Group Title: HAI 2201 Dejean Study Notes
Title: Course Notes
ALL VOLUMES CITATION PDF VIEWER THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00098959/00004
 Material Information
Title: Course Notes
Physical Description: Archival
Language: Haitian Creole (Kréole; Kreyòl ayisyen)
Creator: Hebblethwaite, Benjamin
 Record Information
Bibliographic ID: UF00098959
Volume ID: VID00004
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.

Downloads

This item has the following downloads:

hciv ( PDF )


Full Text


Kreyol ayisyen IV, 2004
Dat enpotan yo:
1625 +
Premye sosyete: Boukanye / Flibistye / Abitan / Esklav

1697 Trete Riswik; konmansman epok esklavaj an Ayiti

Popilasyon Sendomeng nan 1791:

Blan vo: 30,000
Afranchi vo: 60,000 (?)
Esklav vo: 500,000+

Gwoup sosyal nan Sendomeng anvan Lage Endepandans:
I. Lib
Gwo Blan Milat
Ti Blan Afranchi
Blan mannan
II. Esklav
Domestik
kreyl6 / bosal Metye
Kiltivate
Atelye
Mande von patne kesvon sa vo:
1. Boukmann se te ki moun?
2. Levekanpe konmanse nan ki dat?
3. Apre Boukmann mouri, te gen lot lidb?
4. Afranchi te batay ak ki moun?
5. Defini: "sitiyasyon an sitan malouk..."
6. Poukisa esklav yo rele "Swis" te enpotan nan Istwa
Ayiti?
7. Kisa Afranchi yo te pwomet esklav Swis yo
8. Nan 1791, Poukisa blan franse yo t ap goumen yonn ak lot?






Krey61 IV, 13 janvye, 2004


Tousen Louveti


Tousen gen gwo enfliyans soti 1793 pou 1802
Yon sel non konen nan zorey
Kijan Tousen te rele anvan 1 vin Tousen Louveti?
Tousen Breda
Poukisa?
Bitasyon Breda
Deskripsyon fizik Tousen:
rachitik zagribay chechko
scrawny/rachitic scraps... thin perso


n


loafer, deadbeat


Ki kalite metye Tousen te genyen nan b
Li donte chwal.
Kijan Tousen te vin lib?
Met li, Bayon Libetad, ba 1 libete 1


itasyon Breda?


Tradui fraz sa vo:
(a) Li donte lespri 1.
(b) Tousen vin poto mitan bitasyon Breda
(c) Tousen rete tennfas nan klas esklav yo
(d) Blan sezi. Le yo pran san yo, yo f& tet ansanm
pou kraze esklav yo.


Sonje: Ki kote Boukmann f& yon seremoni kote esklav yo levekanpe
Kesyon Repons:
1. Granpapa Tousen Breda te ki moun? Wa afriken
2. Ki enspirasyon Tousen twouve nan liv? Espatakis
3. Eske Tousen asiste seremoni Bwa Kayiman? Wi
4. Le revolt esklav konmanse, ki moun T.L. ede Fanmi B. Libetad
5. Ki bann moun T.L. al jwenn? Byasou/Janfranswa






6. Kisa T.L. deside f&?

7. Eske Tousen jwenn sikse ak Espayl6 yo?
8. Eske Tousen te renmen Espayl6 yo?
9. T.L. kenbe kontak ak ki general franse?

Tradui fraz sa vo:
Grad Espayol yo ba li se pou lafasad ase
Lavo rele li osekou (= anmwe)


Oganize yon lame/
janbe fwontye
kantite vil
Non: esklavaj
Lavo


Kreyol IV: kesyon pou Istwa Ayiti, p 64 p 69
Montre kache
1. Kisa ki rive an Frans nan lane 1792 1793 yo? Lewa nan prizon
2. Ki divizyon vin genyen nan Sendomeng? Wayalis kont repibliken.
3. Moun ki peyi vin okipe Sendomeng? Angle okipe plizye vil.
4. Eske gen moun Sendomeng ki ede Angle yo? Wi: enpe blan ak
afranchi.
5. Sontonaks ak Polverel, se te ki moun? Komise revolisyone
Lafrans voye.
6. Poukisa Tousen, Janfranswa ak Byasou Komise yo pa bay
pase lafwontye ak bann yo? esklav yo okenn dwa.
7. Le enpe blan atake komise Sontonaks, Yo kraze blan Okap
ki reyaksyon Afranchi genyen?
8. Septanm 1793 = ? fen esklavaj la


Diskite:






ansyen lib = neg krey1l
nouvo lib = neg bosal
'Prejije k6manse depi nan bosal ak kreyol'
Eske nou gen distenksyon bosal ~ kreybl Ozetazini?
Ki jan sitiyasyon moun etranje ~ moun natifnatal diferan isit?
* Kisa "lalibete" vie di pou Sontonaks Al nan bitasyon ou a.
ak revolisyone Lafrans yo? Pran enpe nan rek6t la.
* Kisa "lalibete" vie di pou nouvo lib yo? Kalewes, al kote ou vie,
vin pworiyete lath.


Preiiie
* Ki kalite prejije gen Lafrik ak nan lemonn
antye?




* Ki jan prejije vin change nan Sendomeng?
* Sou ki pwoblem prejije sa yo kanpe?
...M vie di, ki jan milat yo jije nwa yo?


prejije tribi, klas, kilti,
metye, ras (?): eske
Lafrik se yon kote
rasyalman omojen?
milat kont nwa
Li ak ekri kont
analfabet


ISIT LI 'PWOBLEM LATE' NAN PAJ 65,
YON TEKS TRE ENPOTAN






Marve mo: Istwa Aviti
Matche espresyon nan kolonn A ak espresyon ki nan kolonn B.


1. sel kok ki chante nan 1801
2. repibliken
3. wayalis
4. separatist
5. endij n

6. egal ego


nan menm nivo
natifnatal
STousen Louveti
Skoloni an se pou Lafrans ak Lewa
Sblan ak afranchi ki dak6 ak libete
esklav yo
__ bay Angle oswa Pany1l peyi a


Politik Tousen

* bay esklav edikasyon
* 6ganize Sendomeng pou tout koule mele
* Se Tousen ki sel met Sendomeng

Ki kalite pozisyon pati politik yo pran Ozetazini ak Ayiti jodi a?

Demokrat
Repibliken

Lavalas
Konvj ans


Istwa Aviti
Kesyon yo
1. Lavo rele Tousen
2. Nan gwoup blan Sendomeng yo,
yon sel te kont lesklavay. Ki gwoup?
3. Ki moun sispek Tousen pral deklare
Sendomeng endepandan?
4. Eske ansyen lib te vie al travay late?


Repons yo
osekou
repibliken

Angle/Ameriken


Non!






5. Eske nouvo lib vie rete nan ansyen
bitasyon yo pou yo travay late?
6. Ki moun milat Vilat vie bay late?
7. Ki moun ki al nan prizon poutet koze
late a?
8. Poukisa Tousen bezwen chire nat
Rigo generall milat reskonsab nan sid)?
9. Tousen vie zanmi ak ki moun etranje?
10. Rigo vie zanmi ak ki moun etranje?
11. Ki pwoblem separe Tousen ak Rigo

Rigo pa te sa konprann lide Tousen
Rigo pe Tousen pral bay Langlete koloni
Rigo libere konben esklav pa I?


nouvo lib
Lavo

li se sel kok ki chante

Angle yo
Franse yo
nouvo/ansyen lib


Sendomeng


700


Ki f6s ekonomik te kanpe deye alyans entenasyonal Rigo ak Tousen t ap
f&?

Entered Tousen pou kraze Rigo te kontre ak entered angle ak ameriken

Mekredi:

Kle Erez ak Kwiz Konpa


Kle Erez
1. Tousen ap kraze Rigo. Ki vil li bloke?
2. Kisa Kle Erez pwomet Desalin, si li kite
ede moun malad nan Jakmel yo?
3. Kle Erez se premye Ayiti
4. Eske Kle Erez f& distenksyon ant blan ak nwa?
5. Le Petyon made moun kite Jakmel poutet
grangou, sa ki rive yo bo kote Krist6f epi
b6 kote Desalin?


Jakmel

L ap marye 1
enfimye
Non

Krist6f: yo mouri
Desalin: laswenyay







Konsekans lage nan sid
1. Ki jan Ayisyen konsidere Lage nan sid la?
2. Poukisa lage a te fet vre?

3. Ki peyi se gwo met komes Ayiti depi 1804?

Konstitisvon 1801
Dekri kek aspe enp6tan nan konstitisyon 1801.


Neg kont Milat
pouvwa ak entered
ekonomik
Etazini


Tousen se gouvene
avi. Lafrans voye
yon anbasade


Istwa Aviti, paj 83 87


Aktivite Matchin
1. Espedisyon 1802
2. Li bay 16d boule tout vil yo
3. tenkantenk
4. Li boule Okap
5. Jeneral Lekle
6. franse atrape


SKrist6f
__ Li marye ak se Bonapat
__ lafyev, anpwazonman
__ sanzatann, touswit
__ 86 bato, 22,000 s1lda ak ofisye
STousen


Ki 16t peyi bay Lafrans bato pou espedisyon 1802?
Ki 16t peyi voye sl6da tou?
Ki chef Zetazini ta pito genyen?
Kisa Bonapat vie f& ak ajitate yo?
Ki kalite lage Tousen pral lanse?
Krist6f mete dife kay ki moun an premye?


Repons:
Laolann/Lespay
Lalmay/Polone
Tousen
vini an Frans
Geriya
Kay pa 1 la.


Dikte:


Istwa Aviti Paj 88 89






Lekle
Brine
Gonayiv
"Le Heros"
Okap
F6 Dejou
"Papa peyi a"


Li pe Tousen; se komisyonne Lafrans
ofisye ki resevwa lod debouye 1 pran tousen
Se la yo anbake Tousen an premye
Batiman ki bwote Tousen ale
Se la Franse anbake Tousen
Franse femen Tousen la a; sou tet yon m6n
Desalin, Petyon, Krist6f, Tousen


Esplike deklarasyon Tousen an e1 yo t ap anbake 1:

"Le nou pran m nan, se selman pyebwa lalibete a nou
koupe. Li gen pou li repouse pase rasin li chouke byen
fon"

Eske 16t endijen pran larelev?


Sa sa vie di:


LINYON...


Linyon se laf6s... ?

= Desalin [nouvo lib] ak Petyon [ansyen lib] mare pye yo ak pye nouvo lib
yo pou kraze Franse

= Linyon ansyen ak nouvo lib pral bay Ayiti lendepandans

1. Sa k rive fanmi Tousen an ti gason pi piti a mouri chagren
Frans apre 1 mouri? Plasid ak Izaak [gason yo]
marye an Frans
2. Kisa Tousen te f& nan Li te ekri memwa li.
prizon.






"Nou ka di se pa Tousen ki pedi. Se Lafrans, Lafrans dwe pou wont
sa Reprezantan li yo f& ak sa yo pa f&. Yo pa janm respekte paw6l
done yo. Yo degrade tet yo"

Bouki nan Paradi: aktivite video


Bouki:

Konpe:
Bouki:

Konpe:

Bouki:


Ay, Bondye mwen ... nou mare nan menm
lonbrit la...
Rete, ou konnen m ...
Konpe Madichon, de (2) pa janm kontre, men de
(2) f6k yo toujou kontre...
Gade non .tout iwet se iwet. kwochet na ladann


pale kle...
M chache ou


J J L
[jwet kwochet]
m chache ou pa


menm lonbray ou m pa jwenn ...
se yon sel bagay ki rete m, se
pann tet mwen...


... ma kouri


Konpe:
Bouki:
Konpe:

Konpe:


Bouki:


O! Nonk, ou f& sa


? Epi ou pa mouri! ...


... Fil la
... fil menm, ...

...se lakou paradi... nan lakou paradi, tout vye kandelab bo
se pye lamveritab [Candelabra cactus]
[lamveritab = breadfruit]
... pou jan ti trip ti neg ap gwo trip li, ...


ala mango ti neg pral
lamize


w6y! ...
Slamize a fini...


Konpe:


sak vid pa
... ki mele Bondye nan
bay 16d li ...


chen ... Granmet la






Bouki:
Konpe:


Men jaden ap vini, annou chape
... li vin direk direk apre ...


Batay pou lendepandans, paj 93 99


Desalin + Petyon
Franse anbake Rigo
Gonayiv
Jeneral an chef
Denye gwo batay


_ Desalin
_ Vetye, 18 novanm 1803
__ Linyon
_ Petyon vie endijen f& tet ansanm
__ Ayiti pwoklame endepandan


1. Desalin te yon esklav ki kote?
2. Le 1 te yon esklav, Desalin te:
(a) redonn (b) metdam (c) kapon
3. Yon le, Tousen voye Desalin kraze:
(a) Rigo (b) Lakretapyewo (c) Kristbf
4. Kote non "Janjak Desalin" soti?
5. Le Desalin t ap yon general Franse, ki rebel Lafrans te voye li
kraze?
6. Kisa Petyon te f& pou ede Desalin?
7. Ki moun Petyon pa janm konvenk pou yo f& linyon ak Desalin?

1. Granrivye Dino 2. (a) 3. (a) + (b) 4. Premye met li ak dezyem
m't li 5. mawon yo; Chal Bel' + Sanit Bel' = Lekl' egzekite yo. 6.
Li mache toupatou ankouraje moun pou yo rekonnet Desalin 7.
Neg kongo

Drapo a

1. Ki jan Desalin te konsakre nouvo drapo a?


nou






2. Dekri orijin nouvo drapo a. Ki moun ki koud li?
3. Nan ki dat Ayisyen yo selebre kreyasyon drapo a?
4. Ki jan drapo a te change atrave istwa Ayiti?

Revizyon pou egzamen I

Seksyon I: Repons kout
* esklav bosal vs. esklav kreyl6
* Boukmann
* Prejije nan Lafrik (e lemonn antye)
* Ki pwoblem rasyal separe Tousen ak Rigo?
* Esplike sans 'LINYON.' Ki moun yo vie 1?
* Dekri lavi Kle Erez la
* Dekri espedisyon 1802 a

Seksvon II: Idantifye gwoup sa vo
1. Peyi sa yo voye s1lda nan 1802
2. repibliken
3. wayalis
4. separatist
5. endij n
6. Peyi sa yo bay Lafrans bato nan 1802?

Seksvon III : Vokabile ak tradiksvon
1. Peyi a te malouk.
2. Mesaj la k6nen nan zorey tout moun.
3. Timoun nan rachitik, li pa manje ase.
4. Fanm ayisyen, se poto mitan lavi a yo ye.
5. Opozisyon an rete tennfas nan batay la.
6. Mwen te yon timoun redonn






Seksyon IV:
Rigo
Rochanbo
Tousen


Idantifye moun sa yo:
Kristbf Petyon
Lekle
Brine


V. Espresvon negasvon vo. Bay yon repons ki kout pou kesyon sa yo.
Ou bezwen sevi ak espresyon negasyon an nan repons ou a [3 pts. each;
12 pts].


Example:
Question:
Response:


Ki Ie ou pa vie we pesonn?
M pa vie we pesonn Ie m ap d6mi.


Kisa ou poko f& nan lavi ou a?
Ki jou ou pa f& anven?
Kisa ou pa ianm vie f&?
Ki 1e ou pa vie we pesonn?
Ki bagay ou e ap ianm f& anko
Ki bagay ou pa vie f& ditou?


Egzanp:
M poko ale nan Jamayik.
M pa f& anyen samdi.
M pa janm vie manje kong.
M pa vie we pesonn lematen.
M p ap janm bwe bye ank6
M pa vie f& devwa yo ditou!


Bet vo ak atik defini an. Ekri non bet la ki pi koresponn ak deskripsyon
an. Pa bliye ekri atik defini an ki ale ak non bet la.

VIII. Ese. Ekri yon ti ese. Chwazi kesyon ou vie a. Ekri yon ti ese. [20
pwen]

(a) Dekri lavi Tousen Breda/Louveti. Ki moun li te ye? Le 1 te esklav,
kote 1 te viv epi ki
metye 1 te genyen? Eske li te yon esklav 6dine oubyen tipik? Ki
vizyon li te genyen pou Ayiti? Ki alyans li f& nan lavi I? Ki jan
Tousen te vie change oryantasyon ekonomik peyi Ayiti? Sa k rive 1?






(b) Esplike pwoblem ki te egziste ant ansyen lib ak nouvo lib? Sou ki
pwoblem prejije/rayisman sa yo kanpe? Kisa "lalibete" vie di pou
Sontonaks, komise Lafrans lan? Kisa "lalibete" vie di pou nouvo lib
yo?
(c) Dekri lavi Janjak Desalin. Ki kote 1 soti ? Ki kote non li yo soti ? Ki
karakte 1 te genyen ? Kisa 1 te akonpli nan lavi li ? Desalin te kreye ki
senbl6 nan Istwa Ayiti ? Ki jan 1 te konsakre drapo a ?







Met Lawouze, chapit 1 ak 2

* Poukisa ayisyen te al Kiba?
* Kisa yon bouk ye?
* Kijan yo rele bouk la?
* Ki pwoblem bouk la genyen?
* Pa gen dlo menm menm
* Kisa ki mouri nan bouk la?
* Poukisa yo pa gen dlo?
* Poukisa lapli pa tonbe?


* Poukisa Bondye pa ede yo?
* Eske gen lespwa?
* Bay yon sinonim pou vanyan.
* Ki jan Mannwel we peyi a 1e 1
* retounen?
* Konben tan li pase 16t bo dlo?
* Tradui: "Mwen se natif natal..."
* Ki jan fi li rankontre a rele?
* Eske Anayis di 1 babay 1e 1 ale?


"Village"
Fonwouj
Pa gen dlo


Lapli pa tonbe, sechrbs
Yo te koupe pyebwa yo
pou f& chabon, meb, kay...
Pou plante mayi, pwa...
Li bliye yo.
Pa gen lespwa.
Brav, f6...
sbk, tris... yon bel nbges

kenzan
native-born
Anayiz.
L ale san 1 pa di anyen







Chita pa bay, chapit 3 ak 4


Sa sa vie di: "lakou."
Lb Mannwel rive, sa k rive pip Byenneme?
Delira remesye ki moun?
Lb 1 te Kiba, eske yo te pran nouvel li?
Kisa Delira te bay Mannwel e1 1 rive?
Kisa pou yo f& le yo bwe kleren?


Sa sa ye, yon kretyen vivan?
Esplike: "se nou ki met lawouze"

Eske Mannwel kwe sen yo, lemon yo ka
ede yo?
Ki solisyon Mannwel kwe ap mache?
travay
Dapre Delira, kilbs k ap k6mande sen yo
ak lwa yo?
Kisa Mannwel vie f&?
Ki bo 1 vie f& sa 1 vie f& a?
Lb Jevilen we Mannwel, sa 1 f&?


Lwa yo
Non
ti ve kleren
sbvi lem6:
lage yon ti gout
ate
yon moun
masters of the
dew
Non.

Se pou nou



Li vie jwenn dlo
nan mon
Li gade 1 ak
rayisman,
li krache






Chita pa bay, chapit 5 ak 6


Kisa Mannwel made nan konmansman
chapit la?
Tradui: 'Li vire do kite m'


Sa ki vin divize bouk la?
Sa ki te pwovoke batay la?

Kisa Sove f&?


Sa k rive Sove?
Dekri bouk la depi 1e sa a.
Tradui: "Se pa yon pwoblem dlo ase
ki genyen" Ki 2 pwoblem yo
genyen?
6
Ki kote Mannwel te rankontre Anayis?
Poukisa?
Tradui "m pa gen dwa vini..."
Ki solisyon Mannwel genyen?
Kisa 1 vie di: "resi jwenn..."
Mannwel made Anayis pale ak ki moun?
Poukisa?
Nan fen chapit la, ki f6m entimite yo
pataje?


Poukisa moun
pa kontan we 1?
turn their backs
on him
Koze te
yon konbit Doriska
6ganize
Li konfwonte D.
Li touye 1 ak manchet
Li mouri nan prizon
Yon bo rayi 16t la

1) Moun rayi moun
2) Pa gen dlo

Sou m6n nan
A. pe f& sa nan bouk la
I don't have the right
Jwenn dlo ansanm
succeed at finding
fanm yo
fanm tande gason yo


yon bo






Chapit 7 ak 8


Bay yon sinonim:
sazatann
li rive nan fon rakbwa a
li tonbe fouye dlo a


Ki jan Jevilen rele Mannwel?
Sa sa vie di: "Ou gentan bliye mwen
te vie voye tonton mwen made
manman ou pou ou? Eske ou change
lide ou depi 1e sa a?"
Kisa Anayiz di li?
Tradui: "Tonne, fout"
Ki menas Jevilen bay?
Kisa Mannwel ap f& nan m6n?
Ki bet montre li kote dlo a ye?

Eske gen ase dlo pou tout moun yo?
Mannwel mete konfyans li nan kisa?


vagabon, sansave
Li vie marye
Anayiz


bliye sa!

1 ap regret li te fet
L ap chache dlo
yon bann zwazo

wi
lavi, konfyans moun
p ap mouri


10. Eske ou dako ak filozofi Mannwel?
Lavi se yon fil ki pa janm kase, ni ki pa janm pedi. Ou konnen
poukisa? Se paske chak moun ki f& yon travay ki itil, se tankou yon
ne li f& nan fil sa a, ki ranf6se 1, ki f lavi a pi bon pou tout lezot yo
k ap vini apre. Nou tout, se travaye nou ye, se fre nou ye. Youn ede
16t, menm apre lanm6.
11. Kisa Mannwel vie f& pou Anayiz bati yon kay, ak 2 p6t,


12. Kisa yo f& nan fen chapit la?


de fenet, yon ti galri
Yo f& youn






Vwadlamerik ~ Voice of America Headlines, 5 Avril, 2004
www.voanews.com/Creole/
1)7 Sl6da Ameriken Pedi lavi yo Pandan Yon Manifestasyon Anti-
Kowalisyon nan Bagdad.
2)Brezil refize Enspeksyon Ajans Entenasyonal Enbji Atomik la
Nan Enstalasyon Nikleye li.
3)Chf Diplomasi Etazini an, Colin Powell, Gen Pwoje Vizite
Ayiti Semen Kap Vini an.
4)Avoka Ansyen Prezidan Jean-Bertrand Aristide Depoze yon
Plent Devan Lajistis nan Vil Paris kont Lafrans
5)Gouvenman Ayisyen an Nonmen Yon Nouvo Konsey Dirijan
nan Bank Santral la
6)Ayiti ka Bezwen 18 mwa Pou 1' 6ganize Eleksyon Pou Ranplase
Ansyen Prezidan Jean-Bertrand Aristide.






Met Lawouze, chapit 9-10-11-12

1.Kisa Byenneme di 1e 1 aprann
gen dlo?
2. Bay yon sinonim: "Pa gen pan"
Poukisa nou ekri pan konsa
3. Eske Byenneme vie pataje dlo a?
4. Kisa Mannwel pwopoze pou pemet
tout moun sevi ak dlo a?
5.Poukisa Byenneme p ap janm asepte
travay ak moun sa yo?
6. Mannwel di: F6k tout moun travay
ansanm oubyen ...
7. Esplike: teledy6l
8. Sa yon men pa kapab f&, ...
9. Esplike: "Tout moun se moun"
10. Kisa Mannwel f&?

11. Sa k rive Mannwel 1e 1 ap tounen
lakay li?
12. Li rele, men lavwa li two feb.
13. Kisa Mannwel vie manman 1 f&?
14. Ki jan Mannwel vie pou yo chante
anteman 1 lan?
15. Tradui: Nou se met lawouze
16. Sa sa vie di: "Se pa poul yo oubyen
kabrit yo k ap change lavi: se moun ase"
17. Ki jan istwa a fini?
18. Eske Fonwouj ap viv anko? Eske
Mannwel ap viv ank6?


"M we san mwen byen
nan ou!"

pan, pan, pann
Non: vye l1nmi
yon konbit

Doriska te f& fr 1 la,
Sove, mouri nan prizon
N ap mouri ansanm


de ka f& 1

Li al konvenk ansyen
l1nmi yo


his voice
Di yo m te sot Kiba...
Yon chante konbit

We are earth's stewards


Yo travay ansanm
Wi.
Wi, li te ansent Anayiz






Mwen rele Kanis Ogis


* Liv la soti nan yon seri entevyou Madanm Desalin te anrejistre
ak Kanis Ogis. Madanm Desalin te transkri entevyou sa yo.
* Ayiti gen anpil jeni kreyol!


Kanis Ogis se yon patriyach ayisyen.
Sa sa vie di? Ki jan nou rele yon
fanm konsa?
Tradui: Se pa ti chache m pa t chache


Eske Kanis konnen yon 16t moun
ki pote menm non ave 1?

Esplike: Adefo manman ou tete grann
Kijan moun yo rele Kanis Ogis depi
kbktan?
Ki 1e 1 f&t?
Tradui: Manman f& pitit nan ta,
atousa Bondye ba 1 nef
Eske papa ak manman Kanis yo marye?
Eske papa Kanis rekonet twa pitit li yo?
Fanmi Ogis bay anpil kisa?
Esplike: "Le sa a late te beni"
Ki jan timoun yo te change depi tan Ogis?

Ki moun ki gen dwa pini yon timoun
le sa a?


Vye granmoun chaje
ak eksperyans.
Matriyach
It wasn't just a little
bit of looking I that
had done
wi, yon grandet
elder; grown up;
leader; local dignitary


Pb Kanis
1876


Non.
Wi
Chef
Bon te; plant leve
Yo pa respekte
granmoun anko






Eske manman Kanis renmen 1?
Ak ki prensip manman Kanis te edike 1?

Esplike: Pale f6 f& moun soud.
Moun ki grangou pa mouri m6 sibit
Poukisa Kanis renmen fanm
ki soti Kalabe
Ki ledikasyon manman Kanis te ba 1?


Si Kanis te konn li...


Wi, plis pase 16t yo
Pa four bouch ou nan
paw1l pyes moun


Yo bel, yo travay late

Fe laswenyay. Li rale
moun; boutey siwo
pyebef = f& m6 leve
li ta mouri deja


Batay tradiksyon


denye ti kras vant lan
nan yon karako men laje
an bonjan jennjan

f& lademann an maryaj
tout fanmi ap viv kotakbt
voye je sou timoun yo
pedi gwo bonzany li [bonnanj]
bise pou ou
manman m pa t sitire sa


the last fruit of the womb
yay big / about so big
with a good dose of young
spunk / energy
ask for s.o.'s hand in marriage
side by side
keep a look out on
good senses [go totally nuts]
repeat it for you
tolerate






Kanis Ogis: 13 20


1. Esplike: "Le m we kafe a pa balanse sou
balans lan.
2. Ki rapo Kanis te genyen ak Terez?
3. Poukisa li vin kite 1?
4. Li jwenn yon 16t fanm. Sa k rive fanm nan?
5. Eske Kanis gen pitit pitit?
6. Ki moun ki bay? Ki moun ki pran?
7. Eske gason yo konn kite vakabon?

8. Kisa militon an ye?
9. Le nou pa pwoteje te, kisa ki rive plant yo?

10. "Pase, pou kantite grangou m konnen
depi m vin viv P6toprens, m pa kwe se
manje ki f& m rive laj 122 zan sa a, non.

11. Sa k f& Kanis pa viv Tigwav ank6?
mouri
12. "Kamyon vin cheche moun pou al rete
nan capital la."
13. Esplike: "Se la tout ras mwen ye."
14. Kisa ki f& yon moun viv lontan?


san bwi, san kont
Sa twopato
Granmoun nan
kontrole tet ou


Yo marye
Pa gen timoun
Li mouri
Non
Granmoun nan
Non, vakabon
kite gason
pitimi
make f6s


Manman 1

Divalye

"people"
Lapriye


Without noise, without a fuss
That's enough
Bondye
control yourself






Kanis Ogis, 20-30
Ki siwo Kanis te konn f&?
Ki bo li te konn achte pyebef?
Kisa Kanis bezwen f Ie 1It ap
pare siwo sa a?
Ki jan Kanis pare fby li itilize yo?

Ki vale siwo pyebef Kanis konseye?
Ki kalite metye Kanis te konn f&?
Eske Kanis te gen sikse nan rale moun?
Eske milite meriken te bezwen batay
pou Ti Gwav?
Kisa Kanis te fe 1l 1 te Lagonav?

Eske Kanis sevi ak telef6n?


Dapre Kanis, ki pwoblem politik peyi a
genyen?
Kisa Kanis pa janm manyen?
Nan travo piblik la, ki jan moun yo koni
bay istwa yo?
malanga malan
derapinen to picl
M made neg la fann yo split tl
fann nan kann nan to spli
metsiyen beni medic
miska nutme
eskanp figi appea
kanson f&


n


nan labatwa


lave, bouyi, pile,
netwaye nan lapriye
yon kiye chakjou
rale moun
Li geri yo.
Non. Se yon
aranjman
Li travay te / li f&
yon kout vakabon
Non, se pou moun ki
gen pwoblem nan
bouch.
twop boukantay

zam
sou non yon 16t


ga, taro, dasheen (?)
k axe
hem
t
inal plant

ran
rance






changes/switches


boukantay
papi
kako / piket







Mwen rele Kanis Ogis, 31-38


1. Eske Kanis gen sante?
2. Sa ki made anpil jef6 16 ou vin granmoun?
3. Yon jenn gason gen ki laj dapre Kanis?
4. Eske Kanis te konn ale nan dans rara
oswa dans vodou?
5. Ki kalite dans li renmen?
6. Eske li konn danse?
7. Ki moun ki voye manje bay Kanis?
8. Ki lapriye ki pi enp6tan an?
9. Ki relijyon li ye?
10. Li te f6 pati ki gwoup ladan li?
11. Ki 16 1 te konn pran mes la?
12. Le Kanis leve, kisa 1 di Bondye papa 1?
13. Kisa Kanis vie di, ladivinite ou ?
14. Ladivinite pa m nan...ladivinite Granmoun na
15. Ki kalite gason Kanis te ye?
16. Eske fi te renmen Kanis?
17. Sa Kanis panse de timoun jodi a?
18. Si ou pa respekte moun pandan ou toupiti,
eske ou ap respekte yo 16 ou gran?
19. Le moun viv san respe youn pou 16t, sa sa f6?

Vokabile
Se kbmkidire, mwen yon kote, k6 a, yon 16t...
bele bele
siy de lakwa
late beni
divinasyon
b6zo
chemiz blesyel
yon wozet nwa
timoun pa respekte granmoun, alevwa pou...
koko makak ki tou anl6


r


Non, men 1 pa malad
Sonje
katreven oswa katrevendizan

Non
Dans vyolon
Wi
Papa a
siy de lakwa
Katolik apostolik wom6n
Lasent Fanmi
A senke chak maten
Men mwen wi!
Se nan men papa m li ye

yon gason b6zo
Wi, yo vire tet gade li

Non, s6f si 1 vini ak yon
koko makak
malediksyon


It's as if to say,...
to bleat (as in a sheep)
sign of the cross

divination
dressed up, fance, elegant...
sky-blue shirt
bow-tie
not to mention
which is all up in the air







Kanis Ogis, 39 44


1. Eske viv lontan dous?
2. Kanis plenyen pou ki rezon?


3. Fini fraz la: 16 yon moun enterese, ou

4. Eske Kanis soti ak anpil fanm nan lavi li?
5. Poukisa?
6. Ladivinite ou nan men ki moun?
7. Sa sa vie di? "M made ou [Bondye]
8. Pou m pa tounen, pou m pa tounen
anyen...pou m pa tounen lapli, ni pou m
pa tounen dlo...
9. Le Kanis pale nan televizyon, kisa sa f6?
10. F6k timoun respekte granmoun...
11. F6k granmoun respekte kisa?

Vokabile
se po ak zo senpman m rete
redi
sipote kokenn chenn lavi sa a
m koule ate
se ve manman m
lalwa


Non dapre Kanis
Li bouke (we boukantay, redi...
kontinye

"...sonje tout sa ou tande..."


Non.
Li pe yo.
Papa a





Sa f6 li pa ka mouri

Lalwa


skin and bones
struggle
enormous

wish
the law




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs