Group Title: HAI 2201 Dejean Study Notes
Title: Plant ak pyebwa tè d Ayiti, François Séverin
ALL VOLUMES CITATION PDF VIEWER THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00098959/00013
 Material Information
Title: Plant ak pyebwa tè d Ayiti, François Séverin
Physical Description: Archival
Language: Haitian Creole (Kréole; Kreyòl ayisyen)
Creator: Hebblethwaite, Benjamin
Publication Date: 2008
 Record Information
Bibliographic ID: UF00098959
Volume ID: VID00013
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.

Downloads

This item has the following downloads:

severinhai2008 ( PDF )


Full Text



Plant akpyebwa te dAyiti, Francois Severin


1. Yon zouti k ap pemet plis moun jwenn konesans.
2. Anrichi literati siyantifik.
3. Pwodiksyon agrik6l Ayiti ap depafini: ogmante 1.
4. Pwoje rebwazman p ap bay two bon rezilta
5. Konpleksite anviw6nman an Ayiti
6. Rebwazman dwe fet nan tet anvan li fet nan te
7. Pwoblem te d Ayiti: chapant ak te pandye
8. Pwoblem pa gen tet ansanm nan peyi a

9. Pwoblem riches / povrete:
4% kontwole 64% riches: gwo vyolans
10. Moun ki pa genyen pa pral okipe anviw6nman an

11. Pi gwo envestisman se ede jere kokennchenn eritaj frajil sa a
ki rele anviw6nman

12. Tradisyon konesans an Ayiti:
Tradisyon oral
Alfabetizasyon
"Vilgarizasyon konesans"
55% granmoun pa konn li
13. Ayiti bezwen liv sou bagay ki pbmet majority moun nan
popilasyon an change lavi yo.

14. Izaj pyebwa ak plant:

1. Konstriksyon, 2. fwi ak legim, 3. ensektisid, 4. bagay mistik,
5. pafen, 6. koloran, 7. epis, 8. lwil, 9. farin, 10. refer te a, 11.
manje bet, 12. remed, 13. bwa pou boule


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









I. Prezantasyon


Vokabike


a. kit se moun andeyo, kit
se moun k ap viv lavil...
b. f6k nou boukante lide
c. rebwazman
d. pi bon pataj
e. kouveti vejetal
f. 16 (se pa metal la)
g. deboulay te
h. dedomajman
i. vilgarizasyon


Bay sinonim oubyen
definisyon yo

swa... swa...
echanje
re-plante pyebwa yo
separe yon jan kbrek
pyebwa yo
1e / kan
labou ki koule
lajan pou peye yon f6t
popilarize, montre pep la


1. Ki solisyon Sevren pwopoze pou kriz anviw6nman an?
2. Poukisa anpil pwoje rebwazman pa reyisi jiskaprezan?
3. Ki pousantaj (%) te d Ayiti ta dwe kouvri ak pyebwa yo?
Ki pousantaj (%) ki kouvri jounen jodi a?
4. Bay yon gwo pwoblem ak jeyografi/topografi ayisyen.
Poukisa se yon gwo pwoblem?
5. Ki kalamite natirel konn frape Ayiti?

plante pyebwa, f6masyon ak edikasyon.
ak6z pwoblem divesite kondisyon an Ayiti.
52% ... 2%...
te pandye / li difisil genyen agrikilti sou te pandye,
sikl6n, deboulay te, inondasyon


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









Take home quiz due at 11:45 a.m. on Wednesday, February 6th (no late
quizzes accepted)

Ki jan ou rele?
DEVWA 2 IS DUE ON FRIDAY, FEBRUARY 6H

I. Keksyon sou prezantasyon, xii-xiv

1. Poukisa anpil pwoje rebwazman pa reyisi jiskaprezan?


2. Ki pousantaj (%) te d Ayiti ta dwe kouvri ak pyebwa yo? Ki pousantaj (%) ki kouvri
jounenjodi a?


3. Bay yon gwo pwoblem akjeyografi/topografi ayisyen. Poukisa se yon gwo pwoblem?


4. Ki kalamite natirel konn frape Ayiti?


II. Keksyon sou biyodivesite, 16-17

5. Defini biyodivesite.


6. Ki wol pye mang yo genyen nan lanati? Poukisa yo enteresan?


7. Ki enpak negatifmoun rich genyen sou anviwonman an?


8. Ki kote nou jwenn polisyon?


9. Bay kek egzanp sou sa n ap pedi nan lanati chak ane.


10. Ki sa ki garanti lavi kretyen vivan yo?


11. Kijan pou nou pwoteje rivye? (Bay yon teknik)


12. Ki bet ki nan chapit sa a? Poukisa bet yo enpotan?


Plant akpyebwa te dAyiti, Francois Severin









13. Poukisa nou pa rekolte plant medical apre soley leve?


14. Ki jan aki kapab danjere?



15. Ki jan aki rive ann Ayiti?


16. Ki kote anana soti?


17. Le n ap pale de anana, kisa ki godrin?


18. Kisa yo fe ak bazilik?


19. Ki renmed ki nan bazilik?


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin













II. Biyodiv6site
Sinonim
kretyen vivan moun
n ap fin pa detwi biyodivesite a we'll end up by...
depafini detwi net
gwo dispozisyon gwo mwayen, gwo met6d
bagay la malouk bagay la grav.

1. Defini biyodivesite.
2. Ki w6l pye mang yo genyen nan lanati?
3. Note yon bagay ki estrawodinb ak pye mang yo.
4. Ki enpak negatif moun rich genyen sou anviw6nman an?
5. Ki kote noujwenn polisyon?
6. Bay kbk egzanp sou sa n ap pedi nan lanati chak ane.
7. Defini "matye premye."
8. Ki sa ki garanti lavi kretyen vivan yo?
9. Ki kote nou kapab pwoteje pyebwa ak lanati?
10. Kijan pou nou pwoteje rivyb? (Bay yon teknik)
11. Ki bMt ki nan chapit sa a? Poukisa bMt yo enp6tan?
12. Poukisa nou pa rekolte plant medical apre solby leve?

1. Tout sa k vivan ansanm
2. Fore mang bay bMt ak zwazo manje; kay pou fe pitit yo; yo pwoteje te rivaj
la kont sikl6n.
3. Yo pouse nan dlo sale.
4. Moun rich pwodui fatra ak deche
5. Nan 1, nan ravin, nan rivye, nan lanme, nan lari, anba te, nan lanati...
6. Tb ki pwodui manje; sous dlo ap seche; fore detwi; anpil kalite plant ak bMt
ap disparUt.
7. Resous natirOl ki poko transf6me an pwodui
8. Pyebwa ak bMt yo.
9. Kreye z6n rezeve, jaden botanik, aboret6m; konseve dlo, chabon (enbji)...
10. Plante pyebwa nan basen vesan yo [embankments of the basin]
11. Zwazo, koulkv, krapo, t6ti, zandolit, kayiman, igwin, abby ch6vsourit, frize,
malfini...


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin







12. Paske apre solby leve, rembd nan plant yo pedi f6s paske plant lan ap travay
pou 1 grand nan solby la.



III. Adatoda, Akajou peyi ak Akasya j6n

Adatoda
Lenn... Etazini... Ayiti
Yo sevi ak li pou fe kloti
Pwazon pou seten kalite bet ak vemin (foumi, poudbwa,
moustik, much, cheniy); li gen vasisin ki touye bet ki gen
san fret
Fey yo sevi kom fonjisid nan pepinye (fongis)
Angre pou grese te a; touye move raje
Bouyi fey yo epi yon koloran ki j6n s6ti. Yo tenn bagay ak
li, yo pase li sou potri anvan yo mete 1 nan fou a.
Eneji: bon chabon ki pa pwodui tw6p lafimen
Adatoda amelyore pwodiksyon san 1 pa toksik.
Adatoda pousa nan plizye kalite te
Remed: bwonchit ak opresyon (fey ak rasin); tifoyid ak
difteri (fey sech)

Kounyeya pale ak patne sou akajou ak akasya
1. Ki kote plant lan s6ti?
2. Ki kondisyon pou 1 devlope
3. Kisa moun fA ak li?
4. Ki jan yo repwodui plant sa a?
5. Ki itilite plant sa a?
6. Ki remed ki nan plant lan?


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin












Adatoda, Akajou peyi ak Akasya jn...


Vokabile
bouti adatoda
cheni(y)
angre
raje
opresyon
twon
feyay
amwa, biwo, sekey, dodin
siwomyel
te kalke
gous
kwochi
2 ranje grenn
legiminez


seedling, cutting...
caterpiller
fertilizer, manure
weeds
shortness of breath, asthma, hyperventilation
trunk
foliage
chest, desk, coffin, rocking chair
sirop
limestone, chalky earth
seed, pod
crooked
2 rows of seeds
leguminous


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








ARAWOUT ak AVE
1.Ki pati arawout moun konn manje?
2.Poukisa timoun ak granmoun kab
manje arawout?
3.Ki 1e ayisyen pral bay ti bebe
arawout?
4.Eske anpil ayisyen sevi ak arawout
pou ti bebe jounenjodi a?
5.Kisa ti kwok ave genyen yo kapab
fe ou?
6. Poukisa moun fe beny ak ave?


rizom anba te a

Li dijere fasil
Le tete manman
pa gen let

Non, yo manje nan bwat

Yo kole sou rad ou
kwape movezespri
gen plis konfyans


Vokabile:
te plenn ki imid ki gen enpe lonbray ak nan m6n ki fre
plante 1 nan te leje ki sablez e ki kenbe ase imidite
yo ka gagari li
pati aeryen tij la
bon kalite lanmidon (bonbon lanmidon)


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Aki, Anana, Arawout, Ave, Bayawonn... Bay bon repons la.
1. Yo fe yon bweson ki rele godrin ave 1. anana
2. Yon pati nan pyebwa sa a gen pwazon. aki
3. Endyen meksiken yo manje gous nan pyebwa sa. bayawonn
4. Ou vie megri, se li menm ou ap manje. anana
5. Kominike bouch an bouch. teledyol
6. Ou ka fe savon ak odkol6y ak grenn li aki
7. Li gen yon boujon teminal ki rele kouw6n. anana
8. Moun manje tij anba te sa a. rizom
9. Sa pati sa a nan fwi a moun ap manje. che a
10. Li bay bon chabon paske bwa 1 di anpil bayawonn
11. Dapre kek moun, se yon plant mistik. arawout
12. Awayi domine kiltivasyon plant sa a. anana
13. Jamayik gen anpil nan pyebwa sa yo. aki
14. Si ou rache bwa sa nan miyet m6so, bet ap manje 1. anana
15. Sekrete Desalin kachte 1et ak gonm pyebwa sa. bayawonn
16. Bwa sa a gen yon reje ki pouse deye 1. anana
17. Farin ou fe ak li se bon manje pou timoun. arawout
18. Sa se yon renmed ou bwe, se tankou yon kalite te. tizann.
19. Le ou fe bwi nan goj ou ak dlo. gagari
20. chouk li bay anpil pitit. baywonn

Vokabile. Eske ou kapab tradui mo sa yo an angle?
1. bladder vesi, blad pipi
2. pineapple wine diven anana
3. pests vemin
4. rain needs to be spread out well lapli bezwen byen repati
5. jam konfiti
6. harvest rekot
7. somnolence, convulsions, coma somnolans, konvilsyon, koma
8. disinfectant ezenfektan
9. tree trunk twon pyebwa
10. windbreaker brizvan
11. rejuvenates the land legiminez


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Vann yon pwodui ki sbti nan yon pyebwa
Ou se yon fanmdafe/6mdafL.
Ou vie envesti nan kiltivasyon yon kalite pyebwa.
Kounyeya ou pral eseye konvenk 16t envestise pou yo
kontribye lajan nan envestisman ou an.
Avek patne ou, devlope yon ti prezantasyon (2-3 minit) kote
ou prezante avantaj pyebwa ou a epi kote ou pale sou pwodui
ou pral kapab vann yo pou remet lajan envestisman sa a.
Model:






Bazilik:

Envesti nan plantasyon "Bazilik Benn"

Objektif prensipal konpayi sa se pwodui bon jan bazilik pou
fabrike yon sos pou espageti avek yon "pesto" ayisyen. Nou
pral pwodui medikaman tou.

Bazilik Benn Sos Espageti TM
Eslogan nou: "Woy papa, sa koupe dwet"





Konpayi a deja genyen te pou tomat, lay ak 16t zepis.
Konpayi an gen te nan z6n Galet W6ch an Ayiti.
Yon pati nan pwodiksyon bazilik nou an antre nan 16t pwodui
tankou chanpou.


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








* Yon 16t pati nan pwodiksyon an antre nan preparasyon
pwodui medical. Pa egzanp, n ap sevi ak bazilik pou fe yon
medikaman pou fanm ansent (anpeche vonmisman).
* Denye pati pwodiksyon an antre nan medikaman ki soulaje
moun ensek pike.


Benzoliv [bennzoliv (Freeman)]
Blaksap6t
Blenblen


Arawout
Ave
Bayawonn


Anrichi vokabile ou: fe yon fraz ak mo sa yo:

Grap fle bunch of flowers Benzoliv
Egzanp: Gade bel grap fle sou pyebwa benzoliv la!


ti zel
pwoteyin
gou rans
lonbray

rape li
k6s li gen yon tenti
pwatann
asezonnen vyann
retire tach lank, rouy...


little wings
protein
bitter taste
shade
unripe
to grate it
bark/dye, tincture
greenbean, stringbean
season
get rid of ink stains, rust...


Benzoliv
Benzoliv
Benzoliv
Benzoliv
Benzoliv
Benzoliv
Benzoliv

Blenblen
Blenblen


I. Bwadchen


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








dekoratif
grenn vlope ak yon koton tou blan
li pemet van bwote yo byen Iwen
travay chapant
ebenis
distilri
barik

II. Bwadom
lonbray
po fwi a yon jan graj graj
fwi a mi
meb, kUs, poto
(-) poudbwa pike 1
fey ki poko rek

III. Bwadoule
peyi azyatik, Lenn...
we yon chantiyon nan aboretom
yon danre ki ede tretman maladi
fennen fey sou dife
pase Iwil maskreti
mare fey kote ki fe nou mal la


meb
biblo
pyes atizana
remed = k6s
poud fey sou java
seche e boule fey
sipo pou kod yanm


fwi a kapab bouche trip bef
siwomyel
sipote yon peryod sechres
tizann ak fey pou dijesyon




li pa egzijan
yon sant fwomay [fwomaj]
ji noni


IV. Bwaple
konfonn pyebwa yo
F6k yon moun maton nan zafe pyebwa
gen venn sou fey yo
poto ak traves kay
nan lizye te
Bwaple bay de donn
Pralinay (paj 38)


Aktivite DEVINE mo a ak definisyon an


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.


Biznis kleren, alkol.
Kote yo mete kleren.
Atizan pral fe pwodui sa yo.
Bet ki pike bwa.
Fey/fwi ki poko pare.
Fey/fwi ki pare tout bon vre.
Li fe pi fre la.
Vant bef la.
Lenn se nan z6n sa 1 ye.
Yon lwil ki popile nan remed.
Yon ti kantite, yon ti egzanp
Pwodui/rekot oujwenn nan plant
Jaden pou pyebwa yo.
Ou se ekspe, ou konn sa pou ou fe
Sou bo a, sou kote a.


Bank mo yo


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin


Distilri
Barik
Biblo, pyes...
Poudbwa
Rek
Mi.
Lonbray
Trip
Azi/peyi azyatik
Maskreti
chantiyon
danre/donn
aboret6m
ou maton
lizye te


Bwasoumi:








odine
fon


kouveti
santi


kib
solid


1. Fle yo bon
2. yon bwa ki
3. yon bwa ebenis renmen,
4. li bay bon pou kafe
5. f6k te a
6. semans dire 2 mwa nan kondisyon
7. li vit
8. 325 met


Bwataniswoui: Bank mo yo
mou legiminez
gage dyamet


telman
grand



li bay bel meb


wote
kann6t


emoroyid geri
pwoteyin


se yon plant li refer te.
de bel pye nan lakou yon ki sou wout Fre
30 met epi li ka rive jiska 2 met
yon bwa se fasil travay ak li.
Yo f ak li pou ale sou dlo
grenn li gen 36%
bwochit ki difisil pou
Ayayay! Deye ou boule, ou gen


Chevalve ak
1. fle sa yo tre e yo gen f6m [zatiran]
2. li san li pa kase [pliye ]
3. 16 n koupe yon pye chevalye 1 ap bay anpil repous [rate].


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









Kwiz Choublak ak Dat [2 pwen chak; 16 pwen total; 20 pwen posibi
1. Poukisa yo rele li "choublak"?
2. Fby choublak se bon pou: a) Manje b) Chanpou
3. Tradui: "li soulaje moun ki soufri ak maladi eni."
4. Rasin ak flM li anpeche moun fe pitit. a) Vre b) Pa Vre.
4. Nou dwe taye choublak regilyeman. a) Vre b) Pa Vre
5. Ki kote Ozetazini yo kiltive anpil pyebwa dat?
6. Ki jan moun konn prepare dat pou manje?
7. Dat gen plis fe pase ki 16t manje?
8. Dat pouse nan tb ki a) Rich b) P6v
Ekstra kredi:
9. FI ofisyOl zile Awayi ak peyi M
10. Dat pouse byen 16 pye li nan ak tbt li nan


Jevografi dat: bay zon
Middle East
North Africa
Morocco
Mexico
India
Algeria
Brazil
Argentina
Iran
Egypt
United States
Irak
Haiti


oswa
->
--
--
->
->
--
--


pevi an kre61l + di von bagay sou li...
Mwayen Oryan /
Afrikdin6 (Afrik di n6) /
Mawok
Meksik
Lenn
Aljeri
Brezil
Ajantin
Iran
Ejip
Etazini (Arizona/Kalif6ni)
Irak
Ayiti


Dat se nan ki fanmi plant?
Fby dat yo piti oubyen gwo?
Defini "Sa bay pye dat la yon bMl prestans"
Konben kalite dat ki genyen?
Kisa yo fe nan konfizri (konfisri)
Ki pousantaj sik dat genyen ladan yo?
Ki manje ki gen plis fe? Dat oswa vyann?
Defini: "rejb."
Tradui: "Nou dwe wouze yo byen wouze."
Tradui: "Li tolere tb ki sale anpil."


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin


Palmye, kokoye
Gwo
lovely presence
1,500

60 pou 90%
Dat






























































Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin 16








Dyaka
Tradui: "Depi nan tan benmbo"
Dekrifivi pye dyaka a. Gwose... kote 1 grandi...
Kisa mwan boudis fe ak dyaka nan Srilanka
Yon konseve yon bon pouvwa jminatif
Tradui: ti pye ki pi dyanm [djanm] nan

Flanbwayan
Kote bwa sa a s6ti? M
Li gen anpil enpotans pou ki relijyon? Le
Kisa moun nan relijyon sa a fe ak li? D
Esplike mo sa a: repozwa. Py
Ki pwoblem kiltirel ki made refleksyon D,
Tradui: "tyatya nan ti okes grenn siwel" "ar
mu


long ago
gwo, sou bwa a
tenn ak tenti


adagaska
;gliz katolik
ekore fasad kay
ebwa kote lwa rete
echouke flanbwayan
nbulent Cuban-style
sical group" [loquat]


7. Ki ti bet flanbwayan atire?Poudbwa
Flanbwayanble
plant dekoratif
li gen yon bann fey konpoze (20-40 ti fey)
li gen yon grap fli tou ble
grenn li gen ti zel ki kle
li bay bon siwomyel, bwa pou konstriksyon leje
yo plante branch ki vet yo kom bouti pou fe kloti vivan


Excerpt
here


Kesyon: Flanbwayan pouse nan Brezil, Ajantin, Paragwe, Meksik, eks...
di twa bagay ki tipik nan peyi sa yo.

Fonbazen
Afrik, Azi ak Oseyani


Plant akpyebwa te dAyiti, Francois Severin








Li nan menm fanmi ak bazilik
Se yon plant awomatik
li fleri pandan e apre livenay
li genyen yon Iwil esansyel: ejenol, timol ak sitral
lwil esansyel sa yo ka detwi vye mikwbb
se yon plant anvayisan
si ou ap fe te ak li, moun ki kanpe lwen ap santi 1
Anpil remed: gaz, tet fe mal, vant fe mal, vetij, rimatis, difikilte
pipi... elatriye...
Pou moun ki gen abse nan bouch

Vokabile: (a) tradui an angle; (b) itilize an krey6l.
1. yon ponyen fey ki fre
2. badijonnen tout kote ki gen abse
3. 1 ap tranpe bouch la
4. bon soulajman ki ka mennen gerizon
5. yon tas te fonbazen ki tiyed

Frenn
Zon ki bay anpil lapli, feyay li etwat
Zon ki sek, feyay li gwo
frenn popile nan agwoforestri paske ou kapab debranche li fasil
barik frenn bay kleren pi bon gou
mete moso kos frenn nan kleren, I ap ba li bon gou
Ou kapab sevi ak lwil nan grenn li pou manje
Remed pou lafyev (kos), kolik vant

Vokabile: (a) tradui an angle; (b) itilize an krey6l.
1. ti fey koryas
2. chak fwi gen yon nwayo ki di
3. debranche li san li pa depafini (...sanx li pax depafini)
4. pa kite raje anmede plantasyon an
5. tanponnen k6 moun nan


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin

























Gayak
1. Ki peyi ki sevi ak gayak kom senbol?
2. Kijan yo fe k6b ak pyebwa sa a?
3. Ki zile ayisyen te konn genyen anpil bwa gayak?
4. Eske bwa sa a pouse vit oubyen lan?
5. Kisa lame peyi d Ayiti te konn fe ak gayak?
6. Ki itilite plant sa a genyen?
7. Ki aplikasyon medical rezin gayak bay? Ewopeyen te aprann sa
grasa ki moun?

Vokabile:
plant sovaj / plant kiltive
fle gayak se fli nasyonal Jamayik tandiske gayak se pyebwa nasyonal
peyi Baamas
yon bwa anpil kobmsan te ekspote
Lagonav depafini ak yon kalite pyebwa ki sanble se te nanm Lagonav
pyebwa sa a pouse dousman
batongayak
Erezman tan sa fini


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








grenn gayak atire anpil zwazo
pouli, danmoulen, ebenistri, motye ak pilon, fouchet, kiye, biblo, elis,
topi...
sitou nan 16 zyem rive 20 tyem syek
rezin gayak: f6tifye dan akjansiv moun
Endyen te bay pany6l te gayak pou maladi sifilis

Gonbo
1. Kisa ki kalalou?
2. Bay kek rezon ki fe gonbo se yon bon plant pou kiltive.
3. Le k6 moun pase b6 kote plant gonbo ki sa 1 ap santi?
4. Jwenn yon l6tjan pou di sa: "kwasans kretyen vivan."
5. Poukisa fi ki ansent ta dwe manje anpil gonbo?
6. Kisa ki "riches ti bebe"?
7. Kisa ejipsyen te konn fe ak gonbo?
Vokabile
kalalou = yon pla ak gonbo
peyi Lenn
li enpotan paske li donnen vit e li bay bon pri
gratel
difikilte pou pipi nan kelkeswa sa 1 ap manje
bon akouchman ak delivrans
tretman pou pye nan ren

Gonmye
1. Menm si genyen moun ki pa bay gonmye enpotans, pou ki rezon li
vreman enpotan?
2. Eske gonmye kapab dekape fasil?
3. Ki jan yo pran moun nan mera ak chabon gonmye ann Ayiti?
4. Le ou boule pye gonmye ou ap kwape kisa?
5. Ki efe fey gonmye gen sou manman kabrit yo?
6. Esplike gwann mayi. Poukisa yo kwoke 1 nan pye gonmye.

Vokabile
zwazo jouke sou branch li


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin






























































Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin 21








Grenad
1. Yo kiltive 1 depi tan benmbo nan ki peyi?
2. Esplike: dlo wouzay.
3. Poukisa Sevren di grenad gen yon avni?
4. Nan ki pwodui yo konn sevi akji grenad?
5. Grenad trete ki 16t maladi?


Vokabile


devlopman medsin
dezenfektan
tibekiloz


Li gen yon po ki di
grenn yo neye nan yon ji blanch
bouyi kos la
gagari ji a


Grenadin
1. Grenadin prefer pouse kote ki fe cho oubyen fre?
2. Ki kalite plant grenadin ye? (Eske se yon pyebwa?)
3. Grenadin kapab peze jiska konben liv Ie 1 mi?
4. Eske grenadin polinize fasil?
5. Ki manje ou kapab fe ak grenadin?
6. Kisa rat kapab fe ak grenadin?


Vokabile


po grenadin vlope yon che pwes
Che a gen 2 santimet edmi epese
1 ap bay yon bon tranpe
mal mouton, amigdal anfle


mumps
tonsillitis


Grenadya
1. Pou ki rezon grenadya vin genyen plis enpotans?
2. Ki kalite te nou konnen deja? Bay kek egzanp.
3. Dekri ji grenadya.


Vokabile


Sablez, tif, gra.
Ji a asid.


nan ne ki sou tij la
fwi yo ap on jan depaman youn ak 16t


Plant akpyebwa te dAyiti, Francois Severin


fre
lyann
6
non
jele
wonyen








Jenianm

Jamayik, Nijerya, Benen, Sri Lanka, Siyera Ley6n, Lachin popilk,
Taywann

1. Kijan yo sevi akjenjanm nan gage?
2. Kijan yo sevi akjenjanm nan veye m6?
3. Se yon plant base kisa sa vie di?
4. Ki peyi konsonmen plis jenjanm?
5. Plant jenjanm nan gen zenk, sa konbat ki pwoblem medical?
6. Poukisa moun dwe kraze kek m6so jenjanm nan vyann?

Joumou
1. Tout ayisyen konn bwe li.
2. Le yo di se yon plant 'ranpant, grenpant', sa sa vie di?
3. Lontan, kisa timoun yo te konn fe ak pety6l joumou an?
4. Le yo di joumou se yon plant monoyik, sa sa vie di?
5. Ki jan polonizasyon mache ak joumou?
6. Ki izaj medical joumou an genyen?
7. Esplike ki jan joumou trete ve solite


Vokabile jenianm + joumou
li gripe e ki k6manse anwe
pou prepare somi
nan gage
kelkeswa pozisyon yo okipe
abby ak vonvon (>vonvonnen...)
16 nou farm li
che a onjan tyak tyak [tiak tiak]


she's sick and who's starting to be hoarse
to prepare brine
at the cockfight
no matter what position they hold
beas and flying beetles
when we cut it
the flesh of the plant is nasty


Ti Dikte:
1. "Sa fe k6k la vin gen plis rezistans
pou 1 batay ak 16t k6k parey li nan gage."

2. "pran yon bon layman k ap dechouke netalkole tout pati ve solite a
kote li tache nan entesten..."


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Kachimanlachin


Definisyon/sinonim
1. 16 w ap vann yon bagay pou yon bon k6b
2. Bon bagay net/se pa pale
3. te ki antoure ak m6n
4. kapasite pou pouse
5. yon nivo nan te
6. preske pa t menm genyen yon douzenn
7. pran polin nan 6gdn mal yo pou mete li
sou 6gin femOl yo


Repons posib yo
pouvwa j minatif
fon kivet
apen yon douzenn
polinizasyon
yon kouch
fh bon pri
Se wololoy


Kalbas


Definisyon/sinonim
1. yon ti zwazo ki bwe polin
2. pou bare limye lanp lan
3. kote pou danse, banboche
4. dlo ou kapab bwe
5. tout fey yo ansanm
6. yon ti jwet yon timoun renmen
7. ba li yon masaj
8. solby la boule ou


Repons posib yo
pran yon kout solby
yon topi
dlo potab
wanganeges
feyay
abajou
malakse kaka kalbas ak vinbg
nayklib


Kanel


Definisyon/sinonim
1. De zile nan loseyan endyen
2. Pwav, piman, lay... eksetera
3. Pati dey6 yon pyebwa
4. Lb yon moun ap mouri ou fr sa ak li
5. Lb w ap kolkte manje nanjaden
6. Od0
7. fi ki pa dwe bwe te kanOl


Repons posib yo
(z)epis [kanbl]
fi ansent
k6s
sant
rek6lte
veye m6
Madagaska ak SeychOl


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Ti kwiz: Kachimanlachin/Kalbas/Kane1/Kanpech/Kanpech etranje/Karanbbl

1. Se yon zile nan loseyan endyen
(a) SeychOl (b) Jamayik (c) Endonezi (d) Gran Bretay
2. Se pati dey6 yon pyebwa
(a) twon (b) flM (c) polin (d) k6s
3. Se yonjwet ki fet ak bwa kalbas an Ayiti:
(a) topi (b) kap (c) wou (d) ti machine
4. Ki mo ki koresponn pi byen ak mo kouch la nan fraz "yon kouch tb":
(a) vala (b) gwose (c) kawo (d) nivo
5. Kanpech s6ti nan peyi sa a:
(a) Brezil (b) Meksik (c) Ayiti (d) Lafrans
6. Nan tan lontan, poukisa etranje te vini Ayiti pou bwote bwa sa a?
(a) Yo te vie fe mbb ak li (b) Yo te vie koloran nan li
(c) Yo te vie fe chabon ak li (d) Yo te vie fe bikini ak fby li.
7. S6verin konseye Ayisyen fr ki bagay ak li?
(a) mybl/siwomydl (b) bwa pou poto (c) bwa pou chabon
8. Fby kanpech etranje se bon manje bet.
(a) Vre (b) Pa vre
9. Karanb6l se yon plant ki wo anpil:
(a) Vre (b) Pa vre
10. Ji karanb6l bon pou netwaye materyOl ki frt ak:
(a) bwa (b) seramik (c) kwiv (d) plastik

Vokabile
bwote kenbe te mouvan
dechouke rasin kanpech fwi a gen 5 fant sou k6 a
Koupe an miyet moso koupe li antrave
twon tbdye gato myel beeswax
li gen ti pikan
gous li gen f6m yon reso


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Kaswoz
11. Kaswoz soti nan a) Itali b) Endonezi c) Dominikani
12. Se yon pyebwa ki led. a) Vre b) Pa Vre
13. Se yon mevey. a) Vre b) Pa Vre
14. Kaswoz gen ki kalite gous. a) kanpe b) pandye c) pa gen gous
15. Kaswoz se yon pigatif. a) Vre b) Pa Vre
16. Kaswoz se yon plant ki pa bay tw6p lonbray.
a) li bon kouveti pou plant ki delika
b) li pa bon kouveti pou plant ki delika
c) ki mele m
17. Bwa yo sevi kom brizvan ede konsevasyon s6l (= te)
a) Vre b) Pa Vre


Kasya
18. Poudbwa kapab fe sa avek bwa kasya a.
a) tranpe li b) kondui li c) pike li
19. Kabrit kapab manje fey li san pwoblem.
20. Kochon kapab manje fey li san pwoblem tou.


d) mate li
a) Vre
a) Vre


b) Pa Vre
b) Pa Vre


Kayimit
21.Ki gwo chef nan istwa peyi d Ayiti te konn rann lajistis anba bwa
kayimit la?
a) Dessalines b) Christophe c) Petion d) Soulouque
22. Kisa yo fe avek che kayimit nan Jamayik?
a) yo fe yon ji ave 1. b) yo mete 1 nan sos pwa c) yo fe dous ak li
23. Tradui: "...nou ka reyisi 45 (pyebwa) fasilman."
a) expect b) succeed (at) c) cultivate
24. Tradui: "...16 kayimit yo vanse mi..."
a) fully ripe b) approaching ripe c) beyond ripe d) before ripe


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin


.


&
/









Fey revizyon pou egzamen mi-semes la
Severin, FranCois. 2000. Plant akpyebwa te dAyiti.

Prezantasyon + Sa n dwe konnen sou biyodivesite
1. Aki 2. Anana 3. Arawout
5. Dyaka 6. Flanbwayan 7. Gayak -
9. Jenjanm 10. Kalbas 11. Kanel
13. Kiwi 14. Kokoye


Vokabile
godrin
teledyol
odkoloy
rizom
pwazon
reje
tizann
gagari
legiminez
vemin
fanmi palmye
wouze yo byen wouze
konfizri (konfisri)
Depi nan tan benmbo
tenn ak tenti
ti pye ki pi dyanm nan
tandiske
depafini
batongayak
motye ak pilon
elis, topi...
sitou
rezin gayak
maladi sifilis


HAI 2200 Ben Hebblethwaite, UF



4. Dat
8. Gonbo
12. Kenep


kalalou donn
riches ti bebe danre
gratel ma ki rete nan chodye
kelkeswa savon ki kimen
akouchman ak delivrans pigatif
pye nan ren librifyan
wanganeges pwoteyin
feyay kaboyidrat
abajou lwil
malakse kolestewol
nayklib jonisman letal/motel
veye twoke kon ak maladi
pwodui agrikol [kenep] bandonnen
tach pwoblem depafini ak
polen mal, polen femel
abey /
grenn kenep bon pou ki rezon?
bay patisipasyon pa yo
garanti pwodiksyon net al kole [netalkole]
flote
esplike "kokoye se relijyon an Ayiti"
plant monoyik
kok / bok kokoye
nannan an


Es&:
1. Poukisa gen moun nan relijyon ki dechouke pyebwa an Ayiti? Eske Sevren kwe dechouke
pyebwa pou relijyon se yon bon lide? Kisa ou panse? Bay yon egzanp Sevren bay.
2. Ki remed nou kapab jwenn nan twa nan pyebwa anwo yo.
3. Esplike ki jan ti bet yo konekte avek pyebwa yo.
4. Reflechi sou pwoblem anviwonman ki genyen Ayiti, Ozetazini epi nan lemonn antye. Ki jan
yon liv tankou Plant akpyebwa... kapab ede limanite? Gen lajan/motivasyon pou moun nan koze
anviwonman?

Konsey pou egzamen:
Reli tout chapit yo! Chita pale ak zanmi klas la sou fey revizyon sa a. Pratike ekri ti fraz kreyol.


Plant akpyebwa te dAyiti, Francois Severin









Egzamen mi-sembs la Ki jan ou rele?
Benjamin Hebblethwaite, 10/13/2006

Plant akpyebwa te dAyiti. Francois S6verin.

I. Bay kek bon ti fraz pou chak kesyon. [4 pts each; 16 pts]

1. Ki solisyon Sevren pwopoze pou kriz anviwonman an?


2. Defini biyodivesite.





3. Ki enpak negatif moun rich genyen sou anviwonman an?





4. Ki kalamite natirel konn frape Ayiti? Poukisa se yon pwoblem pou pyebwa yo?




II. Tradui ti fraz sa yo an angle. [3 pts each; 12 pts]


1. Ti pye ki pi dyanm nan.


2. Depi nan tan benmbo.


3. N ap fin pa detwi biyodivesite a.


4. Nou twoke kon ak maladi.


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









III. Ekri yon mo ki konekte pi byen avek kesyon/definisyon an. [2 pts; 6 pts]

1. Plant sa a gen anpil enpotans pou relijyon katolik la:


2. Li bay fwi ki kab flote sou dlo.


3. Ou sere, ou bezwen bagay sa pou al nan water!


IV. Bay yon ti repons nan yon fraz konpli. [3 pts; 12 pts]

1. Esplike kisa mo repozwa a vie di.





2. Kisa ki kalalou?





3. Kisa ki "riches ti bebe"?





4. Poukisa kokoye se "relijyon an Ayiti":


Estrakredi:


a. Kisa mwan boudis fe ak dyaka nan Srilanka [2 pts]


b. Defini mo monoyik la. [2 pts]


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin










SCANTRON >>> V. Matche yo lojikman [2 pts each; 10 pts].

1. bon akouchman a. feyay


2. polin


3. tout fey yo


4. pou bare limye lanp lan


b. abajou

c. delivrans

d. malakse


5. yon kalite masaj e. wanganeges

SCANTRON >>> VI. Chwa miltip [2 pts; 22 pts]
6. Yo fe yon bweson ki rele godrin avek plant sa a.
a. aki b. anana c. flanbwayan


7. Kominike bouch an bouch.
a. teledyol b. telekalbas tet


c. telebek d. telebouch


8. Moun manje tij anba te sa a (arawout). Chwazi mo syantifik la.
a. rizom b. rasin c. lyann

9. Moun Jamayik renmen manje sa anpil anpil. Men atansyon, li gen pwazon ladan 1.
a. arawout b. aki c. gonbo


10. Bwa sa a gen yon rej ki pouse deye 1.
a. gayak b. kokoye


c. anana


11. Sa se yon remed ou bwe, se tankou yon kalite te.
a. tizann. b. godrin c. bye prestij


12. Le ou fe bwi ki repete nan goj ou ak dlo.
a. gagouye b. gagari


c. neye


d. vale


13. Yo take plant.
a. zonbi


b. vemin


14. Se yon kategori plant ki refer te a.
a. kaka bf b. gayak


c. lougawou


c. legiminez


15. Ki pousantaj (%) te d Ayiti te kouvri ak pyebwa yo nan tan lontan?
a. 2% b. 21% c. 52% d. 100%


16. Ki pousantaj (%) ki kouvri jounen jodi a?
a. 2% b. 20% c. 40%


d. 60%


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin


d. vagabon










VII. Ti es&. Se pou ou ekri 5 ti fraz sou chak kesyon. [8 pts each; 24 pts]

1. Poukisa gen moun nan relijyon ki dechouke pyebwa an Ayiti? Eske Sevren kwe dechouke
pyebwa pou relijyon se yon bon lide? Kisa ou panse? Bay yon egzanp Sevren bay.
















2. Ki remed nou kapab jwenn nan twa pyebwa yo.












3. Esplike ki jan ti bet yo konekte avek pyebwa yo.












SHl verite ki dwe kl pou nou menm Ayisyen: Nou pa gen de (2) Ayiti.
Francois S6verin


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








I. Koupye Purslane
Se yon plant ewopeyen It's a European
Yo manje 1 tankou salad They eat it like
Yo frikase li They saute it.
Yo fe bouyon ak li. The make broth
Yo kwape/touye ensek ak li
Li bon pou foulay, abse It's good for spl
Li bon pou konstipasyon mizerere It's good for mi
Li mache nan yon kadedtan It works in 15 n
Li bon pou malozye It's good for ey
Li bon pou dyabet paske It's good for dia
li ede bese sik nan san moun it helps reduce s
II. Kowosol Soursop/corossol
Pyebwa ki soti Karayib la
Fwi li kapab jiska 8 liv.
Fwi a gen yon bann ti ki pa pike moun
Ou kapab fe glas, konfiti epi ji ak li
Konbine ji kowosol la ak
Ou kapab fe _ak li
Mete kowosol boukannen nan pou trape pwasonnas
Se yon bon kalman si ou strese
Li ede ak moun ki fe gwo ki tre strese
Bon pou moun ki ki estenen, touse...
Ou sere, li ede ak
III. Lalwa ~ Aloe Sevi ak
Menm fanmi ak aspej, powo, zonyon
Bon pou machine [=machonnen (?)
Premye plant nou ka we lakou moun
Li kwape movezespri
Yon plant base: si ou prije fey li, yon ti dlo ap soti
Yo sevi ak li pou pwoduibote
Chanpou, krem idratan, krem pou bwonze
Li ede moun ki gen aleji... egzema
Yonn nan pi gwo sikatrizan se lalwa
Bon pou ilse destoma


plant.
salad.

with it.

rains and abseces.
serable constipation
minutes time.
e problems
ibetes because
;ugar in people's blood


peze
pikan
krem
1lt
boubouy

kalman
sezisman
gripe
gonfleman
yo nan yon fraz:
aspej
machonnen
lakou
kwape
base
pwoduibote
idratan / bwonze
aleji
sikatrizan
ilse


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Langchat boneset; thoroughwort
Li gen twa nevi prensipal It has three principle veins ...
Li ede ak rimatis, opresyon, It helps with rheumatism, asthma,
dyare ak emoroyid diarrhea and hemorrhoids
Se yon bon sikatrizan It is a good scar-promoting agent
Yon remid pou moun ki gen klou A remedy for people who have
boils/pimples.
Moun ki anwe People who are hoarse
Moun ki gen amigdal anfle People with swollen tonsils
Pou vwa 1 vin pi kle For her voice to become clearer
Koklich Whooping cough
Lanni Anise Fe yon fraz ak mo anba yo:
Yo sevi ak lanni nan kleren kleren
Tij lanni a lis; cheve 1 lis lis
vet tire sou blanch tire sou
yo sevi ak li depi tan lantikite tan lantikite
Women grese k6 yo ak esans lanni esans
Endistri alimante pwodui manje endistri alimante
fe plantasyon nan ti siyon ti siyon
fann yon kawotchou deb6 fann (yon bagay) deb6
depi nan tan Farawon Farawon
li bese tansyon si ou fe ipetansyon ipetansyon
li fasilite dijesyon dijesyon
Lay ~ Garlic BATAY POU SIDI KONPA
1. Pa konseve li nan plastik veso
2. Kenbe 1 s e sek sonm
3. Pa kwit li, manje li kri
4. Li maladi kanse prevni
5. Lay se ensilin yon plant medical. vejetal
6. Anvan lamedsin te sevi ak antibyotik
7. Si ou fimen, li anpeche f dega. nikotin
8. Ode 1 soti nan yon lwil esansyel
9. Yo mete 1 nan manje esklav _Ejipsyen
10. Li movezespri kwape
11. Si oubyen abey pike ou, mete lay. gep


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Litchi
1. Ki peyi ki pwodui plis litchi pou eksp6tasyon
nan lemonn?
2. Ann Ayiti, ou plante litchi nan plenn oubyen
nan m6n? Pouki?
3. Tradui: "che sa a vlope yon grenn ki lis..."
4. Ki vale/bagay alimante litchi genyen?

5. Litchi pe ki kondisyon klimatik?
6. K6s litchi ak diven ban nou you nan pi gwo
remontan ki genyen. Sa sa ye yon remontan ?
Bay kek 16t egzanp remontan yo.

Lokwat
1. Ki peyi li soti? Ki peyi ki kiltive 1 pi plis?
2. Ki kote yo kiltive 1 nan peyi chol ak peyi fret2?
3. Ki jan yo manje lokwat?
4. Nan ki altitid pou yo kiltive 1 an Ayiti?
5. Moun ki make fe nan san yo gen ki kondisyon
medical? Se pou yo manje lokwat?

Mandarin
1. Ki de peyi ki devlope mandarin plis?
2. Ki kalite te mandarin kapab pwoteje?
3. Tradui: "li vann byen nan machi, kit li anndan,
kit li dey6 peyi a..." Bay sinonim kreyol pou kit
4. Tradui: "yon po fen ki soup e ki detache fasilman"
5. Eske se pou n plante grenn ibrid?
6. Ki pwodui moun kab fe ak mandarin?
7. Ki peyi ki pwodui plis mandarin?
8. Tradui: "yon pwodiksyon monte desann
9. Mandarin gen bwom, ki sa sa ye?


Lachin

M6n (500-1000 met)

sik, vitamin C,
kalsy6m, fosf6
lagrel

pick-me-up



Lachin; Japon
m6n1; kote cho2
Konsa; konfiti; like
1000-2200 met

anemi


Lachin, Japon
te ewozyon

swa...

Non, fwi 1 pa bon
Like, pafen
Japon
up and down
Yon sedatif


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Jwenn yon nouvo patne!
Mango
1. Kote mango soti? Ki 1e 1 part an Ayiti?
2. Eske mango diferan nan z6n diferan?
3. Ki plas Ayiti okipe kom ekspotate mango nan lemonn?
4. Konben tan yon pye mango kab viv?
5. Konben tan pou yon mango vin rek?
6. Kisa Ayisyen fe ak mango w6owt?
7. Ki z6n ki bay plis mango Ayiti?
Santral
8. Mango bay konben ayisyen travay chak ane?
9. Konben dola mango te bay Ayiti nan 1995?

Vokabile
nourisan
te ak anpil karyann
kos mango se yon astrenjan
li menm rive ralanti viyeyisman kadav k6 kretyen vivan

Mapou
1. Di patne ou yon bagay enteresan sou pye mapou a.
2. Ki itilite plant sa genyen?

Vokabile
li antre fon nan kilti ak relijyon pep ayisyen
kapok


Maskreti
Kote plant sa a soti?
Kisa yo konn fe ak lwil maskreti?


Lenn; 1787
wi
douzyem
100 lane
105-130 jou
pikliz
Plato

500,000
8-10 milyon $


Abisini


Vokabilk
kwape bigay ak moustik
se yon plant ki voras
l1t pou bebe 1 ap alete a
endistri tannen


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









Melina
yon tij t6dye
pa kite raje toufe li
li grand vit, nou p ap bouke di 1

nan premye ane selman, li ka pr
3 met wote

Militon
-16 yo fe toufe ak yo
-konfiti, gratine, militon fasi
pat ak sos
-bon anpil nan manje fanm k ap
piti li tete
-bay militon an tonnel ki fet ak
bwa
-pi gwo lennmi militon se rat ak
ch6vsouri.
-pou fe deratizasyon... konsilte
Rat se zenglendo

Monbenfran
sevi tou k6m kouveti nan
plantasyon kafe
ede anpil nan pwoteksyon te m6

16 yon moun gen dyare, li ka ma
kek fwi ki mi
lafyev palidis


<<<
-A twisted stem

i -it grows quickly, we're not going to tire
saying it
an -in the first year it can grow up to 3
meters in height

>>>
When they make stew with them
jam, bake au gratin, stuffing, pasta &
sauce
bay very good in the food of a woman who is
breastfeeding her child
give the chayote squash frame make with
wood
the biggest enemy of chayote squash are
rats and bats.
to do rat eradication... consult Rats are
bandits.

<<<
-also serves as a covering over coffee
plantations
n -helps a lot in the protection of mountain
land
nje -when a person has diarrhea, she/he can
eat a few fruits that are ripe
-malerial fever


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Move
anrichisman
sev ki sevi nan preparasyon veni
blesi... nan jansiv

Nim Neem tree
btikilti
san n pa twonpe tet nou
fle santibon
Premye donn nan ki pi enp6tan
Eksperyans ki fet montre...
bwa nim... se mouri kite...
cheniy, podi, charanson, kriket,
pichon, much blanch
ponp aspesyon pou aspeje
n ap vannen yo pou retire pay la
li nan yon bokal
nan maleng bet ak tik ki sou k6 yo
yon pilil ki anpeche fi fe pitit
tankou ire ak silfat
yo bay gaz metann
yo mete k6s nim nan pat dantifris

Papay
nan z&sMl fl a
jon pal, jon oranje
3 santimet epese
sa vle di a pen [apen] yon liv
li kimen tankou lyann savon
konbat ve solite kay timoun
...n a double doz la...


caterpillar, beetle, weevil, cricket,
aphid, white fly






fertilizer (?)


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Nim Neem
Grenn nim gen yon ensektisid (li konbat 200 kalite ensek)
Preparasyon atizanal: kraze yon liv grenn nim sek; mete poud sa nan 10
lit dlo; koule nan yon twal; flite!
Pilil ki anpeche fi fe pitit
Grenn mi ki dekonpoze by metann (pou fou ki fe manje)
Yo sevi ak ti bwa nim pou manch panyen (yo fleksib!); panyen sa yo
sevi pou mete boutey bwason
Yo mete 1 nan pat dantifris paske li pwoteje dan moun

Piyong "var. of tree" (Freeman)
Bel pyebwa pou konbat ewozyon, debwazman,
ak bes pwodiksyon agrikol epitou pou ogmante biyodivesite
Riminan kapab manje fey li
Riminan se bef, kabrit ak mouton
Yo mete 80% fey piyong nan manje riminan pou we yo pi byen
devlope epi bay plis let
Pa bay kochon, chwal ak lapen fey piyong
Bon bagay nan agwoforestri:
Kouveti kakawo, kafe, te ak pwav
Lonbray
Kilti an koulwa
Ranp vivan = antere fey yo nan mitan de ranp yo
Taye bwa ki nan ranp vivan yo [Terrace]
Teknik sa ede yo bese ewozyon nan m6n yo

Pomkajou ~ cashew apple
Vokabilk...
F6m wonyon Kidney shape
sev la dlo k ap sikile
manje 1 griye, nan tablet
yo fe manba ak li
yo sevi ak gres li nan endistri
otomobil


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin









Safran


1. Chinwa
2. Rizom
3. wouj vif
4. Keri [kery]
5. Mete 1 nan moutad
6. rache rizom ak chari epi...
7. Giydn... kataplas
8. ti bebe fe dantisyon

Saman
1. 6kide viv la
2. li gen yon k6s ki
3. sevi ak az6t nan 1e a
4. bel anpil
5. che ki vlope grenn yo
6. seren k ap tonbe
7. fe eklisi


Sapot
1. yon po di 1
2. li gen fom
3.
4. nannan ki


yon gwo
__pwes


bhch
__pikliz
_jansiv
klere
Li bay tij aeryen
Endou
foule
_poud


bwouya lannuit
nan plantasyon an
_grese te a
distile / alkol
poli li
branch
_pwes


chiklet
anndan li an
(1)
nwazet


(6)"night mist"
(7)
(3) nitrogen
(5)
(4)
(1)
(2)


(3)
(4)

(2) hazelnut


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Ti Dikte + Ti kwiz
1. Li gen enp6tans pou zafe kombs
2. Y ap mouri imedyatman apre yo fin plante li
3. Let ki soti nan kos la bay yon gonm ki sevi pou fe chiklet
4. Li pouse nan te sablez ak te ki gen anpil ajil
5. Li gen kalsyom, fe ak fosf6
6. Kontreman a anpil 16t plant

Sid (fMmen liv ou, louvri memwa w)

1. Eske sed se menm bagay ak sed Liban?

2. Sed Liban se ki kalite pyebwa?

3. An Ayiti, ki jan moun yo we bwa sed la?

4. An Ayiti, moun rich sevi ak sed pou ki bagay lakay yo?

5. Nan bwa sed la, sa k santi bon? sa k gen movez ode?

6. Ki itilite plant sa a?

7. Konben pye bwa sa kapab pran nan yon ane?

8. Pou jwenn bon planch, konben ane ou dwe kite sed gwosi?


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Kwiz seriz, sitwon


1. Seriz ayisyen se menm bagay ak seriz ewopeyen.
a) Vre b) Pa Vre
2. Konben grenn yon seriz genyen?
a) 1 b) 3 c) 6
3. Ou kapab sevi ak seriz pou fe ranp vivan.
a) Vre b) Pa Vre c) Sa depan
4. Zorany dous gen plis vitamin C pase seriz.
a) Vre b) Pa Vre
5. Konben seriz ap ba ou tout vitamin C ou bezwen pou yon jounen?
a) 10 b)8 c)4 d)2
6. Pajanm plante seriz b6 yon basen dlo
a) Vre b) Pa Vre
7. Ki pep te pote sitwon nan n6 kontinan Afrik la?
a) Grek yo. b) Women yo c) Arab yo d) Sid Afriken yo
8. Ki pep te pote sitwon nan zile karayib yo?
a) Ewopeyen yo c) Afriken yo c) Arab yo
9. Peyi etranje achte anpil sitwon pou fe
a) "Sprite" b) konfiti c) k6ktel d) siret
10. "Anpil dola se yon ekspresyon nan liv la.
a) grinbak b) tonton Sam c) vet kob
11. Yon pye sitwon nan bon kondisyon kapab bay konben liv fwi nan yon
ane?
a) 50 b)100 c) 400 d) 1000
12. Si li gen movezode, fwote 1 akji sitwon.
a) pye b) men c) tet d) anba bra
13. Pajanm mete ji sitwon nanje yon bebe.
a) Vre b) Pa Vre
14. Si ou gen asidite nan estoma, pa bw ji sitwon
a) Vre b) Pa Vre
15. Pou desoule yon moun ki sou, fwote ji sitwon
a) sou men li b) tanp ak deye zorey c) sou po bouch d) pa fe sa



1. b 2. b 3. a 4. b 5. d 6. b 7. d 8. a 9. c 10. c 11 c 12. a 13. b 14. b 15. b


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin










Kwiz sou sitwonel, siwel ak tamaren


1. Sitwonel vann bon mache nan ti bwat nan maket.
a) Vre b) Pa Vre
2. Sitwonel fe yon touf sanble anpil ak
a) zeb ewopeyen b) zeb ginen c) zeb ai
3. Sitwonel se yon plant ki pa gen bon sant.
a) Vre b) Pa Vre
4. Sitwonel pa kwape moustik [marengwen]
a) Vre b) Pa Vre
5. Kisa fwi siwel yo kapab fe pou ou:
a) fe ou pi entelijan b) netwaye ren ou c) netwa
6. "L6 sezon siwel, timoun gen
a) pwoblem b) vant fe mal c) okipasyon
7. Tamaren se yon bwa ki soti nan z6n sa a:
a) Afrik b) Azi c) Karayib
8. Anpil tamaren nan ji tamaren ou achte nan Domini
a) Vre b) Pa Vre
9. Tamaren se yon legiminez.
a) Vre b) Pa Vre
10. Kisa mo wowot vie di?
a) Over ripe b) ripe c) unripe d)

1. b 2. b 3. a4. b 5. c 6. c 7. a8. a9. a 10. c


abi


lye trip ou
5"


d) travay

d) Ew6p
kani soti nan Ayiti.


rotten


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin








Tamariyo / twonpet / tyatya


1. Tamariyo pa soti nan peyi sa a:
a) Pewou b) Ekwate c) Kolonbi d) Aljeri
2. Tamariyo pouse byen nan plenn oubyen nan m6n ki wo yo?
a) Plenn b) M6n ki wo yo c) Ni plenn, ni m6n
3. Po ak grenn tamariyo gen gou
a) dous b) anme c) sale
4. Tamariyo sipote jele
a) Vre b) Pa Vre
5. Twonpet gen yon bann branch ki
a) gaye b) desann c) chankre d) bel anpil
6. Branch twonpet kre menm jan ak
a) bwa gayak b) bwa siwel c) bwa chenn d) bwa banbou
7. Twonpet donnen
a) nan lete b) nan live c) nan prentan d) tout tan
8. Twonpet se yon bwa
a) di b) mou
9. Twonpet kapab ede moun k ap
a) aprann bizbl6 b) aprann naje c) aprann fe flech
10. Ki enstriman yo te konn fe ak bwa twonpet
a) twonpet b) tanbou c) gita d) flit
11. Twonpet kapab fe eksplozyon tankou boum peta poutet...
a) dinamit anndan 1 b) twou anndan 1 c) kalite bwa 1 ye
12. Fey twonpet fe bet sa mechan:
a) bef b) chwal c) chen d) zandolit
13. L6 van ap vante, pye tyatya
a) gaye grenn li b) tonbe ate c) fe mizik
14. Pye tyatya pa bon pou fe ki bagay?
a) kabwet b) meb c) chabon d) aprann naje

1. d 2. b. 3. b 4. b 5. a 6. d 7. d 8. b 9. b 10. d 11. b 12. c 13. c 14. d

dat rash
veri wart


Plant akpyebwa te dAyiti, Francois Severin






Ti konvisasyon kreyol.

Fe yon ti pale ak patne ou a.

1. Kijanouye?
2. Kisa ou ap fe wikenn sa a?
3. Kisa ou ap fe pou Tenksgivin?
4. Kisa ou konn manje jou Tenksgivin?
5. Poukisa Ameriken yo selebre Tenksgivin?
6. Ki kalite travay ou gen pou fe nan lekl6 la
toujou semes sa a?
7. Ki klas ki pi difisil semes sa a? Poukisa?
8. Eske ou fe pati yon kleb oswa sosyete nan
kanpis la? Kisa 1 ye?
9. Ki twa pyebwa nan liv nou ou pi renmen?
10. Eske ou konnen plis sou pyebwa? Kisa?
11. Kisa 16t bagay kapab ede Ayiti apre
pyebwa yo?
12. Ki jan w ap change kom moun depi ou
vini nan UF?


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin







Vetive

Lenn > Ayiti, Zile Reyinyon

Yo f& lwil avek
1968-1982 Ayiti te pi gwo
Pwodiksyon lwil vetive ap
Se yon gramine tankou
Ak lwil vetive yo prepare
Yo mete rasin vetive nan
Sou plaj yo kouvri
Kouvri kay ak fby vetive se
Bel atik atizana tankou

Apre yo bouyi vetive, ma a
Vetive se yon remontan pou

Woukou
Endyen yo sevi ak li anvan
Yo kiltive 1 poutet li gen
Anvan pat tomat, kizinye te
Yo te netwaye soulye
Koloran nan manje:


rasin li
pwodikte ak ekspotate
degrengole an Ayiti
kann, banbou, zeb ginen
pafen
amwa ak bibliyotek
choukounet
yon mebvy (li fre)
chapo, kouvrepla,
ankadreman pou foto
se pou presbbd
moun ki pa gen apeti


kolonizasyon an
koloran nan grenn li
mete grenn woukou
chany
chokola, be, fwomay,


potaj
Endyen te sevi ak woukou kont chale solby ak vye vemin
Lwil kokoye + woukou pwoteksyon kont kou d solby
Mete woukou nan manje poul jon ze vin gen pi bel koule


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin







Fey revizyon pou egzamen final la


Zaboka: Pwen esansyel

Se yon plant ki soti nan Amerik Santral
Zaboka nan Oaksaka, Meksik depi 7,800 lane
Pwodiksyon mondyal la:
Meksik (22%), 2. Etazini (11 %).... 7. Ayiti (4%)
Zaboka ki bon net yo rele be pandye oswafivomay
Ti non zaboka: Dulce como la Isabella boca = zabelb6k
Ti bank lek6l: angrese kochon ak zaboka nan pery6d
vakans pou peye enskripsyon lekl la
Yo konn we nich poudwa > koulev oswa abey (bwa a pa
solid ditou) [epi sonje abey polonize fle bwa sa a]
Li gen fle emafwodit (6gan mal ak 6gin femel)
Grenn li bay yon lank pemanan: lontan yo te sevi ak li
Ayisyen manje 1 konsa; Ewopeyen konn mete li nan salad;
Brezilyen fe krem, jele ak dese ak li
Yon liv zaboka bay plis enbji pase yon liv vyann
Zaboka chaje ak vitamin B2, A, E, D, PP, H, K...

Zaboka: Vokabile ki pi difisil

leplisouvan most of the time
kay seten kalite zaboka with regard to certain...
ozanviwon 500 kalite zaboka approximately
lwil zaboka retire kap
nan cheve moun dandruff


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin


Ben Hebblethwaite








Prezantasyon pou egzamen final la:


Prepare epi enprime 13 fby revizyon sou pyebwa ou a.
Distribye fby sa yo. Sa se prezantasyon ou a epi es' 5 an
menm tan.


Pyebwa yo
1. zaboka
Mekredi
2. zanmann
3. zikak
4. zoranysi
5. woukou
Vandredi
6. vetive
7. twonpet
8. sitwon
9. seriz
Lendi
10. safran
11. saman
12. rezen
13. nim


Prezantate/Prezantatris
Ben

Teresa
Ana
Herce
Tess

James
Midori
Bernard
Paolini

Revae
Jacquestephan
Cara
Garilynn


Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin






























































Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin 48






























































Plant akpyebwa te dAyiti, FranCois Severin 49




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs