil zijn neef Gustaaf medenemen en aldus geschiedt. De vernuftige lezer begint lont te ruiken en verwacht een serie nuttige mededeelingen van oom aan zijn neef Gustaaf; en zoodra oom begint uit te pakken vraagt zijn reisgezel hoe hij dat alles weet; want hij is nooit in Suriname geweest. _Evenwel ken ik dit land zoo tamelijk door middel van goede reisbeschrijvingen"; de Encyclopaedic van West-Indi was er toen nog niet; en daarenboven heeft een goede vriend hem veel ervan verteld. Dat _zoo tamelijk" moet men onthouden.



Omtrent de echtheid van het verhaal ben ik eenigszins wantrouwend; het is van dezelfde factuur als de brieven van Willem in het Prenten-magazijn. Heel in 't begin al lezen we, dat oom's tegenwoordigheid op Suriname wordt vereischt en dit o/> wisselt geregeld af met te. Deze zonderlingheid had kunnen worden vermeden met behulp van _de kaart van Amerika" die oom tot voorlichting van neef ontvouwt, waarna hij begint te doceeren: _Doch hoeveel de Engelschen ons reeds in onderscheidene deelen der wereld ontnomen, ontroofd of ontfutseld hadden, zoo wierpen zij evenwel nog een' gretigen blik op Guiana, dat door de noeste vlijt der Hollanders nu niet langer een woest wild oord was, maar in eene winstgevende kolonie herschapen was; zij wisten zich in het bezit te stellen van ruim de helft van ons Guiana, namelijk van het noordelijke gedeelte, hetwelk zich uitstrekt tot aan de rivier Corantijn; dat is van Demerary, Essequebo en Berbice, zoodat wij nu nog slechts de landstreek bezitten, welke zich uitstrekt van de rivier Corantijn tot aan de rivier Maroni en daarbij de eilanden Curacao, Bonaire, Amulan, St. Martin, St. Eustatius en Salin. Deze eilanden met de streek lands tusschen










Nederlands West-Indische Gids




nl



Suriname voor jongelieden



SURINAME VOOR JONGELIEDEN 23 de Conrantijn en de Maroni zijn te zamen de Nederlandsche West-Indische bezittingen, doorgaans Suriname genaamd, naar de hoofdrivier, welke door het midden van ons vast land Guiana vloeit. Wij bevinden alzoo, dat Suriname ten noorden aan Engelsch-Guiana, ten oosten aan den Oceaan, ten zuiden aan Fransch-Guiana en ten westen aan onmetelijke wouden grenst, welke laatste zich uitstrekken tot aan de Mexikaansche en Perusche bergen".



Inderdaad was oom's kennis van het land _zoo tamelijk". Misschien slingerde het schip de uitleg geschiedde aan boord en, andere verzachtende omstandigheid, er was zooeven een flesch oude Bordeaux aan dek gebracht.



Indien men de kaart een kwart slag naar links draait, komen de aanwijzingen omtrent de ligging aan zee en nevenlanden terecht; *) dan blij ven nog over de Mexikaansche bergen en de eilanden Amulan en Salin (Saba ?). De onmetelijke wouden krijgen we terug bij de bespreking van de Indianen, die rondzwervend in de bosschen _meest van boomvruchten leefden", en gedeeltelijk werden verdelgd; de overigen trokken dieper de westelijk gelegene wouden in. En dan: _Oneindig gevaarlijker voor ons waren de bewoners der nabij de kust gelegene Carabische eilanden; want die Caraben waren een wreed, roofzuchtig en woest volkje, ja zoo barbaarsch, dat men zegt, dat zij menschenvleesch aten." Het schip zeilt de Suriname-rivier in en velerlei vreemds treft den reizigers; daar _trok zelfs het gegons der tallooze vliegende visschen onze aandacht tot zich"; en dit is het begin eener reeks zologische merkwaardigheden die Gustaaf in verbazing brengt; vooreerst de _staart van een tijger, die onder de bladeren in het struikgewas op zijn luimen lag"; dan een luiaard die op een palmboom slaapt; een landschildpad die in een schelp woont; mieren die steken; i) Het kan ook zijn, dat deze geografische les werd gegeven met behulp van een oude kaart waarop het noorden niet in de vertikale as van de kaart lag. Op de Afbeeldinghe in Jan Huyghen van Linschoten's Itinerario (tegenover de aanvangsbladzijde van de _Beschrijvinghe van America") is Zuid-Amerika een kwart slag naar rechts omgewenteld, zoodat de kust van Brazili in het Z. ligt.



Vgl. verder T. A. G. XL, 120 en XLI, 176.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Suriname voor jongelieden



24 SURINAME VOOR JONGELIEDEN kleine aapjes, die men door middel van lijm kan vangen; andere apen die in een palmboom _soms wel honderd voeten hoog, gerust zitten slapen"; een slang die _het schepsel, dat in hare magt valt, dooddrukt, aan stukken scheurt en geheel verzwelgt"; duizendbeenen die kunnen steken; spinnen met tien pooten; voorts een _kakketoe", een vogelsoort die nooit in Suriname is gezien; een jaguar die zelden _een gewapend mensen" aanvalt, en zoo voort. _Als een zegeteeken, zoo lezen we in merkwaardig Hollandsch, stroopten wij onzen gevelden jaguar de huid af." Na Braampunt te zijn omgezeild komt het schip uit de zoute zee in het zoete water der rivier Suriname. Eb en vloed zijn voor de Surinamers een weldaad; en van dat voorrecht maken zwaar beladen ponten gebruik om suiker naar de stad te brengen; _daardoor kunnen twee negers, in zes dagen tijds, dertig duizend pond suiker van de verst afgelegen plantaadje naar de stad brengen". En na deze reis van boven naar beneden volgt onmiddellijk: _De Suriname dan vloeit voorbij Paramaribo en verliest zich iii lifct eigacitig Dinnenland". De plantage Fra/g*feny& lag aan een kreek die in de Boven-Commewijne vloeide; op den boottocht daarheen kwamen de reizigers _weldra op de Commewijne en verloren allengs de stad en de forten uit het gezigt". Deze rivier, nagenoeg over haar geheelen loop goed bevaarbaar, noemt de schr. een ondiepe rivier; evenzoo de Cottica, evenzoo de Nickerie.



Sommige vruchten _zijn heerlijk en sappig en geurig, maar het onmatig gebruik daarvan wordt niet zelden voor een Europeaan, die er niet aan gewoon is, verderfelijk, ja heeft soms zijnen oogenblikkelijken dood ten gevolge".



Men moet het kalm aanleggen. _Vele menschen, die uit een ander werelddeel te Suriname komen, worden daar ziek of sterven spoedig". Ziehier een leefregel die veel kwaads verhoedt. Wil men na het ontbijt uitgaan _dan moet men zeer luchtige zomerkleeding aantrekken en het hoofd met een grooten stroohoed dekken, om de vinnige stralen te ontschuilen. Aldus uitgerust kan men uitgaan tot elf ure, doch dan begeeft men zich in de koelere binnenkamer, en doet tot drie of vier ure weinig meer dan slapen;










Nederlands West-Indische Gids




nl



Suriname voor jongelieden



SURINAME VOOR JONGELIEDEN 25 gedurende die uren op het midden van den dag ziet men op de straten slechts negers, arme Joden of soldaten. Tegen vier ure gebruikt men het middagmaal, wandelt van vijf tot zes ure en begeeft zich te acht ure naar bed". Hij die geneigd is zoo iemand een luiwammes te noemen, vergist zich. De _gegoede handelaar, ambtenaar, planter of burger" staat des morgens met het gezang der vogelen op, d.i. tusschen 5 en 6 uur. Na het bad en een kop koffie zet hij zich aan zijn werk en doet zijn zaken tot 8 of 9 uur".



Ook de flora gaf nu en dan iets merkwaardigs te zien; en het bosch aanleiding tot bespiegelingen als deze: _Hoe jammer, dat deze onmetelijke wouden tot nu toe bijna uitsluitend door dieren bewoond worden! Welk een nietig en gering gedeelte van het uitgestrekte Guiana is tot heden door de vlijt van menschenhanden voor menschen tot een geschikt verblijf gemaakt. Waren deze bosschen geveld, het verscheurend en schadelijk gedierte verjaagd of grootendeels verdelgd, de grond van onkruid gezuiverd, de grond, die hier door zijn vetheid de vlijt der menschen zoo ruim beloont, dan konden honderd-duizenden, die nu in Europa en elders in kommer en ellende leven, hier een overvloedig bestaan vinden". Heerlijk is de vondst om Guiana van onkruid te doen zuiveren; waarschijnlijk heeft de schr. gedacht aan het armhuis-mannetje, dat op het kerkpleintje degrasjes tusschen de steentjes wegschrapte. Wat de menschen, die pas uit den kommer en de ellende kwamen, op het geraseerde terrein zouden moeten uitvoeren om _een overvloedig bestaan" te vinden, wordt niet vermeld. En Gustaaf heeft niet daarnaar gevraagd, eigenlijk naar niets gevraagd; oom zou tegenwoordig niet aldoor het woord alleen hebben gehad. Niets gevraagd toen zijn _weldoener" vertelde van de cacao-boontjes die de geur geven aan de chocolade; van de Boschnegers die door den honger moeten worden gedwongen om de armen uit den mouw te steken; van de negerinnen, die zeer fijne kousen breien van de katoenen draden, op het wiel gesponnen van de ruwe materie; van den _banaanboom", met bijna ronde vruchten, die eerst wit en dan geel worden; van de mahagonijboom, en den boom _die het ebbenhout levert";










Nederlands West-Indische Gids




nl



Suriname voor jongelieden



26 SURINAME VOOR JONGELIEDEN van de platanen, waarop de Indianen den gast onthalen; van de hut der Indianen, bestaande _uit twee palen waarop een dwarslat wordt gelegd; vervolgens plaatsen zij er takken van boomen tegen en bedekken die met bladeren ; aan eene der zijden wordt een kleine deur tot ingang gelaten". _Die oom!" zal neef vaak hebben gezegd, toen hij in de praktijk veel zag dat niet klopte met het vroeger ontvangen onderricht. Over Curasao, Bonaire en Aruba is hij naar huis gegaan, nadat oom eenige jaren vroeger naar het vaderland was teruggekeerd. Gustaaf is er _een welgesteld man" geworden, naar hij schrijft, wat velen zal bevreemden die hooren, dat de suikerplantage hem jaarlijks een zuivere winst van drieduizend gulden had opgebracht.



Tot de bladzijden in het boekje die men zich later nog herinnert, behooren die waar de doe wordt beschreven, de dans bij groote gelegenheden, met begeleiding van negerspeeltuigen. Het schijnt soms ruw te zijn toegegaan bij zulk een _feest", want in 1828 is de doe verboden, _zullende dezelve niet alleen de facto uit elkander worden gedreven", maar de aanleggers zouden worden beboet. Hetgeen niet belette, dat, toen Prins Hendrik in 1835 als adelborst Suriname bezocht, een der merkwaardigheden die men hem vertoonde een doe was. Toen de eigenaar van Frewgiewny^ zijn directeur had weggezonden, kreeg de slavenmacht van de plantage een doe. _Waarlijk, zoo veel ongeveinsde vroolijkheid, als hier bij dit negerfeest heerschte heb ik zelden op eene Europeesche danspartij gezien. Het was hier geene stikvolle zaal, waarin men naar den adem hijgt; geen walmende kaarsen of lampen zag men; geene violen speelden kunstmatig Volgens den titel heeft dezelfde van Noothoorn vroeger geschreven de _Reizen en lotgevallen van Lode wijk Vermeer in de Nederl. Oost-Indische bezittingen". Maar n perzik van dezen schrijver is juist genoeg; zij smaakt niet naar meer. Sn.










Nederlands West-Indische Gids




nl

Schoch, Mr. Dr. C.F.



Het van eedenfonds


HET VAN EEDENFONDS DOOR MR. DR. C. F. SCHOCH In de Gids van Januari 1924 heeft Prof. Dr. F. A. F. C.



Went eene mooie en natuurgetrouwe schildering gegeven van het tropische oerwoud van Suriname, zooals hij dit zag en daarvan genoot op zijn laatste reis naar onze West-Indische Kolonie in 1923. Een ieder zij de lezing van die beschrijving onder den titel _In de wildernissen van Suriname" gaarne aanbevolen.



De oproep van Prof. Went aan het slot van zijn artikel doet mij, thans zelf weder in de kolonie vertoevende en genietende van de heerlijke omgeving in dit tropisch Nederland, naar de pen grijpen.



Altruist in zijn hart eindigt Prof. Went met den wensch dat voor Nederlandsche biologen in het algemeen meer de gelegenheid moet worden geopend om in Suriname even leerrijke maanden door te brengen als hij er beleefd heeft.



Zijn HoogGeleerde herinnert dan aan het in Nederland bestaande Buitenzorgfonds, dat botanici in de gelegenheid stelt door een bezoek aan 's Lands Plantentuin te Buitenzorg kennis te maken met de tropische flora en zou nu zoo gaarne in het leven zien geroepen een _Surinamefonds", waarmede men het voor Nederlandsche biologen, zoowel botanici als zologen gemakkelijk zou kunnen maken de zooveel grootschere en wildere natuur van Suriname's binnenlanden te onderzoeken.



En nu roept Prof. Went de vermogende Nederlanders op om hem te helpen een dergelijk plan tot uitvoering te brengen.



Toen ik dien oproep las dacht ik onwillekeurig aan het








Nederlands West-Indische Gids

Schoch, Mr. Dr. C. F.


nl

Schoch, Mr. Dr. C.F.



Het van eedenfonds


28 HET VAN EEDENFONDS vroeger geleerde, dat zelfs Homerus wel eens aan het dormitare was.



Hoe nu ? Was Prof. Went in zijn enthousiaste stemming geheel vergeten, hoe reeds jaren geleden dezelfde gedachte is geuit en door Nederland en Suriname is gepropageerd en hoe die gedachte toen uiting heeft gevonden in een daad ?



En hoe bij die daad toen eer is bewezen aan het leven en streven van den bekenden en geerden Directeur van het Koloniaal Museum te Haarlem, den heer Dr. F. W. van Eeden ?



Sedert het begin van deze eeuw bestaat in Nederland de stichting genaamd het _Van Eedenfonds".



Die stichting heeft, blijkens hare statuten, ten doel de bevordering van het botanisch onderzoek van Suriname, zoomede der Nederlandsche West Indische eilanden, bepaaldelijk van de studie der flora van die gewesten.



Aan Nederlandsche plantkundigen die West-Indi bezoeken voor botanische studin kan een subsidie worden verleend; eveneens kan dit geschieden ten aanzien van plantkundigen die, waar dan ook gevestigd, studies betreffende de West-Indische flora ondernemen of ten aanzien van de uitgaven van boek- en plaatwerken deze flora betreffende.



Ook prijsvragen kunnen worden uitgeschreven en belooningen daarvoor uitgereikt, betreffende bedoelde flora of andere onderwerpen van botanischen aard, van belang voor Nederlandsch West-Indi.



Deze stichting heeft gedurende de jaren van haar bestaan gedaan wat zij kon om met de bescheiden middelen, die tot hare beschikking stonden, te doen wat zij kon.



In de deskundige kringen is het fonds dan ook wel bekend en telken jare komt het verslag van dat fonds voor onder de bijlagen van het jaarverslag van het Koloniaal Instituut.



Het van Eedenfonds wordt thans, met ondergeteekende als Voorzitter, in Nederland bestuurd door de volgende personen: Dr. L. P. de Bussy, secretam-^nningm^ster; W. H. D.








Nederlands West-Indische Gids

Schoch, Mr. Dr. C. F.


nl

Schoch, Mr. Dr. C.F.



Het van eedenfonds


HET VAN EEDENFONDS 29 Baron van Asbeck; Dr. H. D. Benjamins en Prof. Dr. A.



Pulle.



In Suriname bestaat eene Commissie als adviseerend lichaam, waarvan de Directeur van Landbouw, Nijverheid en Handel, de Heer E. Snellen, Foorz/Wtfr is; en waarin verder zitting hebben: Prof. Dr. G. Stahel, Directeur van het Landbouw Proefstation, L. Diephuis, gedelegeerde van de West-Indische Cultuurbank en L. Gonggrijp, houtvester.



De door Prof. Went geuite wensch is dus reeds werkelijkheid. Het Surinamefonds is er, al is het onder een anderen naam en al heeft het kapitaal nog slechts den bescheiden omvang van 27000._.



Gevoelt men in Nederland dus iets voor den oproep van Prof. Went, men steune dan het Van Eedenfonds, ook bij den genoemden Hoogleeraar bekend, en geve ons de gelegenheid in de toekomst meer te kunnen doen, dan wat wij tot nu toe konden doen.



Paramaribo, 16 Februari 1924.








Nederlands West-Indische Gids

Schoch, Mr. Dr. C. F.


nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 77te ^westfjon o/ aongmes t <Ae /aio /?rac/jce o/ na/ions, including a collection of authorities and documents, written at the request of the Department of State, by A.



H. Snow. G. P. Putnam's Sons. New York and London. 1921.



Het Amerikaansche _Department of State" heeft, bij brief van April 1918, aan den auteur van het bovenvermelde geschrift verzocht om gegevens en dokumenten, betrekking hebbende op het onderwerp: We/gm'wg omfrcn/ fm foAan<&/tg ra tnftoor/tngen w ie virscAi//M<fe W^ereWste/en, bijeen te verzamelen, te rang-Chikkrl fi voor zooveel noodig te pubiiceeren. De schrijver zegt geene verhandeling over deze aangelegenheid te hebben kunnen vinden, zelfs geen hoofdstuk in eenig boek over internationaal of koloniaal recht, dat als leiddraad of gids zou kunnen strekken.



Daarom heeft hij het werk naar eigen inzichten samengesteld.



Daar de Nederlandsche gebiedsdeelen in het Westelijk Halfrond _inboorlingen" hebben of gehad hebben, moge van dit boek kort aankondiging worden gedaan aan delezers van De Wes/-/n<ftscAe Gids.



Wij vermoeden dat de schrijver een rechtsgeleerde, in ieder geval een zeer conscintieus man is. Bijna zestien bladzijden wijdt hij, als begin van zijn boek, aan de vraag wat een _inboorling" is i). Wij zouden van zijn _vraag" niet afzonderlijk melding maken, ware het niet, dat hij, tusschen zijn taalkundig onderzoek in, enkele volzinnen uit, die verdienen hier in het licht gesteld te worden. Inboorlingen-recht, zoo vangt hij ongeveer aan op blz. 4, is noch zuiver nationaal- ,noch strikt internationaal recht; de behandeling van- en de wetgeving voor inboorlingen, hangen af ') _Aborigines are the members of uncivilized tribes which inhabit a _region at the time a civilized state extends its sovereignty over the region, and which have so inhabited from time immemorial; and also the _uncivilized descendants of such persons dwelling in the region.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 31 van de betrekkingen, die er bestaan tusschen een zoogenaamden beschaafden Staat en de onbeschaafde stammen over welke Hij souvereiniteit uitoefent. En dan volgt, dat staten, die de souvereiniteit over door inboorlingen bewoonde streken hebben aanvaard, een werk van beschaving hebben ondernomen dat, hoewel voor de onderscheiden staten in onderdeelen verschillend, in aard en in toe te passen grondbeginselen identiek is. Hoe zulk een Staat met zijne inboorlingen (afton'gtnes; de eerste bewoners van Latium, die ai ortginc Latium of Itali bewoonden, dus; van het begin af) handelt, zoo poneert hij, is een zaak van _common interest" voor a/k natin.



Hier ligt een toepassing voor Suriname voor de hand. De praktische behandeling van en de vaststelling van regelingen voor de Indianen en de Boschnegers, want dat zijn _inboorlingen" in den zin zooals de schrijver bedoelt, vormen een onderdeel van een door het Moederland ondernomen werk van beschaving, welke beschavingsarbeid ook andere natin aangaat en door hen met belangstelling zal worden gevolgd.



Vraagt de auteur eenige bladzijden verder wat men verschuldigd is aan den inboorling als _original occupant of the soil", dan rijst bij ons de opmerking, dat het vreemd zou lijken om ten aanzien van Surinaamsche Indianen te gewagen van eigendomsrecht van den grond.



Het is wel eigenaardig, dat zulke vragen door schrijvers over recht veelal alleen worden bezien van de zijde van ons, beschaafd, recht, en dat zij verzuimen zich voor oogen te houden, of beter nog, eens grondig te onderzoeken, welke rechtsbegrippen de inboorlingen er in dit opzicht op na houden. Men zou er, in het raam van het door den schrijver gehouden betoog op kunnen wijzen, dat in Suriname de Caraben en de Arowakken, op hun beurt meer oorspronkelijke, autochtone stammen hebben verdreven; _ongtwaZ occ^>a/s" waren zij dus niet. Gegeven de nomadiseerende levenswijze van onze roode broeders kan hunne rechtspositie ten aanzien van den grond al moeilijk op schoolsche wijze worden beschouwd. Dat in de daarvoor in aanmerking komende Surinaamsche verordeningen met _de" rechten van Indianen en Boschnegers, wat de plaats van hunne nederzettingen betreft, rekening is gehouden, mogen wij als bekend veronderstellen.



De zoogenaamde Marowyne-Commissie, die van 25 April tot 13 Mei 1905 te 's-Gravenhage bijeenkwam: _charge d'tudier la delimitation et Ie rgime du Maroni", stelde in een voorontwerp van een grensverdrag eene bepaling voor, ongeveer luidende, dat










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



32 BOEKBESPREKING uitdrukkelijk zou worden voorbehouden dat de rechten van Boschnegers en Indianen in (op) hun dorpen, kolonies, jacht- en kostgronden, die zich bij de rivieroevers mochten bevinden, op geenerlei wijze zouden worden verkort *).



Wij zijn echter niet van plan de vijftien hoofdstukken van het 376 bladzijden tellende boek ook maar in de verte te volgen. Zij die er belang in stellen een overzicht te hebben hoe, hoofdzakelijk in den laatsten tijd, over de geheele wereld over het inboorlingen-vraagstuk werd gedacht, hoe met name in de Vereenigde Staten voor hen werd opgekomen: _They are weak and ready to perish; we are strong, and with the help of God, able to support to comfort, and to save them", werd reeds in 1821 aan den _Secretary of War" gerapporteerd _; hoe het woord _protectie" voor inboorlingen werd toegepast door onderscheidene volken in verschillende werelddeelen; op welke wijze de gedachte aan afschaffing van den slavenhandel internationaal goed is geworden; hoe de internationale actie sedert 1885 in zake het inboorlingenvraagstuk is geweest; in welke gevallen interventie plaats vond, zullen in het boek inlichtingen kunnen vinden. ') De geschiedenis van den arbeid van de bedoelde Commissie is in Nederland weinig bekend geworden, hoewel de resultaten in Frankrijk, als wij ons goed herinneren o.a. in de _Dpche Coloniale" van die dagen, zonder reserve werden medegedeeld. De geschiedenis is niet zonder belang. In de eerste plaats omdat het door de Commissie ontworpen grensverdrag en de daarvoor verrichte voorarbeid van nut zijn geweest bij de sedert met Frankrijk gesloten overeenkomst betreffende een deel van de Oostgrens van Suriname en ten aanzien van het uit die overeenkomst voortvloeiende gemeenschappelijk verkenen van vergunningen voor het baggeren van edele metalen en edelgesteenten in de Marowijne-rivier. In de tweede plaats omdat bij den arbeid der Commissie dezelfde schoone en diepe gedachte is opgekomen, die James Kent, Kanselier van den Staat van New York in het begin der negentiende eeuw had uitgesproken in zijn _Commentaren op het Amerikaansch Recht", namelijk, dat de z.g.n. moreele beginselen die gelden voor het individu, ook door de natie (dus mede tusschen staten) moeten worden betracht. De door de Fransche Regeering aangewezen leden waren: de heer L. Hubert, afgevaardigde, en J. Weber, onder-bureauchef aan het Ministerie van Kolonin, terwijl Prof. dr. J. van Vollenhoven, onder-chef van het Kabinet van den M. v. K., later Gouverneur van Fransch-West-Afrika en in den wereldoorlog gesneuveld, de functie van secretaris bekleedde. Voor de Nederlandsche Regeering traden op: Mr. dr. C. F. Schoch, Oud-Gouvernements-secretaris in Suriname, President-Directeur van de Surinaamsche Bank (die tot voorzitter der Gemengde Commissie werd benoemd) en Mr. A. L. E. Gastmann, waarnemend Hoofd van de afdeeling West-Indische Zaken aan het Departement van Kolonin, later Directeur van Justitie in N. I., nu overleden.



Steller dezes, was dezerzijds toegevoegd als secretaris.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 33 Slechts enkele aanteekeningen nog, die het karakter van het geschrift eenigszins meer doen uitkomen.



Op blz. 106 staat, overgenomen uit een in 1914 gepubliceerde verhandeling van de Roomsen-Katholieke partijen in den Duitschen Rijksdag, het volgende: _The inducement of the aborigines _to labor can not be accomplished without the cooperation of the _missionaries. It is not enough to content ourselves with Commissioners for the Aborigines".



Op blz. 176, is vermeld dat in 1898 een nieuw tijdperk begon in de kunst en wetenschap van _kolonisatie", in welke tijdsperiode beschaafde Staten meer en meer hebben erkend, dat bescherming aan inboorlingenstammen niet slechts protectie, maar een positieve plicht tot rechtstreeksche opvoeding voor hoogere beschaving in zich sluit. Tot het leggen van een grondslag voor uitbouw van humane beginselen op dit gebied in nationale wetgevingen, riep men in 1900 te Parijs een Internationaal Congres bijeen waaraan vooraanstaande Europeesche bestuurspersonen en geleerden deelnamen en dat, om de teerheid van de aan het onderwerp verbonden vraagpunten, en om er mitsdien geen politiek _, maar een wetenschappelijk karakter aan toe te kennen, den naam van /teraafo'onaaZ Cowgrcs i>aw ifo/oma/i Soao/ogitf verkreeg. De algemeen Secretaris, de heer Leseur, ontwierp een zeer uitvoerig programma, hetwelk achtereenvolgens _the _political-"; _the juridical;"- _the moral-"; en _the material condition of _aborigines" omvatte.



Aan de door het Congres aangenomen _resolutions", welke o. a. bepalingen inhouden, betreffende bestrijding van volksziekten, en nopens karaktervorming door onderwijs, maar ook wel (opleiding van de _aborigines" tot het uitoefenen van kiesrecht) _grauwe theorie" schijnen te bevatten, ontleenen wij het navolgende desideratum: _When the authority of the Europeans has been once established, it is desirable to commence to constitute the civil states of _the aborigines by compelling them to declare the births and _deaths which occur among them; it being understood that this _declaration shall not modify their personal status".



Aan het slot van het werk worden, o. a. in verband met het Frankrijk-Marokko tractaat van 20 Juli 1912, de rechten van den inboorling in het licht gesteld op bescherming en hulp tot spoedige hoogere ontwikkeling, en zulks als een uitvloeisel van de huidige _law of nations".



L. C. van Panhuys.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



34 BOEKBESPREKING Dr. H. D. Benjamins, redacteur van dit Tijdschrift, vroeg ons, naar aanleiding van de bovenstaande bespreking, of de auteur Snow geen rekening heeft gehouden met de publicaties van het _Institut Colonial International".



De Heer Snow heeft dat, blijkens den lof, dien hij op blz. 189 van zijn boek aan den arbeid van de genoemde instelling toekent, wel gedaan. Bij het raadplegen van de door het Instituut uitgegeven verzameling van bepalingen heeft hij een foutje begaan: op blz. 166 geeft hij verkeerdelijk aan, dat de zoogenaamde disciplinaire rechtsmacht van de districtscommissarissen in Suriname, welke in 1863 was ingesteld, nog in 1895 werd uitgeoefend. Dit is niet juist; die rechtsmacht werd in 1873 (G. B. no. 13) opgeheven. Bovendien ziet de heer S. over het hoofd, dat door hem aangehaalde, in 1863 in het leven geroepen strafbepalingen, in de //reiene Sfra/uerordeniwg fan J#74 (G. B. no. 18), aanzienlijk werden verzacht.



Dr. B. vroeg mede, of het voorbehoud ten opzichte van de rechten van Boschnegers en Indianen in het verslag van de _Marowijne-Commissie" ook niet gemaakt wordt in de goud- en balata-verordeningen, en bij de groote landbouwconcessies. Op deze vraag luidt ons antwoord, dat in het voorontwerp in het verslag van de Commissie verder werd gegaan, dan in de bestaande Surinaamsche bepalingen, doordat in het eerste ook de jachtgronden van de genoemde volksstammen werden genoemd, welke de Commissie echter, bij nader inzien weder uit haar definitief ontwerp heeft laten vervallen. De door Mr. O. E. Graaf yan Limburg Stiniffi" Op blz. 387 van dezen jaargang van De H-VsZ-Zw^iscAe Gids aangehaalde clausule, dat de grondrechten van Boschnegers en Indianen op hun dorpen, nederzettingen en kostgronden door een concessie niet mogen worden geschonden, kan gelden als type van de te dien aanzien in Suriname vigeerende bepalingen.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING J. Walter Fewkes, .4 feAis/oric c#uri a/ra o/ /Imm'ca. j4 jr^or/ on nc ofc/cctfs /row #jc Wes/ 7tt<frVs in o/ <Ae y4nertcan /nrfj'an (//cyc FoMnrfa^t'on) t'n 1974 (Thirty-fourth Annual Report of the Bureau of American Ethnology 1912/13.



Washington, 1922).



In mijn bespreking van het artikel van de Hostos in dit Tijdschrift i) wees ik er op, dat diens beschouwingen beter begrijpelijk zijn zoo men rekening houdt met de belangrijke voorafgaande publicaties betreffende West-Indische prehistorie van dr. Fewkes.



Sedert werd ik door de Redactie van de l^. 7. Girfs uitgenoodigd een korte bespreking te geven van diens laatste onder bovengenoemden titel verschenen werk. De daaraan voorafgaande groote monographie van F., die vooral over Porto Rico en naburige eilanden handelt *), moet ik hier, evenals zijn andere geschriften over West-Indische archeologie, buiten beschouwing laten.



De onderhavige studie vond haren oorsprong in een uitnoodiging aan dr. Fewkes door den heer George H. Heye, stichter van het Museum of the American Indian te New York, om de in genoemde inrichting aanwezige oudheidkundige voorwerpen van de Groote- en Kleine Antillen te beschrijven. Alvorens daartoe over te gaan, bezocht F. verschillende West-Indische eilanden en die Europeesche musea waarin bijzonder veel archeologisch, of liever paleo-ethnologisch, materiaal van deze eilanden aanwezig is: Kopenhagen, Bremen, Berlijn, Weenen en Praag. Te Leiden had F. de uitgebreide verzameling-Kool wijk van de Nederlandsche Antillen (sedert gedeeltelijk door dr. J. P. B. de Josselin de Jong beschreven) kunnen bestudeeren, maar aangaande deze eilanden wordt, jammer genoeg, door Fewkes niets gezegd. ") Januari 1924, 5e jg. blz. 491. _) Twenty-fifth Annual Report, etc. Washington 1907.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



36 BOEKBESPREKING F. geeft veel meer dan een uitvoerigen ca/o/ogu^ rason. Wel worden er een aantal van de belangrijkste voorwerpen beschreven en afgebeeld (het werk telt 281 blz., 120 platen, 69 tekstfiguren, benevens een kaart der vindplaatsen), maar de auteur gaat bij zijn beschrijvingen ook geographisch en historisch te werk. En niettegenstaande de zeer talrijke kleine bijzonderheden blijft het ruimere ethnologische standpunt gehandhaafd. Het uitvoerig recenseeren van een monographie van dezen omvang zou bijna een geheele aflevering van de W. /. GiJs in beslag nemen. De hoofdzaak is hier de aandacht op dit belangrijke werk te vestigen. Overigens kan ik slechts eenige grepen uit den rijken inhoud doen en enkele der voornaamste resultaten, waartoe F. gekomen is, in 't kort aangeven.



In October 1914 bedroeg het aantal prehistorische voorwerpen der \V. I.-eilanden in het Heye Museum reeds ongeveer 9.500. Sedert is er nog zeer veel bijgekomen. Er bestaat een enorm numeriek verschil tusschen de voorwerpen die hier en daar werden verzameld. St. Vincent b.v. staat bovenaan met 3.228 stuks;daarop volgt Santo Domingo (O. Hati) met 1.478; dan komen Grenada, Carriacou en Jamaica elk met 500_800 voorwerpen, terwijl sommige eilanden, zooals Saba (bij St. Kitts), Tortola, St. Thomas, Nevis en Union slechts door 1_5 objecten vertegenwoordigd zijn.



Van de Bahama-eilanden zijn 320 stuks afkomstig. Al die voorwerpen werden door verschillende verzamelaars van het Heye Museum bijeengebracht, doch het grootste gedeelte, van de Kleine Antillen afkomstig, werd voor genoemde instelling aangekocht door Rev. Thomas Huckerby. Het overige is van Fewkes zelven afkomstig. Dat bij een zo ongelijkmatige verdeeling van studiemateriaal in 1914 van een definitieve uitkomst geen sprake kon wezen, behoeft geen betoog. Ik geloof dan ook, dat een en ander in 't licht der nieuwere onderzoekingen herziening behoeft, Het was reeds lang overbekend, maar F. moest er natuurlijk volledigheidshalve nog eens op wijzen, dat de Antillen door Taino's (Arowakken in den ruimsten zin) bewoond waren, maar dat deze in cultuur betrekkelijk hoogstaande Indianen op vele eilanden langzamerhand door de uit het zuiden komende krijgszuchtige Cara-ben werden verdrongen. Bij de komst van Columbus was dit proces nog in gang en vormden de T. nog steeds de hoofdbevolking der Groote Antillen. Uit latere onderzoekingen is gebleken, dat op sommige eilanden, althans zeker op Cuba, nog een oeroude, primitieve bevolking voorkwam. Het daar beschreven materiaal is, zoover is nategaan, voornamelijk van Carabische en Arowaksche










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 37 makers afkomstig. Deze voorwerpen zijn in alle opzichten zeer verschillend, niet alleen door dat de makers ethnisch verschilden, en niet altijd in hetzelfde tijdperk leefden, maar ook in materiaal, bewerking en bestemming. Zoo zijn er voorwerpen van steen, been, schelp, hout en aardewerk, groote en kleine, ruw en zorgvuldig bewerkte, zooals bijlen en hamers, mortieren, stampers, allerlei gereedschap, fetisjen, amuletten, afgodsbeelden, _jukken", _elleboogsteenen" en _enigmatical objects".



De titel van F.'s werk is eigenlijk een ii'snowo*. Er is op de W.I. eilanden geen questie van _a prehistorie culture area", maar van minstens rfm _areas". Het is dan ook onjuist om van rfc _Antillean culture, self-centered and distinctive to be called unique" (p. 51) te spreken. De Taino- en Carabische _cultures", hoewel verwant, waren noch zijn _similar" (p. 52). Slechts de Taino-cultuur, vooral op Porto Rico, kan wezenlijk karakteristiek en uniek worden genoemd. Die der autochthone Ceboneyes of Zibuneyes, hoewel z primitief dat men hier met recht van een _Kultur der Kultuslosen" (Weule) kan spreken, verschilt dermate van die der Arowakken en Caraben, dat er van verwantschap moeielijk questie kan zijn.



F. is in deze met zich zelven in tegenspraak. Niet alleen dat hij allerwege _special culture areas" vermeldt, b.v. die van Trinidad en Barbados, St. Vincent-Grenada en Porto Rico, maar o.a. op p. 55 noemt hij de artifacten van de Caraben en Arowakken _radically different", terwijl hij in de _Conclusions" (p. 267) _two distinct cultures", behalve die der Caraben onderscheidt. F.'s _cave dwellers" van Cuba en Hati (p. 268) zijn ongetwijfeld identisch met de bovengenoemde Ceboneyes. Ik zal wegens die eigenaardige verwarring dan ook niet stilstaan bij F.'s _analysis" der archeologische gegevens (p. 259 en volg.). De groote verdienste van F.'s werk bestaat m.i. niet in de gevolgtrekkingen, maar in de zorgvuldige beschrijving en afbeelding van een welhaast onafzienbare massa materiaal. Van de voormalige Indiaansche bevolking dier vele eilanden is zoo goed als niets overgebleven, althans van zuiver ras. Het talrijkst zijn de sterk vermengde Caraben, waarvan echter slechts enkelen, op Dominica en St. Vincent, nog iets van de oude taal weten. De Negers, die meer dan 9/10 der bevolking op de Kleine Antillen uitmaken, hebben eenige dingen van de Indianen overgenomen. Als voorbeelden dienen het bereiden van cassave en cacao; het huidige mandewerk op Dominica komt overeen met dat door de oude zendelingen beschreven; de Negers op Nevis fabriceeren een soort van aardewerk dat in vorm en or-










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



38 BOEKBESPREKING namentiek gelijkt op dat hetwelk in de wuchs (hoopen keukenafval) van St. Kitts gevonden wordt. Een onderzoek onder de huidige inlandsche bevolking geeft dus zoo goed als geen licht, het is alleen de grond en de spade die het antwoord op vele vragen kunnen geven. Met het Z. (Trinidad) beginnend, gaat F. achtereenvolgens de geheele eilandenreeks na, om in het N. te eindigen met Cuba en de Bahama's. Van sommige eilanden was, dank zij vroegere verzamelaars, zooals Guesde op Guadeloupe en Latimer op Porto Rico, veel van de archeologie bekend, maar van andere, zooals Trinidad en Barbados, zeer weinig of niets, tot dat F. er nasporingen deed of liet doen.



Op Trinidad was het onderzoek van den grooten hoop schelpen (Chip-chip Hill) aan de Erinbaai bijzonder belangrijk. Het leverde fraai, beschilderd en nog gaaf aardewerk op, benevens o.a. meer dan honderd uit klei gevormde effigiekoppen. Het meerendeel daarvan, sterk gestyliseerd, is moeielijk thuis te brengen; toch zijn sommige dieren, zooals de schildpad, kikvorsch, krokodil en zekere vogels, wel te herkennen. Met het oog op de vrij hooge ontwikkeling dier artifacten schijnen de vervaardigers daarvan Arowakken te zijn geweest. De steenen bijlen en andere op Trinidad gevonden voorwerpen gelijken meer op die van de kust van Venezuela en Britsch Guyana dan op die van de Kleine Antillen. De artifacten van Tobago komen geheel overeen met die van Trinidad. Op de westkust van Barbados werden verschillende mtirfens en voorhistorische holen-woningen onderzocht, hetgeen belangrijke resultaten opleverde. Zoo bleek o.a., dat de bevolking, die reeds tijdens de ontdekking van Barbados verdwenen schijnt te zijn geweest, hun werktuigen in plaats van steen uit schelpen vervaardigden.



Het meest interessante gewest, uit een paleo-ethnologisch oogpunt, blijkt ongetwijfeld dat van Porto Rico te zijn. Hispaniola, O. Cuba, een deel van Jamaica, St. Thomas, Santa Cruz en een paar kleinere eilanden behooren er ook toe. Hier vond de Tainocultuur, op Porto Rico door de Borinquenos vertegenwoordigd, haar hoogste ontwikkeling. Door den alles vemielenden Spanjaard ging zij, met het volk zelf, ten onder. Deze cultuur is vooral gekenmerkt door driepuntige, uit steen gebouwen zefwi, groote steenen _jukken" en _kragen", _elleboogsteenen" en zetels van hout of steen, evenzoo vele raadsels, die nog maar voor een klein gedeelte opgelost zijn. Zeker is echter dat zij een religieuse beteekenis hadden. De steenen werktuigen hebben den petaloden vorm, zonder inkeep, terwijl het aardewerk tot het fraaiste van










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 39 West-Indi behoort. Op het nog zoo weinig bekende Hati ligt een rijk veld van onderzoek braak.



Porto Rico brengt mij van zelf terug op het in dit Tijdschrift besproken artikel over zemt van de Hostos. Fewkes beschrijft en beeldt vele dier merkwaardige voorwerpen af, van zeer eenvoudige tot hoog versierde vormen. Zonderlingerwij ze noemt F. den meest primitieven vorm de vierde en den hoogst ontwikkelden de eerste. Die rangschikking is in strijd met alle begrippen van evolutie. De Hostos (o/> c#., p. 59) heeft dit juist ingezien en noemt terecht _the simpler, evidently the most archaic forms". Onder de versierde ze zijn menschen- en dierenkoppen duidelijk te herkennen, al is F. in zijn diagnoses niet altijd gelukkig. Zoo zijn .4 en C op pi. 107 (vergel, p. 215) zeer stellig geen reptielen, maar vogels. Wat nu de on versierde zemt aangaat, ik heb sedert de afbeeldingen bij de Cessac nagezien en geconstateerd, dat fig. 26_21 in diens artikel *) zeer op die bij Fewkes (fig. 52, pi. 110 /l en JB, pi. 111, /l en van St. Vincent pi. 37, /l) en bij de Hostos (fig. 17 a en i) gelijken. Mijn vraag, of wij ook op Porto Rico met jachtfetisjen (voor dolfijnen) of met een toevallige overeenkomst in vorm te doen hebben, blijft nog onbeantwoord, aangezien Fewkes deze veronderstelling niet uit. Een vele jaren geleden door mij afgebeeld prehistorisch voorwerp afkomstig uit de buurt van Guaymas in de Golf van Californi, stelt hoogst waarschijnlijk een dolfijn voor. Thans ben ik daaromtrent positiever dan toen *). Overigens moet ik bekennen, dat ik onder de talrijke afbeeldingen bij Fewkes slechts drie malen voorwerpen heb gevonden, die mij flauw aan den kop van een dolfijn herinnerden, en wel onder aardewerk van Trinidad (pi. 2, C, >, ). F. daarentegen ziet in C een _reptilian head" (p. 69).



Pictographien, juister petroglyphen, worden door F. slechts ter loops vermeld van St. Vincent, Guadeloupe en St. Kitts. Het is jammer dat afbeeldingen en verdere bijzonderheden ontbreken.



Een opgave der literatuur en een index besluiten het werk. De eerste is niet compleet. Waar b.v. schrijvers over het vaste land van Zuid-Amerika, zooals Gumilla, Brett en lm Thurn, en zeer terecht, genoemd worden, had mijn naam niet mogen ontbreken.



Evenzoo mis ik de namen van Ober en Spitzly als verzamelaars van en schrijvers over oudheden der eilanden. Pinart, die lang vr Fewkes op Porto Rico verzamelde, wordt slechts een paar *) Revue d'ethnographie, 1.1, Paris 1882, pp. 31_32. *) Sur quelques objets indiens trouvs etc. (Rev. d'ethn., t. VI, 1887, fig. 33).










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



40 BOEKBESPREKING malen in den tekst genoemd. Ofschoon F. op de overeenkomst der kustbewoners van Cuba en Florida wijst (p. 253), worden F. H.



Cushing's merkwaardige ontdekkingen van de voormalige _Key Dwellers" verzwegen. Aangezien F. zijn onderhavige werk reeds in 1914 schijnt te hebben voltooid, kon van meer recente geschriften, zooals het voortreffelijke _Cuba before Columbus" (1922) *) door M. R. Harrington, geen gebruik worden gemaakt. F. is in deze echter niet consequent geweest. Zoo vind ik in zijn bibliographie een tiental publicaties opgenomen, die tusschen 1914 en '19 verschenen zijn. Maar ik wees er reeds op een werk als dit kan eigenlijk nimmer geheel w/> fo <fa/e zijn, evenmin als een encyclopaedie, want bij hun verschijnen zijn zij reeds gedeeltelijk verouderd.



Napels, December '23 H. ten Kate ) Vergel. Tijdschr. K. Ned. Aardrijksk. Gen., 2e serie, dl. XL, 1923, p. 503.










Nederlands West-Indische Gids




nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


DE BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN VAN SOMMELSDIJCK AAN DIRECTEUREN DER SOCITEIT VAN SURINAME UIT HET JAAR 1684 MEDEGEDEELD DOOR Mr. R. Bijlsma II Verhoope dat mijnen eersten UED. Gro. Achtb. geschreve van den 16 January 1684 door Adriaen Adriaense waer van hier nevens copye gaet, UEd. Gro. Achtb. wel sal sijn behandight. Sedert geen scheepen sijnde vertrocken, ende den dienst van de colonie hebbende geoordeeld te vereysschen, om eenen uyttocht te water te doen, tegens de Indianen onse vijanden om haer gevoelen te geven van mijne comste, alhoewel sulcx tot nogh toe niet en was in gebrayck ofte pracqtijcq geweest inde regentijd, hebbe ick eghter geoordeelt, te cunnen, en behooren te geschieden en om alle contradictie te smooren geseght die te willen bijwoonen om door den uytslagh sooveel te beeter ende seeckerder te weeten, in het toecomende, wat te doen, offte laeten staet. Soo sijn wij dan den 25e Jannuary deses jaers geembarqueert in onse drie vaertuygen, te weten het galjoot de Hoop, ende twee barcques die ick hier hebbe gevonden nevens acht indiaensche priages, op welcke vaertuygen ick geembarqueert hebbe, twee hondert vier en taghtigh blancke, soo officieren, soldaten, mattrosen, ende vrijwillige, hebbende den capiteyn Paeu, die door de vierdendaegse coortse wat indispoost was, met hondert en vijfftigh man, tot securiteyt van dese plaetse hier gelaten. Alle de omstandigheden te schrijven van desen uyttoght, die omtrent tien weecken heeft geduert, soude meer dan twee boecken papier schrijvens vereyschen waervan dit alleen de vrught ende nuttigheijt is, dat in verscheyde rencontres die wij met de Indiaensche vijanden hebben gehadt, in de dertigh van de haere sijn gebleven, sestien door de onse gevangen en veertien van








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


42 BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN haere dorpen verbrant ende alle haere plantages uijtgerooyt, en geruyneert hebben, ende generalijck in alle onse voornemen ende desseynen goede, ende geluckige uytkomste gehadt, sulcx dat een seer groote schrick reghtevoort onder de vijanden is, ende haer aen het vlughten begeven, hebbende alrede onderreghtinge becomen dat drie van de voornaemste capitains naer Oronocque vlughtigh waeren, ende stonden haest van een grooter meenighte te werden gevolght. Wij leven in volle gerustheyt, hooren van geene vijanden offer geen in de weerelt en waeren en hadden wij maer slaeven, soo soude hier haest wat goets van maecken, hiersijn vooreerst planters genoegh om sooder maer slaeven waeren over de vijfftigh plantages te beginnen ende de betalinge van de slaeven promptelijk te becomen, daer ick voor aenneme te sorgen, want sonder slaeven is alles vergeefs, en het volck dat hier in hoop, en verwaghtinge leeft, consumeert sigh door de excessive duerte van de levensmiddelen die hier bij gebreck van slaven om costplantages te maecken onuytspreeckelijk duer sijn, hetwelcke in een maent ofte acht soude cunnen werden versien, soo wij maer slaeven hadde, en in die staet daer de colonie nu in is, cunnen twee duijsent slaven weynigh helpen onder de oude planters alleen, hoe veel te minder soo blijckelijk staende toe te nemen, sulcx ick boven alle dinge UEd: Gro: Achtb: dit articul ben recommanderende, als sijnde waer in het gantsche welvaren van dese colonie is bestaende, sullende als dan hondert planters krijgen, daer anders niet een en soude gevonden werden, en UEd: cunt vaste staet maecken, dat het hier aen de prompte betalinge niet en sal mancqueren, niet twijffelende ende vast staet cunnende maecken (:het articul van slaeven gepresuposeert:) ofte de gantsche colonie sal binnen twee jaeren generaliter buijten schulden sijn. Haere Ed: Gro: Achtb: gelieven te gelooven, dat hier niet en heeft gemanqueert als slaven en ordre; wegens het leste ben ick het moeyelijckste al door, hebbende als gouverneur de geheelen last van de colonie opgenomen, de regeringe hier soodanigh gecorrumpeert hebbende gevonden, en op soo een quade voet, datter niets goets en was aff te maecken; om dan alles te redresseren, hebbe ick de oude regeringe primo Jannuary bedanckt sonder andere te maecken, alles selfs geordonneert, gegouverneert en geadministreert, soo in de militie, als policie, ende nu de saecken eene goede ploy hebben; uyt de nevens gaende nominatie van twintigh, hebbe ick alleen acht bij nummero 1. 2. 3. enz. vercoren ende geeligeert, bij gebrek van stoff, ofte matterie, selfs de meeste seer schrael ende sleghtjes sijnde, maer het geene mij het meeste troost, is dat int corte wey-








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN 43 nigh te doen sullen hebben, want eer ses maenden ten eynde sijn, weynigh ofte geen processen meer sullen sijn; Ende alsoo ick hier inne ad litteram het octrooy noghte mijn instructie niet hebbe nae gecomen, alsoo ick sulcx gedaen hebbe tot best, en dienste van de colonie en inwoonders, soo hebbe van mijn devoir en plight geaght haer Ed: Gro: Achtb: daerven te adverteren, alhoewel ick gepersuardeert ben datter niet over sal werden geclaeght.



Willem Marschal van Baston *), is alhier met het schip de Relieff gearriveert ondertusschen ick op de toght was, en alsoo ick de heer fiscael het selve schip uyt haer Ed: Gr: Achtb: naeme hadde gerecommandeert tot nauw ondersoeck van sijne ladinge, soo heeft hij het schip, en goet, op sijn aencomste gearresteert dogh sijnde claerlijck gebleecken door seeckeren brieff aen mij als gouverneur geschreven ende op sijn aencomste hier overgelevert, waervan de copye hier nevens gaet, en geene intentie en heeft gehadt om te frauderen, kennisse gevende bij wat toeval hij de goederen hadde vercoght, waervan hij de gereghtigheden presenteerde te betalen gelijck oock is geschiet, soo is dan gerelaxeert, en ontslagen.



Wegens de lijste van de aengecomene scheepen in het vaderlant, referere mijn aen die ick UEd: Gro: Achtb: hebbe gesonden door Adriaen Adriaense, van den 10e January deses loopende jaers, hadde oock al geredresseert, de fraude van de lastgelden van de twee scheepen, volgens het nevensgaende memoritje, ver soecke noghmael dat in Zeelant goede ordre magh werden gestelt dat de scheepen aldaer equitabelijck ende wel gemeten werden, ende met een goede paspoort als van Amsterdam mogen werden versien, want tot noghtoe niet anders dan met hout- en sout brieven hebben gevaeren: Ende waeraan sulcx heeft geschort soude niet geerne willen raeden; om noghtans buyten schaede te blijven, doen wij soodanige nu goede en suf fisante cautie hier geven, dat in het vaderlant, aen de Societeyt sullen contentement doen.



De gerughten en apparentin van een Europiaenschen oorlogh ons hier doende vigileren ende UEd: Gr: Achtb: hebbende bekent gemaeckt, hoe het hier met de affuyten gelegen stont datter niet een eenighen is dat bequaem is, nogh bequaem can gemaeckt werden om gebruyckt te cunnen werden, sulcx gantsche nieuwe sullen moeten werden gemaeckt en hier te lande quantiteyt van goet hout is, en het eijserwerck dat aen de oude affuyten leght is oock meest bequaem om gebruyckt te werden sulcx niet en ontij Boston.








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


44 BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN breeckt dan houtsagers, ende een paer goede rademaeckers, dan sullen wij hier wel claer raecken, ende om de meeste menagie dat hier een dosijn van de boeyen die in het rasphuijs sitten werden gesonden, twijffele niet ofte soude daer wel wat voor weten, ende te reghte comen, maer men soude moete verdaght sijn die twee aen twee geketent vier met elck schip hier over te senden, oock twee rademaeckers bij het jaer aennemen, haer cost en dranck uyt het magasijn versorgende, ende dat voor den tijd van vier jaeren naeststaende ofte meer, want de luyden hier sijnde, niet dan al te graagh sijn om ontslagen te sijn, omdat hier meerder voordeelen connen doen, off in daghgelden ofte werck aen te nemen.



Bij gebreck van instrumenten ofte rademaeckers gereedschap hebbe ick niet aen de affuyten doen wercken, sulcx ben versoeckende met de eerste gelegentheijt, daervan wat rijckelijck gelieven over te senden, want het hout dat bequaem is, extraordinaris hart is, soo de Societeijt oock gelief f de twee meester timmerluijden (om meulens en sluijswerck te maecken) aen te nemen, tegens vijff ofte ses hondert guldens ende cost 's jaers, elck met vier kneghte, elcke kneght tegens twintigh gulden ter maent door schriftelijk accort verbonden, ick neme aen haer van alle schaeden te bevrijden ende sij souden hier het werck seer voortsetten, dat anders een seer slepende voortganck heeft, de smits can men tegens twee hondert guldens ende cost aennemen, een stuck ofte ses, en spitters en gravers tegen hondert en vijftigh guldens, en cost tot in de twintigh, en die sullen nu voortaen wel het meeste nodigh worden want de experientie heeft geleert, dat de leeghste landen de beste voor de suijckeren sijn, alle dese luijden magh men wel vrij passagie geven, want van die wel weder in het overgeven rijckelijck can bedongen werden.



Dese sal UE: wegens het overlijden van den schipper van de St.



Piter door den stierman van het selvige schip werden behandight, de schipper was een seer braeff, bequaem, nughteren, vigelant end eerlijck man, ick ben verschuit hem soodanige getuygenisse te gegen als mede aen den jegenwoordigen stierman brenger deser, die hem in alle die goede qualiteyten niet en cedeert, en soo ick een schip hadde soude hem voor alle andere prefereren, ofte om beter te seggen geen beeter wenschen, de doot van den schipper is oorsaecke van het vertoeven van het schip, sijnde in het eyndigen van de drie legh maenden sieck geworden, ende met sijn doot alle de recognossementen ongereddert gebleven, het welcke door den stierman naederhant heeft moeten sijn gedaen, sijnde daerbij gerescontreert, dat het schip de Zurimaemse coopman oock te naes-








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN 45 ten bij seylrede leggende met dese onseeckere tijdinge, van oorlogh ofte vreede, haer is geraden geworden in compagnie te gaen, sijnde twee suffisante scheepen ende wel versien van volck ende wat verder is dienende om goede diffentie te doen, sulcx sij oock gezint sijn te bethoonen dat eerelijcke luyden sijn soo het daertoe comt; het heeft mijn ruzie, ende spuls genoegh gegeven, eer ick het schip soo verre hebbe gekregen, alles hebbende tegens gehadt, soo planters als alle de schippers die ondertusschen meest hebben moeten stil leggen, ende ick niemant uijterelijck hebbe willen schijnen te dwingen, dogh soodanigh gedirigeert dat wel moesten door de beugel, sonder datse de minste reedenen van claghten costen inbrengen. De praem van de suijckeren te keuren heeft daer veel toe gecontribueert, als mede eene kleijn gerughtje dat ick hebbe doen uijtstrooyen dat de slaven sijnde aengecomen ick dan soude doen blijcken de distinctie dien ick soude maecken van de willige, ende onwillige, het welcke ick bevonden hebbe wel het meesten te hebben gecontribueert; hoope UE: contentement met de suyckeren als met het inladen van het schip te sullen nemen, hebbe vooreerst onmogelijk niet beter cunnen doen, dan haer Ed. Gr: Achtb: van de legh dagh te bevrijden als is geschiet, nu in het toecomende sullen de suyckeren en minder lacxeeren en beter sijn, hopende die binnen weynigh tijts in kisten op de brasilsche maniere te doen scheepen ende in vormen doen keuren, tot welcke proeff de heer Samuel Nassy *) mijn heeft geseght, in sijn schip de Sara aen UEd: Gr: Achtb: eene kiste van sijn maecksel uyt sijnen naeme te willen presenteren, door dien het suyckeren sijn die wel twee meijlen lantwaerts in sijn gewassen ende eertijts men die landen voor onbequaem hielt. Ick hebbe geaccordeert met de keurmeester tegen duysent guldens in het jaer, het welcke ick buyten laste van de Societeyt sal uytvinden, ende goet maecken sal, oordeelende niet te veel te sijn naer het landt, ende de groote moeyelijckheyt die daeraen vast is, in den eersten ende soolangh hier geen waegh en sal sijn opgereght, het welcke ick bij gebrek van timmerluyden onmogelijk niet en can beginnen, ende seeckerlijck in min dan een jaer soude sijn uijtgewonnen, hebbe hier nogh te veel de handen vol wercx dogh eens hier quantiteyt van slaeven sijnde overgecomen sal ick het alles wel doen spoeyen, en met meerder menagie en met gevoeghelijcke middelen; ick hebbe uijtge vonden, omse alle in tught, dwangh, ende gehoorsaemheyt te krijgen, ende sijder ingecomen sonder selfs te weten, sulcx haer Ed: Gr. Achtb: met-Nassy was de voornaamste Joodsche planter.








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


46 BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN tertijt sullen sien, hier niet versuymt nogh onnuttelijck verquist ofte reeckeningen op papieren blaesbalck als gemeenlijck geseght wort bij mijn tijt sullen gemaeckt werden; versoecke oock dat voor het eerst geen galjoot, ofte andere kleyn vaertuygh en magh werden gesonden, als sijnde van groot onderhout ende wij het hier met de drie nogh wel een jaer ofte twee sullen affsien.



Hiernevens gaet oock eene extravagante reeckeninge mijns oordeels van UE: heer fiscael, haere Ed: Gr: Achtb. gelieve die te reguleren soo voor sijne vacatie in het toecomende als salaris van de scherpreghter dat hier slaeven sijn, den fiscael is een goet man, dogh voor sijn charge onbequaem, sijnde soo slap, datter de Societeyt geen dienst van en heeft, ende de placcaten, ende ordonnantien vrughteloos souden blijven soo ick er selfs niet de hant aen en hielt, hebbende al een rijs ofte twee genootsaeckt geweest hem het selve tusschen vier oogen te kennen te geven, ende hem seggende nu bij experientie en leetwesen te bevinden redenen te hebben gehadt mijn in sijne nominatie te hebben geopposeert want seeckerlijck hij te goet en te traegh was om soo eene charge wel te bedienen, in het toecomende sal uyt het eerste schip slaven daerin versien ende sulcke posten niet meer werden ingebraght.



Hiernevens gaet oock een sententie yan yjgr ZfCGVf? tot Berbice geapprehendeert ende op mijn versoeck door de heer commandeur op Barbice aen mijn toe gesonden, dese laeste roovers hebben den gouverneur en de inwooners van St. Thomas seer belast van alles roovers te patrocineren, als mede die van Petite Juiave i) en Jamaica, dat niet anders als rooffnesten sijn; het laetste heeft milioenen geproffiteert door het affloopen van La Vera Cruys door Van Hoorn, commandeerende de roovers en, soo men hier verseeckert, aldaer door een anderen roover veghtenderhand soude sijn gebleven; de practijcx van den gouverneur aldaer soude sijn geweest quanssuys om de calange ende reproches te ontgaen, dat alles, dat voor Hollanders ofte Fransche haer uijtgaven aldaer wierde geadmitteert tot handelinge, niet tegenstaende het meeste alle Engelsche waeren, ende in het generael alle roovers, oversulxc door niemant niet alleen en behoorde te werden gedoght, maer van elck een vervolght. Mijn is hier oock verseeckert, dat die van Jamaica door dese conniventie een seer considerabel prejudicie doen aen de Engelsche natie, welcke van ses scheepen die der van de roovers werden verovert ten minsten vijff van haere natie toe behooren, gelijck alle de zeeroovers die hier onlangs sijn geexecu-Gelegen op Hati.








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN 47 teert, hebbe gedeclareert, waervan mijns oordeels aenden Coninck kennisse diende gegeven te werden om soo eene H ieder *) te smooren, ende wat St. Thomas belanght daer sie ick cans genoegh toe soo UEd,: Gr: Achtb: maar gelieven mij daertoe te authoriseren ofte ordre toe te laeten comen.



Hiernevens gaet oock eene sententie tegens dertien deserteurs waerven een is gehangen ende drie geharquebuseert, Hier is oock een kleyn Engels scheepje (in mijn absentie op de toght sijnde) ingevallen, met vleys, meel, erten en andere eetwaeren ende hem sijnde kennisse gegeven dat hier geene handel en wert gepermitteert aen eenige vreemde natin, heeft hij schipper geprotesteert en gedeclareert onwetende te sijn geweest van het gebodt dat de vreemde natin excludeert, ende alsoo hij sijne reyse hier op toe hadde gelijt, het sijne ruyne totaliter soude sijn soo hem voor ditmael den handel niet en wierde gepermitteert, om welcke redenen als mede het gebreck van soodanige levensmiddelen hem sulcx is toegestaen, versoeckende dat in het toecomende onder de coopluyden magh werden gespargeert dat met vlees en speck in plaets van wijn, ende brandewijn haere scheepen versagen, anders hier geduyrigh van sulcke waere gebreck sal sijn, soo de Engelsche uyt Nieuw-Nederlant hier niet en mogen handelen, ende wij dan hier niet en soude cunnen substisteren, de schaersheyt alrede hier soodanigh is, dat een vaetje vleys ses hondert pont suyeker wert vercoght.



Eene van de gewesene luytenants Hugo Uyttersche willende repatrieren heeft mijn versoght UEd: in sijn faveur te schrijven, tot betalinge van sijne verschene tractament van het jaer sestien hondert drie en taghtigh en alsoo ick hierinne van UEd: Gro: Achtb: geene last nogh mondelinge, nogh schriftelijcke en hebben ontfangen, hebbe ick mij in die soorte van betalinge niet willen insteecken, sonder expresse ordre, hij heeft de post van de Santpunt gehadt en sijn devoir gedaen, sulcx geene redenen en weet waeromme niet en soude behooren te werden betaelt maer ter contrarie betaelt sijnde voor sijnen dienst bedanckt.



Deze brief f wat in voorraet sijnde geschreven kreegh ick advertentie sijnde den negende savonts dat het schip de St. Jan met vier hondert een en t' negentigh slaven voor de rivier op anker lagh, ende is 's anderen daegs smiddaghs hier voorbij het fort gepasseert ende ben het selven op staenden voet wesen besightigen, met kenners die alle nevens mij groot contentement in de slaven hebben genomen, waerdoor seer groote vreughde in de colonie is, i) Hydra.








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl

Bijlsma, Mr. R.



De brieven van Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck aan directeuren der societeit van Suriname uit het jaar 1684


48 BRIEVEN VAN GOUVERNEUR VAN AERSSEN elck een nieuwe moet scheppende; schipper Schepmoes heeft mij gedeclareerd, dat hij twee slaeven die hem aldaer vereert waeren binnen scheepsboort hadde, ende een ander, die aldaer op de Cust voor assistent heeft gedient, eene, versoeckende die hier voor haere reeckeninge te mogen vercoopen, het welcke hebbende verstaen hebbe deselve onder hem gearresteert om die nevens de andere te doen vercoopen om de consequentie wille ende om mijn plight te voldoen, dogh de goede sorge, ende naerstigheit die den schipper omtrent het overbrengen van de slaven heeft gehadt, geassisteert van de repatrierende assistent blijckende uijt de heerlij eken staet van de slaeven doet mijn seeckerlijckgelooven, dat haerEd: Gr:o Achtb: haermet dit kleyn voordeel sullen begunstigen als sijnde een gunstige recompencie tot encouragement van andere.



Uijt de nevensgaende staet van het magasijn sal connen gesien worden dat het soberties met het vlees en speek is, oock van het sout daer van wij wel dienden rijckelijck te werden versien soo men eenigh onderhout door de visscherije soude soecken te becomen; Gaet oock hier nevens een staet van de militie, en gelieven haer Ed: Gro: Achtb. ordre te geven tot het suppleren van de gestorve, verongeluckte, en gexecuteerde soldaten. lek hebbe oock een aaccoort aengegaen met een planter, sedert drie a vier dagen dat ick gelove dat meerder sal werden gevolght ende tot menage sal strecken van de Societeyt, den planter hebbende den soldaet overgenomen in sijnen dienst, buyten costen van de Societeyt, met vergoedinge van sijne passage, ende hij soldaet verplight blijft alle ordre te pareren ende gecommandeert sijnde te marcheren, wenste wel wij noch een hondert ofte twee op die voet hier hadden, soude naer de natte tijt onse fortificatie defftigh helpen voortsetten.



Alsoo ick bemereke dat eenige van de oude soldaten over Amsterdam repatrieren, gelieven indaghtigh te sijn, het geene, ick met mijne laeste met haer was veraccordeert off het gebeurde dat UEd: Gro: Achtb: door haer werden geimportuneert.



Ende naer dat mijne danckbaerheyt hebbende bewesen, wegens haerEd: Gro: Achtb: liberalijcke bedenckinge, en versorginge, van mijnen kelder, sal ick naer toewensinge van alle prosperiteyt, heyl ende zegen blijve soolange ick leve.



Edele Groot Achtbare Heeren Uwer Edel. Gro. Achtb. onderdanigen dienaar C. VAN AERSSEN VAN SOMMELSDIJCK sedert de blancseings.



Actum Paramaribo in Zuriname den 13en April 1684.








Nederlands West-Indische Gids

Bijlsma, Mr. R.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME DOOR A. REYNE III. WELKE VARITEITEN GEKWEEKT WERDEN De cacao, die thans algemeen in Suriname gekweekt wordt, behoort tot de zg. Forastero-variteit; daaronder treft men het Amelonadotype het meest aan (zie fig 136_ 139 in C. J. J. van Hall-Cocoa, 1914 *) Criollo wordt op de Surinaamsche plantages niet aangetroffen.



Wanneer men de oudste afbeeldingen van Surinaamsche cacao bekijkt.valt het aanstonds op, dat hierop niet het tegenwoordige Amelonado-type afgebeeld is, maareen andere variteit.



M. S. Merian ,die van Juni 1699_Juni 1701 in Suriname vertoefde, geeft op pi. 26 van haar Dissertatio de generatione et metamorphosibus Insectorum Surinamensium (Den Haag 1726) een duidelijke afbeelding van de Surinaamsche cacao pi. II). Deze herinnert eerder aan een Criollo- dan aan een Amelonado-type. De afbeelding, welke voorkomt in de randversiering der kaart van A. De Laveaux en die omstreeks 1737 gemaakt *) is, wijst een type aan, dat uiterlijk vrijwel overeenkomt met dat van Merian.



Beschrijvingen van Surinaamsche cacao uit den tijd van Merian en de Laveaux zijn mij niet bekend. Merian merkt op, dat de cacao bij rijpheid citroengeel is. De eerste belangrijke aanteekening over de cacaocultuur in dezen tijd, i) Voor de benamingen is de indeeling van van Hall (Ch. V) gevolgd. *) Een afbeelding daarvan in de West-Indische Gids dl. II, blz. 400. 4










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



50 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME is afkomstig van een Surinaamschen planter, die omstreeks 1740 een _Ontwerp tot beschrijving van Surinamen" opstelde (Handschrift Kol. Bibl. Paramaribo, no. C. 17).



Hij beschrijft de cacao echter niet, zegt alleen, dat de vruchten meestal 20 zaden bevatten en dat hij er niet van overtuigd is dat de zg. _Carakische Cacauw", welke de Hollanders zoo roemen, (vergl. Labat) beter is dan die van andere plaatsen. Hij heeft bemerkt, dat de vruchten wel grooter zijn dan van de Surinaamsche, maar het aantal geringer. Hij stelt 30 goede vruchten van den Carakische tegen 50 van den Surinaamsche, geeft echter toe, dat de Carakische grooter pitten heeft en dus meer vet bevat.



Verder verwijst hij naar Labat.



Hieruit laat zich opmaken, dat de schrijver de zoo gewaardeerde Caracas-cacao kende en dat deze misschien in Suriname reeds bekend was.



Zooals hiervoren gebleken is, was de door Francois van Aerssen ingevoerde cacao afkomstig van Trinidad. De daar, door de Spanjaarden gekweekte variteit leverde een bijzonder fijn product op, dat zelfs beter heette dan dat van Caracas e. a. plaatsen *).



Echter werd de cultuur in 1727 door een _blast" vernietigd, en eerst 30 jaar later met een hardere Forastero, van het vaste land afkomstig, weer hervat. Een beschrijving dezer cacao schijnt niet bekend te zijn.



Wel bestaan er nauwkeurige beschrijvingen en afbeeldingen van de cacao, die toen ten tijde op de Fransche Antillen gekweekt werd, afkomstig van personen, die zelf jaren lang cacao geplant hebben, de Qulus, Labat.



Uitwendig gelijkt deze cacao vrij veel op de doorMerian afgebeelde soort. In geen geval is het een Amelonado.



De vruchten (pi. II.) waren geel, rood of oranje _met kleine knopjes en andere oneffenheden bezaaid", 7_10 duim lang, 3_4 duim in middellijn met een schil van 3_5 lijn dikte meestal met 25 zaden. (min. 15, max. 40). Deze *) W. F. Raynal, Wijsgeerige en Staatk. gesch. van de bezittingen der Europeanen in de beide Indien. (1780) Holl. vertaling Amsterdam 1792 dl. 6. p. 265.



J. H. Hart, Cacao, 1921, p. 8.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAM E 51 zaden waren 9_12x7_8 lijn. _Het vleesch is blank, hellende een weinig naar de vleeschkleur" (Labat). Wanneer men het buitenste huidje van het zaad afnam, was de kleur een weinig violet (volgens de Qulus).



Er werd door hen 4_5 dagen gefermenteerd, waardoor de cacao minder bitter werd. De fermentatie was voldoende, als de cacao donker en rossig geworden was. Ze was dan minder bitter geworden. _Le bon cacao doit avoir la peau fort brune, et assez unie, et quandon l'a te, l'amande doit se montrer pleine, bien nourrie et lisse; de couleur de noisette fort obscure de dehors, un peu plus rougeatre en dedans, d'un gout un peu amer et astringent" (de Qulus).



Hieruit blijkt duidelijk, dat op de Fransche eilanden ook geen Amelonado werd gekweekt, maar of een fijner Forastero-f een Criollo-type.



Wat Suriname betreft, kan aangenomen worden, dat de door Francois van Aerssen in 1787 ingevoerde cacao een variteit geweest is, die in de Spaansche eilanden in de 17e eeuw gekweekt werd en een zeer fijn product opleverde; waarschijnlijk dus een of andere Criollo.



Eerst in Nepveu's Annotatien (omstreeks 1770) vindt men een eenigszins gedetailleerde beschrijving van de cacaovariteiten, die in Suriname gekweekt werden. _Daar zijn wel drie of vier soorten, als de r^wmfi en m7-d<? Caracas, de ora'matVe groofe en Afewe gm'fofe Cacao. De Caracasoomew groeyen veel dikker van hout, ook hooger en schooner, de blaaden groot er en al de jonge blaaden zijn als vleeschkleurig. De boom duurt ook veel langer als de ordinaire, die gemeenlijk maar 12 a 18 jaaren draagt (meer of min na 't land ende cituatie) en dan door 't vergaan van zijn hout te niet gaan. De Caracas duurt wel eens so lang, doch draagt minder vrugten (_egter zijn de pitten doorgaans platter, en soo wel niet gewild in den verkoop").



De Tamme Caracas *) is groot en langwerpig, wel 6_7 i) In de boven-Berbice komt verwilderde cacao voor uit het begin der 18de eeuw. Deze wordt door J. B. Harrison (Timehri V, 3rd series) beschreven als 'the type formely known as Go/dM Caracas, probably the best cacao in the world'. De rijpe vruchten zijn goudgeel, de vruchtwand is dun, de boonen zijn vol en rond en van uitstekende kwaliteit. Het is mij niet gelukt om over deze cacao (een Criollo ?) nadere inlichtingen te bekomen.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



52 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME duim lang met wijt van elkander staande ribben in de bast doch die niet diep in gaan, maar even te zien zijn; deese is beeter als ^e wt/ie, die korter ronder en nog gladder van vrugt is".



De groote ordiwaiVe is langwerpig; wel 7 a 8 en 9 duymen lang, hout van 30 tot 50 en 55 schoone pitten. De ribben of vooren in de bast zijn bijna een half duym (_quart duym") diep; deese wordt voor de beste gehouden.



De &/tfy0 orimat're is even so doch de boom als vrugt kleynder en dunder, houdt ook maar van 15 tot 25 pitten doch draagt het sterkste van alle so lang se duurt." Over kleur der vruchten en hardheid van de schil wordt niet gesproken, evenmin over de kleur van het binnenste der zaden.



Blom (1787) onderscheidt slechts 2 soorten, de een sterk geribd, de andere ongeribd met iets grooter vrucht en zaden de zg. _Kuraakse" (blijkbaar Caracas). De vruchten zijn geel en bevatten 40-_46 zaden.



Hartsinck (1770) beschrijift de cacaovrucht als puntig aan het einde, geribd en gekarbonkeld (dus wrattig), 8_ 10 duim lang en 3_4 duim breed. Er zijngroene, oranjeen donkerroode vruchten (Carracase).



De laatste hebben grooter vruchten doch produceeren minder. Meestal zijn er 25_30 zaden in een vrucht van 11 duim lang en 1 duim breed.



Guizan (1788) zegt, dat de cacao van Suriname geheel op die van Cayenne *) gelijkt wat den vorm betreft en gem. 48_50 zaden heeft (zelden minder dan 40, zelden meer dan 55) .Men houdt de cacao met de sterkste ribben voor de beste.



Volgens Ludwig (1789) zijn de rijpe vruchten geel of donkerrood en bevatten 20_25 zaden; men rekent ongeveer 300 pitten op een pond droge cacao.



Stedman (1794), die de cacao-plantage Alkmaar (omstreeks 1775) beschrijft, noemt de vruchten geel. Ze bevatten ongeveer 30 zaden, zijn geribd en met knobbels voorzien. Hij geeft een zeer slechte afbeelding, die waari) Deze cacao is afkomstig van de wilde cacao aan de Yari, en zal dus waarschijnlijk een of ander Amelonado-type zijn, gelijkende op de wilde cacao, die in Suriname en aan de bov.-Amazone voorkomt.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 53 schijnlijk niet het tegenwoordige Amelonado-type tot voorbeeld heeft gehad.



Ook von Sack (1821) beschrijft gele vruchten, met slechts 20 zaden.



In die dagen werd de cacao van 8_12 dagen gefermenteerd. Zoodra de zaden bij het doorbreken een _egale paarse of violetkleur" hadden, achtte men de fermentatie voldoende. Dit slaat ongetwijfeld niet op Criollo zaden (Verhandelingen enz. 1804).



Teenstra, die omstreeks 1830 in Suriname was, beschrijft de rijpe cacao vrucht als citroengeel met stompe punt, waarover meridiaansgewijs 10 ribben loopen als bij de canteloupe, ongeveer een span (dus 2 d.M.) lang en 1 d.M. in doorsnee, met 20_40 pitten.



Door het fermenteeren (5_6 dagen) nemen de cacaoboonen een _donkerroode paarsche en violetkleur" aan.



Gallais (1827) geeft een zakelijke beschrijving van de cacao-soorten die toenmaals in den handel bekend waren.



Er worden 7 klassen door hem onderscheiden. 1) Soconusco, Madelaine, Marcacaibo. 2) Caracas, Occano, Trinidad. 3) Guayaquil. 4) Sn'waw, Demerara, Berbice, Sinnamari, Arawari, Macapa. 5) Maragnon, Para. 6) Antillen, Cayenne, Bahia. ; 7) Bourbon. Deze worden afgebeeld en beschreven.



Onder de cacaoboonen van Suriname vond men deels afgeronde vormen, die op _Soconusco" geleken, de rest was afgeplat. Sommigen hadden den vorm van een bijna gelijkzijdigen driehoek (Gallais pi. II no. 4), anderen hadden den vorm van __Guayaquil". Een bittere smaak en een weinig aangenaam aroma maakten, dat deze cacao door de goede fabrieken niet gebruik werdt *). *) Ook von Sack (1821) zegt dat de Surinaamsche chocolade slecht is en een scherpen smaak heeft; zoo schrijft ook Teenstra (1835), dat de Surinaamsche chocolade niet van de beste soort is, een weinig sterk en bitter, maar zeer vet.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



54 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME Uit bovenstaande mededeelingen laat zich slechts afleiden, dat de in het laatst der 17de eeuw en het begin der 18de eeuw in Suriname gekweekte cacao een andere variteit moet geweest zijn dan de tegenwoordige Amelonado, waarschijnlijk een vrij diep geribde, gele soort met wrattige schil en een betrekkelijk gering aantal zaden, die echter een goede kwaliteit cacao leverde.



Reeds omstreeks 1740, dat is dus aan het einde van den eersten opbloei der cacaocultuur, kende een Surinaamsche planter de meer gewaardeerde Caracas-variteit, die mogelijk toen reeds in Suriname aanwezig was.



Zeker is, dat tijdens den 2den opbloei der cacaocultuur, omstreeks 1770_80 (Nepveu, Blom) ook variteiten werden gekweekt, die toen als _Caracas" bekend stonden en minder sterk geribde vruchten hadden dan de oude Surinaamsche cacao. De gladde, ronde vorm, die Nepveu noemt als wilde Caracas en die een product van mindere kwaliteit oplevert, zou het tegenwoordige Amelonadotype kunnen zijn.



Vermeld wordt, dat de Caracas-cacao een krachtiger boom is, die langer duurt dan de gewone, maar dat de pitten platter zijn en tegenover de ronde zaden der _Ordinaire cacao" een product van mindere kwaliteit vormen.



Waarschijnlijk was de Caracas-cacao *) een of ander Foi) Met den naam Caracas, die reeds in het handschrift van 1740 genoemd wordt en nog heden ten dage in Suriname in gebruik is, heeft men blijkbaar verschillende variteiten aangeduid, die van het gewone algemeen gekweekte type afweken. Quandt, die van 1768 tot 1790 in Suriname was, beschrijft de Surinaamsche cacao als citroengeel (rept ook over eenige dagen fermenteeren in een vat en de aschbehandeling). Hij zag in Berbice ook de cacao, die men _Karaka" noemde en waarvan de vrucht beter was, De boom was echter kleiner als de gewone Surinaamsche (dus juist omgekeerd als bij Nepveu!). Wellicht was de Caracas van Berbice (genoemd door Quandt en Harrison) een Criollo in tegenstelling van de Surinaamsche.



Tegenwoordig noemt men in Suriname Caracas (of roode Caracas) een forasterotype, dat volgens Preuss identiek is met de Trinidad-forastero; sommige planters noemen echter elke roode cacao Caracas.



Volgens de Qulus en Labat werden reeds omstreeks 1700 in den handel onderscheiden groote en kleine Caracas, groote en kleine cacao van de Eilanden. De Caracas-cacao ging door voor beterdandie van de Eilanden. De boonen waren grooter, platter, minder bitter en bevatten meer vet. Men rekende dat voor 1 pond cacao 400 boonen van de Eilanden noodig waren tegen 300 Caracas boonen .De Spanjaarden mengden beide soorten door elkaar.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 55 rastero-type. Zooals hieronder zal blijken, is het zoo goed als zeker, dat de geribde wrattige cacao, die in het begin der 18de eeuw gekweekt werd een gele Criollo geweest is.



Van veel belang is, dat eenige relicten der voormalige Surinaamsche cacaocultuur zijn teruggevonden.



In 1905 werd door den landbouw-assistent A. W. Drost witzadige cacao verzameld, die op een grondje in de Cottica werd aangetroffen (Jaarverslag Dept. van den Landbouw in Suriname 1905 p. 34).



Van deze cacao werd in den cultuurtuin te Paramaribo aangeplant in 1906. In 1908 waren er nog slechts 2 boompjes overgebleven (Verslag 1908 p. 42). In 1913 (Verslag 1913 blz. 55) was nog n boom aanwezig, die in dat jaar 14 vruchten voortbracht, die 900 Gram cacao (versch) opleverden. Begin 1920 kon ik deze cacaovariteit in den Cultuurtuin niet meer terugvinden. Waarschijnlijk is de boom gestorven.



Later (April 1920) bij een bezoek aan de Cottica gelukte het mij, om deze cacaovariteit terug te vinden *) op de reeds aan het einde der 18de eeuw verlaten ^) plantage Nw. Java (zie kaart A. De Lavaux, ook nog aangegeven op de kaart van Cat eau van Rosevelt).



Dit is een zuiver Criollo-type, met op doorsnede witte zaden ^) en een zeer dunne en zachte vruchtschil (ongeveer 1 c.M. dik), die zich gemakkelijk met een pennemes laat doorsnijden.



De vruchten zijn citroengeel, ongeveer 15 c.M. lang en 6_7 c.M. breed met een vrij stompe scheeve punt, een i) Dit was mogelijk door de hulp van den heer E. Essed, door wiens bemiddeling later ook eenige rijpe vruchten ontvangen werden, waarvan de zaden in den Cultuurtuin zijn uitgeplant. Een tiental plantsoenen daaruit gekweekt zijn geplant op de plantage De Maasstroom (langs het middenpad veld. 10.) *) Nw. Java wordt in de Surinaamsche Almanakken van 1795 en later niet meer genoemd onder de in cultuur zijnde plantages. Blijkens een oud notarieel archief (zie artikel Mr. R. Bijlsma in W. I. Gids III p. 325) werd Nw. Java genventariseerd in 1736; in October 1756 werderdoorNw. Java een nieuwe warrand aangevraagd door de erven Metzger (zie W. I. Gids IVp. 151). ') 6 zaden gedroogd in exsiccator wogen 7.7 Gram (gem. 1.3 Gr.). De afmetingen in m.M. waren resp.: 23 x 15 x 9; 25 x 15 x 6; 23 x 15 x 8; 25 x 14 x 10; 22 x 15 x 7; 24 x 15 x 6; Gemiddeld 24 x 15 x 8.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



56 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME uiterlijk hobbelige, weinig diep gegroefde wand (zie pi.



IV).



Uit 5 vruchten werden 141 zaden verkregen (gem. dus 28).



De zaden hebben een eigenaardigen driehoekigen vorm; de afmetingen, (bepaald naar 9 versche zaden) varieerden als volgt: lengte 23_27 c.M. gem. 25, breedte 15_17 gem. 16, dikte 10_12 gem. 11 mM.



Het gewicht van 9 zaden (versch) bedroeg 23 gram, gem. 2.5 Gram.



De uit de zaden verkregen _plantsoenen" groeien zwak (zooals trouwens bij alle Criollo's); 16 maanden na het uitplanten zijn de grootste niet hooger dan 30 c.M.



Later (Nov. 1921) werd veel hooger aan de Cottica een 2de Criollo-overblijfsel gevonden; nl. daar waar de Lavaux de plantage Vrindsburg teekent, eenige K.M's beneden de bauxietontginning Moengo.



De vruchten hiervan, gelijken volkomen op die van Nw.



Java, zijn echter wat minder wrattig. De afmetingen van 7 verzamelde vruchten waren tot 16_17 c.M. lang en 7_ 8 c.M. breed; ze bevatten totaal 195 zaden -dus gem. 28 per vrucht) met een gewicht van 549 Gr. (versch) of 2.8 Gr. per zaad *).



Later zijn nog een aantal vruchten verzameld, door Dr.



G. Stahel. Een volwassen nog onrijpe vrucht woog 580 Gr. 2 rijpe vruchten 710 gram. De laatste bevatten 58 pitten, welke versch 195 Gr. wogen; dus gem. 3.4 Gr. per pit. Na fermenteeren en drogen wogen 53 zaden 77.105 Gr.; gem. dus 1.46 Gr. De afmetingen dezer bereide zaden (zie pi. IV) waren: 23. 1 x 15.2 x 11.1 m.M.; (gemiddelde van 52 pitten, de lengte varieerde van 19_26 m.M., de breedte van 13_ 18, de dikte van 8_14).



Terwijl de boomen in het lage terrein op _Nw. Java" er zeer zwak en slecht ontwikkeld uitzagen, waren die op *) Van deze cacao is een bed aangeplant in den Cultuurtuin te Paramaribo ; tevens is een bed oculaties aanwezig op Forastero-onderstam (beide in stuk M).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUR IN SURINAME 57 _Vrindsburg", welke op een hoogen leemoever stonden, voor het meerendeel zeer forsch en gezond (tot ruim 13 meters hoog). In beide gevallen waren de cacaoboomen o vergroeid door secundair bosch.



Ook de zaailingen afkomstig van _Vrindsburg" groeiden traag, hoewel vlugger dan die van Nw. Java; na 9 maanden hadden de grootste _plantsoenen" een hoogte van 30_35 c.M. bereikt.



De cacao van deze plaatsen komt uiterlijk vrij goed overeen met de afbeeldingen van Merian, en de Lavaux, gelijkt ook eenigszins op de door de Qulus afgebeelde vrucht, die echter slanker is.



Wegens gebrek aan vergelij kings-materiaal kon ik niet uitmaken, met welk der tegenwoordige Criollo-typen de oude Surinaamsche het meest overeenkomt. Wat vorm en afmetingen betreft gelijkt ze eenigszins op de Java-Criollo (van Hall t.a.p. fig. 21) en Venezuela-Criollo *)) (Preuss-Expedition pi. 1 no. 3).



Bij deze is echter het gewone type rood gekleurd.



Karakteristiek voor de Surinaamsche-Criollo lijkt mij i) Wanneer de Surinaamsche Criollo een overblijfsel is van de indertijd uit Trinidad ingevoerde, is ze vermoedelijk afkomstig uit Venezuela.



Voor de afmeting van verschillende thans in den handel zijnde Criollozaden wordt opgegeven: Venezuela, eerste soort 25 X 15x8 mM. (Jumelle) Caracas, 23 X 15x8 mM. (Zipperer) Ceylon, eerste soort 23 X 14 x 8 mM. (Wright) Java 23 X 12 X 9 mM. (Zipperer).



Preuss (1900) beschouwt Oost-Venezuela als het vaderland van de Criollo-cacao, eerst in den laatsten tijd is daar Forastero gekomen. Hij meent dat deze variteit uit West-Venezuela (de Orinoco-delta) of Ecuador afkomstig is waar ook wilde cacao aangetroffen wordt. Het is echter zeker, dat men in Cayenne en Brazili de cacaocultuur begonnen is met wilde Forastero uit het binnenland (Criollo schijnt men daar nooit verbouwd te hebben), zoodat de boven-Amazone en het aangrenzende gebied als een tweede oorsprongsland der Forastero beschouwd kan worden. De Criollo, die oorspronkelijk door de Spanjaarden op Trinidad verbouwd werd, dus ook de later in Suriname ingevoerde, zal vermoedelijk uit het nabij gelegen Venezuela afkomstig geweest zijn. Een andere hypothese omtrent den oorsprong der Criollo is dat deze uit Centraal-Amerika komt (Simmonds-Tropical Agriculture 1889). De door de Qulus en Labat beschreven cacao, die f een Criolle was f daar zeer dicht bij stond, kwam volgens Labat op bijna alle Antillen in het wild (verwilderd ?) voor en schijnt het materiaal geleverd te hebben, toen men daar met de cultuur begon.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



58 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME de min of meer driehoekige vorm der pitten (pi. IV.). Eigenaardig is, dat Gallais (1824) als een typisch Surinaamschen vorm pitten noemt, die nagenoeg den vorm hebben van een gelijkzijdigen driehoek. Voor zoover mij bekend is, komen die onder de tegenwoordige Surinaamsche plantagecacao niet voor.



Waarschijnlijk is dit de ordinaire geribde (Surinaamsche) cacao van Nepveu. Het jonge blad van deze gele Criollo is zuiver geelgroen en niet bleek rose of rood zooals meestal bij cacao het geval is. Aangenomen, dat dit de Ordinaire geribde cacao is, is het dus begrijpelijk, dat Nepveu als kenmerk der Caracas noemt dat alle jonge bladeren v/scM/Mn'g zijn. Wellicht was die Caracas een variteit met roode vruchten *) zooals Hartsinck zegt; Nepveu en Blom echter spreken daar niet over, hun tijdgenoot Ludwig noemt echter donkerroode vruchten (naast gele.) Volgens Nepveu (1770) heeft men ook in de Tempati goede cacao gehad.



F. W. Hostmann (Over de beschaving van negers in A-merika, Amsterdam 1850 dl. II blz. 287) zag in 1839 in de Mapane cacao, die al 50 jaar verlaten was, maar niettegenstaande ze geheel door secundair bosch o vergroeid was, veel vruchten droeg.



Volgens onlangs ontvangen berichten ^), komt nog heden zoowel in de Mapane als in de Tempati verwilderde cacao voor.



In de Mapane is een plek nabij een boschnegerdorp, welke de boschnegers _cacaogron" noemen.



Kort daarna bracht de opzichter bij het Boschwezen J. C. Bruijning, die een dienstreis in de Mapane maakte, een rijpe vrucht van die plaats mee. Deze cacao is dezelfde als de gele Criollo van de verlaten plantages Nw. Java en Vrindsburg in de Cottica. De vrucht uit de Mapane (zie pi. IV) was 13.5 cM lang en 6,5 dik, woog 222 Gram en bevatte 26 zaden, die (versch) gem. 2,8 Gram wogen en op _) Bij variteiten met roode vruchten is het jonge blad rood. *) Van Pater Wortelboer, een R. K. geestelijke die veel in die streken gereisd heeft.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 59 doorsnede zuiver wit waren. De vrucht wand was bij het doorsnijden zeer zacht, op de groeven 3_5, en op de ribben 8_9 mM. dik.



Volgens Bruyning is _Cacaogron" gelegen in de bocht bij de van Mapane (kaart Cateau van Rosevelt), dus een eindweegs boven het tegenwoordige boschnegerdorp Gododrai. Hij zag eenige tientallen boomen, 10 M en meer hoog, welke op een hoogen oever stonden; ook hooger aan de Mapane werden langs een kreek je cacaoboomen aangetroffen, maar zonder vruchten. Volgens een boschneger, die den heer B. de cacao aanwees, komt ook aan de Tempati en in de boven-Commewijne (een half uur varens beneden de Tempatimonding) cacao voor. De boschnegers in die streken verbouwen geen cacao en maken van de verwilderde boomen geen ander gebruik dan zoo nu en dan de zaden van een rijpe vrucht af te zuigen.



Volgens Nepveu waren in zijn tijd (omstreeks 1770) de Tempati en Mapane reeds geheel verlaten. Stedman, die in 1775 lang op Maagdenburg in de Tempati vertoefde, zegt dat van deze plantage toen niets meer overgebleven was dan een oude oranjeboom; boven de suikerplantage Goed-accoord in de boven-Commewijne was geen gecultiveerd plekje meer te vinden; alles was door de rebellen in 1757 verwoest.



Later ontving ik nog cacaovruchten van de omstreeks 1800 verlaten plantage Ostage in de boven-Commewijne (in de Almanak van 1796 als suiker-plantage genoemd, in de Almanak van 1818 en latere niet meer opgegeven). Dit was een gele, weinig diep gegroefde Forastero met een harden, ongeveer 15 mM. dikken vruchtwand, elliptisch met stompe punt, bij den steel niet ingesnoerd. De 2 onderzochte vruchten wogen resp. 603 en 547 gram, bevatten 39 en 49 zaden, die versch 139 en 146 gram wogen. De vruchten waren resp. 16 en 15 cM. lang en 10 cM. dik. De zaden hadden donkerpaarse zaadlobben.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



60 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME IV. CULTUUR, OOGST EN BEREIDING 1. PTai a/s gScAi&/e growa* go/i. Waar ie cacaocw/^Mr De meer genoemde planter van 1740 stelt als eisch voor cacaogrond, dat ze niet al te _droog" *) en niet al te vet is; het best is _met steen sand of schulpen ondermengd".



Waar de cultuur in die jaren uitgeoefend werd, leeren we uit een oud notarieel archief van Surinaamsche plantage-inventarissen uit het tijdperk 1713_1742. (zie R. Bijlsma W. I. Gids III p. 325). Een uittreksel daaruit, voor zoo ver het cacao betreft, is afgedrukt in bijlage I.



Daaruit valt aangaande de grondsoort, die bij voorkeur genomen werd voor cacao, weinig af te leiden. Uit alles blijkt, dat we bijna op alle plantages met proef aanplantingen te doen hebben. Slechts in enkele gevallen zijn er 1000 of meer boomen geplant (No. 29, 30, 52, 57, 72).



Waar de leeftijd opgegeven wordt zijn het meestal zeer jonge boomen van 1_-3 a 4 jaar. De oudste, waarvan de leeftijd vermeld wordt, zijn 9 jaar (No. 16, vergl. No. 69 7 jaar, No. 75 71 jaar). Niet zelden werd de proef aanplant tusschen de koffie gezet (No. 7, 20, 23, 31, 36, 63, 64), soms langs de paden (No. 73), zooals later meer geschiedde.



De aanplantingen waren gelegen in de Suriname-rivier boven Paramaribo ^) tot zelfs op Gelderland en Berg en Dal. Op de plantages in hare zijkreeken was ook vrij veel aangeplant, vooral in de Para, waar vrij groote aanplantingen gemaakt werden (No. 21, 23, 29, 30, 33, 37, 38).



In de boven-Commewijne waren ook enkele grootere aanplantingen (No. 51, 52, 57). *) Schraal, onvruchtbaar. _) De Suriname-rivier beneden het fort Zeelandia te Paramaribo en de Commewijne beneden het fort Sommelsdijk mochten om strategische redenen niet in cultuur gebracht worden. Eerst met de voltooiing van het fort Nieuw-Amsterdam, aan de samenvloeiing van Commewijne en Suriname, kwam dit bezwaar te vervallen (1747).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 61 Voor de Mapane (Sarwakreek) en de Tempati wordt slechts n aanplanting genoemd (No. 61 en 62) *).



Nepveu (1770) acht het raadzaam om vr het planten te onderzoeken of er op 2_3 voet diepte in den bodem geen ondoorlaatbare laag zit, zooals in de tusschen- en benedenlanden *) veel het geval is. Men moet in zoo'n geval de plantgaten daar doorheen graven en ze met zachten grond aanvullen.



Versch goed diep land, dat ten minste 2 a 3 voet diep zacht blijft, zoodat men er een stok in kan steken, zonder dat hij stuit, is volgens Nepveu geschikt. _Mollig" of zandig, eenigszins los land is goed, maar zware klei niet. _In de boovelande, selfs in Tampaty ) heeft men zeer goede cacao gehad; ook wast ze wel in de beneedelande; in oude uitgedroogde *) lande is het plante van die boom voor niet." Aanhaling verdient ook wat een tijdgenoot Storm van 's Gravensande, gouverneur van Essequibo, schreef over de cacaocultuur in de benedenlanden van Demerara (1767): _onder alle producten zien ik geene zoo veel belovende en tot verwondering van een ygelijk zoo voori) De 3 verlaten plantages, waarop overblijfselen van de oude gele Criollo (_ordinaire of Surinaamsche") terug gevonden werden, komen in deze inventarissen niet voor met uitzondering van Nw. Java (1756), waar toen blijkbaar geen cacao aanwezig was.



Uit bijlage I laat zich nog afleiden, dat de cacao soms door de droogte leed (no. 5, 28, 74) wat bij aanplantingen zonder blijvende schaduw, die waarschijnlijk in hoofdzaak uit de teere Criollo bestonden, wel te verwachten was. Dat de cacao meermalen genoteerd wordt als _zeer slecht" of van _geen verwachting" behoeft ons daarom ook niet te verwonderen (No. 13, 22, 26, 27, 36, 37, 38).



Vermeld wordt 1 geval waarbij de cacao door het stuwwater (_frisjes") geleden heeft (No. 33) en 1 geval waar cacaoboomen door de insecten (Steirastoma-larven ?) bedorven zijn (No. 56).



Ook blijkt dat in 1737 reeds mandjes gebruikt werden om cacao in uit te planten (No. 29).



De vruchtdracht begon waarschijnlijk in het 4de jaar (vergl. no. 28, 77). *) Zie noot blz. 65. *) Reeds in Nepveu's tijd was een groot deel der bov.-Commewijne, der Tempati en verdere kreeken (dus ook de Mapane) geheel verlaten. (Naden grooten opstand der Tempati-negers in 1757).



De wel sedert 50 jaren verlaten cacao die Hostmann in 1839 in de Mapane zag, zal wellicht toen ook wel niet meer in cultuur zijn geweest. *) D. i. uitgeteeld land.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



62 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME spoedig avanceerende als cacao in de veengronden. Dit is op aanprijzing van eenige Spanjaarden in de laage gronden geprobeert; een paar duysend boomen welke ik op Soesdijk in July laestlede hebbe laeten planten van omtrent een hand breet hoog vond ik daar komende over de drie voet hoog.... Van een cacaoboom welke nu ses jaeren oud is en welke om eens te probeeren in de veengrond hadde laete planten heb ik verlede maend July 160 beursen getrokken" (_. A _. ^0 FtV/ters, Storm van 's Gravensande, 1920, p. 296).



Met veengrond wordt hier bedoeld de met een dikke laag humus (_veen") bedekte grond der beneden-landen.



Volgens Blom (1787) is voor een cacaoplantage nieuw land noodig. Blauwe klei met 1^_2 voet humus (_veen") is geschikt, ook wel meer zandige grond, als er zware boomen op groeien. Op schralen grond (schulpritsen) sterft de cacao na 8_9 jaar. De grond kan voor cacao nooit te vet, wel te mager zijn. In het bovenland, waar de grond hoog, zandig of steenachtig is, met zware bosschen begroeid, gedijt de cacao ook.



In biri-biri-land groeit de cacao slecht. De goede grond daarvan is nauwelijks 10 duim diep, dan volgt een onvruchtbare, ondoorlatende klei; wanneer de cacao daar met den wortel op komt, sterft ze.



Cacaoplantages kwamen in dien tijd o. a. voor in de Orelana-kreek en de Cottica. De ben.-Commewijne was bijna geheel in koffie; in Stedman's tijd (omstreeks 1775) was echter Alkmaar een groote cacaoplantage.



Guizan (1788) zegt, dat de cacao goed groeit in laag land, mits het goed gedraineerd is; men moet den grond goed beschaduwd houden, want de grond wordt licht door zon en lucht bedorven; de cacaoboom houdt er van, dat zijn voet beschaduwd wordt.



Ook Ludwig (1789) zegt, dat de cacao een goeden vetten grond verlangt, dat men niet als bij koffie- en suikerplantages den grond eerst beplanten kan met _kost" voor de slaven, want de cacao eischt de heele vettigheid, groeit alleen dan goed, duurt ook langer en brengt meer en betere vruchten voort.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 63 In een later geschrift van Blom (1801) lezen we nog eens, dat nieuw vet en goed gedraineerd land noodig is voor cacao. Geschikt is _zwaare veen" met grauwe en blauwe klei, in het bovenland de plaatsen aan den voet der bergen, waar klei en leem is. Op blauwe en grauwe klei met een dikke humuslaag kan men eerst nog 2 jaar _kost" planten. Daarna wordt het land omgespit, de kleine trenzen geslecht en zoo blijft het nog 2 jaar braak liggen.



Zand, biri-biri- en mangroeland zijn ongeschikt voor cacao.



Blom rekent, dat in de bovenlanden de cacao ongeveer 18 jaar aangehouden kan worden.



Volgens hem groeit de penwortel van cacao in goeden grond 15_20 duim diep (die van koffie 12). Nepveu rekent blijkbaar ook dat de grond voor cacao minstens 2_3 voet diep moet zijn *). Volgens Nepveu groeit de penwortel van cacao in _goet zagt land", heel diep en heeft het bovenaan slechts eenige _wort el vezels", soms ook heeft de boom daar een of twee wortels.



In de Verhandelingen enz. (1804) wordt grauwe of geelachtige klei, met zand gemengd, voor het beste cacaoland gehouden. In de vette blauwe klei groeit de boom al te welig en geeft daarom maar weinig vruchten, duurt echter lang.



Ongeschikt wordt geacht: 1. gele of leemachtige klei, omdat het te vast en te gepakt is en het water niet goed doorlaat. 2. parwa- en mangroe-landen, (tenzij ze zeer lang in polder gelegen hebben), vanwege de _zwavel" deelen. 3. biri-biriland, heeft te veel _zwavel" en _zure" deelen. ') In vele handboeken over cacaocultuur wordt een diepte van een meter noodig geacht, soms zelfs meer (Hunger-van Gorkom's O. Ind. cultures dl. II stelt voor vlak terrein als eisch 1J_1 M.).



Op de zware ingepolderde kleigronden der tegenwoordige Surinaamsche plantages, waar het grondwater reeds op geringe diepte gevonden wordt, wordt de groei van den penwortel sterk onderdrukt ten koste van de zijwortels, die zich krachtig ontwikkelen.



In de vroeger beplante bovenlanden, zal de cacao in diepen poreuzert grond zeker een normalen penwortel vormen zooals Nepveu beschrijft.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



64 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 4. darrie- of turflanden, omdat die te onvruchtbaar zijn en bezwangerd met _zure" en _aluinachtige" deelen en het water niet goed loozen.



Goed gedraineerde, losse vruchtbare klei is het beste.



Deze vindt men nergens beter dan aan de Comme wij ne *) en Orelanakreek, waarvan men ook _proeven heeft dat de Kakaoboom in die Landen zeer welig groeit en oud wordt." In het bovenland van de Para, Suriname en Comme wij ne groeit de cacao ook goed, maar sterft na weinige jaren.



Volgens Teenstra (1835) groeit de cacao het best op een vlakken, vetten en vochtigen grond, die tegen zware winden beschut ligt. Men houdt in Suriname oude verlaten koffiegronden, die 12 a 15 jaar in _kappewierie" gelegen hebben, voor de meest geschikte cacaogronden. In Suriname groeit de cacao niet weelderig op _salpeterachtige mangroe-gronden''.



De opmerking over de sedert 12_15 jaar verlaten koffiegronden als geschikt voor cacao, is in tegenspraak met hetgeen Blom (1801) meedeelt: Uitgeputte koffiegronden, die 18_20 jaar braak gelegen hadden (men damde de trekkers af, zoodat het land onder water kwam te staan) zijn volgens Blom voor cacao nog ongeschikt, de koffie groeit er schraal in, suiker slechts matig. De klei is taai en compact, heeft geen humus en is ondoorlatend geworden *), het water sijpelt er niet meer door; _die vermaagerde gesloote klei blijft gesloten." Bij het weer in cultuur brengen van zulke verlaten gronden werd de bovenkorst van het land afgehaald en daarmee de kleine trenzen gedicht, vervolgens werden nieuwe kleine trenzen gegraven in het midden der bedden (dezelfde werkwijze wordt beschreven in de _Verhandelingen" van 1804). Terecht houdt Blom deze vreemde hani) Deze grond was overigens 70 jaax tevoren ook nog parwa- en mangroeland. *) In den regentijd kleeft ze bij het wieden aan het _houweel" en is in den drogen tijd steenhard. Er groeit veel onkruid op. Op normaal land wieden 5_6 negers een akker per dag, op zulk land zijn er 8_9 noodig.



Op normaal land slaan 16 negers per dag met het _houweel" 1 akker om (6 duim diep), op land dat langer beplant en waar de klei taai is zijn 20 negers noodig.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 65 dels wij ze voor schadelijk omdat men zoodoende de vruchtbare aarde, die zich gevormd heeft, in de oude trenzen werpt i).



Hij voert 2 voorbeelden aan van koffie gronden in een zeer vruchtbare streek, die na 15 jaar braak te hebben gelegen en aldus behandeld te zijn (bovendien omgeslagen en gespit) voor koffie, bananen en katoen nog geheel ongeschikt waren. Blom meent, dat totaal uitgeteeld suikerland minstens 30, katoenland 60 en koffieland 90 jaar braak moet liggen.



Hij raadt een ander systeem aan, om verlaten grond weer zoo spoedig mogelijk vruchtbaar te maken: Het gewas dat op den uitgeputten grond staat, rooien, de kleine trenzen dempen, (de trekkers blijven open) het land 13_ 14 duim 2) diep met de schop omspitten in groote kluiten.



Deze mogen niet fijn gemaakt worden, ze moeten door lucht, zon enz. murw worden en vallen dan uit elkaar. Na 1 jaar is de grond reeds goed begroeid en tegen de zon beschermd, in het 4de en 5de jaar groeien er al boomen op.



Na eenige jaren wordt gekapt en als de humus niet te droog is, gebrand. De kleine trenzen worden gedolven en de grond direkt beplant.



Als het land op die wijze 2_3 jaar braak gelegen heeft, is het geschikt voor suiker. Blom meent echter, dat het wel 25 jaar zal duren voor men er weer cacao en koffie op kan planten. ') En wat m.i. niet minder erg is, in plaats daarvan onvruchtbaren ondergrond (uit de nieuwe kleine trenzen opgedolven) over de bedden spreidt Dat men door opeens veel _onverweerden" ondergrond op de bedden te brengen (als bijv. bij het sterk verdiepen der trenzen of splijten der bedden plaats vindt) zijn grond totaal bederft en eerst na veel moeite weer in orde kan krijgen, hebben de Surinaamsche planters tijdens de bacovencultuur (1906_1913) ondervonden.



Verder bestond bij het opnieuw bedelven het gevaar, dat er in de oude gedempte trenzen (op het midden der bedden) water hangen bleef (vergl.



Verhandelingen 1804 blz. 42). -) Blom rekent dat in Suriname de vruchtbare aarde niet dieper gaat dan 14 duim. _Onder dezelve is de kleij geheel onvrugtbaar, die nat zijnde, geen water uittrekt (laxeert), en uitgegraven in de lugt gelegt wordende, is dezelve zo hard als steen; een gewas van wat soort het mogte zijn, door de vruchtbare in de onvruchtbaare Aarde geplant zijnde, staat wel eenigen tijd te kwijnen; maar sterft eindelijk." 5










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



66 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME Het is aannemelijk, dat bij de tegenwoordige cultuurwijze met tusschenplanting van Erythrina glauca (koffiemama), een boom die veel humus produceert, den grond los werkt en met stikstof verrijkt, de cacao-en koffiegronden veel minder gevaar loopen om uitgeput te worden dan vroeger toen er geen schaduwboomen gebruikt werden.



Er zijn in Suriname vele cacao velden, die reeds 50 jaar oud zijn, en wanneer ze goed onderhouden worden, nog het volle product, (200 K.G. per akker) opleveren.



Een dergelijke algemeene uitputting der gronden als omstreeks 1800 voorgekomen is, toen na de groote opleving der koffiecultuur omstreeks het midden der 18de eew de voorste landen van bijna alle plantages uitgeput waren, zal bij de tegenwoordige cultuurwijze met schaduwboomen wel niet meer voorkomen.



Het invoeren van tusschenplanting met Erythrina omstreeks het midden der 19de eeuw, is wellicht de belangrijkste gebeurtenis geweest, die in de geschiedenis der koffie- en cacaocultuur in Suriname heeft plaats gehad.



M. S. Merian (omstreeks 1700) voegt bij haar afbeelding van de Surinaamsche cacao een aanteekening waarin o. a. gezegd wordt: _Het is moeilijk om ze te kweeken, omdat men ze door een of anderen boom moet beschaduwen tegen de sterke zon. die ze niet kunnen verdragen. Om die reden plant men er wanneer ze jong zijn, ananen of 6acouen naast, die ze tegen te groote zonnehitte beschutten.



Hieruit en ook uit de volgende berichten blijkt, dat in Suriname bananen en bacoven (soms ook andere planten) als hulpschaduw gebruikt werden sinds de eerste dagen der cultuur.



Daarentegen is de volwassen cacao zowaar schaduw gekweekt tot omstreeks het midden der 19de eeuw (zie onder 3).



In een onlangs gepubliceerde memorie *) van 1735 (R. ') Schrijfster was in 1696 eigenares van de plantage Boxel aan de Suriname-rivier en kocht in 1702 met haar schoon broeder Mr. Paul van der Veen, Sinabo aan de Cometewane. Ze bleef tot 1709 in Suriname.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 67 Bijlsma W. I. Gids IV p. 53) wordt gezegd, dat men de cacaoplantjes op bedden in den tuin of in mandjes *) kweekte, dat men in het veld plantgaten groef, waarin wat mest gebracht werd en bij het planten de pen wortel afsneed ^).



De aanplanting werd omringd met een dubbele rij bananen of _waterwilligen" &) om haar tegen den wind te beschermen.



Belangrijke aanwijzingen omtrent het planten van cacao verschaft het handschrift van een Surinaamschen planter, die blijkens den tekst schreef na het jaar 1739 en tijdens het bouwen van het fort Nw. Amsterdam, dus in de jaren 1740_1747.



Sommigen planten in bakken of in mandjes, maar volgens den schrijver is het beter direct in het veld te planten ; men krijgt dan krachtiger planten en heeft geen beschadiging door overplanten te duchten. De grond werd eerst met een spa ongeveer 1 voet diep omgespit en opdat men daar niet op zou trappen werden er eenige pina-bladeren *) bijgestoken. In een gat van 1|_2 duim diep werden twee pitten gelegd (de 2de pit voor de _securiteyt").



De jonge cacao moet tegen de zon maar vooral tegen den wind beschermd worden. Daarvoor werden bananen, soms ook koorn(mais) of cassave gebruikt, soms alleen _een Huyze van eenige takken Pien" *).



De schrijver houdt bananen en bacoven voor het beste, omdat deze 10 vt. hoog worden en na de vrucht vorming weer nieuwe spruiten vormen, zoodat men ze kan laten staan tot _de kakauw zijne kroon heeft opgegeven, als wanneer hij tegelijk ook zooveel kragte ontvangen heeft dat hij zig van andere Hulpe niet van nooden heeft te bedienen *). *) Vergl. bijlage I, no. 29. 2) Vergl. Guizan 1788. *) Welke boom bedoeld wordt is niet duidelijk wellicht zg. _waterhout" (watra hoedoe), Trichanthera gigantea H.B.K. een zeer snel groeiende Acanthacee, die men ook in later tijd (zie Blom 1786) nog wel als wind breker rondom de cacaostukken plantte, en ook heden nog wel eens gebruikt om sneleen windbrekendeheg te krijgen, of alshulpschaduw in open plekken. *) Van den pina- of palisadepalm (Euterpe oleracea Mart). *) Hieruit blijkt reeds dat alleen hulpschaduw, geen blijvende schaduw, gebruikt werd.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



68 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME De pinahuisjes zijn volgens onzen schrijver minder geschikt, omdat ze, als ze verdord zijn, omwaaien en omdat het dwaas zoude zijn, niets van den grond te halen, als men daarmee de cacao niet schaadt.



De plant wijdte wordt gesteld op 15 voet. Op een stuk van 10 akker staan 1849 boomen, elke rij bevat er 43 *), aan de _groote slooten" staan de boomen 7 voet van den kant.



Nepveu (omstreeks 1770) handelt uitvoerig over het cacaoplanten. Het verdient volgens hem aanbeveling, om eerst na te gaan of zich in den grond dien men met cacao wil beplanten ook ondoorlatende lagen bevinden op 2_3 voet diepte, zooals in de tusschen- en bovenlanden ^) niet zelden het geval is. Men moet dan daarin plantgaten slaan en deze met zacht en grond aanvullen. Doet men dit niet, dan stuit de pen wort el op de harde laag en sterft het boompje. Met een stok wordt onderzocht of de grond minstens 2 a 3 voet diep zacht blijft.



Als plantmateriaal kiest men de grootste vruchten en de beste soort en zoekt de goede pitten uit. Men plant in December of Januari, ook wel in Mei of Juni.



Sommigen planten ook in mandjes (7_9 duim hoog, 4_5 duim wijd) waar men _twee pitten op het plat inzet". Ook wel werden de pitten eerst een dag of drie in zand of aarde gelegd tot ze even begonnen uit te loopen en dan met het _botje" naar beneden in de mandjes of in den grond gezet en met n duim aarde bedekt. De mandjes worden onder een boom in de schaduw geplaatst, daar de jonge plantjes de sterke zon niet verdragen kunnen.



Zoo noodig, worden ze dagelijks begoten. Na 4_5 dagen komen de zaden op. Als het boompje 8_10 duim hoog is en 3_6 bladen heeft (d. i. minstens na twee maanden) wordt het in het veld geplant, waarbij sommigen de bodem van het mandje eerst los snijden. *) 10 akker = 100 vierkante ketting; 1 ketting = 66 Rijnlandsche voeten. *) J3<we/adn noemt Nepveu, wat verder dan 2 getijden, 18_20 uur varens, ligt, <w.ssctew/akfw, wat tusschen 1_2 getijden varens gelegen is. (Het gebruikelijke vaartuig was een 6-riems boot).










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUR IN SURINAME 69 Anderen planten de pitten direct op hun plaats in het veld, 2 of 3 ongeveer 8_9 duim van elkaar. Men laat de beste plant staan, sommigen laten ze alle staan.



Ook wordt wel op bedden geplant op een voet of meer van elkaar. Als de plantjes ongeveer een voet hoog zijn, worden ze in het veld overgeplant; maar ze slagen niet altijd. Het best is nog _plantsoen" in mandjes gereed te houden voor het suppleeren.



Voordat men de cacao in het veld plant, moeten er bananen geplant zijn, die reeds schaduw geven. Tot het derde en vierde jaar toe sterven er zeer veel boompjes en moet telkens gesuppleerd worden. Niet zelden snijdt de veenmol *) de jonge plantjes af, zoodat er van 1000 dikwijls geen 15 overblijven. _Door continueel aanhouden en suppleeren komt men eyndelijk teregt, en het stuk raakt vol, schoon eenige boomen sig reets groot vinden, als andere nog kleyn zijn, zonder ophouden moet men dagelijks de Boompjes laaten bezigtige om de worm die in de bast komt er uyt te haale, alsoo men anders de schoonschte boompjes vind die verdroogt zijn, dat ten eerste volgt, zoodra de bast de stam rond doorknaagt is, en de worm vreet altijd in het ronde ^) Deeze ongemakken vind men op deeze plaats meer en op de andere minder, ook na de saisoenen: als de Boom 3 of 4 maaien gedraagen heeft dan is het gevaar meest over, en dan is het de gemakkelijkste Boom van Onderhoud, en ook het product van Bewerking, die men in Suriname heeft".



Geplant werd op ongeveer 12 voet afstand in goeden grond, iets minder in schralen grond, doch zelden beneden 10 voet. Sommigen plantten op 15_16 voet afstand en in het midden van de vier nog n (_Quinquonge").



Volgens Blom (1787) wordt jonge cacao onder de scha-Scapteriscus sp. (= koti-koti). *) Ongetwijfeld wordt de _cacaotor" (Steirastoma sp.) bedoeld; Het _wurmen zoeken" wordt tot op den huidigen dag toegepast. De cacaotorren concentreeren zich vooral op open plaatsen. Wellicht was ten tijde van Nepveu, toen de jonge cacao na het wegkappen der hulpschaduw geheel open stond, de torrenplaag in jonge velden nog meer te duchten dan tegenwoordig.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



70 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME duw van bananen geplant. Er komen twee rijen cacaoboomen op 1 bed*). Op de plantplekken (16_18 voet afstand) worden stokken geplaatst. Bij eiken stok komen drie pitten op 1 duim afstand van elkaar en 1 duim diep.



Soms plant men tot schaduw van het boompje 3 tajers rondom de stokken. Op het midden van het bed plant men bananen op 16_18 voet afstand en daar langs nog mais.



Na 1 jaar is de cacao 2 voet hoog en worden de tajers weggenomen. De bananen zijn inmiddels volwassen geworden ze worden 4 jaar lang aangehouden. Twee a drie weken na het planten suppleert men op de plekken, waar niets opgekomen is.



In een latere publicatie (1801) stelt Blom de plantwijdte ook op 16_18 voet. Geplant wordt in Januari of December. Voor het suppleeren wordt de aarde tot 8 voet in omtrek *) herhaaldelijk omgespit. Plantsoenen worden in mandjes gereed gehouden. Men kan zoo tot 15 jaar lang bijplanten, na dien tijd _neemt de aarde de jonge boomen niet wel meer aan"; het is dus zaak in de eerste jaren goed te suppleeren.



Stedman, die de cacaoplantage Alkmaar aan de ben.-Commewijne omstreeks 1775 beschrijft, geeft 10_12 voet als plantwijdte op (dus als Nepveu). Als hulpschaduw dienden cassave of bananen. Gezaaid werd op kweekbedden.



Volgens Guizan (1788) is in Suriname de plantwijdte in alle richtingen 12 voet; er komen 275 boomen per akker.



Vroeger plantte men wijder*). Het best is direct op de plaats te planten, maar men moet de plantjes geregeld nagaan omdat de krekels (blijkbaar wordt de koti-koti bedoeld) ze vaak afsnijden. Wanneer men op kweekbedden plant, wordt na 8_10 maanden verplant. Vele planters in *) Waarschijnlijk worden 3 bedden per ketting gerekend, dus bedden van 22 voet breed. Bij 16 voet plantwijdte in de lengte krijgt men dan 6 maal 41 = 246 boomen per akker. (Blom neemt in zijn begrooting 250 aan). ) Op een andere plaats wordt gezegd, dat het bij het suppleeren in cacao-koffie- of bananenvelden aanbeveling verdient om tot 6 voet in omtrek 2_3 maal om te spitten. _) Bij den planter van 1740 was het wijder (15 voet) en kwamen er slechts 185 boomen per akker; het komt mij voor, dat voor de schaduwlooze cacao best op 12 voet afstand had geplant kunnen worden. Tegenwoordig plant men op Grenada (zonder schaduw) niet wijder dan 9_12 voet.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME 71 Suriname snoeien daarbij den penwortel een paar duim in.



Voor goede bescherming tegen zon en wind moet gezorgd worden.



In de Verhandelingen enz. (1804) wordt opgemerkt, dat het planten van cacao veel moeilijker is dan van koffie of katoen *). De plantjes zijn zeer teer, lijden veel door zon, wind en insecten en laten zich moeilijk verplanten. Men plant of de pitten direct in het veld of in de mandjes (6 a 8 duim wijd, 10_12 duim hoog). In het veld worden op den losgewerkten grond 6_-7 pitten gelegd, die eerst in asch gewenteld zijn (tegen de mieren). Daarna dekt men ze met lossen grond toe en strooit er nog wat asch op, bedekt dan het geheel met pinabladeren of iets dergelijks om het uitdrogen te voorkomen. Als ze na 14 dagen of later opkomen, wordt er nog eens asch opgestrooid. Wanneer de plantjes 1 vinger lang zijn, laat men er 3_4 staan en rukt de andere uit. Als ze 1 voet hoog zijn, laat men er 1 over.



Van veel belang is het om de jonge plantjes goed _uit het wied" te houden. Ook kan men de pitten zaaien onder bananen of op een koele plaats. Bij het uitsteken moet dan goed opgelet worden, dat de wortel niet beschadigd wordt anders sterft het plantje.



Als men uit mandjes plant, zet men de mandjes (die men onder bananen bewaard heeft of omgeven met een pinahuisje) in den grond als de plantjes 1 voet hoog zijn. Deze wijze van planten is omslachtiger dan de vorige, maar er sterven minder plantjes, omdat men er beter oog op kan houden. Het meest aan te bevelen is om direct in het veld te planten entegelijkin mandjes te zaaien voor het suppleeren.



De jonge planten lijden door _wormen", koti-koti en mieren.



Teenstra zegt, dat in Suriname bij het planten van cacao 7_8 pitten in een kuil geworpen worden (3_4 zou volgens hem beter zijn. Men wentelt de zaden in houtasch, i) Vergelijk Nepveu (1770) _Deese plant is doorgaans zeer difisiel voort te queecken" en Labat (1725): De cacao komt doorgaans in het 6de jaar in dracht, maar zij zijn aan zo veele ongelucken onderworpen, dat men het als een soort mirakel aanziet, als ze zonder eenig ongemak te hebben uitgestaan, dien ouderdom bereiken".










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Reyne, A.


Geschiedenis der cacaocultuur in Suriname



72 GESCHIEDENIS DER CACAOCULTUUR IN SURINAME omdat ze dikwijls door mieren, wormen e.a. insecten worden aangetast. Als ze na ongeveer 14 dagen boven den grond komen, verdorren er vaak velen door den wind of zon. Het is daarom goed, om ze gedurende de eerste 20 dagen, met bananenbladeren te bedekken. Soms strooit men ook houtasch op den grond om de mieren te verdrijven.



Men rekent 168 boomen per akker, 56 per bed. Op elk bed 2 rijen, die 12 voet van elkaar zijn. In de lengte der rijen is de tusschenruimte 24 voet.



Soms lijden de jonge boompjes veel door herten; ook door een worm in de schors. De koti-koti bijt vaak de jonge plantsoenen af. Voor het suppleeren wordt cacao in mandjes gebruikt.










Nederlands West-Indische Gids

Reyne, A.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



GODSDIENST, ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS DOOR L. JUNKER I Aangemoedigd door de gunstige beoordeeling welke mijne beide opstellen over de boschnegers _Eenige mededeelingen over de Saramaccaner-Boschnegers" en _Over de afstamming der boschnegers" mochten ontvangen, begon ik aan eene verhandeling over den godsdienst der boschnegers. Alras kwam ik echter tot de ontdekking dat deze materie niet zoo gemakkelijk te bewerken was; in de eerste plaats bleken mijne aanteekeningen te onvolledig en in de tweede plaats kon ik niet over betrouwbare literatuur beschikken. Zoo ik niet later het verwijt wilde hooren oppervlakkig te zijn geweest, moest ik eerst eene grondige studie van het te behandelen onderwerp maken en bij de boschnegers een nauwkeurig onderzoek instellen.



Het laatste is het moeielijkste gedeelte van den voorbereidenden arbeid geweest.



Uit ervaring wist ik wel hoe men een boschneger aan het spreken kan krijgen, doch daar het thans alleen over dingen ging die de blanke niet behoeft te weten moest menige list worden gebruikt om het wantrouwen der negers te verschalken. Den gewonen weg, door vragen inlichtingen te verkrijgen, kan men bij de boschnegers niet volgen, omdat reeds door vragen omtrent de onschuldigste dingen, hun achterdocht wordt gaande gemaakt.



Het beste is te doen voorkomen dat men alles reeds weet of door gebruik van magische kracht kan te weten komen.



Gelukt het een boschneger onder dien indruk te krijgen










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



74 GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS dan is alles gewonnen. Onbewust verklapt hij de geheimen van den stam, want de godsdienst is het grootste geheim dat de boschneger kent.



Is een boschneger in gezelschap van anderen dan is het onnoodig een poging te doen om iets te weten te komen.



Vermakelijk is het dan te zien hoe de boschnegers elkanders gevoelens toetsen en hoe angstvallig de antwoorden, vr zij eruit komen, worden overwogen. Nog koddiger gaat het toe op een Kroetoe. Doordat bijv. in een geding alle getuigen gelijktijdig aanwezig zijn verklaren steeds de getuigen van eene partij hetzelfde. Geen gering opzien baarde het daarom toen ik op eene Kroetoe van de Kapiteins van de Gransaramacca, welke onder mijne leiding te Granmankondre gehouden werd, de getuigen liet opsluiten en een voor een op de vergadering deed verschijnen.



Gedurende mijne onderzoekingen betreffende den godsdienst der boschnegers schermde ik veel met de wetenschap vervat in het boekje van den posthouder bij de Aucaners, den heer Van Lier _Iets over de boschnegers aan de Boven Marowijne". Heel spoedig kwam ik tot de ontdekking dat in het hoofdstuk over godsdienst handelende vrij wat fantasie is ingeslopen en dat ook elders in het boekje in beschouwingen over den godsdienst pertinent gestelde beweringen worden geuit, die mij bij onderzoek gebleken zijn niet met de werkelijkheid der dingen overeen te komen. Het aardig samengestelde stelsel der hoogere goden *) bijv., dat door een met wat meer fantasie begaafden schrijver best tot de drieenheid geconstrueerd zou kunnen worden, bestaat in het geheel niet.



Alvorens tot den eigenlijken godsdienst der boschnegers over te gaan zullen hier eenige beschouwingen op hun *) _Dit opperwezen is de schepper van hemel en aarde en heerscher over alles en allen wat zich erop bevindt.



Nana staat evenwel zoover boven de stervelingen dat tusschengoden noodig zijn om hem te bereiken. Dezen zijn verdeeld in goden van hoogere en lagere orden, goede en booze. Onder die goden staat bij de Aucaners Gwangwella aan het hoofd en naast hem Gedwsoe." W. F. van Lier. Iets over de boschnegers aan de Boven Marowijne blz. 70.)










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS 75 plaats zijn. over het met geene tegenspraak rekening houdende beschouwingsleven van den boschneger en eenige woorden over fetischisme van welk bovengenoemde schrijver beweert dat het bij de boschnegers niet bestaat *).



In de Kolonie noemt men de godsdienstuitingen der boschnegers (als zulke moeten zij zeker worden beschouwdaangezien door de aanwezigheid van een afhankelijkheidsgevoel van eene hoogere, bovenzinnelijke macht, dat bij alle verrichtingen op den voorgrond treedt, het godsdienstig karakter vrij duidelijk wordt bepaald) afgoderij *).



Met dit woord neemt men min of meer lachend en veelal met geheime vrees kennis van het godsdienstige leven der boschnegers zonder zich de moeite te geven iets dieper in hun beschouwingsleven door te dringen en door dit aan kritiek te onderwerpen naar eene verklaring der godsdienstuitingen te zoeken.



De geheele, den boschneger omringende wereld is volgens zijne voorstelling door geesten bewoond. Dezen hebben hunne huisvesting genomen in de aarde, het water, de lucht, het bosch, de enkele boomen, in steenen, kortweg overal. Buitendien stelt men zich voor dat geesten of geestenmacht in daartoe vervaardigde voorwerpen kunnen wonen resp. in deze gebracht kunnen worden of dat bijzondere voorwerpen magische kracht (zielestof?) uit zich zelve bezitten. Het vorenstaande vertoont ons duidelijk het beeld van een verward weefsel der drie godsdiensti) Zijn (de Djoekas) orakel _Grantata" genaamd is dan ook een verzameling van reliquien, zooals hoofdhaar, nagels, stukjes met bloed bevlekte kleeren van in den strijd gevallen helden, enz.



Fan rfe wrscfo'/fewrfe geesfew, rfie Grawteta wi/ma&ew, worden door hen persoonsvoorstellingen gemaakt, aan wie ze op geregelde tijden offeren, te etew w te tfftwAen geven. (W. F. van Lier, blz. 12) en verder op blz. 28: Door allen die over hen (de boschnegers) geschreven hebben is tot dusver gezegd dat zij aan fetischen dienst doen. Ik beweer dat die meening onjuist is. Dat de schrijvers dien indruk kregen, is naar mijn oordeel een gevolg van te vluchtige aanraking met de boschnegers. Een boschneger doet niet aan fetischen dienst. Integendeel, zijn goden zijn onzichtbare wezens. Zij hangen wel het veelgodendom aan, enz. *) Deze uitdrukking wordt ook algemeen gebezigd voor het in de Kolonie veel heerschende bijgeloof en den daarmede verband houdenden hokus pokus van bezweringen van geesten, ziekenbehandelingen, enz.










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



1 * fl 76 GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS 1 richtingen van den natuurmensch het spiritisme, fetischisme en animisme.



Bovendien is in dit donkere weefsel nog een heldere draad van een monothesme ingeweven, hetgeen zooals wij later zullen zien reeds in Afrika moet geschied zijn.



Ofschoon het christendom en het jodendom er eenige gekleurde draden doorheen hebben getrokken is daardoor niets van zijn somber aanzien veranderd.



Het zijn vooral de geesten waarvan zich de boschneger afhankelijk weet; met hen heeft hij zijn geheele leven te doen. Ieder voorval, ook zulke welke voor een gewoon mensch niet van de minste beteekenis zijn, wordt in verband gebracht met den invloed welke geesten, en menschen die macht over geesten bezitten, op hem uitoefenen.



Doordat hij aan zijne voorstellingen en ook aan zijne droomen volkomen waarheid toekent is hij in een voortdurenden strijd gewikkeld met geesten en menschen, is hij voortdurend bezig middelen te beramen en te beproeven welke tot verweer moeten dienen. Dat kost tijd en geld en oefent natuurlijk een zeer nadeeligen invloed uit op het geheele sociale leven der boschnegers. In de eerste plaats moet de familie eronder lijden. Haar hoofd heeft door het verrichten van zijne, _godsdienstige" bezigheden den tijd voorbij laten gaan die gunstig was voor het aanleggen der kostgronden. Soms gebeurt het dat geheele onderstammen eene foeka *) hebben en dat wekenlang godsdienstverrichtingen plaats hebben waarvan het gevolg is dat er het volgende jaar gebrek aan voedingsstoffen ontstaat.



De uit zulke voorstellingen geboren zeden en gewoonten werken belemmerend op vooruitgang en ontwikkeling en zelfs de christenboschnegers kunnen zich daarvan niet vrij maken, zooals uit het volgende staaltje blijkt.



In het jaar 1917 op het christendorp Ganzee vertoevende was ik getuige dat aldaar de bewoners van het heidensche dorp Kadjoe aankwamen teneinde een zoogenaamde >) foeka = nood, hinder, ramp.



Het gevoel van nood is in 't algemeen bij den neger sterk ontwikkeld en speelt in het bijgeloovige leven in de Kolonie een groote rol.










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS 77 sibi *) te houden. De aanleiding tot deze raid was daarin gelegen dat eene vrouw van Ganzee beschuldigd werd eenen man van Kadjoe vermoord te hebben. De doode had haar als moordenares aangewezen en daarmede was het bewijs geleverd. Aanvankelijk ontkende de vrouw, doch later herinnerde zij zich den man, met wien zij vroeger samengeleefd had, eens iets ingegeven te hebben, teneinde zich door het hier gebruikte middel de echtelijke trouw van den man te verzekeren.



De bewoners van Kadjoe eischten onder de bedreiging geweld te zullen gebruiken een groot aantal dingen als rijst, olie, rum, enz. op. Hetgeen de familie der beschuldigde vrouw tehuis had werd afgegeven. Niemand van de overige bewoners van het zeer groote dorp kwam in verzet, integendeel, men erkende dat de familie van den vermoorden man in haar volste recht was. Omdat alle geeischte goederen niet bij de hand waren werd uitstel voor de levering verleend, echter onder de bedreiging, dat zoolang de levering niet geschied was niemand van de leden der familie waartoe de vrouw behoorde, naar het bosch of de kostgronden mocht gaan, daar overtreders van het verbod onvoorwaardelijk met ziekte en dood zoude worden gestraft. Zooals mij de schoolmeester van Ganzee later mededeelde heeft niemand gewaagd het verbod te overtreden en werd al het geischte aan de familie van den vermoorden man geleverd.



Het zal den lezer zeker nog belang inboezemen dat kortgeleden de uitspraak van den doode door de geesten werd bevestigd. September 1922 werd de van moord bei) sibi= bezem.



Onder de handeling hierboven beschreven wordt begrepen het met geweld invorderen van vergoeding voor toegebrachte schade. Het gebeurt soms dat inderdaad tot geweld wordt overgegaan. In het jaar 1920 kostte het mij alle moeite de bewoners van het dorpje Ganinakondoe, (de familie van een vermoorden boschneger) tegen te houden den oudsten broeder van den moordenaar, die naar boschnegerbegrippen nog al rijk was, op het dorp Baaikoetoe met een sibi te vereeren. De toegebrachte schade kan van velerlei aard zijn wanneer slechts naar de opvatting van den boschneger de geheele familie getroffen wordt, in welk geval ook weder de familie van den beschuldigde verantwoordelijk wordt gesteld voor de overtreding van een harer leden, (defloratie, moord).










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



78 GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS schuldigde vrouw door een vallenden boom doodelijk getroffen.



Door het boven gezegde over de uitspraak van den doode maken wij kennis met een anderen trek uit het beschouwingsleven van den boschneger. Ziel en lichaam zijn voor hem een en hetzelfde begrip, hij kan zich de beiden niet afgescheiden van elkaar voorstellen. Het lichaam gaat wel tot bederf over doch de ziel verlaat het niet, en deze laatste zet haar materieel bestaan voort ook wanneer het lichaam niet meer voorhanden is *). Zij blijft op aarde rondwandelen, komt nog eten, en geeft aan de achtergeblevenen raad. Het lijk wordt daarom lang boven den grond gehouden in het bijzonder wanneer de overledene een man van groote geestvermogens is geweest. Zoo werd het lijk van het grootopperhoofd Oesesi drie maanden lang boven een vuurtje geroosterd, alvorens hij begraven werd omdat men telkens nog om zijnen raad verlegen was.



Van belang is het nog de verwarring op spiritistisch gebied heerschende vast te stellen. Van sommigen had ik vernomen dat de afgestorvene naar een bijzondere plaats verhuist, zoodra de, hem kort na overlijden afgesneden hoofdhaaren begraven worden. Dit gebeurt ongeveer drie maanden na het overlijden. Anderen beweerden dat de jorkas altijd op aarde bleven. Weder anderen vertelden dat de dooden naar het Opperwezen gingen. Te Goddo was ik eens tegenwoordig toen, na den afscheidsmaaltijd voor een ongeveer drie maanden geleden overleden boschneger een man de kleine trom, Apinti genaamd, ') Mij aan den Granrio ophoudende kwamen eenige bewoners van het dorp Toemaripa bij mij en vertelden mij dat de jorka van een franschman op het dorp reeds drie vrouwen had gedood. Uit de verdere mededeelingen vernam ik het volgende: Een bewoner van het dorp had op de vrachtvaart op de Marowijne zijnde in de rivier het lijk van eenen dport gevonden.



Hij nam het hoofd van den doode mede naar huis om daaruit een toovermiddel (obia) te maken. De den schedel nog bewonende geest, (jorka) als die van een franschman van zeer kwaadaardigen aard zijnde, had de daden van den levenden deport voortgezet en was thans bezig de vrouwen van het dorp uit te moorden. Ik gaf den raad den schedel in den Biabie, een gevreesden waterval, te werpen. Dit werd gedaan en later stierven toevallig ook geene vrouwen meer.










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS 79 op zeer eigenaardige wijze sloeg. Op de vraag wat hij voor seinen gaf kreeg ik het volgende verhaal te hooren. De man (doode) is thans op weg naar Grangado. De weg daarheen is zeer moeilijk en heeft vele zijwegen die naar het rijk van didibrP) leiden. Aan mijnen vriend Grandompie, het dorpshoofd van Goddo, vroeg ik omtrent de reis van zijn overleden familielid om inlichtingen. Ik vernam toen dat zoolang de jorka op den goeden weg bleef hij ook de trom kon hooren en de aanwijzingen door deze gegeven kon opvolgen. Hij moest dus goed opletten en zoude dan ook zeker de plaats bereiken waar alle goede afgestorvenen der Saramaccaners bij elkaar verzameld waren.



Omtrent de aanwijzingen van den weg die toch nooit door een der achtergeblevenen beloopen was geworden wilde Grandompie zich niet uitlaten. Ook toen ik hem er opmerkzaam op maakte dat hij mij kortgeleden had verteld dat de Grangado zich het lot der menschen hoegenaamd niet meer aantrok kreeg ik ten antwoord: _Dat kan zijn, doch de dooden gaan naar de plaats die hij (Grangado) voor de jorkas heeft aangewezen. Zoo heb ik het altijd gehoord". Geen jorka komt echter in aanraking met het Opperwezen.



Van een anderen ouden boschneger hoorde ik dat booze menschen en ook op gewelddadige wijze om het leven gekomen personen altijd op aarde moesten blijven ronddwalen.



Dit houdt zeker verband met de opvatting dat zulke menschen door een geest en dan meestal ter vergelding voor bedreven kwaad worden gedood.



Ook vernam ik van dezen boschneger dat er wel degelijk een duivel bestond, doch dat deze geen macht over de levenden had en ook aan de booze geesten geen opdrachten verstrekt om de menschen te kwellen. Het is dan met den booze bij de boschnegers zooals met het Opperwezen gesteld. Beiden hebben zich uit de wereld teruggetrokken, de menschen overlatende aan de geesten.



Niet onmogelijk is het dat het begrip van den duivel op christelijke invloeden teruggebracht kan worden. Het bedidibri = duivel.










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



80 GODSD. ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS grip van het opperwezen (als begrip bestaat slechts de Grangado zooals we later zullen zien), moet echter van afrikaanschen oorsprong zijn.



In tegenstelling van den heer van Lier beweer ik dat de boschnegers op zeer uitgebreide schaal aan f etischen dienst doen.



Ik meen te mogen zeggen dat het gestelde op blz. 12 in meer genoemd boekje van den heer van Lier, aangaande den Grantata, de beschrijving van een fetisch in optima forma is. Hij heeft door de beschrijving van den Grantata duidelijk bewezen dat de boschnegers aan f etischen dienst doen.



De lezer lette nog bijzonder op de bestanddeelen van den grantata; het zijn alles voorwerpen waarvan de natuurmensch veronderstelt dat er eene groote magische kracht van uitgaat. Zoodoende zijn wij aan de grens van Spiritisme en Animisme gekomen.



De voorwerpen welke door hun uiterlijk of vorm door <Je busclilicgcia gcaolil worden magischo lrracht (rhie in hooge mate zielestof) te bezitten zijn niet talrijk, zoodat natuurlijk van een zuiver uitgesproken Animisme geene sprake is. Bijzonder magische kracht gaat uit van pimba en van aarde in het algemeen. Ook de steenen bijlen der vroegere Indianen welke aan de Boven-Suriname en de Tapanahony worden gevonden staan hoog in aanzien.



Men veronderstelt dat dezen gedurende onweersbuien uit den hemel op de aarde vallen en noemt ze daarom dondroeston (dondersteen). Schelpen worden eveneens verondersteld magische kracht te bezitten. Het is best mogelijk dat eenige stammen waarvan de boschnegers afstammen meer animistisch gedacht hebben. Waar zich echter in Afrika bij de aldaar achtergebleven stammen uit het animisme geen hoogere godsdienst kon ontwikkelen, integendeel het fetichisme meer en meer grond gewonnen heeft, is het licht begrijpelijk dat bij de boschnegers in Suriname, het mengsel van vele volkstammen der Westkust van Afrika, geen godsdienst van zulke eenheid, zooals deze in het boekje _Iets over de boschnegers aan de Boven Marowijne" wordt beschreven, kon ontstaan.










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl
Junker, L.


Godsdienst, zeden en gebruiken der Boschnegers



GODSD., ZEDEN EN GEBRUIKEN DER BOSCHNEGERS 81 Stedman noemt in zijn boek _Narrative of an Expidition to Surinam" op blz. 207 onder bijvoeging van etc. veertien stammen waarvan de ingevoerde slaven afkomstig waren. De woonplaatsen dezer stammen hebben gelegen of liggen nog heden in het onmetelijk gebied langs het geheele Westen van Afrika. In dit reusachtige gebied wonen honderde stammen, die er duizende, van elkaar verschillende godsdienst op vattingen op na houden.



Men kan dus gerust aannemen dat in Suriname honderde voorstellingen van godsdienstig karakter werden ingevoerd en dat dezen heden ten dage nog talrijk zijn, zullen we later zien. Enkele dezer hebben algemeene beteekenis voor alle boschnegers of voor enkele stammen verkregen; geen hunner domineert echter dermate dat men van eenen algemeenen godsdienst spreken kan.



Naarmate een fetischpriester meer of minder invloed uitoefende of een voorstelling meer of min door het algemeen ontwikkelde gevoel van nood, bijv. de onderwerping door de blanken, opgedrongen was geworden, verkreeg een voorstelling ook meer of minder recht van bestaan.



De werkelijke en denkbeeldige nooden van den boschneger zijn talrijk, hij is daarom voortdurend zoekende naar hulp en maakt zich voortdurend nieuwe voorstellingen. Dat deze meestal met elkaar in tegenspraak zijn daar mede houdt hij geene rekening. Door deze wijze van denken krijgen zijne zeden en gebruiken soms eene geheel andere beteekenis en is het voor den onderzoeker in de eerste plaats noodzakelijk met dit primitieve denken bekend te worden.










Nederlands West-Indische Gids

Junker, L.


nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING Rev. James Williams, 77te name _Gma-Pans, Nouvelle Srie, t. XV, pp. 19_34, 1923).



In zekeren zin vormt de Westf-iwizscAe G^s een vervolg op, eene toelichting en uitbreiding van de cyc/o/>^te va 2VedW7?k2scA Wes/-i>kft. Van die encyclopaedic zijn, in tegenstelling met het overeenkomstige boekwerk voor Nederlandsch-(Oost-)Indi, geen _Aanvullingen en Wijzigingen" verschenen (Voor O. I. reeds zes afleveringen). Is het W. I. verzamelwerk zooveel degelijker en vollediger dan het Oostindische, dat de onderwerpen daarin voor goed zijn uitgeput? Natuurlijk niet. Mocht echter, nadat een aantal jaargangen van de(n) W. I. G. het licht zal hebben gezien, een register op dit tijdschrift kunnen worden uitgegeven, dan zouden vervolgen op de ency. van N. W. I. te eerder nog een tijd kunnen worden gemist.



Hetgeen nude W. I. ency. op blz. 340 vermeldt over den oorsprong van den naam Gwirfwa, zou gedeeltelijk kunnen worden vervangen door of aangevuld met een uittreksel uit de gegevens, die Rev. J. Williams over dat onderwerp, in een degelijk en van groote belezenheid getuigend artikel heeft bijeengebracht, dat als honing gepuurd is uit niet minder dan een 70-tal werken van schrijvers over Amerika, in het Latijn, Fransch en Duitsch, (als van zelf spreekt in het Engelsch), maar ook in voor Engelschen doorgaans minder goed bereikbare talen als Nederlandsch, Spaansch en Portugeesch. Men zou allicht vermoeden, dat hij alle meeningen, die over den naam Gm'owa geopperd zijn, weergeeft *).



Enkele malen levert hij ook critiek. De heer C. H. de Goeje heeft *) De Gebr. Penard geven, op blz. 65 van het eerste deel over de Surinaamsche Indianen (De menschetende aanbidders der zonneslang, Paramaribo, 1907), als verklaring van Indianen op, dat Gtaa, het Gttyawa der Spanjaarden of Jaj-/ata der Caraben zelve, duidt op /fat (moord) in /aa (lichamen te zamen); het woord ;'ana zou eene verkorting zijn van /ami (lichaam) en wando (te zamen). Het geheel zou dus beteekenen: moord op










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 83 in zijne 7<&s /*'ngt's/t'9s Cara&cs (en eveneens, voegen wij er bij, in zijn artikel 5ot;n/a^sc/tc /niiancn, Ency. v. N. W. I., blz. 171) de veronderstelling vanCoudreau.dat de naam Guiana zou zijn afgeleid van de Ojanas, die dan nabij de zeekust zouden hebben gewoond, van allen grond ontbloot genoemd. _Apparently", zegt Rev. Williams, _M. de Goeje, like Mr. Rodway, has somewhat _overlooked the testimony of the Spanish historians". Wat voor ons niet vaststaat. Bovendien zette d. G., in laatstgenoemd artikel, uiteen, dat de taal van de Oj ana's als hunne naaste verwanten (o.m.) aanwijst: de Cumanagoto's, Chayma's en Tamanaco, die wonen of woonden in Venezuela bewesten de Orinoco (I.e. blz. 170). Om Coudreau's veronderstelling te laken, had de G. dus de toch altijd min of meer onzekere getuigenis van de Sp. geschiedschrijvers misschien minder noodig, omdat hij direct uit de levende bron vermocht te putten. (Zie voorts ons naschrift). Zonder twijfel acht Rev. W. het, dat inboorlingen, n.l. Gyawos of Gyanas, van Carabisch ras, aan de oevers van de Orinoco hebben gewoond. Schomburgk, in het /orw. .R. Geogr. 5oWy, deel XV, blz. 1_104, in zijn /ottfa/ o/ an ex^eiton /row PzVara /o Me [7/>/>er-Coren/yne, ani /row Mence /o Demcrara, en Baron von Humboldt, hebben de aandacht gevestigd op de verplaatsingen van Indiaansche stammen over zeer groote afstanden.



Rev. W.'s slotsom (bescheidenlijk zegt hij: _I venture to suggest") is, dat de naam Gwayana wellicht is: /K>ai-flMa, en beteekent: het volk (_by", te vertalen met _van" ?) den Mauritie-palm.



Bij de Makoesi in Britsch-Guyana (Caraben) heet die palm: Kwzew. Het woord a'wa is een Guarani-woord dat: _verwant met, afkomende van" wil zeggen. De naam Guiana zou dan door de oude schrijvers tot ons gekomen zijn, en van den naam van den gelijknamigen Carabischen volksstam zijn afgeleid.



Als waarschuwing voor de weinige zekerheid die ten aanzien van het onderwerp wel altijd zal blijven bestaan, haalt de schrijver wijlen prof. S. A. Lafone Quevedo aan, die gezegd heeft, dat het woord Gwawa' merkwaardigerwijze zoo veel voorkomt. In den vorm van Gwayawa en van CAawa' vinden wij het over geheel Z. vele menschen, een schandnaam dan voor het met bloed bevlekte land.



_ Zie straks onze opmerking over Cayenne. Pater van Coll deelde in de Bydragw fo< <fc 7aa/-, Law<- e Fo/AewAwttrfe uan Ned.-7wd, 7e Volgr. I, 1903, blz. 134, noot 1, mede, dat Gwtawa heet af te stammen van Gwaiwta, waarmede in de taal der Marvitanen, in het onder den evenaar gelegen Amerika, zeide v. C, even verspreid als de Cara-bische, de Rio Negro en de omliggende landen worden aangeduid.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



84 BOEKBESPREKING Brazili en over Uraguay, en al deze woorden zijn taalkundig aan elkander verwant.



Het is ons opgevallen, dat de schrijver, op blz. 26, wel een door Rodway uit een Spaansch M. S. van 1544 in het Engelsch weergegeven citaat mededeelt, waarin staat, dat de Orinoco ontspringt in het land van de @tfyea, doch dat hij den daarmede ongeveer gelijkluidenden naam van de Fransche Kolonie, Cayenne, vroeger Cajana, welke zonder twijfel eveneens van Indiaanschen oorsprong is, buiten beschouwing heeft gelaten.



Wij teekenen aan, dat nu de Koninklijke Bibliotheek te 's Gravenhage, om bezuinigingsredenen, helaas niet tot de aanschaffing van het tijdschrift waarin het artikel van den Heer W. is opgenomen, wenscht over te gaan, er voor _amerikanisten" n. f. slechts ne gelegenheid is om hier te lande het /owma/ rfes /Im^n'cawistes rfe Parts van een bibliotheek ter lezing te bekomen, n.l. in die van 's Rijksuniversiteit te Leiden.



Iedere jaargang van dat tijdschrift bevat, behalve de aankondiging van talrijke tijdschriftartikelen betr. Amerika, sedert 1919 ook een uitgebreide _amerikanistische" bibliographic Wenschen instellingen als de Bibliotheek te Paramaribo en de Openbare Leeszaal te Willemstad, dan wel particulieren in de N. W. I. Kolonin, jaargangen (ad 30 francs) te bekomen, of zich, tegen denzelfden prijs 's jaars, op het tijdschrift te abonneeren, dan zouden zij zich kunnen wenden tot den secretaris-generaal, Dr. Rivet, _au _sige de la Socit", 61, rue de Buffon, te Parijs.



Achten wij door het bovenstaande onze taak als recensent volbracht, zoo mogen wij thans op de _boekbespreking" eene verdere _eigen beschouwing" van het onderwerp laten volgen.



Vader Tatevin (schrijft zich ook: Taste vin), wonende te Manaos aan de Amazone, heeft, in zijne voorrede van een woordenboek over de Tuphya of Tupi-taal, het volgende medegedeeld, dat op de afkomst van het woord _Guiana" een nieuw licht werpt *).



r/>e, 7\/>e, is slechts een afkorting van Ta^iya of Jaya 2), en werd in voorhistorische tijden over geheel Brazili, Guiana, Uraguay en Paraguay gesproken. Een blik op de kaart van Z.-Amerika is voldoende om ons er van te overtuigen. De i) Anthropos, Intern, tijdschr. voor Volken- en Taalkunde, uitgeg. door P. W. Schmidt, s. v. d., Weenen, deel 3, 1908, blz. 905_915. *) Wat b.v. de Franschen meestal door w weergeven, is in de van het woord Tupi een keelklank, gevolgd door een stomme e. De Braziliaansche y is niet onze t, maar een soort van stomme e, gevolgd door een aspiratie.



Tupi is in het Portugeesch: _lingua geral Brasilica".










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 85 meeste namen aldaar van rivieren, van bergen, van steden, zijn ontleend aan die taal, alleen soms licht vervormd door Spaansche of Portugeesche spelling. Nemen wij het typische teaya of wayanna tot voorbeeld. Dit is een oud-tupisch woord, dat: vallei, rivier, water, beteekent en ook den vorm icaAw aanneemt,o.a. inWaAw-yara, den naam van den kwaden stroomgod, die in een prachtig paleis op den rivierbodem woont, de draaikolken veroorzaakt, en zich in een jongen man of jonge vrouw veranderende, menschen verleidt en onder water sleept *).



Het is bekend, dat Spanjaarden en Portugeezen er licht toe overgaan om de 10 in g te veranderen *). Zooals zij g-wad hebben gemaakt van het arabische woord wed of k>o*2, rivier, in Guadalquivir (k>#2 el &t>), Guadiana, Guadarrama, Guadelupe, hebben zij gway, gwayana gemaakt van waya, wayana. Paraguay of />raiflaya = ^arawa K>aya: rivier van de papegaaien. Araguay is: de rivier van de ara's; Ojapock of Wayapock: de groote rivier, waya . Ons Guiana, Sp. Guayana, is niets anders dan het woord : het land van de onvergelijkelijke en ontelbare stroomen, die het gedurende maanden onder water zetten. Het is ook het land van de Wayanas, want verscheidene Indiaansche stammen hebben zich met dezen statigen stroomnaam gesierd.



Vader Tatevin, verder nog wijzende op den naam Guyaquil (axzya /f*n), is voorts van oordeel, dat de Tupi-stempel op Brazili en heel Guiana gedrukt is vr de Carabische invallen, maar dat, b.v. in N. Brazili, Taphyas met Caraben door elkander bleven wonen.



Een in het algemeen betrouwbaren leidsman op geschiedkundig gebied vinden wij in Mr. J. J. Hartsinck, die, in deel I van zijn *) Wie wil de sporen van deze legende bij onze Surinaamsche Indianen opzoeken ? *) Dr. Theod. Koch_Grimberg (Berlijn) schreef, dat de Spanjaarden de in vele Indiaansche talen voorkomende klank wa steeds door gwa weergeven, en dat op die wijze Guaviari is ontstaan uit Uaiuari, en Guyana uit Uayana. (dr. T. K._G., die Hianakoto-Umaua, tijdschr. Anthropos, deel 3, 1908, af lev. 1. 2. 5. 6.). Zooals men ziet, gaat vader Tatevin verder dan Dr. K. op dit verschijnsel in. Een ander staaltje, hoe voorzichtig men moet zijn met het weergeven van een dergelijk Indiaansch woord in Europeesche talen, is het volgende. A. Reynoso noemt, in _Agricultura de los indigenas de Cuba y Haiti", Parijs 1881, een wrijfapparaat: gwayo. Volgens Nogueira is dit woord terug te brengen tot den guarani-wortel di, ruw, voor welken niet zelden, om redenen van welluidendheid, het de uitspraak vergemakkelijkende g geplaatst wordt. Verhandl. der Berliner anthropologischen Gesellschaft, Sitzung vom 23 April 1887.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



86 BOEKBESPREKING werk i) een o.a. op Ulloa, Raleigh en Herrera berustend, uitvoerig en duidelijk verhaal geeft van de ontdekkingen van de Spanjaarden en van de Engekchen in Guiana. Hij zet uiteen (blz. 136_ 139), dat Raleigh, die in 1595 van den door hem gevangen genomen Gouverneur van Trinidad, Berrejo, vele bijzonderheden over Guiana had gehoord, in hetzelfde jaar de Orinoco opvoer, en dat, onderweg, het hoogbejaarde opperhoofd Topiawari hem verzekerde, dat dit gansche gewest, tot aan de rivier Ameria, Guiana werd genaamd. Te voren (Hartsinck, blz. 127) had Diego de Ordas Gouverneur van Quito (het tegenwoordige Ecuador) een natuurlijk vergeefschen tocht, in het jaar 1531, aangevangen om het gebied van _El Dorado" te zoeken, door de Indianen als _Guiana" aangeduid, en, na aan de Orinoco van een Indiaansen opperhoofd een soortgelijke aanwijzing van Guiana te hebben ontvangen als drieenzestig jaar later aan Raleigh gewerd, omstreeks 45 mijlen van de Orinoco-monding, aan haren oostoever, waar zij de Caroni opneemt, de stad St. Thomas de Guiana gesticht *).



Negentien mijlen van daar, aan de boorden van de zooeven genoemde zijrivier, in de richting van het tegenwoordige Britsch-Guiana, woonden de Guayanos, (Hartsinck, blz. 4 en 150), onder wie Spaansche geestelijken arbeidden.



Eene eveneens betrouwbare geschiedenis van de ontdekking van Guiana schijnt ons het zooeven in noot 2 aangehaalde werk van von Langegg. Deze deelt mede (deel 1, blz. 9), dat een bericht van een Kazike (Indiaansen opperhoofd) in de nabijheid van Santa F de Bogota (in Columbia) het eerst tot de Dorado-legende aanleiding gaf *). De Spanjaarden en Duitschers in Venezuela en *) Beschrijving van Guiana of de Wilde Kust in Zuid-America. Amsterdam, 1770. *) Volgens: _El Dorado, Geschichte der Entdeckungsreisen nach dem Goldlande in XVI. und XVII. Jahrhundert, von F. A. Junker von Langegg", Leipzig, 1888, 2de deel, blz. 127, werd het stadje Santo Tomas de la Guayana in 1579 door zeeroovers verwoest en 67 K.M. verder door (denzelfden) Don Antonio de Berreo weder opgebouwd. Zie ook deel 1, blz. 122, 123. _) Het ontstaan van de El Dorado-sage, uit een plechtigheid die door de Chibcha's gehouden werd in het voor hen heilige meer van Guatabita, is uitvoerig behandeld in het artikel van Prof. Haebler over Amerika, in Helmolt's _Weltgeschichte", Band I, Leipzig u. Wien, blz. 294. 295. Over de veroveringstochten van de Duitschers in Venezuela geven n von Langegg (1. c. blz. 12), n Prof. Haebler inlichtingen (1. c. blz. 389_391); na de ontdekkingen in Venezuela, in Nieuw-Grenada, en in zuidelijker streken, zegt de laatste, op blz. 391, werd het rijk van den Dorado naar een meer _Manoa" verlegd, rfa/ *ksscAw <&n 2><fen/oo^ ta <& Orinoco en fan d /i maiofx avro* gezocM.










Nederlands West-Indische Gids




nl





Boekbespreking


BOEKBESPREKING 87 Bogota, zochten het _Dorado" in de oerwouden van Orinoco en Rio Negro; de kolonisten in Quito en Noord-Peru, droomden van het goudland van de Omaguas *), terwijl die van Cuzco (Chili), de schatten ergens oostwaarts van de Andes geborgen waanden *).



De verwarring van denkbeelden (of van plaatsbepalingen, als men liever wil) komt o.a. aardig uit in den titel van een Nederlandsche vertaling van 1644 van Raleighs reisverhaal, luidende: _Beschryvinghe van het Goutrijck ende heerlijck Coninckrijck _van Guiana / nu ter tijt beseten van den oude Inwoonderen van _Peru, ende gheregeert van den nacomelingen van Guiana-Capa _eertij ts een machtigh Coninck in Peru, mette beschrijvinghe vanden rijeken Lantschappen van Emeria, Aromaia ende Amapaia, _alles ontdeckt inden Iare 1595. door den E. H. Walther Ralegh".



In dit reisverhaal komt een Spaansch citaat voor uit de _Algemeene Historin" van Francisco Lopez, houdende eene beschrijving van het _Keyzerdom" van Guiana, en wordt ook een ander Sp. schrijver, Pedro de Cieza, aangehaald.



De geschiedkundige zijde van de zaak thans loslatende, aan het slot van onze beschouwing geven wij eene samenvatting van het geheel willen wij de reeds in de boekbespreking aangeroerde veronderstelling van den Rev. Williams, dat Guyana misschien afkomstig is van: jKMZ>at-atta, d.w.z. het volk van de fawnie-/>a/m, welke palmsoort de savannen van de Guayanos aan de Carony kenmerkt, bij de Makusi /z>at en bij de Ojana cowaye wordt geheeten, nader in oogenschouw nemen '). *) C'est par ce cours d'eau (rio Mayo ou Moyo bamba) que, pour la premire fois,enl561, les conqurants espagnols arrivrent au Huallaga: l'expdition, conduite par Pedro de Ursoa, avait pour but la recherche du fabuleux _El Dorado", situ, disait-on, sur les bords de l'Amazone, au pays des Omaguas. Marcel Monnier. Des Andes au Para, Equateur, Prou, Amazone; Paris, 1890, blz. 352. _) Hartsink heeft een onjuist oordeel over de goudvondsten bij de Indianen. Zie over die vondsten Langegg, 1. c, deel 2, blz. 61_65, 118. De goudvelden van Caratal, dus toch een Dorado!, waar soms goud in stukjes en klompen voor den dag komt, liggen in Venezuela op 258 K.M. in O.Z.O. richting van Ciudad de Bolivar (Angostura), aan een zijrivier van de Cuyuni. Pater van Coll, 1. c. blz. 590_594 zeide, terecht, dat Guiana inderdaad een _goudland" is gebleken, en doelde daarbij klaarblijkelijk op de goudvondsten in Britsch-, Nederlandsen- en Fransch en wellicht ook in Portugeesch-Guyana. *) Rev. Williams beroept zich op de groote waarde van de getuigenis van kolonel G. E. Church, in de _Encyclopaedia Britannica", Eleventh Edition, 1910, dat Guiana zoo genoemd is naar de Guayanos (1. c. blz. 27),








Nederlands West-Indische Gids

87


nl



Boekbespreking



88 BOEKBESPREKING Er zijn, tot staving van deze veronderstelling, veel meer gegevens bijeen te brengen dan Rev. W. ons in de enkele desbetreffende volzinnen in zijn artikel schenkt. De Goeje geeft in zijne <w<fes /tngut'sli^Mes Cara6 *) voor Afawrtta /kxwostf: in het Makusi, volgens Appun, gwat; in het Chayma (volgens de Tauste) atagway; in het Aparai, volgens H. Coudreau, owa; terwijl dr. Koch-Grnberg (Anthropos 1908, I.e.) voor dien palm aangeeft, in het Hianakoto-Umaua, /Co4; en in het Carijona en Roucoujana: couai.



Vraagt men den Tamanaken (Tamanaco), aan de Beneden-Orinoco, schrijft A. von Humboldt *), hoe het menschelijk geslacht bij den zondvloed zich heeft gered (in het tijdperk der wateren, zeggen de Mexikanen), dan krijgt men ten antwoord, dat een man en een vrouw zijn gevlucht op een hoogen berg, Tamanacu geheeten, welke oprijst aan (enz.); zij wierpen de rrwcAten van tfjawn'/iea/men over hunne hoofden en uit de pitten dezer vruchten ontstonden mannen en vrouwen, die de aarde op nieuw bevolkt hebben.



Elders wijst v. H. op de frwttengewone owtoi^Ae/rngsArac^ welke de bloesemorganen o.a. van den mauritiepalm bezitten, en die bij geen enkel ander geslacht onder de boomplanten wordt aangetroffen (I.e. biz. 271). Deze buitengewone groeikracht zal den Indianen niet zijn ontgaan. De mauritin aan de Orinoco zijn fcrooiiootwett, merkt hij verder op (I, blz. 372); zelfs in de langdurigste droogte verhezen de waaiervormige bladeren nooit de donkergroene kleur (id. blz. 385); Pater Gumilla _) beschrijft en prijst den mauritiepalm als /ct;cs6oom (id. blz. 402). _Diese Fiederpalme", schrijft von Langegg, I.e. II, blz. 41, _liefert beinahe alle Bedrfnisse der Indianer". lm Thurn getuigt van Ae< zeWzaam groote n/, dat de Indiaan van dezen palm trekt *), en gewaagt o.a. van het oude (symbolische) Makusi-gebruik, om bij een huwelijk matten van mauritie-palm-nerven te bezigen (blz. 222).



Zelfs het nabij de wortels van den palm aanwezige water is doch maakt geen melding van diens opinie, in zijn werk: _Aborigines of South America", uitgegeven door Sir Clements Markham, Londen 1912, dat Guiana zou beteekenen: broeders of verwanten. _) Amsterdam, 1910. _) Reizen in Amerika en Azi door H. Kletke, Amsterdam, 1860, II, blz. 29. _) _El Orinoco illustrado; historia natural y costumbres de los Indianos", Madrid, 1741. ') Among the Indians of Guiana. Londen, 1883, Index, blz. 437.










Nederlands West-Indische Gids




nl



Boekbespreking



BOEKBESPREKING 89 roodachtig *) en vertoont dus de _lijfkleur" van den Caralb. *) Zeer goed mogelijk, dit zijn wij met den Rev. Williams eens schijnt het dus, dat Carabische stammen of families hun' naam ontleenen aan hunnen _levensboom", aan den mauritie-palm.



Rev. Williams haalt terecht een voorbeeld aan uit lm Thurn's zooeven genoemd werk, aantoonende, dat een Arawaksche stam zich -dwaraAina noemde, naar den Awarra-palm. Het zich noemen naar een boom, behoeft dus voor een Indiaanschen stam niet vreemd te zijn. Maar nu achten wij het daarom toch nog niet bewezen, dat, al mochten de Guayanos van de Caroni zijn: t ro/fc ran Vm mfln'<^a/, nu ook de naam _Guiana", via de Guayanos, van dien palm afkomstig zou zijn. Ons komt de veronderstelling van Pater Tatevin: Guiana = stroomenland, evenmin onwaarschijnlijk voor.



Indien op het aanstaande, in Augustus 1924 te 's-Gravenhage te houden XXIe Amerikanisten-Congres, een gedelegeerde van Venezuela aanwezig mocht zijn, dan zal deze ons misschien kunnen mededeelen, of er zich thans nog Guayanos aan de Caroni ophouden, en men zal hem dan kunnen vragen, om, bij terugkeer in Venezuela, ter plaatse te onderzoeken of te doen onderzoeken of de veronderstelling, Guayanos = Kuwaiana = mauritie-palmmenschen, juist is.



Hoewel het mogelijk zou kunnen zijn, dat de Ojanas van Coudreau, evenals de Guayanos, _mauritie-palm-menschen" heeten (dan wel Wajanas of _Waterlanders"), wil het er bij ons niet in, dat Coudreau zijn veronderstelling, dat van de Ojanas de naam Guiana afkomstig is, op ernstig onderzoek heeft doen rusten.



Trouwens hij zegt zelf: _II me semble". Een beweren, dat de geheele volksstam der Ojanas als _Guayanos" bij de Caroni of bij de zeekust zouden hebben gewoond, die dan, nadat de naam Guiana door Europeanen van hen zou zijn vernomen, naar de Z. grens van Suriname zouden zijn verhuisd, zou echter, volgens de geschiedenis, onhoudbaar zijn. Wij meenen ons dan ook geheel bij de terzake door de Goeje op Coudreau uitgeoefende critiek te mogen aansluiten, dat de Ojanas in het Z. van Suriname, met de naamgeving in de 16e en 17e eeuw van Guiana niets hebben uit te staan, gehad. i) Surinam, door A. Kappler, Stuttgart 1887, blz. 26, waar nog andere bijzonderheden over den mauritiepalm. *) _Dit (Carabische) hoofd, zijne dienaren, de gereedschappen door hen gebezigd, de zeilen van hun vaartuig, alles in n woord, was roorf geverfd", v. Humboldt, 1. c. II, blz. 28.







University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs