• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Front Matter
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Herdruk van den tekst
 Bijlagen
 Back Matter
 Back Cover














Group Title: Chanson de Roland
Title: Den Droefliken strijt die opten berch van Roncevale in Hispanien gheschiede daer Rolant ende Olivier metten fluer van kerstenrijc verslagen waren
CITATION PDF VIEWER THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00098555/00001
 Material Information
Title: Den Droefliken strijt die opten berch van Roncevale in Hispanien gheschiede daer Rolant ende Olivier metten fluer van kerstenrijc verslagen waren Naar den Antwerpschen druk van Willem Vorsterman uit het begin der XVIde eeuw
Series Title: Nederlandsche volksboeken opnieuw uitgegeven vanwege de Maatschappij der Nederlandsche letterkunde te Leiden. I
Uniform Title: Chanson de Roland
Physical Description: 90 p. : illus. ; 21 cm.
Language: Dutch
Creator: Boekenoogen, G. J., 1868-1930
Publisher: Boekhandel en drukkerij voorheen E.J. Brill
Place of Publication: Leiden
Leiden
Publication Date: 1902
 Subjects
Genre: bibliography   ( marcgt )
non-fiction   ( marcgt )
 Notes
Bibliography: "De verschillende uitgaven van het volksboek. Bibliographie": p. 81-83. "Overzicht van de litteratuur betreffende het volksboek": p. 87-88.
General Note: With reproduction of original t.p.
General Note: In verse and prose. The verse part is a Middle Dutch version of the Chanson de Roland.
Statement of Responsibility: uitgegeven door Dr. G.J. Boekenoogen. Met drie afbeeldingen.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00098555
Volume ID: VID00001
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: oclc - 04038510
lccn - 04017456

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( 3 MBs ) ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Front Cover 1
        Front Cover 2
    Front Matter
        Front Matter 1
        Front Matter 2
    Half Title
        Half Title 1
        Half Title 2
    Title Page
        Title Page 1
        Title Page 2
    Table of Contents
        Table of Contents 1
        Table of Contents 2
    Herdruk van den tekst
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
    Bijlagen
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
    Back Matter
        Page 91
        Page 92
    Back Cover
        Page 93
        Page 94
Full Text





AAW-
I~le

Hi H
HN
iip j




Itnm
V.P!














V-PEL ^
INTAMNE
W I"
7jBR


UNIVERSITY

OF FLORIDA

LIBRARY


,;
it.
i'


;;;i,;... ,ii;
iitiir
,,,,,ii';,,ii~~i~j;~~ii
























DEN DROEFLIKEN STRIJT VAN RONCEVALE







NEDERLANDSCHE


VOLKSBOEKEN

OPNIEUW UITGEGEVEN VANWEGE DE
MAATSCIIAPPIJ DER NEDERLANDSCIIE LETTERKUNDE
TE LEIDEN






DEN DROEFL IEN STRICT VAN RONCEVALE
DEN DROEFLIKEN STRIJT VAN RONCEVALE


BOEKHANDEL EN DRUKKERIJ VOORHEEN E. J. BRILL
LEIDEN 1902




r~ K A
K rr /_Or~ I C (


DEN DROEFLIKEN STRIJT

DIE OPTEN BERCH VAN RONCEVALE IN HISPANIEN
GHESCHIEDE DAER ROLANT ENDE OLIVIER METTEN
FLUER VAN KERSTENRIJC VERSLAGEN WAREN.







NAAR DEN ANTWERPSCHEN DRUK VAN WILLEM
VORSTERMAN UIT HET BEGIN DER XVIDE EEUW

UITGEGEVEN DOOR


DR. G. J. BOEKENOOGEN






MET DRIE AFBEELDINGEN






BOEKHANDEL EN DRUKKERIJ VOORHEEN E. J. BRILL
LEIDEN 1902


























INHOUD




BLZ.
DEN DROEFLIKEN STRIJT VAN RONCEVALE
HERDRUK VAN DEN TEST. . . . . . . I

BIJLAGEN
I. DE VERSCHILLENDE UITGAVEN VAN HET VOLKSBOEK. ... . S
II. OVERZICIIT VAN DE I.ITTERATUUR BETREFFENDE HET VOLKSBOEK 87
III. AANTEEKENINGEN BETREFFENDE DEN HERDRUK . . .. .89


7 u 1 9 7







et op Wdbtakipneaeta~i~it
flfeEjctiteoe~aetrwaot~wtrfle Irniecmett&
aamtl~e~~jc t~niaaen wtoaxern,









HIER BEGIIINT DIE WAERACHTIGHE HISTORIC VANDEN
STRIJDE VAN RONCEVALE DAER ROLANDT ENDE OLIVIER
MET ALLE DER EDELDER VANGAERDEN VERSLAGEN ELEVEN
BI GUWELLOENS VALSCIIEN BEDRIVE DIESE ALLE VERRA-
DEN HADDE.
PROLOGHE.
A Ls men alle historien overmerckende is so en vintmen
gheen deser ghelijc, want noyt en was so veel edel ker-
sten bloets ghestort in so corter tijt noch noyt en bleven so
veel vrome mannen in haer bloet versmoort alst dede in desen
droefliken strijt van Roncevale het welc Guwelloen altemael
bedreef om selve keyser te sijn ende heere van alle ker-
stenrijck, want hi meynde coninc Kaerle sinen swager oeck
te leveren in der heydenen handen als Rolants gheselscap
van Marcelijs den wreeden tyran al verslagen soude ghe-
weest hebben. Mer God die Heere versacht ende benam
hem sijn propoest als dat die edel coninc Karel sijn ver-
raetscap vernam alst God hebben woude, mer de edel
vangaerde wert verslaghen also die hystorie hier nae vol-
gende verclaren sal. Ende Guwelloen creech loon na wercken.
Ghelijc God seyt in die evangelie, met alsulcker maten als
ghi meet daer sal u wedere in ghemeten worden. Guwel-
loen woude hemselven verheffen in hooverdien maer hi wert
vernedert ende wt sijn hoocheyt selve gheworpen. Daer
staet noch int evangelic ghescreven, wie hem hier verheft
sal vernedert worden, ende wie hem hier inder werelt ver-
ootmoedicht sal namaels inden hemel verheven worden.
Daer om laet ons hier so even als dat wij na onse doot
mogen comen tot hoghen lone met Gode want wij hebben
ecncn corten tijt hier te sijn, ende het is luttel dat wi hier
verdienen mogen met arbeyden in penitencien tegen den
loon die wi hier boven verbeydende sijn als Paulus seyt.










Laet ons na volgen die heylighe wercken der wtvercorenen
martelaren Gods, laet ons scouwen der valscher heydenen
secte die Gode doch nijet en willen kennen, laet ons metter
herten gheestelic te nieute bringen der valscher Turcken
gheloove ende bevechtense inwendelijc van binnen ghelijc
datse Rolant ende Olivier bevochten van buyten ende haer
heylige bloet daer vore ghestort hebben, op dat wij mogen
verdienen den hooghen loon die si vercregen hebben. Al en
sijn wij alle gader daer toe niet ghestelt om op die heydenen
te vechten nochtans mogen wi dat wel doen gheestelijc
ende metter herten inwendelijc, denckende so vierichlijc opt
lijden ons Heeren metten heyligen man sinte Franciscus
dat wi die salighe crone der martelien met alle die heylighe
martelaren besitten moghen ghelijckerwijs oft wij inden strijt
met Rolant ende Olivier gheweest hadden. Van welcken
stride dat onse materie nu beginnende is hoe dat Guwelloen
die .xij. ghenoten van Vrancrijcke verriet, hoewel dat hi maer
de thiene gheleveren en conde, want die hertoge van Bayvier
ende die bisscop Tulpijn bleven bi coninc Kaerle, ende die
ander ghenoten alle then toghen met der vangaerden vore
in Spaengyen daer Rolant general capiteyn ende die prin-
cipael hooftman af was ende die wijse Olivier sijn gheselle.
Daer quamer noch veel toe als die vrome Ogier van Denne-
mercken ende die overmoedighe Fierenbras van Alexandrien
die nu een kersten gheworden was, ende hiet te voren
Floreys, ende Ogiers sone Merberijn. Dese werden oeck alle
verslaghen met menich hondert vergulden sporen also die
historic hier na verclaren sal, hoe wel dat die dichter dees
boecx de materie vercort heeft, sprekende alleen op Rolants
ende Oliviers, wercken so salment in prosen gestelt vinden
altijt achtervolgende die materie der historien.
HIER EYNDT DIE PROLOGHE.









HIER BEGHINT DIE HISTORIC VANDEN STRIDE VAN RON-
CEVALE. ENDE IN DEN EERSTEN HOE KAERLE DIE EDEL
CONINC VAN VRANCRIJC IN SINEN SLAEP VERMAENT WAS
VANDEN HEYLIGEN APOSTEL GODS SINT JACOB, ALS DAT
HI HISPANIEN VANDEN HEYDENEN BESCHERMEN ENDE BE-
VRIJEN SOUDE. ENDE HOE DAT DIE PRINCIPAL CAPITEYNEN
DER SARASINEN TE WETEN MARCELIJS ENDE BALIGANT
GUWELLOENS NATUERLIKE KINDEREN WAREN.
K Aerle die grote des cleynen Pyppijns sone hertoghe
van Brabant van Lothrijck ende marcgrave des hey-
lichs rijckx, ende gheweldich coninck van Vranckrijc ende
keyser van Romen ende van Almaengien ende heere van
geheel kerstenrijck, altoos dat kerstengheloove versterckende.
Hi brocht dat lant van Sassen totter wet Goods, ende hij
verdreef oeck die heydenen ende Sarasinen wten conincrijcke
van Spaengien ende Galissien biden versoecke des heyligen
apostels sinte lacob die tsnachs tot sinen bedde quam ende
claechde hem hoe dat sijn graf vanden Sarasinen heydenen
ende anderen ongeloovigen vertreden ende onteert was, ende
begheerde van hem dat hij doch dat ongeloovich vole daer
wt verdriven wilde, dwelc Kaerle volbrocht also die historic
hier na vertellende is. Maer die heydenen hadden des groten
nijt dat si so verdreven souden worden, ende si versaemden
een grote menichte van volcke wt alle landen, als wt
Arabien wt Turckyen wt Sarragoesen wt Medeen wt Ethio-
pien ende wt Barbarien wel .vi. hondert duysent, vanden
welcken die opperste capiteynen waren twee machtighe
ionghe soudanen ende ghebroeders. Die een hiet Marcelijs,
die ander Baligant. Si hadden eenen oom out van daghen
gheheeten Synagoen, een machtich soudaen van Arabien.
Haerlieder machte was seer groot want si hadden meest
geheel heydenisse wonder haer subiectie. Dus dan om te come










tot onsen propoeste soe was ghesloten in haren raet als dat si
alle die passagien van Hispanien daer die voerseyde coninck
Kaerle aen moeste comen om dat lant te winnen met volcke
sterckelijck besetten souden, ende dat die soudaen Marcelijs
ende sijn oom die oude Synagocn met twee hondert duysent
heydenen vore int lant trecken souden, ende sijn broeder
Baligant met alle den anderen soudanen coningen ende
ammiralen met noch vier hondert duysent mannen souden
die achter houden ende seynden hemlieden altoos versch
volck als sijt hem ontbieden souden, het welcke lacen also
gheschiede. Want alle die avantgaerde wert daer verslagen
die coninck Kaerle daer sant om Spaengien te suveren
vanden ongheloovigen.
Van dese twee ionghe soudanen Marcelijs ende Baligant
suldij wcten dattet waren twee natuerlike kinderen vanden
valschen verrader hertoghe Guwelloen de welcke in sijnder
iuecht een die vroemste ende schoonste man was daermen
af wiste te spreken, seer wijs ende subtijl van rade, machtich
ende rijcke van landen en steden, want hi was swagher van-
den voerseyden coninck Kacrle. Dese Guweloen quam op een
tijt in heydenisse om dat land te besien biden ouden Syna-
goen voerseyt. Deze soudaen Synagoen hadde eenen broeder
die een school vrouwe achter ghelaten hadde. Guwelloen
daer ghecomen sijnde ende haer schoonhede bemerckende
wert met harder minnen bevanghen. Maer si die den doot
van haren heere noch niet vergheten en hadde was seer
droevich. Synagoen dit aensiende dachte dat hi haer met
eenighen venisocne vermaken woude ende hi sprac tot Guwel-
loene ende badt hem dat hi met hem ter iachte varen wilde
om eenich venisoen voer die bedructe vrouwe te vercrighen.
Guwelloen veynsde hem sieck te sijn ende hi badt Synagoene
dat hi doch selve alleen met sinen ghesinne tcr iacht varen









woude ended laten hem in sijn ruste, dwelck Synagoen dede.
Als Guwelloen sinen tijt sach ende die school vrouwe alleene
vant soe ghinck hi bi haer spelen dat schaecspel, want hi
wist wel dat si dat gaerne speelde. Metten cortsten gheseyt
hi sprac soe vele metter vrouwen als dat hijse bekende
ende hij lietse bevrucht. Synagoen weder vander iacht
comende en wist hier af niet maer hi maecte grote chiere
met Guwelloen ende hi vertrooste die weduwe soe hij best
mochte, want hij meynde dat Guwelloen sieck gheweest
hadde ende hi beminde hem seere. Hier na soe vertrack
Guwelloen van daer thuyswaert tot in kerstenrijcke. Ende
dese vrouwe bleef begordet ende si glhlach van dese twee
voerseyde kinderen. Mer Synagoen en seyde desen kinderen
anders niet dan dat hi selve haer oom was ended dat si sijns
breeders kinderen warren. Maer nader hant als Guwelloen
henlieden van coninc Kaerls weghen die diffiancie dede so
gaf die voerseyde Synagoen henlieden te kennen hoe dat
Guwelloen haer gherechte vader was. Van welcker boetscap
dese twee ionghe heeren niet wel te vreden en waren om
dat Guwelloen so quaden verrader was. Si seyden dat si
hem nemmermeer lief hebben en souden. Ende si swoeren
dat si hem quader dood souden doen sterven, ia mochten
si tot haren opset comen.

HOE GUWELLOEN GHECOREN WERT OM DIE DIFFIANCIE IN
HEYDENIS TE DOEN VAN ALLE DIE GHENOTEN.
O M te comen tot onsen propoest, als die edel coninck
Kacrlc vcrnam dat die heydenen met grootcr macht in
Spaengien ghecomen waren ende alle kerstenrijck te nieute
brengen wouden so ontboot hi alle die ghenotcn van Vranc-
rijck ende alle die mecste edele heeren wt alle landen die
hem onderdanich waren. Ende in die tegenwoerdicheyt van










hen alien so was over een ghedragen dat Guwelloen als
ambassaet in heydenissen trecken soude aen den ouden
Synagoen ende aen Marcelijs ende Balygant Synagoens neven
met alle der heydenscher heerschappien. Ende principalijc
so was dit ghesloten bi den edelen grave Rolant ende bi
alle die ghenooten vanden conincrijck van Vranckerijck.
Jae Kaerle die keyser selve badt Guwelloen dat hi den last
vander diffiancien oft ontsegghingen aenveerden soude ende
ontsegghense van sinen weghen, om dat hi een wijs man was
ende beste bekent wonder die heeren vanden Sarasinen. Mer
Guwelloen hadde dies groten spijt ende belchde hem om
datmen hem sandt als bode. So dacht hi dat hi Kaerle
den keyser ende alle sijn medehulpers te nieute brengen
ende verraden soude, ende principalijck die vrome capiteynen
Rolande ende Olivier, Gheerijn van Mongelanen, Straelber-
rengier, den roden Geleaen ende den vromen riddere Gale-
rant, den edelen Fransoys Boudewijn, den stouten coninck
der Vriesen, den haveloosen Gautier, ende metten cortsten
gheseyt alle die ander edele ridderen die metten vromen
grave Rolant in die avantgaerde trecken souden, dwelcke hi
lacen volbrochte. Ende hi sloot met alle den gheslachte der
Losanen in sinen raet als dat hi coninck Kaerle achter hou-
den soude mitter macht van sinen volcke ende leveren Mar-
celijs dien wreeden Sarazijn alle die edele vangaerde dier
daer wel .xx. duysent was die vroemste mannen die oyt in
kerstenrijcke bi een vergadert waren, behalven de ghene die
Rolant noch nader hant te hulpen quamen, als Ogier van
Denemercken die menich hondert vergulden sporen met hem
brachte. Hi bracht met hem sinen sone Merberijn ende den
ridder Floreys die te voren heyden gheweest hadde, ende
hi was gheheeten Fierenbras van Alexandrien, den welcken
Olivier verwonnen hadde in eenen camp daer oeck een









schone historic af is, ende noch veel meer ander heeren die
allegader ter liefden van Rolant dacr quamen opten Ron-
cevale. Alle dese edel bloeme van kerstenrijcke verriet
Guwelloen om dat hij selve keyser meynde te sijn, ende hi
hielt den coninc Kaerle achter ende beval Rolant dat hi
voer trecken soude met sijn gheselscap ende hi beloefde
hem cortelijc na te volgen met alle sijnder macht. Mer hij
hadde Marcelijs bevolen als dat hi Rolant ende Olivier mit
alle die gheheelder vangaerden besluyten soude ende beleg-
gen opten Roncevale, seggende voort. Waer Rolant ende
sijn gheselscap verslagen soe soude Karels machte lichtelijck
ter neder [ghe]trocken sijn ende gheheel kerstenrijck tender
ghedaen sijn, ende dan so meynde Guwelloen selve keyser
te sijn ende alle kerstenrijck te leen houden vanden voer-
seyden coninck Marcelijs ende Baligant sinen broedere. Ende
om meerder sekerheyt hier af te doen den heydenschen
heeren so verloochende hi selve Gods wet ende swoer dat
hij Kaerle den keyser sinen swager met alle sijn hulpers
verderven soude ende in haren handen leveren soude. Om
welcker saken will dat die oude Synagoen die oom was
van desen twee voerseyden heeren met alle die ander hey-
densche heeren achter Guwelloens rugge seyden dattet een
quaet verrader was ende dat hi niet te ghelooven en waer.
Ende si seyden als si tot haren opsette ghecomen waren dat
sijt hem dan loonen souden ghelijc datment verraders scul-
dich waer te loonen. Maer niet te min in sijn tegenwoer-
dicheyt gheloefden si hem groote dinghen ende sconcken
hem costelike ghiften van ghesteenten ende menigherleye
andere iuweelen die eenen grooten schat weerdich waren.
Desen Guwelloen hadde een dochter die keyserinne in
Griecken was. Si hadde te manne eenen seer goeden here
die Kaerle den keyser seer liefhadde ende die God seer ont-










sach want hi was een goet kersten man. Als hi verhoorde
van deser reysen die Kaerle op handen hadde soe hadde
hi in sinen sinne dat hi hem oeck te hulpen comen woude
op die wreede Gods vianden. Mer sijn wijf die Kaerlen seer
hatich was wel volghende haren vader in alder quaetheyt,
doode haren here ende vermoorde hem om dat hi Kaerlen
mede ghehulpich [sijn] ende bijstant doen woude, ende na
Guwelloens rade noch nae den haren nict wercken en woude.
Sij dede haer twee ionghe kinderen die ooghen wtsteken
om op avontuere oft sij noch te manne ghecomen hadden
ende dan na haren vader aerden mochten dat si haer dan
gheen belet doen en souden. Sij hadde met Guwelloen
haren vader een verbont ende compact ghemaect als dat si
hem te hulpen soude comen in alle sijn opsetten om den
coninc Kaerle te leveren in die handen der heydenen. Si
quam wt Griecken na Vranckerijc toe met .xx. duysent
gheredender mannen van wapenen inden schijnc om den
coninck Kaerle te dienen. Maer si dede dat wt valscher
meyningen om Kaerle met alle sijn hulpers van achtere te
verslaen als hi op die heydenen vechten soude om die
edele vangaerde te verlossen, ende dat si dan van achter wt
slaen soude met alle harder machte ende met Guwelloens
vole in des keysers heyr. Dit was haer opstel, want si dacht
wel dat alle die vangaerde te nieute ghebrocht worden soude
eer Kaerle aen comen soude met sijnder machte. Ende alle
haer volck hadde wonder haer wapenrocken op die averechte
syde die wapene oft divisive van Affrijcken. Aldus was des
keysers edel vangaerde verraden ende hij selve occ met
alle die principaelste ende meeste edelen van kerstenrijcke
en hadde God die almoghende here dat niet voersien die
alle dinck ten besten voeghen can na sinen godlijken will.









HOE KAERLE DIE KEYSER NA DAT GUWELLOEN DIE DIFFY-
ANCIE OFT ONTSEGGINGHE DEN VOERSEYDEN HEYDENSCIIEN
HEEREN GHEDAEN HADDE DIE OP SPAENGYEN COMENDE
WAREN, SANT DEN VROMEN ROLANT ENDE DEN WIJSEN
RIDDER OL1VIER ALS CAPITEYNEN VAN SIJNRE AVANTGAER-
DEN MET .XX. DUYSENT VERGULDEN SPOREN. ENDE HOE
ELCK AENDEN KEYSER OERLOF NAM, ENDE HOE SI OP DEN
RONCEVALE QUAMEN.
A Ls Guwellocn die voerseyde diffyancie hadde ghedaen
soe oerdineerde Kaerle die keyser sinen neve Rolant
ende Olivier te trecken metter edelder vangaerden in Spaen-
gien om die heydenen daer wt te wieden ende te verdriven
die Marcelijs op alle die passagien gheleyt hadde eer hi
selve met alle sijn gheheele macht aen quame, ende hi beval
Rolant dat hi hem altijt van sinen gheselle Olivier liet ghe-
raden ende onderwisen ende dat hi hem telcken tijdinghe
soude doen vanden heydenen waer si waren ende hoet
met hem stonde dwelc hem Rolant beloefde te doen. Van
desen Olivier sijn schone historien bescreven. Hi was van
Geneven gheboren, eens machtichs heeren sone, seer wijs
ende rijp van rade cloeck ter wapenen cuysch ende reyn
van leven. Hi hadde een school suster gheheeten Oede la
belle. Dese maecht wert ontscaect wt Geneven in Arabien
daerse Olivier ridderlijc wt verloste. Dese scone maget was
seer bemint van den edelen grave Rolant, daer om beval
die edel coninc Kaerle Rolande dat hi Olivier onderdanich
sijn soude overmits die grote wijsheyt die Olivier hadde.
Het was grote ghenuechte ende seer school te aensien so
edelen gheselscap van ridderen, ende hoe elck aenden
keyser oerlof nam ende hoe rijckelijc dat si ghewapent
waren. Die coninc Kaerle nam Rolant ende Oliviere metter
hant, ended alle die ander edele ende custese, ende hij bevalse










alle te Gode die met Rolant sinen neve na Spaengien trocken,
biddende Gode datse in sijnre hoeden mocsten wesen. Mer
Guwelloen ende alle sijn party verblijden hem van haren
wech reysen hopende dat alle vanden heydenen verslagen
souden worden, dwelc lacen also gheschiede.

HOE ROLANT ENDE OLIVIER ENDE ALLE DIE VANGAERDE
DE PASSAGIEN WONNEN DIE 'SEER STERCKELIJCK BESET
WAREN MET RUESEN ENDE RUESINNEN ENDE MET MENI-
GHERLEYE VOLCK VANDEN SARASINEN.
N Aden orlof ghenomen so trocken Rolant ende Olivier
matter avantgaerden so dat behoorlic was vore na
Spaengyen ghclijc hen Guwelloen in presence des keysers
bevolen hadde. Menigen swaren strijt hadden die kerstenen
die hen onversienlijc aen quamen want alle die passagien
vonden si beset met grote menichte van volcke die si alle
mannelijc doervochten tot dat si quamen aent stercke pas
daer die grote ruese Grandeloen ende sijn wijf die felle
ruesinne seer vreesselijck waren. Hen en mocht niemant
hinderen also henluden dochte. Mer die roode Galeaen ver-
sloech den ruese Grandeloen, ende Rolant versloech die felle
ruesinne. Olivier versloech twe machtige hertogen ended ecnen
coninc. Grote manslacht geschiede daer. De heydenen ende
Sarasinen waren seer qualijck te vreden om dat si die
vroemheyt der kerstenen niet wederstaen en mochten. Sij
vloden tot Marcelijs ende Baligande in heydenisse, clagende
hoe dat die kerstenen alle die passagien hadden ghewonnen.
Rolant ontboot den keyser alle sinen voerspoet, waer af
veel heeren seer blide waren ende Kaerle die coninc, maer
Guwelloen bedroefde hem. Ende Rolant track tot opten
Roncevalc.










HOE DIE MOGENDE SARASIJN DIE WREEDE TYRAN MARCE-
LIJS MET .IJc. DUYST VOLCX BELEYDE DIE EDEL VANGAERDE
OPTEN RONCEVALE, ENDE HOE HEM ALLE SIJN MEESTE
PRINCEN SEERE HOOCHLIJC VERMATEN ROLANT ENDE OLI-
VIER TE DODEN. ENDE HOE SI AEN MARCELIJS BEGEERDEN
DAT HI HAER DEN EERSTEN OPLOOP SOUDE LATEN DOEN
OP ROLANT ENDE SIJN GHESELLEN.
K Aerle die coninck van Vrancrijcke
Die liet bliven seer sorchelijcke
Alle sijn avantgaerde met Rolanden
In Spaengien wonder Gods vianden
Mer die valsche Guwelloen hadt al bedreven
Also wi in die gesten vinden bescreven
Hi waende selve keyser ende coninck te sine.
Mer quade wercken comen tot quaden fine.
Nu hoort van Marcelijs den wreeden Sarragoen
Die nu hier groot wonder wilt doen.
Hi ontboot soudanen coninghen ende ammiralen
Hertoghen ende graven, die alle sonder fallen
Cierliken ghereet tot sinen dienste quamen
Als si sijn boetschap vernamen.
Ick wil u seggen die waerheyt al sonder saghe
Datter binnen min dan twee daghe
Heydenen vergadert waren wel twee hondert duyst
Die alle nae den Roncevale quamen met groter druyst.
Marcelijs die coninck dede doen saen
Alle sijn sarragoensche tamborinen slacn.
Die heydenen hieven op haren Mameth
Om dat sijs waenden varen te bet
Ende si aenbaden hem alle gader
Ghelijck wij doen Gode onsen vader.
Ten eersten doen si vernamen










Dat si totten Fransoysen quamen
Reden si met bliden ghedochten
Alsoe gheringhe als si rijden mochten.
Des conincx neve quam voort te hant
Ende brachte in sijnder hant
Eenen stock seer rijckelijck vol hooveerden
Als een die vechtens begheerde.
Al lachende sprack hi coninck edel heere
Hoort na mi doer u eere.
Ick hebbe u ghedient menighen dach
Met alle tghene dat ick gheleesten mach
Ende menighen strijt met u begonnen
Ende menighen camp met u ghewonnen.
Een ghifte bidde ic u te hande
Dat is om den dootslach van Rolande
Ick sal hem verslaen met minen sweerde
Dat belove ick u coninck van hoogher weerde.
Hoort na mi heer Marcelijs al sonder waen
Die felle kerstenen sullen wij wederstaen
Ick make u vrij gheweldich heere van Spaengien
Ende Kaerlen verdriven met groter callaengien
Ende maken u heere van alle kerstenrijcke
Ghelooft mi dies waerachtelijcke.
Ick make u quyt van alle desen stride
Dat ghi binnen uwen tijde
Nemmermeer dach en leeft
Dat ghi Kaerlen eenighen tzijs gheeft.
Die coninck Marcelijs dat is waer
Gaf hem die ghifte daer
Met sinen hantschoe te dien tijde
Des was sijn neve vroe ende blijde.
Gheminde oom sprac hi lieve heere










Mi hebdij ghedaen groote eere
Dat ghi mi dit hebt ghegeven
Ick sals u dancken alle mijn leven.
Nu bidde ick u noch heer coninck vaylliant
Om twalef uwer mannen te hant
Dat icx u ymmermeer moet bedancken
Om te vechten teghen twalef Vrancken.
Doen stappans so antwoerde
Franseroen als hi dat hoerde
Die oeck des coninex neve was.
Oom seyde hi ick volghe hem das
Ick ende hi wij sullen in die kerstenen varen
Dies en willen wij niet ontbaren
Menich man sal wel aensien
Daer desen strijt sal gheschien.
Doen sprac daer noch Cursael die Sarasijn
Als dat hi daer oeck een af woude sijn.
Doen sprack daer een barbarijsche paijen
Hi woude oeck met een vanden .xij. strijen
Op die fransche kerstenen partijen
Ende reedt den coninck neven der zijen.
Onsen will seyde hi sal nu voort gaen
Heer coninck en twifelt daer niet aen sender waen
Mameth is better sijt dies ghewis
Dan der kerstenen ghecruysten God is.
Siet hier mijn langhe grote sweert
Dat ick liefhebbe ende weert
Ick salt noch tegcn Duerendale docn clincken
Oft Rolant sal mi in die aerde ontsincken.
Die Fransoysen sijn alle verloren
Jae comen si ons int velt te voren.
Doen sprac Astromarijs met dyen










Hi was oeck een fel vroem payen
Daer ick u hier af vertelle
Ende Astromoch sijn gheselle.
Verraders waren si quaet ende fel
Dies waren si gheproeft herde wel.
Tot den coninck dat si spraken
Ende vermaten haer hooghe saken.
Dat si Olivier ende Rolanden
Souden dootslaen met haren branden
Ende alle die ander ghenooten mede
Dwelc van hem was een domme reden.
Ende si souden met haren sweerde
Bloedich maken die groene eerde
Al metten kerstenen bloede
Dat spraken si met hooghen moede.
Noch een ander ridder wide bekant
Quam oeck voort gheloopen te hant
Tarters hiet hi dat was waer.
Totter aerden al swert sloech hem sijn hayr.
Hi begonde hem seer te vermeten
Dies en wilde hi hem seven niet vergheten.
Hi soude Rolant ende Olivier met sinen sweerde
Beyde doen besoecken die groene eerde.
Een ridder wel wijde bekant
Quam oeck voort gheloopen al te hant
Margarijs hiet hi die vrye
Die heere was van Sabelye.
Hi was een school vroem paijen
Ende een volmaect ridder int strijen.
Doer sijn groote wtnemende schoonheyt
Beminden hem die vrouwen ghereyt.
Hi sprac so luyde als hi woude










Ende vermat hem hoochlijc dat hi soude
Rolande ended Oliviere slaen
Dat si die doot niet en souden ontgaen.
Hi sprac het is nu so verre gebrocht
Dat die meeste Kaerls ghenooten sijn vercocht.
Ick wane haer even onlanghe sal dueren
En doet dat niet quade avontueren.
Coninck Kaerle met sinen grauwen baerde
Verliest huden die bloeme vander franscher aerde
Dies hi qualiken mach ghenesen.
Want hi van Rolande noch van allen desen
Gheen battaelgie meer maken en sal
Oft ons oeck meer doen eenich ongheval.
Ende eer een iaer ghewarichlijcke
Soe sullen wij winnen alle kerstenrijcke
Ende sullen noch naer ons avijs
Moghen liggen in Vrancrijck tot Parijs.
Coninck Marcelijs die wreede paijen
Bedancte hem seere van dien.
Hector van Brigale sprack oeck sijn reden
Als een Sarasijn vol onedelheden.
Hi liep veel seerder te voet
Dan menich goet spaens ors doet.
Voer den coninck quam hi wel saen
Ende sprac luyde datment wel mocht verstaen.
Vinde ick Rolant in Roncevale
Soe wort mi te moede seer wale
Ick sal hem verslaen al sonder swanck
Oft het blijft tegen minen danck.
Noch een ammirael van Bouwaengien
Ten leefde gheen fielder in alle Hispaengien.
Hi began hem hooghe te vermeten










Dat hi in Roncevale soude doen weten
Sijn teeken ende oeck sijn cracht
Ende wat hi hem te doene hadde gheacht
Hi hadde wel .xx. hondert manne
Die al wonder hem waren in sijn ghespanne.
Hi vermat hem den edelen grave Rolande
Seer te slaen met sinen brande
Ende alle die ander ghenooten mede.
Dat was van hem een grote dorperhede.
Doen sprack Torgijs van Torteloose
Een grave machtich fel ende boose.
Het wert den kerstenen wel in schijn
Dat wij hier ghecomen sijn.
Hi reedt den coninck aen sijn side
Ende trooste hem te wesen blide.
Hi seyde verhuecht u heere sonder waen
Het moet hier al na onsen will gaen.

ALs si alle dese tale hadden gheseyt
Soe waren die Sarasinen al ghereyt
Om vechten met coenen ghedachten
Ende reden voort met crachten
Soe verre tot dat si vernamen
Die Fransoysen die tot hem quamen.
Sij ontbonden haer standaerden groot
Witte grauwe gulden blauwe ende root.
Die sonne scheen schoone ende deer
Ende blincte cierlijck int sarazijnsche heer
Herde rijckelijcke
Vanden goude ende silver costelijcke.
Si bliesen trompetten basunen ende sloegen tamborinen
Om dat si te stouter souden schinen.










Groot gheluyt quam daer of.
Sij dedent om prijs ende lof.
Die kerstenen hoorden dat gheschal
Ende saghen die Sarasinen comen over al.
Doen sprack die wijse ridder Olivier.
0 Rolant gheselle ick meyne ons hier
Vanden Sarasinen strijt sal comen
Soe mi dunct want ick hebse vernomen.
Doen sprack die grave Rolant.
Dat gonne ons God ended sinte Amant
Want wij en sijn Gode niet sculdich andersens
Dan een goet ghedachte ende ghepens
Ende altoos te staen in sinen dienste waert
Wij en dorven sekerlijc niet sijn vervaert
Want dienen wij hier ghetrouwelijc onsen heer
Onsen loon gheduert hier boven ymmermeer.

HOE DIE SARASINEN DIE KERSTENEN BEVOCHTEN MET
GROTER WREETHEYT, ENDE HOE DAER VEEL HEYDENSCHE
HEREN ENDE CAPITEYNEN VERSLAGEN BLEVEN DIE DEN EER-
STEN OPLOOP BEGHEERT HADDEN TE DOEN OP ROLANDE.
A Ls die edel grave Rolant ende Olivier ende dander
ghenoten dese felle Sarasinen aldus op hen sagen comen,
ende principalijc de meeste heeren der heydenen makende
groot gheroep ende spraken totten kerstenen also dat si
vervaert waren ende datse die coninck Kaerle daer qualijc
ghelaten hadde ende dat si hem niet meer zijn en souden,
so quamen si met groter couragien costelic te peerde gheseten
die felle Sarasinen te gemoete. Daer koos elckerlijc den sinen,
mer der Sarasinen hoverdie ende grote wreetheyt was saen
ter neder ghevelt, want tegen den stouten Rolant ende den
vromen Olivier en conde niemant ghedueren. Des ghelijc































en dedet oec tegen den roden Galeaen, Galerant, Strael-
berrengier, noch tegen alle die ander Rolants ghesellen,
want si versloegent al dat hen tegen quam so datter veel
edel heydensche heeren in carter tijt verslagen waren, van
welcke tidinge Marcelijs seer tonvreden was. Ende hi ghe-
boot dat al sijn vole op die edel kersten riders slaen sou-
den, twelc lacen so geschiede. Daer leden die kerstenen
grote scade, si werden daer aen alle siden seer strengelijc
bevochten. Daer wert menigen helm doerhouwen, menigen
halsberch ontmaelgijt, menich swccrt ende lancie wert daer
ghebroken, menich peert lieper sender meester, het velt was
met dooden bedect, menich wasser in sijn bloet versmoort.
0 druckeliken strijt voer kerstenrijck want die bloeme van
alien ridderscap hier meest al verslagen bleef. Och wie








soude bescriven de vromicheyt van Rolant ende Olivier,
want Rolant versloech in dien strijt twee soudanen ende
vier gecroonde coninghen. Sijn sweert ontsagen die Sara-
sinen seer als die doot, sijn slagen en conde niemant
gheliden hoe vroem dat si oeck waren. Hi versloech des
conincx Marcelijs neve waer om Marcelijs seer tonvreden
was ende swoer dat hi hem op Rolant wreken soude, ended
sant weder cen verssche share volcx wel .xx. duyst op die
stoute ghemoede kerstenen. Daer vernieude wederom eenen
dootlijcken strijt, daer hadden de kerstenen so grote noot
ende aen alle siden werden si so seer besprongen, en hadse
die godlike mogentheyt niet behoet si hadden in dien fellen
oploop alle doot moeten bliven. Mer Rolant ende die wijse
ridder Olivier versaemden haer edel kersten riders weder
bi een met groter couragien, henlieden vermanende om wel
te doen. O edel courage, o onverwinnelike herten, wie soude
connen volscriven die grote vroemheyt die ghi daer bedreeft,
mer lacen het mocht luttel baten, want der heydenen hoop
ended haer menichte was te groot, want si hadden altijt
versch vole hoe vele datter verslagen worden, ende aylacen
u en quam niemant te hulpe, ende nochtans so waren op
dien dach meer dan .Ixxx. dusent Sarasinen int velt ver-
slagen. Ende van die tijt voort so en dorsten u die wrcede
Sarasinen niet so lichtelijc op loopen. Mer van Rolants
party wasser wel .xij. duysent oft meer verslagen. O Guwel-
loen Guwelloen hoe mocht ghijt ghedoen dat ghi so veel
edel kersten bloets verriet ende dedet vermoorden om u
grote hooverde, want bi dinen toedoen was die bloeme van
alien kerstenen vergulden sporen op den Roncevale ver-
slaghen.
Daer was Ogier van Denemercken die den groten rose Broijer
versloech voer Parijs, ende daer na in Babilonien op Broijers









kinderen vacht aldaer hi vernam hoe dese twee voerseyde Sara-
sinen Marcelijs ende Baligant al heydenisse doer vergaderden
groot volck om na Spaengien te trecken ende alle kersten-
rijck te verderven, ende Kaerle den keyser te verdriven.
Dese Ogier hoe wel dat hi den keyser niet lief en hadde
overmits dat Charloot sinen sone ghedoot hadde, nochtans
quam hi met veel volcx om kerstenrijc te helpen na Spaen-
gien toe om Kaerlen in bate te sijn. Mer eer hi biden
keyser ghecomen mocht mits dye lancheyt des weechs so
hadde coninc Kaerle die edel vangaerde ghesonden in Spaen-
gien dacr hem Ogier wonder vant bider ghehengenisse Gods
eer hijt selve wiste. Hij bracht met hem sinen sone Merbe-
rijn, den soudaen Carahu van Perssy ende den overmoedighen
Fierenbras van Alexandrien, dat nu goede kerstenen waren.
Alle dit edel ridderlijc gheselscap wert oeck verslagen opten
Roncevale so die historic noch verclaren sal.
Om te comen tot ons propoest als de Sarasinen vernamen
dat die kerstenen met so veel riders ghesterct waren ende
haer so mannelijc verweerden, want teghen den stercken
Ogier en mocht niemant ghedueren, waer omme si vloden
tot Marcelijs clagende hem dat groot verlies dat si hadden
ghehadt, ende hoe den kerstenen grote hulpe ende bistant
toe ghecomen was, ende dat si noch eenen nieuwen Rolant
ghecregen hadden, water omme Marcelijs seer te onvreden
was ende swoer dat hi nemmermeer thuys keeren en soude
hi en hadde die kerstenen verslagen. Ende hi screef brieven
ended mandementen aen sinen broeder Baligant dat hij hem
te hulpe sonde noch hondertduysent Sarasinen ende dat hij
selve quame ende hem ghereet maecte met alder machten
die hi vergaderen mochte, dwelc hi lacen volbrochte, want
hi sant hem meer dan hondertdusent die alder wreetste
Sarasinen te baten daer men oyt af screef in boecken. Si









spoedden haren wech also gheringe dat si binnen corten
tijde bi haren coninc Marcelijs quamen, van welcker coem-
sten die Sarasinen seer blide waren, want si daer te voren
meer dan .Ixxx. dusent heydenen verloren hadden. Want
die oude Synagoen Marcelijs oom was daer te voren ver-
slaghen vanden grave Rolant ende noch veel meer ander
machtighe heeren vanden Sarasinen.

HOE DIE WIJSE RIDDER OLIVIER ROLANDE BADT DAT IIIJ
SINEN HOOREN BLASEN WOUDE OP DATTET KAERLE DIE
KEYSER HOREN MOCHT ENDE HEMLIEDEN TE IIULPEN QUAME,
DWELC ROLANT WEYGERDE TE DOEN, SEGGHENDE DATTET
NOCH VROECH GHENOECH WAER, ENDE DAT HI HEM SOUDE
SCAMEN OM HULPE TE BLASEN EER HI GHEQUETST WARE.
SGrave Rolant edel prince fier
Wij hebben noch seer luttel menichte hier
0 Rolant mijn liefste gheselle vercoren
Twy en blaesdij niet dinen horen
So mach ons Kaerle te hulpen comen
Als hi den horen heeft vernomen.
Doen sprac die overmoedige Rolant tot Olivier.
Ick en blase noch heden den horen niet hier.
Want dede ic van blootheyt die scande Vrancrijcke
So wrocht ick seer onvroedelijcke.
Gheselle wij sullen nu in Gods dienste staen
Ende op dese heydenen grote slaghen slaen
Ick wil huden mijn sweert Duerendale
So heerlijc beproeven in Roncevale
Ende Gods passie so heerlijck wreken
Datmen cewelijck daer af sal spreken.
Doe sprac die voersienighe ridder Olivier.
Wij hebben doch so luttel menichte hier









Ick bidde u nu blaest uwen horen
Op dat Kaerle die hooch gheboren
Ons mach te hulpen comen
Als hi uwen horen heeft vernomen.
Doe sprac anderwerf Rolant die grave.
Gheselle ic en ghecrigher nemmermeer lachter ave.
Want het ware een bedriechlijc dinck
Dat ick so dede comen den coninck
Dattet mijn vianden niet en wisten..
Sij souden mi op tijden valsche listen.
So wanneer dat si hadden vernomen
Dattet mi van blodicheyt waer ghecomcn.
Eer wil ick vechten lieve gheselle weerde
Met Duerendale minen sweerde
Ende der Sarasinen coemste hem doen berouwen
Dies moechdi mi wel betrouwen
Dat sij hier oyt ghecomen sijn
Jae behout mi God dat leven mijn.
Liever vele so wil ick sterven eerlijcke
Dan bi mi scande ghecreghe Vrancrijcke.
* Doen sprack tot Rolande die wijse Olivier.
Ick neme die scande alleene op mi hier
Verstaet mi wel van ons alien te voren
Wildij ghi nu hier blasen uwen horen.
Trouwen sprack Rolant neen ick niet
Dat en will God niet dat gheschiet
Dat het soete kerstenrijcke bi mi
Sijn eere verliese, het is also vri.
Laet ons alien huden peysen om die eere
Ende dat die coninck onse heere
Ons om onse slaghen sal beminnen.
Oeck sullen wij Gods hemelrijck ghewinnen.









Rolant was sijns lijfs seer goet
Olivier gheradich ende vroet
Hem beyden en mocht niemant vervaren
Soe wanneer dat si ghewapent waren.
Noch sprack die wijse ridder Olivier.
0 Rolant ghi moecht nu mercken hier
Menich volck ende wel aensien.
Sij comen ende en willen niet vlien
Ende ghi lacen weyghert mi nu Rolant
Hier te blasen den olifant
Dedijt ons quame te hulpen die coninck
Ende met hem menich kersten edelinck.
Merct nu ende neemt ware
Wij hebben hier een cleyne share.
Maer God mach meer dan alle dit heyr
Dat is [ons] een schoone weyr.
Wij willen ons vercoopen diere
Sprack Olivier die ridder fire
Soe datmen van ons ghewaghe
Van nu tot in doemsdaghe.
Doen sprack die moedighe grave Rolant.
Olivier dat is so bekant
God sal onser ghewouden
Wij sullen hier velt ende strijt behouden.
Doen spraken sij alle te samen
Die edele kerstenen die daer bi quamen
Tot Rolande ende seyden
Dat si veel liever daer opter heyden
Verslaghen doot souden bliven
Eer si haer listen van daer verdriven.
Rolant ende sijn gheselle Olivier
Sij waren beyde van herten fier







25

Sij begonsten hem doen in een te scharen
Alle die daer bi hem beyden waren.
Die duechdelike bisschop gaf den raet
Het was recht want sijn daet
Was goet ende lovelijck
Ende den vianden vreesselijck.
Hi reedt van share te share.
Hi wildese met Gode bewaren
Hi dede daer een school sermoen
Ende hiet hem wat si souden doen.
Ghi siet wel sprack hi hoet gheschepen is
Als dat wij alle [sijn] vechtens ghewis
Yegelijck peyse om die eere
Ende om Gode onser alder here.
Hij sal onser wel ghewouden
Bliven wij doot wij sijn behouden.
God doochde toch die pine groot
Ende ontfinck voer ons allen die bitter doot.
So wie des ghedenct in desen daghe
Ende slaet groote strange slaghe
Mach wel hoochlijcken sterven
Want hi sal Gods hemelrijck verwerven.
Nu laet ons bidden Gode ghenade
Op dat hi ons wilt staen in stade
Als heden op desen dach
Want hi alle dinck vermach.
Die bisschop gaf hem die benedictie alle gader
Ende bevalse Gode den hemelschen vader.
Gheen ander penitencie en gaf hi hem daer
Dat segghe ick u over waer.
Olivier ende Rolant
Sij hadden daer die voerder hant









Ende trocken voort met haren scharen
Als die ghene die onvervaert waren.
Rolants paert hiet Volentijf
Ten was noyt man noch wijf
Die oyt better peert ghesach
Dan dat en was op dien dach.
Sijn wapenen stonden hem eerlijcke
Als een vromen riders ghelijcke.
Die edel grave Rolant
Voerde een witte vane in sijn hant
Die seer lanck was ende breet.
Cierlike hi daer mede reedt
Ende sijn ghetrouwe gheselle Olivier
Die coene was ende fier
Quamen costelijck ghereden openbare
Alder voerste in die share.
Die kersten riders quamen achter
Die seer noode eenighen lachter
Over hemlieden souden hebben laten gaen
Sij en haddent coenlijken wederstaen.
Rolant sprack al doe
Den edelen kerstenen mannelijck toe
Ende vermaendese van scharen tot scharen
Dat si haer niet en souden vervaren
Maer vromelijck die Sarasinen bevechten
Ende met scherpen lancien ridderlijck bercchten.
Laet ons saechtelijck henen rijden saen
Ende onse peerden met sporen slaen.
Die heden niet en sal ridder sijn
Hi verliest heden die hulpe mijn
Ende den loon van onsen heere.
Nu elckerlijck peynse om die eere.









Die hier sterft hi vaert in hemelrijcke
Ende wort Gods enghelen ghelijcke
Aldus reden si voet voer voet
Tot dat si quamen inder Sarasinen ghemoet.

HOE .XIJ. HEYDENSCHE HEEREN CAMPTEN TEGEN .XIJ. DYE
VROEMSTE KERSTEN, ENDE VAN DIE TWEEDE BATTALGIE
DAER MEEST ALLE DIE KERSTENEN VERSLAGEN WAREN.
ALs Rolant dit hadde gheseyt
Quam daer een bode over ghereyt
Ghereden die hem seyde
Dat hi daer opter heyde
Hem twalefster wilde vechten
Tegen twalef vroemste Karels knechten.
Ende dats hem niemant aen gheen sijde
En onderwonde vanden stride.
Rolant die sprac ghewarichlijke
Wij belovent alle te houden blidelijke.
Die grave Rolant ende die ghesellen sine
Reden mannelijc teghen die Sarasine.
Doen quam des conincx neve voert
Ende sprack sijn overmoedich woert
Totten kerstenen ende seyde
Dat hi hem vele leyde
Beraden hadde diese daer liet.
Want haers levens en waer doch niet.
Als dat horde die ridder Rolant
Stack hi met sporcn sijn peert te hant.
Doen vercoos elckerlijc die sine
Daer ghinc in sorghen ende in pine
Ende Rolant verrechte hem God weyt
Op den ghenen die hadde gheseyt









Die spitighe hooveerdighe tale
Ende hi gheraecte hem also wale
Dat hi hem reedt doer den schilde
Int lijf also verre als hi wilde
Dat hem die speere doer den buyck woet.
Ende hem sijn roode bloet
Vanden steke wten lijve spranck.
Dies wiste hem die Sarasijn cleynen danck
Want Rolant velde hem met groter onwaerde
Vanden peerde opter aerde
Dat hi noyt een woert meer en sprack.
Doen sprack die grave Rolant.
Nu vaert in der duyvelen hant.
Ghi beloghet valschelijck minen heere
Ende spraect van hem lachter ende oneere
Als dat hi ons hier sorchelijcke
Hadde ghelaten in dit aertrijcke.
Hi sprack voort als een edel man.
Nu helpe ons God ende sinte Ian
Edel kersten Fransoysen nu slaet
Want het u hier nu te doene staet
Hier hevet een metter doot becocht
Die teghen Gode hadde ghewrocht
Wij hebben recht ende si onrecht
God salt scheyden coenlijcken vecht.
Die grote sarazijnsche hertoghe Franseroen
Ten leefde gheen wreeder Sarragoen
Hi hadde den rouwe groot
Dat hi sinen neve sach ligghen doot
Waer om dat hi hem verrechtede schier
Op den voersienighen ridder Olivier.
Hi was een Sarazijn wel gheacht









Ende een man van groter cracht
Seer luyde riep hi sijn teykijn
Ende seyde dat hi ghewroken soude sijn.
Maer hem gheviel die crancke avontuere
Want Olivier stack hem den halsberch duere.
Soe dat hi doot viel ter aerden neder
Ende en conde niet op ghestaen weder.
Doen sprack die ridder Olivier.
Wij achten seer cleyne u dreyghen hier.
God sal onser hope ick ghewouden
Dat wij van desen strijt victories sullen behouden.
Edel kersten riep Olivier vecht nu met sinnen
Wij sullen hier dit velt ghewinnen.
Coursabel die wreede sarazijnsche coninck
Dat is een waerachtich dinck
Hi was van Barbarien gheboren
Hi quam met hooghen moede ghereden voren
Roepende luyde totten Sarasinen.
Ghi heeren met hoe luttel pinen
Moghen wij nu desen strijt doervechten
Teghen dese snoode kersten knechten.
Want dese arme fransche kattiven
Moeten hier alle doot verslagen bliven
Oft si sullen ons doer die aerde ontvlien
Dwelck hem qualiken mach gheschien.
Dit hoorde die fransche bisscop vol duechden fijn
Dit woert toernde hem int herte sijn
Hi liet sijn peert met sporen vlieghen
Als een die Gode niet en wilde bedrieghen.
Hi diende hem ghetrouwelijcke
Want hi doerstack dien coninck seer vreesselijcke
Oft hi woude oft niet en woude








Dat hi doot ter aerden viel op die moude.
Hi sprack vileyn vuyl stinckende paijen
Ghi seyt dat wij souden vlijen
Ghi loghet wij en hebbens gheen gheere
Wij sijn noch rustich in die were.
Ende u vuyle honden willen wij slaen
Ghi en suit ons so noch niet ontgaen.
Die edel bisschop riep luyde Monioye
Den fellen heyden te vernoye
Dies verbouden hem die kersten Vrancken
Ende vochten datmense eewelijck mocht bedancken.
Die wel ghemoede ridder Eggherijn
Ghebenedijt so moet hi van Gode sijn
Hi stack Malprise van Brigale
Dat seghe ick u in waerachtighe tale
Doer den schilt eer dat die lancie brack.
Des soe hadde hi groot onghemack
Want hi doot ter aerden voer hem alien
Vanden peerde neder quam ghevallen.
Die vrome edel hertoghe Sampsoen
Hoort nu wat vromer feyten hi sal doen.
Den fellen Sarasijn Ancroyse reedt hi aen
So ruterlijc dat hi der doot niet en mocht ontgaen.
Hi stack in stucken sinen schilt
Dat hi niet meer te gader en hilt
Ende sloech hem ter aerden neder
Dat hi daer na noyt op en stont weder.
Daer na so quam Anser die wijse
Ende verrechte hem op Torgijse
Die welcke een heere was van Torteloose
Hi dede hem groote noose
Want hi hem there doerstack met eenen spriete









Dat hi die doot moeste ghenieten.
Inghel van Gascoengien quam voren
Die van Bordeeus was gheboren.
Den fellen Astromarijs van Panthiere
Reedt hi aen al sender vieren
Bider borste dat hij hem doerstack
Dat hi daer na niet en sprack.
Straelberrengier was gheworden te voet
Want daer hi eerst dede sijn ghemoet
Wert hem sijn peert doersteken
Dat soude hi gaerne wreken
Hi stack den ouden Astromarijs doer den lichaem
So dat hi noyt en ghenas van dier misquaem.
ALs dat was gheleden
Quam Margarijs over ghereden
Hi hadde gheraemt in sijn bestier
Ende ghemerct op den ridder Olivier
Hi stack hem met grooter crachte
Ende met soe fellen ghedachte
Soe dat hi hem schoerde een gat wide
Doer den halsberch op deen side
Soe datter doer liep sinen spriet
Nochtans soe en quetste hi hem niet
Soe dat hi daer niemande mede en wrack
Want sinen spriet in twee stucken brack.
Doen so reedt hi over eer si schieden
Ende blies om sine lieden.
Want hi hadde voer sijn leven ducht
Ende begonste te peysen om die vlucht
Want alle sijn ghesellen waren int bloet versmoort.
Hier soe quam alle theyr voort
Ende het ghinc met alder macht te samen.









Het ghinck daer ter scaden ende vramen
Sij en mochten niet sijn ghetelt
Alle die daer waren int sant ghevelt.
Die edel kerstenen en wilden niet wijcken
Sij sloeghen slaghen vreesselijcken
Soe dat den Sarasinen scheen
Dat haer sweerden sneden yser ended been.
Ende doen hadde die vrome Rolant
Sijn swecrt aldore in sijn hant
Metten welcken hi die moort wrochte
Dat menich Sarasijn metter doot becochte.
Tot noch hadde hi ghevochten metten spriete
So dat menighen Sarazijn mocht verdrieten.
Want wien hij daer mede stack
Ontfinck van hem der doot onghemack.
Turzabelin quam daer in sijn ghemoet
Luttel halp hem helm oft hoet.
Want hi sloech hem vanden hoofde dat si u kont
So dat het sweert totten orsse wederstont.
Rolant reedt seer verbolghen in die storme
Hi hadde menighen doode vorme
Ghemaect met sinen handen
Onder die felle Gods vianden
Hi hadde sijn leet seer wel ghewroken
Eer hem sijn lancie was ghebroken.
Noch soe sloech hi den ruese Mancheroene
Sijn ooghen wt metten trenchoene
So dat hi noyt meer en sach in dat ghespanne
Onder sevenhondert sijnder mannen
Noch sloech hi doot daer by
Den fellen Torny.
Die Sarasinen hadden groote moort ghewrocht









Het welck si nu wcl hadden becocht
Ondcr die kerstenen, want die sarazijnsche share
Bi nae daer al ghebleven ware.
So stont den kerstenen te doen haer cracht
Want si vochten teynden harder macht
Maer met cloecken sinne verstouten si hem doe
Ende spraken elck den anderen toe.
Wij willen dese scharen wel doerbreken
Ende onse ghesellen vromelijck wreken.
Die kerstenen riepen doen al te hant.
Helpet ons Olivier ende Rolant.
DIe wreede coninck Marcelijs sprack doe
Grammelijck sinen lieden toe.
Ghi schijnt quaet ende fel
Macr ghi faelgeert nu dat weet ick wel
Rolant ende die ridder Olivier
Sijn beyde coene ende fier
Seer wijde vernaemt ende wel gheacht
Ende daer toe van grooter cracht
Souden wijse heden verwinnen
Wij moestent al anders beghinnen.
Ick will dat dese vier scharen
Op die kerstenen sullen varen
Ende dat si daer af maken kattiven
Ende dat dese ander achte bi mi bliven
Den fellen Grandones gaf hi daer
Een gulden teeken dat was waer.
Doen spraken die edel kersten Fransoysen.
O God almachtich wat groter noosen
Ende wat grooter pinen nu hier naect
Helpt God die ons heeft ghcmaect.
Doen sprack die bisschop vol duechden fijn.









Ghi en dorft niet vervaert sijn
Ghi wert hudcn ghewarichlijcke
Alle ghecroont in hemelrijcke.
Sij hadden die menichte seer cleene
Maer si brachten haer peerden bi eene
Ende daden dacr een school ontmoet
Datter menich paijen sijn bloet
Storte ter aerden neder
Ende noyt op en stonden weder.
Doen quam daer voren een Sarazijn
Van Saragoengien ende hiet Borijn
Hij was stout ende coene also
Dat hi doer niemant noyt en vloe
Samparduck dat sijn ors hiet
Hi stackt met sporen ende reedt besiden siet
Vanden Fransoysen midts groter omoengye
Ende verkoos Inghelen van Gascoengye.
Hi en hadde lacen halsberch noch schilt
Die teghen sinen steke weder hilt.
Seer vreesseliken dat hi hem doerstack
Doen riep hi luyde ende sprack.
Siet ghi heeren wat ghi doet
Dese sijn te verwinnen goet.
Die edel kerstenen die dit saghen
Begonsten Inghelen seere te beclaghen.
Doen sprack die stoute ridder Olivier.
God late mi dat wreken hier
Hi stack sijn peert met sporen te hant
Ende reedt daer hi den seven vant
Hi sloech hem daer metten swaerde
In twee stucken ten midden waerde
Ende quetste dat ors daer hi op sadt









Soe dattet daer na noyt meer en adt.
Eschabrise Affrijcken leerde hi oeck dat spel
Hi sloech hem sijn hooft af met moede fel.
Seven peerden nam hi soc doende dleven
Die alle haer heeren moesten begheven
Ende doen si bleven te voet
Soe waren si te verwinnen goet.
ALs dit sijn gheselle Rolant vernam
Sprack hi, mijn gheselle is gram
Ende riep luyde Monioye om dat
Hi hem vertroosten soude te bat.
Och edel kerstenen nu vromelijck slaet
Wanttet ons alien wel te doene staet.
Ick hebber heden soe vele ghevelt
Dat si niet en moghen sijn ghetelt.
Noch so sprack Rolant tot Olivier.
U sweert Antecleer heeft seer ghebeten hier
Op die Sarasinen op die Gods ghenade
Twy troct ghijt wt soe spade.
Ick en hads gheen moeyte gheselle Rolant
Soe besich water ick matter hant
Aldaer ick metten trenchoene vacht
So dat icker niet en hebbe op gheacht.
Olivier hielt dat sweert in die hant.
Dies vermaende hem die grave Rolant
Ende dedet daer wel in aenschijne
Van Walbrunen die hi in groter pijne
Op die schouderen tot opten sadel sloech ontwee
Ende wonde dat ors dattet nemmermee
Man draghen en mochtc.
Het welck Rolande int herte dede sochte.
Doen sprack die edel grave Rolant.









Gheselle hier van sidij bekant
Over menighe voerledene daghen
Van aldusdanighe groote slaghen
Dwelck ons nu is een belovelijck dinck
Hier om soc bemint u Kaerle die coninck.
Monioye Monioye riepen si alle doe
Die ander kerstenen ende reden ridderlijck toe
Die wijse Olivier ende Rolant
Vochten met gheweldiger hant.
Ende die voernoemde bisschop van daden fijn
Dede sijnder wercken wel aen schijn.
Ontalliken vele blevender doot
Van den Sarasinen ;n dat conroot
Ende die ghenooten van Vranckerijcke
Verloren daer oeck ghewarichlijcke
Goede riders herde vele.
In dien seven nijtspele.
Diemen lacen niet meer en sach
Naer dien druckeliken dach.
Te dien tijde wert in Vranckerijcke
Een onweder herde vreesselijcke
Ende het begonste recht te ghebaren
Als oft die werelt soude vervaren
Dat daer niemant en waende langher te leven
Dat aertrijcke begonste te been
In dien landen ende in dien steden
Ick geloove oeck dat haer die aerde ontdede.
Als dit dat ghemeyne volck aensach
Seyden si het ware doemsdach
Sij hadden alle den anxt seer groot.
Maer lacen het was om der vangaerden doot
Den strijt was sterck ende strange









Ende hi gheduerde wter maten langhe.
Daer na begonsten die felle paijene
Herde sterckelijc wech te vliene
Die vrome ridderen Olivier ended Rolant
Jaechdense met gheweldigher hant
Ende die bisschop metten ghesellen sijn.
Dies moet God ghebenedijt sijn.
Het moeste den Fransoysen saechte doen
Dat si so kattivelijc voer hem henen vloen
Want als soe vluchtich is een heer
Dan machment verslaen sonder weer.
Die quade Margarijs die ontvloe
Want hi was ghesteken soe
Dat hijs niet en mocht ghenesen.
Het welck hem scade was. Met desen
Quam hi voer Marcelijs den coninck
Claghende een iammerlijck dinck.
Ende hi dede hem daer verstaen
Als dat sijn vole vanden kerstenen al tender was ghedaen.
Ay coninck seyde hi edel heere
Ick moet mi vercouveren ende te rusten keeren
Die kerstenen sijn oeck seer moede
Dat wort u nu wel te goede.
Vriendelijck badt hi datment hem wrake
Daer mede soe liet hi sijn sprake.
Daer na quam Walbrune een wreet paijen
Leyde soe moet hem gheschien
Hi sat op een peert dat hiet Gardemont.
Dat wert lacen Sampsoene kont
Sijn teyken seer luyde dat hi riep
Ende metten peerde dat hi hem overliep
Hi waende hem hebben gheslaghen neder









Maer het bleef. Sampson sloech hem weder.
Al vliende so was hi achter gheblcven
Hi hadde gaerne dat lijf ontdreghen.
Doen vervolchde hi hem anderwerf
Ende sloech Sampsoene dat hi sterf.
Daer na sprack hi een overmoedich woert.
Ghi kerstenen ghi blijft hier alle in u bloct versmoort.
Dit hoorde die overmoedighe grave Rolant
Ende horte sijn peert van hant te hant
Hi hadde rouwe wter maten groot
Om dat hi sinen neve soe sach ligghen doot
Ende hi sloech Walbrunen dat si u kont
Dattet sweert totten peerde wederstont
Daerna sloech hi noch Ambrone
Eenen sarazijnschen tyran hooch gheboerne
Dat hi den kerstenen niet meer scaden en mocht doen
Hem water better hadde hi ghevloen.
Doen seyden die Sarasinen te hant.
Ons verwondert dat Rolant
Noch sulcke slaghen can gheslaen
Dacr hijt heden so veel heeft ghedaen.
Die edel grave Rolant
Antwoerde hemlieden dacr op te hant
Als dat hijse niet en mochte beminnen
Om dat si Gode niet en wilden leeren kinnen
Ende dat si niet en leefden na sijn gheboden.
Want alle dese machte coemt ons van Gode.

Grote bloetstortinge geschiede in dit pongijs aen beyde
siden. Ogiers mandaet van Denemercken en ware niet mogelijc
te scriven die hi daer dede slaende stekende hem niet ont-
siende hoe groten oploop hem de heydenen deden. Desghclijc









de rode Galeaen die hem ridderlijc queet verslaende mcnigen
Sarazijn. 0 hoe dier vercochten lien die ridderlike ghemoede
sinnen den wreeden ongeloovigen, die aerde wert root van-
den bloede. Wie soudc connen vergaderen die lancien boghen
ende sweerden die daer opt velt lagen. Die Sarasinen waren
seer wreet, ende in grote menichte bevochten si de kerstenen
so strangelijc aen alle siden dat si begonden te roepen om
bistant aen Rolant ende Olivier clagende hoe dat sij der
heydenen felheyt nie wederstaen en mochten. Dit horende
die goede voerseyde bisscop vermaendese om wel te doen
ende Gods passie hoochlijc te wreken. Hi velde selve menigen
Sarasijn ter aerden, hi was seer goet te peerde, sijn manlike
slaghen ontsagen die Sarasinen severe, want hoe wreedelijc
dat si hem op liepen hi wederstontse ridderlijc. Dese bisscop
vermaende die kerstenen tot alle duechdelike wercken horende
haer biechte als hi tijt hadde, ende hi en sette haer anders
gheen penitencie dan vromelijc te vechten op Gods vyanden
belovende haer die crone der martelaren te besitten. Die
wile dat hi dus predicted so beach hi zijn sweert datter drie
dropelen versch bloet aen hingen die hi niet af wisschen en
conde. Also dede oec Rolant ende Olivier, Galeaen, Ogier,
Floreys van Alexandrien, die havcloose Gautier ende meer
ander vanden ghenoten waer af si haer verwonderden, niet
wetende wat dat bedieden mocht. Mer die bisscop dede
henlieden daer af die declaracie als dat si alle cortelijc de
crone der martelaren verwerven souden. Als dit dus geschiede
so quam daer cen nieu sarazijnsche scare op die hoghe
ghemoede sinnen roepende seer luyde. Ghi kersten Karels
knechten uwen sterfdach naect nu seer. Daer werden veel
kerstenen ghequetst ende ter neder ghevelt in dien oploop.
Rolant siende die wreetheyt der Sarasinen was al ontstelt
als een die buten sinne is reedt wonder die Sarasinen slaende









so vreesselike slaghen dat hem nyemant ghenaken en dorste.
Daer was een groot heyden gheheeten Grandones ende riep,
al ghewonnen. Hi doerstac metter lancien den edelen Fran-
soys Reynier, also dede hi oec noch eenen machtigen her-
toghe dwelc lacen grote scade was. Van dese saken waren
die Sarasinen seer blide ende liepen seer op de kerstencn,
mer Rolant benam saen zijn grote hoverdie want hi cloofde
hem vanden hoofde totten sadel toe ende also dede hi
noch twee ander ende maecte die Sarasinen vluchtich. O won-
derlijc feyt eens mans, o onbegripelike stoutheyt die niet
verwonnen en mocht zijn. Hoe mochte God ghehengen dat
daer so veel vrome riders werden verslagen alleenlijc doer
Guwelloens eens verraders bedrijf. Maer God hadse vercoren
om die crone der martelaren te besitten, want sonder arbeyt
verdriet ende tribulacie en machmen die grote bliscap des
ewighen levens niet verwerven. Och wie soude connen be-
scriven die groote vromicheyt van den kerstencn die si dacr
wrochten ende bisonder vanden ridder Olivier die anders
niet en dede dan Sarasinen ter aerden vellen. Sinen arm
was bebloet vander hant totter scouderen toe. Also dede oec
die vrome Galeaen, maer die vrome Galerant was daer ver-
slagen mit veel edel kersten ridderen. Die Sarasinen aen-
siende die grote manslachte die de vrome kerstenen op haer
vole deden so vermalediden si die ure dat si daer ghecomen
waren. Sij hadden in dien strijt verloren meer dan .xl. dusent
Sarasinen. Daer wasser so vele ghequetst ende verlamt dat
si haer seven niet ghehelpen en conden.

HOE DIE CONINCK MARCELIJS SELVE MET ALLE SIJNDER
MACHTE OP DIE KERSTENEN QUAM, ENDE HOE DAT DER
KERSTENEN GHETAL DOEN SEERE GIIEMINDERT WERT ENDE
BIJ NAE AL VERSLAGHEN.









ALs desen strijt ended battalie aldus geschiet was ende
dat Marcelijs dien wreede Sarazijn sijn volc so seer
beschadicht sach vanden kerstenen die doch een cleyn
menichte waren so dede hi blasen alle sijn trompetten
ende basunen om sijn vole te gereyden ende op die ker-
stenen te brenghen. Hi wapende hem selve met alle die
meeste heren die bi hem waren ende quam na der kerstenen
scaren toe gheronnen wel met .Ixxx. dusent heydenen want
hi nam alle die macht met hem die hij nemen dorste sonder
dat sijn logisen bewaert bleven ende swoere dat hi niet
wederkeeren en soude hi en hadde al die vangaerde ver-
slagen ende ter neder ghetogen. Onder alle sijn volc so
wasser een seer overmoedich heidens prince wter maten
boven alle die ander groot ende sterck die gheheeten was
Albuna ende droech eenen standaert van coninc Marcelijs
om sijn grote stercheyt. Als hem die edel fransche bisscop
so hoveerdelijc boven al dye ander groot comen sach so
dachte hi in hem seven dat hi sijn grote hoverdie ter neder
vellen woude. Dese bisscop was wel bekent met bisscop
Tulpijn, om dat hi so vrome was so segghen eenige dat hi
selve Tulpijn was een vanden .xij. ghenoten. Maer dat en
was niet, want Tulpijn ende die hertoge van Bayvier waren
met coninc Kaerle ende niet opten Roncevale so die hystorie
hier na verclaren sal. Dese voerseyde bisscop hadde een peert
grijs van hayre daer hi seer ridderlijc op sat die lancie
ghevelt hebbende den schilt mannelijc metten cruce Gods
voer hem houdende. Hi stack sijn peert met sporen ende
reedt den voerseyden Sarazijn Albuna doer den schilt int
lijf dat hi doot ter aerden viel waer af die heydenen seer
tonvreden waren, haren standaert lach wonder die voet. Die
selve bisscop sloech daer na noch vier ander sarazijnsce rid-
ders vanden peerde metten trenchoene eer hi sijn sweert wt









track. 0 vroem herte vol couragien, o onverwinnelike sinncn
eens gheesteliken prelaets, o ghetrouwe kersten, o vrome
ridder Gods, o manlijc pilaer der heyliger kercken die metten
sweerde so veel wonders bedreef dat die wreede Sarasinen
die plaetse van daer moesten rumen haers ondancx. Och
hoe mocht God ghedogen dat die vrome ridder verslaghen
wert nader hant inden seven anxteliken strijt so die
historic hier na verclaren sal. Als hi zijn sweert in die hant
hadde riep hi luyde met groten mode Monioye Monioye.
Daer quam een fel Sarazijn machtich ende sterck wel
ghewapent roepende lude Affriken Affriken na hem gheron-
nen dien hi cloofde vanden hoofde totten sadel toe, hij
sloech daer na noch vijf ander Sarasinen doot ende dede so
veel feyten van wapenen dat gheen Sarasijn hem ghenaken
en dorste hoe stout dat hi was. Rolant aensicnde zijn manlike
feyten sprac tot sinen gheselle. Olivier wat dunct u van
desen vromen kersteliken prelaet den bisscop. En can hi
niet wel Sarasinen vellen. Och hoe manlijc sloech hi dien
wreeden Sarazijn die des conincx Marcelijs standaert so
hooveerdelijck vuerde hoe spaude hi dien fellen Sarazijn die
so wel gewapent was, wat dunct u en is hi niet wel weer-
dich te voeren den ridderliken naem. 0 alle ghi edel kersten
riders laet ons nu hem na volgen ende op dese wreede
Gods vianden manlijc met couragyen in open sonder eenich
achterdencken.

Mettien riep hij lude Monioye
Den fellen Sarasinen te vernoye.
Daer quamen alle die kerstenen gheloopen toe
Dier niet meer en was dan twee hondert doe
Vanden kerstenen dat is warachtich.
Niet stercker en was alle die vangaerde machtich.









Maer nochtans waren si stout ende coene
Dwelck hem wel stont te doene.
Oeck hadden si vernomen wel
Der wreeder Sarasinen opstel
Dwelck hemlieden aent lijf was bekant
Daer roerde elckerlijck sijn hant
Dat hem God die almoghende heere
Moeste loonen ymmermccre.
Olivier ende die grave Rolant
Vochten beyde met ghewilligher hant
Ende die vrome bisschop van daden fijn
Dwelck den heydenen was aen schijn
Sij sloeghen daer menighen thooft of
Dat deden si om prijs ende lof.
Doen riepen die onghevallige Sarasinen.
IHelpt Mameth ended Appollo wter pinen
Wij sijn verladen in dese aerde
Coninck Kacrle met sinen risen baerde
Die heeft Romen ghedwonghen
Ende alle die valsche tonghen
Calabren ende Poelgien mede
Metter Fransoysen manlijchede.
Hi heeft oeck nu wonder hem Almaengien
Nu soe wilt hi hebben Spaengien
Ons is veel better laten wi ons slaen
Dan hem te wesen onderdaen
Daer om hout dat velt edel paijcn
Ons en stact nu hier niet te vlijen
Want hadden wij desen Rolande doot
Soe waer verwonnen onsen noot.
Dese bisschop ende dese stercke Olivier
Sullen hem vercoopen dier







44

Maer mochten wijse hier verslaen
Soe waer Kaerls machte seer ghedaen.
Dit verhoorde die stoute Rolant
Die van deser talen verbolgen was te hant
Olivier die bisschop ende die ander kerstenen fijn
Deden haer crachte den fellen payenen aen schijn
Ende sloeghen doot in corter wijle
Eer datmen ghinge een cleyne myle
Meer dan twee hondert bi ghetale
Vanden alder hoochsten wt des conincx sale.
Rolant ende die voersienighe ridder Olivier
Sij waren beyde van herten fier
Elck hadde in sijn hant een scherp snijdende sweert
Die menich merck waren weert
Deene hiet Antecleer dat ander Duerendale
Sij waren ghetempert van finen stale
Niemant en mochtse wederstaen
Die sij daer mede conden gheslaen.
Rolant die grave hooghe van moede
Was seer besprenget metten sarazijnschen bloede.
Dit siende Olivier sprack al te hant.
[0 God almachtich wat ridder is Rolant]
Ick wane men sijns ghelike niet vinden en mochte
Al waert datmen alle die werelt docrsochtc.
Och wat gheselschap van ons beyden
Sal cortelinghe lacen moeten scheyden.
Coninck Kaerle onse heere
Verliest nu ymmermeere
Dat weet ick wel ghewarichlijcke
Dwelck hi beclagen mach, ende alley kerstenrijcke.
God gone ons dat clck goct man
Die Gode bemint ende dienen can







45

Voer ons bidde dat wij hemelrijcke
Moghen ghewinnen eewichlijcke.
Doen stack hi met sporen sijn peert te hant
Ende quam daer te hulpen den grave Rolant
In dien grooten noot daer hi in was.
God moet hem loonen das.
Ende also gheringhe als si vernamen
Dat si daer bi malcanderen quamen
Elckerlijck daer den anderen badt
Niet te scheyden tot op die stadt.
Sij beloefdent gheerne wat souden si e!
Mallick gheloofde den anderen wel.
Doen mochtmen daer sien
Van twee ridderen mandaet gheschien
Die van eenighe ridderen gheschien mochte.
Die edel bisschop vacht
Met hooghen moede met groter cracht
Datmen dies ghelijc niet en mocht vollesten.
Aldus vertellen ons die gesten
Dat sijer versloeghen vijf duysent
In vier scharen al metter hant.
Die vijfste share wert hem te swaer
Dat segghe ick u over waer
Sij sloeghen so vele der kerstijn
Dattet hem onsaechte wert in schijn.
Soe dafter nict meer dan .xl. en bleven
Die van daer ontdroeghen dat leven
Die si niet ghedooden en mochten.
Want si den Sarasinen so dier vercochten
Haer liden ende haer leven
Eer si daer doot bleven.









HOE DIE GRAVE ROLANT SINEN GHESELLE OLIVIER VRA-
GHEDE OFT HI DEN HOREN BLASEN WILDE OP DAT HEM
KAERLE DIE KEYSER TE HULPEN QUAME. ENDED HOE HEM
OLIVIER NIET CONSENTEREN EN WOUDE DAT IIIJ DEN
HOREN BLIES, SEGGENDE DATTET TE SPADE WARE.
D Ie edel grave Rolant vernam here schiere
Der groter scaden ende riep Oliviere.
0 soete gheselle ende ghetrouwe
Hier is gheschiet groot iammer ende rouwe
Dwelck kerstenrijck beclaghen mach
Van nu tot den doemsdach
Want het is te aensiene hammer groot
Van desen die hier dus deerlijck liggen doot.
Doen sprack Rolant openbare.
Ay oft Kaerle die keyser nu hier ware.
Hi soude ons so heerliken wreken
Datmen langhe tijt daer af soude spreken.
Olivier gheselle wijs van sinnen
Wat willen wij nu beghinnen
Hoe mochten wij Kaerlen doen verstaen
Dattet ons qualiken is vergaen
Wat dunct u wil ick nu blasen den olifant.
Olivier antwoerde hem te hant.
Rolant ghi sout dies hebben oneere
En ghewaecht dies nemmermeere
Want het soude u ghewarichlijcke
Verweten worden van alle Vranckerijckc.
Het soude hem schamen u gheslachte
Quaem dese meere in u ghedachte
Dat u dien lachter waer gheschiet.
Als ick u dat badt doen en dedijt niet.
Ghi seyt het wacr eerst te tijde









Alsmcn ware in den strijde
Bloedich gheworden van der scouderen totter hant
Macr lacen Rolant nu is Karels machte ghcschant.
Ay lieve ghcselle sprack die grave Rolant
Laet mi nu doch blasen den olifant.
Ick segt u hier wel te voren
Kaerle die keyser salt lichtelijck horen.
Neen ghi niet bi minen rade, laet varen.
Doen icx u badt gaft u onmare
Rolant haddijt doen ghedaen
Soe water onsen will voort ghegaen
Maer ick segt u hier te vorcn
Eest dat ghi blaest uwen horen
Ende mi noch die fortuync mach gheschien
Dat ick mijnder suster mach sien
Ick swcere u dat met eede stijf
Nemmermeer en wort si u wijf.
Als Rolant dese talc vernam
Sprack hi, Olivier gheselle sidij gram.
O Rolant ghi hebt ghedaen
Dat die heydenen sijn te boven ghegaen
Want te grooten will van ovcrmoede
Sietmen selden comen te goede
Men en sal sottelijck niet bcghinnen
Te striden, maer wijsselijc ende met sinnen.
Dese edel riders moeten hier alle sterven
Bi uwer pruesheyt ende bederven.
Kaerle die coninck onse heere
Heft nu verloren ymmermeere
Van ons alien hulpe ende raet.
Dat heeft ghedaen u groote overdaet
Hadt ghi minen raet ghenomen









Coninck Kaerle water ons te hulpen ghecomen
Ende onsen will wacr voort ghegaen
Die Sarasinen waren tender ghedaen
Ende wij hadden wel in dit pongijs
Ghevanghen haren coninck Marcelijs.
O Rolant Rolant uwe stoutheyt mocten wij becoopen
Niet dat wij willen ontriden oft ontloopen
Hier en heeft dies niemant ghere.
Wij willen alle vromelijck in die were.
Wij moeten alle lacen die doot verkiesen
Vranckerijck zal nu veel verliesen
Ende een school gheselschap van veel riders goet
Dat heeft ghedaen Rolant uwen overmoet.
Die goede bisschop heeft dit ghehoert
Van hem beyden het discoordelijck woert.
Ter stont hi derwaerts met haesten reedt
Want sulcken tale om hooren was hem leedt
Ende hi began daer te castien
Olivier den ridder vrije
Ende badt hem doer Gods eere
Dat hi des en vermaende nemmermeerc
Maer dat hi Rolande verdroeghe
Ende groote slaghen sloeghe.
Wij sullen sprack hi onlanghe leven
Dese wcrelt moeten wij lacen begheven
Och wij moghen wel blidelijck sterven
Want wij sullen Gods hemelrijck verwerven
Ons en helpt dat blascn niet
Datter ons eenich goet af gheschiet
Oeck eest te spade nu begonnen.
Want eer wij den keyser hier ghewonnen
Ende alle der edelre kersten cracht









Het soude wesen doncker nacht.
Nochtans meyne ick wel sonder waen
Dattet goet water ghedaen
Want Kaerle soude ons te hulpen comen
Als hi den horen heeft vernomen
Ende hi sal ons so heerliken wreken
Datmen daer langhen tijt af sal spreken
Ende dat die heydenen niet en sullen keeren
Dat sal hi Gode ende ons doen ter eeren.
Hi sal deerliken vinden versleghen
Aan heyden aen velden ende aen weghen
Ende hi sal ons iammerlijck beclaghen
Ende cierlijck ter kercken doen draghen
Dat ons wolf noch beeste in gheender stont
En verslinde in haren mont.

HOE DIE VROME OGIER VAN DENEMERCKEN GHEQUETST
SIJNDE GINC ONDER DIE DODEN SOECKENDE ENDE BE-
CLAECHDE SIJN VRIENDEN DIE HI VERSLAGEN SACH LIGGEN,
ENDE DIE ROODE GALEAEN DIE SINEN BROEDER DAER OECK
DEERLIJC VERSLAGEN SACH LIGGEN DIEN HI BECLAECHDE
MET GROTEN DRUCK.
ALs dese tale vanden bisscop dus geseyt was ende alle
die kerstenen meest verslaghen waren op een cleyn
menichte na, te weten die vrome Rolant ende Olivier, Strael-
berrengier, Fransoys Boudewijn, Diederic van Britsewout
ende meer ander, maer-die vrome Ogier ende die rode
Galeaen die nochtans beyde ghewont waren ende nyet meer
vechten en mochten want hen dbloet ontronnen was. Si
sagen al dat velt bedect met doden van kersten riders.
Daer vant die rode Galeaen sinen broader Galerant iammer-
lijc ghequetst ende doerhouwen sijn aensicht was al bleeck









verweloos, mer vanden vromen ridder Straelberrengier en
wiste hi niet water hi was want hi hem nergens en sach
wonder die doden. Ogier vant daer verslaghen sinen sone
Merberijn ende Floreys van Alexandrien mit meer ander
princen ende heren die hi daer bracht hadde om Kaerle
den keyser in baten te sijn die hi alle deerlijc sach liggen
doerhouwen, som leefden si noch som waren si doot, ende
hi was selve so seer ghewont dat hi niet meer staen en
conde. Doe beclagede hi die quade avonture die op gecomen
was, seggende aldus. O vrome riders o greyn van vergul-
den sporen die noyt en vloot in eenighen storm oft strijt
hoe ligdij nu dus iammerlijc in u bloet versmoort. Ick meynde
u te brengen totten hoochsten graet der ridderscap ende met
Kaerle den keyser alle heydenisse tot die kersten wet te
brenghen, mer lacen nu ist met u ende met mi al ghedaen.
Ons opset is nu te niet, die ongeloovighe hebben die over-
hant van ons vercreghen want ons gheen hulpe van den
keyser gecomen en is, God vergeeft hem die dat belet heeft,
van .xl. duisent vergulden sporen die hier met mi quamen
en isser gheen drie mijns wetens te live. O lacen waer is
nu alle mijn voerleden victories die ic voer Parijs hadde
tegen den groten Broijer daer ic alle kerstenrijc in eeren
behielt doer den camp die ic daer dede. O lacen water is
alle mijn grote pruesheyt die ic bedreef in Babilonien op
Broijers geslachte. Och waer is nu alle mijn grote overmoet
bleven die ic dede teghen Karels mogentheyt ende sinen
sone Charloot overmits die doot mijns kints Boudewijn daer
ic alleen drie staende battalion doerbrack om Chariot Karels
sone in sijn tente te vinden so hi mi beloeft hadde, mer hi
en dorste mi niet verbeyden. Waer is mijn neve die getrouwe
ridder die havelose Gautier, water is mijn edel kint die
ghecroonde coninck Merberijn, water is die moedige Floreys









van Alexandrien die noyt man en ontsach hoe groot dat hi
was, waer is die getrouwe soudaen Carahu van Perssy die
een goct kersten gheworden was. Och water sijn alle die
edel vassalen ghebleven die hier om minen wil quamen, o
lacen si hebben nu alle die bitter morseelen der doot ghc-
smaect. 0 smertelijc grief o wreede fortune van ongclucke
o druckelijcsten dach die mijn oogen oyt beschouden. Alle
mijn genuechte ende voerleden solacen sijn nu verkeert in
verdriet anxt ende tribulacie. En was ic niet die gene die
drie lichten oft keersen altijt bernende te Babilonien vant
daer af noch hedensdaechs eene tot Atrecht is. En was ic
niet de gene die alle Guwelloens lant verderf met minen
never den havelosen Gautier. En was heel heydenis om minen
wil niet beroert, o lacen this nu hier verkeert ic moet mijn
leven hier nu eynden met bitteren rouwe. 0 zee vol gallen
o ongeluckich striden o herte vol couragien hoe suldi ge-
sterven. 0 doot doot waer om en verslijndi mi niet ghelijc
ghi dese ander ridderlike princen ghedaen hebt. Och water
sidij mijn alder ghetrouste neve die havelose Gautier die
alle heydenis om mincn wil beroerde, och sidij oec in u
bloet versmoort, seker die Sarasinen sullent becopen. Als
Ogier sijn beclaginge dus ghedaen hadde so sach hi van
verre comen sinen neve den havelosen Gautier al bebloet
so hi versch wter battalion quam. Doen verblide Ogier hem
weynich dat hi hem noch levende sach, ende hi vraechde
hem na sijn gheselscap oft hijer noch eenige te lijve wist.
Gautier antwoerde dat si-alle verslagen waren die met hem
daer quamen, ende dat hi selve ghequetst was, ende dat
Rolants volc verslaghen was op een luttel na. Ogier dit
horende wert vreesselic beroert tot wrake ghelijc den leeu
die hongherich na sijn proye om eten is so stont hi haestelijc
op nemende sijn sweert in sijn hant lopende als een mensche









half buten sinne wonder die sarazijnsche scharen daer hi grote
moort dede. Gautier volchde hem rasschelijck na wonder die
wreede Sarasinen, maer niet langhe en conde hem Gautier
bij Ogier ghehouden om die grote menichte der heydenen
so dat hi hem gheringe verloos ende daer nae noyt meer en
sach. Sommige spaensche historien segghen dat hi wech
gheleyt was vander alvinnen gheheeten Mergheyne in eenen
berch, ende dat hi opten Roncevale niet verslagen en was,
dwelcke ic God almachtich laet scheyden oft also is oft
niet. Want die wercken Gods sijn wonderlijc ende onbegri-
pelijc den menscheliken sinnen.

DIE BECLACHTE VANDEN RODEN GALEAEN DIE HI DEDE
OVER SINEN BROEDER GALERANT.
G Aleaen die sinen broader doot vant liggen also voerseyt
is sprac aldus sittende bij sinen broader ter aerden neder.
O God here genadich hoe moechdi ghehengen dat dese vrome
riders dus iammerlijc van dese Sarasinen ghedoot ende ver-
slagen worden. O Guwelloen Guwelloen ic duchte this u scult
want die Sarasinen verwiten ons dat wi alle verraden sijn
also wel opelijck schijnt want Kaerle de keyser heeft ons
lacen al vergheten, mer Rolant en geloovet niet. Nochtan
hebben Hugo ende Henrick hem gheseyt datse Guwelloen
haer vader inden wech doen hij die ontsegghinge van Karels
wegen aen Marcelijs ende Baligant doen soude te Pampe-
lynen wilde doen vermoorden inden bosch daer hijse sant
om venisoen te crigen voer sinen person veysende hem
seven sieck te sijn. Daer hadde hi volc doen liggen bi rade
zijns neven ende waendese daer ghedoot te hebben dwelc
si ontquamen, mer lacen nu sijn si oec beyde hier versla-
ghen. 0 lacen mijn herte sal van drucke clieven. O broader
van u en wil ic langhe niet ghesceyden sijn, met dien stont










hi op ende trat na die Sarasinen. Nu segghen die sommige
dat hi oec wech gheleyt was int gheberchte, want sinen horen
helm scilt ende sweert vantmen daer ligghen maer sijn lichaem
en vantmen noyt, mer ic geeft God op oft so is of niet.

HOE ROLANT DIE SINE BECLAECHDE, ENDE VANDER BATTA-
LIEN DAER MARCELIJS ENDE SIJN SONE VERSLAGEN WERDEN.
DOen oversach die grave Rolant die sine
Die daer laghen in groter pine
Som doot, som leefden si cranckeliken.
Doen sach Rolant here droeveliken
Ende beclaechde sijn ghesellen seere
Ende bevalse Gode onsen heere
Het was recht hi hadse lief.
In sijn herte hadde hi groot meskief
Ende doer dat sprack hi, ick ben oeck met u
Breeders schuldich te sterven nu
Och wij hebben Kaerlen ghedaen groote eere
Ende van veel landen ghemaect heere
Maer nu verliest hi hier op desen dach
Een school gheselscap, dies hi wel claghen mach.
Ay kerstenrijck kerstenrijc ghi sijt seer ontervet
Van goeden bescudders ende bedervet
Ick soude van rouwe bliven doot
Al en hadde ick anders gheenen noot.
Olivier sprack, in wat scaren willen wij slaen
Want ons leven wort cortelijck ghedaen
Wij willen vromelijck bliven in die were
Ende vromelijck vechten doer Gods eere
Vlien en willen wij in gheender noot
Maer doer Cristus gheloove bliven doot
Den Sarasinen sullen wij ons levende vercoopen







54

Wij en willent ontrijden noch ontloopen.
Daer was beyde berch ende dal
Met dooden riders bespreyt over al
Ende die eerde swert, gheworden root van kersten bloede
Daer was ghevochten met hooghen moede.
Daer laghen ghestroyt sweerden ende schilden
Van vromen riders van herten milde
Doe toondese Rolant fier
Sinen gheselle Olivier.
Och Olivier sprack hi met desen ghesellen
Die hier ligghen ende quellen
Sijn wij schuldich te bliven doot
Het welck is recht ende reden groot
Sij en wouden ons in gheender noot begheven
Waerom si alle doot sijn ghebleven.
O soete Vranckerijck sprack Rolant
Hoe seer sidi nu geschant
Al verwoest ende onterft
Dat ghi onser hebt ghederft.
Doen noepte hi sijn peert ende riep Monioye
Den fellen Sarasinen te vernoye.
Als een ridder vroem ende coene
Sloech hi dat hooft af van Francheroene
Hi sloecher wel .xx. oft meere
Dat alle waren groote sarazijnsche heeren.

EEN GOEDE VERMANINGHE VAN DEN BISSCHOP DIE HI TOT
ROLANT ENDE TOT ALLE DEN KERSTENEN DEDE.
DOen sprack die bisschop totten graven Rolant.
O vrome kersten hie van sidij wel bekant
Van dusdanighe groote slaghen
Hier voertijts over menighe dagen










Hier om met rechte dats een ghewarich dinck
Soe bemint u Kaerle die coninck.
In deser gheliken soude oeck doen
Elck goet ridder ende baroen
Ende ecn yeghelijck kersten goet
Daer God voer heeft ghestort sijn roode bloet
Want die niet en doet also
En prijse ick niet weerdich een stroe
Maer hi heeft recht die dit doet
Ende hem coemt oeck daer af goet
Sonderlinge die hem tot Gode keert
Ende sijn wet met arbeyde vermeert
Weder hi is cleyn oft groot van person
Hi verdient daer mede dat eewighe loon.
Ende sal hem verbliden eewichlijcke
Metten enghelen hier boven in hemelrijcke
Daer sal hi hooren den soeten sanck
Die dueren sal eewelijck sonder verganck.
Sij bidden vocr ons ten eewighen tijde
Beyde verre ende wijde.
Ende die man die dat van te voren weet
Dat hem ymmers sijn doot is ghereet
Oft ten minsten dat hi wert ghevaen
Die moet van noots weghen groote slagen slaen.
Om dat die Fransoysen also doen
Heetmense vroem ende van daghen coen.
D Oen vercouverde Marcelijs die coninc weder
Ende stack Straelberrengier ter neder.
Hi doerstack halsberch ende schilt
Dattet niet met alien te gader en hilt
Ende werp hem doot ter aerden neder
Dat hi noyt op en stont daer na weder.









Noch soe sloech hi Voorne cnde Ivone
Ende den stouten Gheeraert van Rosselone.
Rolant en was hier af niet seer verre
Ende riep luyde op hem met moede erre.
Leyde moet u gheschien
Wel wreede paijen
Och met hoe grooten onrechte
Slaet ghi dus die edel godsknechten
Ende oeck die lieve ghesellen mijne.
Dat sal di worden in schijne.
Bitterlijcken reedt hi hem doen ane
Met eenen wreeden ghedane
Hi sloech hem den arm metter schouderen of
Dies moeste God hebben lof.
Daer na sloech hi met nijde groot
Des conincx Marcelijs sone doot.

HOE DIE SARASINEN BEGONDEN TE VLIEN ENDE DIE MEESTE
CAPITEYN VANDEN HERE TOT GALIFIER DES CONINCX NEVE.
DOen riepen die wreede Sarasinen te hant.
Help Mameth wat heeft d.ese fell Rolant
Ghedaen den coninck onsen heere
Ende heeft oeck ghedoot onsen ioncheere.
Coninck Kacrle dien hier heeft ghesant
Moet worden gheplaecht van Tervygant
Sij en willen ons ruymen tvelt niet
Wat dat onser gheschiet
Sij hebben den moet seer groot
Sij en duchten niet die doot.
Ons is veel better dat wij vlien
Eer ons van hem mach erch gheschien.
Doen vloden die wreede paijen










Die vuyle stinckende prijen.
Wel drie duysent datter vloe
Die gheschoffiert waren also
Dat si niet en souden hebben ghekeert
Inden strijt om te sijn onteert.
Als dit des conincx opperste here aensiet
Soe en doet hi anders niet
Dan hi werpt sinen schilt ter aerden
Ende vloot haestelijck sijnder vaerden
Daer Galifier des conincx neve was
Ghi moecht mi wel ghelooven das
Die Sarasinen met hem brochten
Litteykenen groot die si wel thoonen mochten
Seer luyde te roepen dat si daer begonnen.
Rolant ende Olivier hebben ons verwonnen.

HOE GALIFIER VAN BALIGANT GHESONDEN MET .XX. DUI-
SENT MORIANEN ENDE MENIGERLEY SARASINEN OPTEN
RONCEVALE QUAM, ENDE HOE OLIVIER GHEQUETST WAS.
ENDE HOE ROLANT DEN HOREN BLIES OM HULPE VAN DEN
CONINCK KAERLE TE GHECRIGHEN.
D Aer quam wt Ethiopien des coninckx neve
Galifier ende bracht met hem sender seven
Veel Mooryanen, want daer af was hi heere
Wel .xxx. dusent oft meere.
Sij waren swert als atrament
Ende vreesseliken ruych als een rent
Haer teeken luyde dat si riepen
Ende met groter wreetheyt si op die kerstenen liepen.
Doen sprack die wijse ridder Olivier.
0 vrome kerstenen van herten fier
Elck bestae nu twee hondert man





























Inden naem Gods ende sinte lohan.
Galifier sadt op een ors seer sterck
Dat weerdich was menich merck
Hi was een groot overdadich man.
Den vromen Olivier reedt hi an
Ende stack hem lacen ten rugghe in
Dwelck was een anxtelijck begin
Want hem die lancie ten buycke wt quam.
Als die wreede Galifier dat vernam
Sprack hi, ha kersten du biste gheraect
Met u en wort niet veel stridens ghemaect.
Dijn coninck liet di qualiken hier.
Du lieghes sprack die moedighe ridder Olivier.
Antecleer sijn sweert dat hi op hoef
Galifieren hi daer mede sloech










Ende cloofde hem al onghespaert
Vanden hoofde tot in die middelwaert
Het sanck neder dat sweert van stale goet
Dattet inden sadel wederstoet.
Doen [sprack] van Geneven Olivier.
Felle payene leyde moet di gheschien
Du en beroemes di nemmermeere
Dat ghi den coninck dinen heere
Een dachvaert scaden hebste ghedaen
Gode lof het is anders met u vergaen.
Olivier die was severe ghewont
Soe dat hem die doot was kondt
Doen riep hi met luder stemmen tc hant
Sinen gheselle den stouten Rolant.
Ay Rolant ik moet u hier ghebreken
Sprack Olivier helped mi wreken.
Ay soete gheselle sprack Rolant
Daer toe helpe mi God ende sinte Amant
O gheselle state di nu lacen soe
Soe en worde ick nemmermeer van herten vroe.
Den ghenen diet u heeft ghedaen
Wijsten mi ic sal hem hope ic weder slaen.
Over hem en wil ick niet claghen
Ick hebbe hem selve doot gheslaghen.
Doen ghingen si vechten die twee ghesellen.
Noyt man en mochte vertellen
Sulcke moort als van hem daer was ghewrocht
Noyt ridderen en warren soe diere vercocht.
Sij streden met vromen ghedochten
Soe langhe dat Olivier niet meer en mochte.
Doen sprack hi droefliken openbaer.
Lieve gheselle Rolant coemt haer










Och wij moeten nu met rouwe druckelijc scheyden.
Daer ontvloden die tranen hem beyden
Wten ooghen seer hacstelike
Ende si weenden beyde ontfermelike.
Oliviere verseerden sijn wonden
Dat bloet ran hem wten monde
Hi wert bleeck ende onghedaen
Als die ter doot woude gaen
Hi viel van flauten in onmacht al te hant.
Doen sprack die edel grave Rolant.
Wat sal ick doen God almachtich heere
Ick bevreese mi dat afsitten seere
Want ick soude te voete bliven doot
Al en hadde ick anders gheenen noot.
Sate ick van desen peerde neder
Ick en quamer niet lichtelijc op weder.
Ick wil mi haer nu diere vercoopen
Ick en wilt ontrijden noch ontloopen.
Och mijn lieve gheselle Olivier
Moeten wij nu lacen dus scheyden hier
Dat is mi ymmer den druckelijcsten dach
Dien ick oyt met ooghen aensach
Coninck Kaerle verliest heden meere
Dat hem grotelijck gaet aen sijn eere.
Vanden rouwe die daer hadde Rolant
Viel hi in onmachte te hant
Maer schier daer na hi weder bequam.
Doen sach hi daer ende vernam
Dat Olivier ten strijde was ghegaen
Die oeck vanden onmacht was op ghestaen.
Sijn ooghen die voermaels waren claer
Waren nu verdonckert dat is waer









Dwelck scade was ende iammer groot
Van Oliviere den edclen ghenoot
Nochtans dede hi den Sarasinen groot torment
Daer hi ghinc al vechtende blent.
Die edel grave Rolant
Volchde hem rasschelijc na te hant
Ende nam Olivier sinen gheselle ware
Onder die sarazijnsche share
Soe langhe tot dat hi vernam
Dat hi bi Olivier sinen gheselle quam.
Daer gaf hem Olivier eenen slach
Want hi hem sekerlijcx niet en sach.
Doen sprack die vrome grave Rolant
Tot sinen gheselle Olivier te hant.
0 gheselle berecht doch twij
Hebtstu aldus gheslaghen mij
Ick ben doch dijn gheselle Rolant.
Olivier die antwoerde hier op te hant.
Och lacen gheselle ick en sie u niet
Och mi is leet dattet is gheschiet
Verghevet mi doch doer Gods eere
Want het berout mi van herten seere.
Doen sprack Rolant tot Olivier
Ick vergheeft u eewelijck voer Gode hier.

HOE ROLANT DEN HOREN BLIES MET SO GROTER CRACHT
DATTET CONINC KAERLE HOORDE, ENDE HOET HEM GUWEL-
LOEN ONTGAF TOT DRIE REYSEN TOE, SEGGENDE DATTET
ROLANT VAN OVERMOET DEDE.
ROlant aensiende Oliviers crancheyt sette haestelijc den
horen aen sinen mont ende blies met sulcke cracht dat-
ment doer Gods verhengenisse .xv. mijlen verre hoorde ende









alle coninc Kacrls heyr dore dat ontrent .vij. milen van daer
lach. Daer om woude hem coninc Kaerle terstont bereyden
om Rolant ende sijn gheselscap te ontsetten. Mer Guweloen
ontriet hem so lange als hi conde tot dat Rolant derdewerf
blies seggende dat hijt al van ghenuechte ende overmoet
dede ende dat hi gheen noot en hadde van eenige vianden
hem bevechten mochten. Mer doen Rolant derdewerf blies
sprac die keyser Kaerle. Nu hoore ic wel dat wij hier te
lange ghebeyt hebben, want Rolants adem en mocht niet
langer dueren also mi den clanck van sinen horen doet ver-
staen. Daer om yegelijc make hem bereet sender langer ver-
toeven, dies die hertoge van Bayvier ende Tulpijn die aerts-
bisscop van Riemen met meer ander goede heeren blide
waren. Mer Guwelloen bedroefde hem.

HOE GUWELLOEN SIJN VERRAETSCAP MAECTE MET SIJN
DOCHTER ERENA ENDE MET SIJN MAGHEN.
A Ls Guwelloen sach dat hi Kaerle den keyser niet langer
achterhouden en mochte, sorgende dat sijn verraetscap
wt comen soude, so sprac hi aldus in die tegenwoerdichcit
van alle die edele, ende sonderlinge totten hertoghe van
Bayvier ended den bisscop Tulpijn. Ghi heeren alle gader en
denct niet dat ic minen swagger den keyser begheere te
achterhouden om eenigerhande sonderlinge saken dan om
onser alder profit, ghi weet wel ic soude so vele verliesen
aen Rolants ended der vangaerden verlies als sommige van
u luden. Meynt ghi waert dat ic Rolants proosheyt niet en
kende als dat hi onser hulpen niet en behoeft, dat ic den
keyser minen swager raden soude te vertoeven. En heb ick
niet selve mijn twee sonen Hugo ende Henrick ghesonden
met Rolant om haer lijf te avonturen, meyndij dat ic die
specie mijns bloets gaerne verliesen soude. En heb ick hier









niet ontboden mijn dochtere Erena die machtige keiserinne
van Griecken om op die Gods vianden te vechten ende om
minen swager te helpen wt den last daer hij nu in is. En
hebbe ic selve niet voer ons alien ter liefden van minen
swager ende ter begerten van u ghi hertoghe van Bayvier
ende Tulpijn bisscop van Riemen, ende bijsonder om Rolants
will ghetrocken doer menighe vreesselike passage tot die
wreede coningen Marcelijs ende Baligant in heydenisse, daer
ic henluden in die presence van menigen wreeden Sarazijn
die ontsegginghe dede, dwelc niemant van u allen doen en
woude. Dunct u ghi heeren dat ic niet so vele verliesen en
soude waert dat anders dan wel ginge als sommige van u
lieden hier tegenwoerdich staende. En denct niet dat ic
vervaert ben voer die Sarasinen, daer om lieve swager maect
u bereet ick wil mi oeck haesten met minen gheslachte der
Lozanen. Ghi bisschop Tulpijn van Riemen ende ghi hertoge
van Bayvier blijft bi Kaerle minen swager met uwer armeyen,
ic wil oec mine mannen van wapenen bi een vergaderen die
machtich sijn, ende oec dat volc mijnder dochter die keyserinne
van Griecken die mijnen swager oeck te baten is ghecomen
met meer dan .xx. duysent Griecken. En denct niet dat ic
vervaert ben oft dat ic eenige sorghe hebbe voer die hey-
denen oft dat ic in eeniger manieren achter bliven wil. Die
edel hertoge van Bayvier ende die bisscop Tulpijn antwoer-
den hier op tot Guwelloene aldus. Sidij dan so ghetrouwe
om Rolant of den keyser te helpen oft in baten te trecken
so haest u gheringe ende maect corts ghereescap ende
volcht ons ter stont want wij duchten dat wi te lange ghebeit
hebben.
Als Guwelloen ende dese voerseyde heeren dese [woorden]
ghesproken hadden so gheboot Kaerle die keyser alle sinen
volcke dat si haer sender vertreck bereet maken souden









want hi woude haestelijc na den Roncevale om Rolant
ende den anderen ghenoten in baten te sijn. Guwelloen
quam tot sijn dochter Erena ende hielt raet mit haer hoe
si Kaerle den keyser met sijn hulpers souden mogen ver-
derven. Hi sprac, het is nu voort aen tijt want mijn
swager die keyser beghint te vertrecken nae den Roncevale
met alle sijnder macht, hi heeft in sijn ghespan wel .lx.
dusent mannen metten hertoge van Bayvier ende den bis-
scop Tulpijn ende noch meer ander heeren. Het is minen
raet dat wij ende alle onse opperste capiteynen wonder onse
wapenrocken heymelic dragen die wapen van Affriken ende
oec die sarazijnsce banieren, ende als Kaerle met sijn volck
voer op de Sarasinen vechten sal dat wij dan van achter
onse wapenrocken verwandelen ende die affrijcsche banieren
op heffen [ende] roepende Affrijcken sullen slaen inden steert
van Karels heyr. So sullen wij lichtelijc tot onser meyningen
comen, te weten, ghi suit Baligant des conincx Marcelijs
broeder tot eenen man hebben ended ic sal henluiden Spaen-
gien aldus over leveren ende kerstenrijc van hem te leene
houden, ende ghi sult keyserinne van Griecken ende vrouwe
van Affrijcken met noch veel ander landen sijn, dit dunct
mi den besten raet. Die wreede keyserinne Erena antwoerde
dat si des te vreden was. Doe beval die keyserinne haren
oppersten capiteynen te doene als boven verclaert is, dwelc
si gaerne deden, ende Guwelloen beval sinen magen des-
ghelijc te doen, dwelc altemael volbracht wert. Die ghemeyn
soudenieren dit siende hoe dat alle de meeste capiteynen
haer division verwandelden met die sarazijnsche wapenen
ende dat si die kersten banieren wonder die voet traden so
waren sij hier af seer tonvreden, hoe wel dat si nochtans
daer niet tegen seggen en dorsten, maer si quamen heymelijc
in Kaerls heyr ende claechdent Tulpijn ende Naaman den







65

hertoghe van Beyeren hoc alle Guwelloens meeste capitey-
nen wonder haer kersten wapenrocken hadden de leverey oft
teeken van Affriken, ende de sommige die kersten banieren
wonder de voet werpen ende hielden die sarazynsce banieren in
haer handen. Als deze twee heeren dese valsche verraderie ver-
namen soe ordineerden si in haren raet dat si als Guwelloen
weder bijden keyser comen soude ende sijn ordinance wel
soude meynen ghemaect te hebben so souden si wt Kaerls
heyr slaen met .v. dusent mannen ende omrijden Guwelloen
eer hi dan weder nae sijn vole soude connen gecomen ended
vangen hem so subtilick sonder grote beroerte te maken.
Ende Kaerle die keyser en wist daer selve niet af van al
matter ghesloten was. Guwelloen dan om sijn opset te vol-
brengen quam met luttel geselscaps van sijn dochter naden
keyser ghereden vermanende hem dat hi hem niet te seer
haesten en soude ende seyde. Mijn dochter Erena die
griecxsche keyserinne bereyt haer wel met .xx. duysent
vrome Griecken om met u op de Sarasinen te trecken die
hier int lant ter liefden van mi gecomen is so ghi wel weet.
Kaerle beval dat hi hem haesten soude want hi niet langher
beyden en woude. Als Guwelloen van den keyser gesceyden
was ende reedt na sijn dochter om sijn valsch opset als
voerseyt is te volbrengen so wert hi omreden vanden voer-
seyden hertoghe ende den bisscop. Hij wert ghevangen ended
si verweten hem dat hi ende sijn dochter verloochent waren
ende hoe hij die vangaerde verraden hadde. Daer wert sijn
valsch treysoen Qntdect ende hi wert beschaemt voer alle
die heren. Ten lesten na veel arguacien die daer ghevielen
soe wert hi vast ghebonden in een tente gheset met goeder
hoeden want hijt niet verantwoerden en conde. Als Erena
die keyserinne vernam dat haer vader ghevangen was ende
dat alle haren valschen opset te nieute was so vloot si met
5









haren meesten capiteynen de welcke alle verraders warren
op een stereo casteel meynende hen te salveren wt des keysers
handen. Mer Kaerle beval eenen ridder ghenaemt Foucke
dat hijt sterckelic bcleggen soude met .v. dusent ghewapende
mannen dwelc so geschiede, ende beval hem yan daer niet
te sceyden voer dat hi weder quame vander reysen die hi
op handen hadde. Ende alle de ghemeyn soudeniers quamen
in Kaerls heyr daer si minnelije ontfangen ende versolt wer-
den. Dewile dat dit dus geschiede so quam die goede hertoge
van Monbaes wt Griecken ended bracht met hem die .ij. ionghe
kinderen vander keyserinnen Erena, die beyde blint waren,
want haer oghen waren haer wt ghesteken ende dat hadde
si doen doen van twee verraders daer die hertoge van Mon-
baes ten aengange quam. Hij sloech die verraders seer, ende
daer om moeste hi wten lande vlien, dus was hi in Vrancrijc
gecomen om Kaerlen dit te clagen als hier na volgen sal.
Mer wij willen eerst seggen hoe hem Kaerle van Guwelloen
beclaechde treckende voorts na den Roncevale.

HIer na sprac Kaerle die prince onblije.
Nu help God ende die maghet Marie
Bi Guwelloen is [mi] vernoy ghecomen
Dat hebbe ick nu wel vernomen
Dwelck hem ende God wil sal worden sucre.
Want na dat ons oerkont [die] scriftuere
Soe waren sijn voerders fel
Dwelck ick nu gheproeft hebbe herde wel.
Sij versloeghen den keyser luliene
Dwelck iammer was om te aensiene.
Int capitolie dat sijt daden
Daer si hem valschelijc hadden verraden.
Och mi ysser nu oeck af ghecomen toren.









Ick hebber lacen Rolande bi verloren
Den goeden bisschop ende den ridder Olivier
Ende menighen prince van herten fier.
Ay God moet ick dan dus verliesen Rolant
Soe schadet mi eenen swaren pant
Want ick ben daer bi ghecranct soe scere
Ick en verwints lacen nemmermeere
Dat weet ick wel ghewarichlijcke.
Och wie soude mi beschermen Vranckerijcke.
Het is mi duchte ick soe ghecomen
Die croone wort mi noch af ghenomen.
Hi weende iammerlijck om die vaert
Ende track sinen grauwen baert
Die ander heeren begonsten oeck te kermen.
Laet ons rasschelijc spraken si ocharmen
Ende wreken vromelijc met onsen handen
Onse leedt op die Gods vianden.
Mer lacen eer si daer ghecomen mochten
Hadde Rolant den strijt doervochten
Soe dat Marcelijs die wreede coninck
Doot was dat is een ghewarich dinck.
Rolant en hadde doen des seker sijt
Maer vijf mannen in sijn berijt
Nochtans waren si also ghedaen
Datse gheen duysent en mochten wederstaen.

HOE OLIVIER SIJN EYNDE DEDE, ENDE HOE ROLANT DEN
HAVELOSEN GAUTIER VANT, ENDE HOE HI FRANSOYS BOU-
DEWIJN ENDE SINEN SCHILTKNECHT OM WATER SANT.
A Y soe God almoghende heere
Sprack Olivier ick en mach niet meere.
Vergheeft mi mijn misdaet









Ende weest mijnder armer sielen raet.
Ende ghecft mi na dit even hcmelrijcke
Ick heb u doch altoos ghedient trouwelike.
Doe ghebenedide hi sinen heere
Ende dancte hem van alle der eere
Die hi van hem ye ghcwan
Ende sonderlinghe Rolande voer alle man.
Doen hi dese deerlike tale dus hadde ghescyt
Viel hi ter aerden doot dwelck was iammerheyt.

A Ls Rolant dus van sinen geselle Olivier sceyden moeste
water af hi seer tonvreden was makende groot misbaer,
so dachte hi ten lesten hoe hi hem soude connen wreken
op die fell Sarasinen. Sittendc op zijn sterc peert Volentijf
rcedt hi na haer scaren met groter verstoortheyt. Ende als
hi den Sarasinen ghenaken soude so quam die ridder die
havelose Gautier vliende hem deerlic clagende hoe hi van
noots wegen vlien moeste want hem alle sijn wapen doer-
houwen was ende sijn bloet was hem seer ontlopen. Rolant
hem niet kennende vraechde hem wie hi was. Gautier ont-
decte hem sinen naem. Als hem Rolant kende sprac hi tot
hem. 0 ridder vol vromicheden die nye en vloot moet ghi
nu oeck vlien, och ick heb u soe dicwils ghesien in menigen
store ende strijt daer ghi niet vlien en wout hoe groten
danger dat u toecomen mocht. 0 ridder vol couragien waer
sijn alle u ghesellen bleven, och waer is u ooni die alder
stercste ridder Ogier van Denemercken. Gautier antwoerde
hem dat si alle gader verslaghen waren. Als Rolant dese
woerden hoorde so sprack hi aldus. Nu bekenne ick wel
dat ons Guwelloen verraden heeft want die keyser Kaerle
beydt veel te langhe daer ick hem doch driewerven die
wete met minen horen ghedacn hebbe ende noch eens wil









ick mi pogen te blasen hoe suer dattet mi worden mach.
Hi sette den horen aenden mont blasende met sulcke cracht
dat hem die hersenen ontliepen. Rolant voelende hem dus
cranckelic gestelt want hi wel wist dat hi corts sterven soude
riep seer lude ended seyde. 0 Kaerle here twi beydi dus
lange, mer lacen ten is u scult niet. 0 Guwelloen Guwelloen
hoc suldijt voer God verantwoerden dat ghi ghedaen hebt.
Diederick zijn sciltknecht horende hem dus clagen liep
haestelijc so heymelic als hi conde om den anxt der Sara-
sinen daer hi den coninc meynde te vinden. Ende als hi
voer hem quam dede hi zijn clachte hoe dat al die vangaerde
verslagen was.
Die wile dat Diederick dus van Rolande gescheyden was
so was die goede bisscop Tulpijn onledich inder misscn.
Inden dienst staende hoorde hi inder lucht groot geschal
vandcn helschen viandcn die grote blischap maecten. Die
bisschop beswoerse dat si hem seggcn moesten waer om si
sulc gherucht maecten. Die duvelen seyden om dattet opten
Roncevale al verslagen is. Dat met Marcelijs gecomen was
daer hebben wi die sielen af gehaelt. Ende oec verbliden
wi ons van die grote scade die kerstenrijc nu gehadt heeft
opten Roncevale, wanttet oec verslagen is dat met Rolant
daer gesonden was. Als die bisscop op dese antwoerde van
den duvelen verhoort hadde liet hise vervliegen ende ver-
telde den keyser tgene dat hi gehoort hadde. Als Kaerle
dit hoorde vanden bisscop ende oec die ander tijdinge van
Rolants sciltknecht so maecte hi grote droefheyt treckende
sinen risen baert ende wringende zijn handen. Die hertoghe
van Bayvier dit aensiende sprac tot hem. 0 heere wildi
Rolant noch levende vinden so laet ons haesten bi hem te
trecken daer wi tgheluyt van sinen horen gehoort hebben,
ended doet alle die trompetten claroenen hoernen ende alle









tgeluyt blasen dat hier int heyr is, op dattet Rolant horen
ende hem verbliden mach ende die Sarasinen onse coemste
vernemen, dwelc so geschiede. Als Rolant alle dit geluyt
hoorde so dacht hi wel dat hem de keyser bi quam waer
af hi hem verblide, mer de Sarasinen waren dies te meer
vervaert denckende hoe si Rolant die noch sijn derden was
ter doot bringen mochten. Daer quamen .vc. vanden cloec-
sten die si hadden op hem gheronnen. Rolant dit siende
sat op zijn peert ende reedtse manlick tegen soe hi ghewone
was, mer lacen die goede bisscop wert in dien fellen oploop
doerreden daer hi te voete vechtende was dies hem Rolant
severe bedroefde, ende Boudewijns peert wert wonder hem doot
ghesteken. Rolant dit siende dede hem ontset want anders
hadde hi doot ghebleven. Die havelose Gautier ontquam
met groter fortune maer hi was seer gequetst, want Rolant
doerbrac die sarazijnsce scaren met groter couragien, ende
Gautier die hem vromelijc volchde vant hemselven met
Rolant doer die scaren eer hijt wiste, mer hi was so seer
ghequetst dat hi van noots wegen na des keysers heyr
moeste gaen dat noch verre van daer was. Rolant dede so
veel vromicheden dat die Sarasinen de plaetse ruymen
moesten ende vermalediden de ure dat si daer quamen. Als
Rolant hem dus seer vermoeyt had vraechde hi den vromen
Fransoys Boudewijn oft hi van Diederic sinen sciltknecht
niet en wist. Boudewijn antwoerde dat hi hem in die voer-
leden battalie niet ghesien en hadde. Doe gaf hem Rolant
sinen helm dat hi hem daer in dare fonteyne halen soude
want Boudewijns helm was al doerhouwen. Mer lacen si arbey-
den te vergeefs want de Sarasinen benamen hem den wech
als hi metter fonteynen weder na Rolande keeren soude, dies
hi seer droeve was ende quam na des keysers heyr met
groter droefheyt clagende sijn crancke avonture.









HOE ROLANT GODE BADT DAT HI HEM EEN FONTEYNE
VERLEENEN WILDE, DWELCK HEM ALSO GHESCIIIEDE.

ALs Rolant hemselven dus vermoeyt had ended hi van den
ridder Boudewijn niet en vernam so badt hi Gode mit
groter devocie wt ynnicheit sijnder herten betrouwende in
de goedertierenheit Gods als dat hi hem eenige vochticheit
verleenen wilde om sijn wtgedroochde herte mede te lavcn.
Als hi zijn gebet dus voleynt hadde so sach hi bi hem een
school fonteyn springende wt eenen marmorsteen daer noyt
te voren gheen en was. Als Rolant dit school mirakel sach
dancte hi God van sijnre gracien, ende si loopt noch ter tijt
opten Roncevale. Als hem Rolant metter fonteynen dus
gelaeft hadde so voelde hi wel dat sijn leven corts eynden
soude, doe nam hij met groter flauten den horen aenden
mont ende blies met sulcke cracht dat hem die hersenen
ontliepen ende viel in onmacht tusscen vier marmorsteenen.
Dit siende een Sarazijn wel meynende dat hi doot geweest
hadde so quam hi haestelijc derwaert ghelopen om Rolants
sweet ende den horen te nemen. Maer eer hi sijn opset conde
volbringen so bequam Rolant vander onmacht ended sach
dat die Sarazijn sijn wapen wech wilde dragen. Doe stont
hi op ended nam den horen in zijn hant ende sloech den
Sarazijn op sijn hooft dat hi doot ter aerden viel ende
dat sinen horen scoerde vanden groten slach. Daer na
nam hi sijn sweert ende sloech dat op eenen marmorsteen
om datter geen kerstenen mede verslagen en souden worden
vanden ongeloovigen. Vier reysen sloech hijt opten steen
ende cliefde den steen, mer hi en conde dat sweert niet
ghebreken hoc veel arbeyts dat hi daer toe dede so fijn
wast van stale.









HOE ROLANT SIJN EYNDE DEDE.
ROlant lacen die crancte seere
Ende hi riep aen Gode onsen hecrc.
Decn hant hi ten hemel waert droech
Met die ander voer sijn borste hi sloech.
Doen leyde hi wonder hem verstaet mi wacl
Den horn ende sijn sweert Duerendael
Dattet herte hem bina doen brack
Ende hi noyt daer na vecl mcer en sprack.
Te Spaengien waert keerde hi hem weder
Ende viel ruggelinghe ter neder.
Datmen niet segghen en mochte
Rolant en hadde den strijt volvochten.
Rolant lacen deerliken also lach
Dat hi en hoorde noch en sach
Nochtans hadde hi in sijn ghedachte
Den heere die hem ghewrachte
Die heere is van hemelrijcke
Badt hi met herten ootmoedelijcke
Met seer grooter volstandichede
Met knyen ghebogen met ghevouwen handen mcde.
Aldus blecf die vrome ridder doot
Dwelck was scade ende iammer groot
Ende als Rolant dus dede sijn cynde
God sinen engel om die siele seynde.

EEN CORT LOF VAN ROLANT ENDE OLIVIER.
W El droeflijc is te beweenen die doot
Van Olivier ende Rolant den grave eerbaer
Die nu leven in vruechden groot
Met Gode verciert in die hemelsche schacr.
Van edelen seden waren si so clacr








Dat haer niemant en scheen ghelijck te sijn
Gods tempel si oeffenden devoet dats water
Den wonden des lants waren si een medicijn
Een hope des lants waren si certeyn
Beschermers voer weduwen ende weesen
Den armen den gasten een milde fonteyn
Van wt der gracien Gods gheresen
Van allen ridderscappen waren si tgreyn
Hi ende Olivier Gods wet vermeerende
Dies si met vruechden in des hemels pleyn
Bi Gode eewelijck sijn triumpherende.

HOE DIE KEYSER KAERLE OPTEN RONCEVALE QUAM DAER
HIJ ZIJN VOLC VERSLAGEN VANT, ENDE VANDER CLAGEN
DIE HI OVER ROLANT OLIVIER ENDE DIE ANDER DEDE.
ENDE HOE DIE SONNE BLEEF STAEN, ENDE HOE HI DE
HEYDENEN VERSLOECH WREKENDE ROLANT SINEN NEVER.
A Ls Boudewijn so voerseyt is in Karels heir quam seg-
gende hoe hi Rolant in sijn wterste ghelaten had ende
allc sijn gesellen doot waren so was int heyr groot misbaer
ende al tvolc trac naden Roncevale. Daer vant yegelic
sinen vrient, ende eerst vant Kaerle sinen neve Rolant doot
liggen bi een fonteyn metten armen cruyswijs op zijn
borst. Doen viel Kaerle op hem ende began droeflijc te
suchten ende te screycn slaende sijn handen seggende met
luder stemmen. 0 rechter arm mijns lichaems, eere van
Vrancrijc, sweert der rechtverdicheyt, lancie onbuygelijc,
pancier onbrekelic, helm der salicheit, bi Iudas Machabeus
te geliken ende bi den stercken Sampson Saul ende Ionathas
in fortune gelijc. 0 ridder alder cloecste in stride alder
geleertst, bescermer der kerstenen, muer der clercken, stock
der weesen, spise der weduwen, versadinge der arme ende









rijcke verlichtinge der kercken. 0 tonge niet dan waerheit
wetende o edel grave, der Fransoysen leytsman, der kerste-
ncn kampioen, o ridderlic greyn o lacen waer om heb ic u
in dit lant brocht, hoe sie ick u nu doot, och water om en
serve ic niet met u. 0 Rolant ghi triumpheert met die
engelsche scaren hier boven inden hemel, ghi verhoghet
metten choren der martelaren ende ghi verblijt u met alle
heyligen, nochtans staet mi altijt over u te weenen als David
weende over Saul Ionathas ende Absolon. 0 Rolant ghi
wort van dit leven genomen inder outheit van .xxxviij. iaren
ende laet ons hier in dese droeve werlt. Om dat ghi ons dus
ghewont wort af genomen versucht die werelt, ende den
hemel verblijt hem. Met dusdanighe woerden beclaechde
coninc Kaerle sinen neve Rolant ende hi sloech ter stont
sijn tenten ter selver plaetsen daer Rolants dode lichaem
lach, ended hi dede dat balsemen mit myrre ende aloe, ende
men dede schone exequien over hem met schonen lichte
ende viere inden bosch ontstekende.
Sij vonden daer occk den goeden ridder Olivier grave van
Geneven doot ligghen opter aerden cruyswijs wt gherect met
vier staken in die aerde gheslagen ende mit scerpe messen
ghevilt vanden hals totten naghclen van sijn handen ende
voeten ende doersteken met lancien ende gheslagen met
stocken. Doe was daer groot misbaer ende ghescrey van
drucke ende groot hantghewringhe. Daer vant die vader den
sone, die sone den vader, die broeder den breeder verslagen,
yegelijc beclaechde sinen vrient.
Doe swoer die keyser bi God almachtich dat hi na die
heydenen loopen soude sender ophouden tot dat hijse vonde.
Die coninc siende dat hem den dach ontbreken soude so
badt hi God dat hi den dach verlengen woude om sijn
vianden te vervolgen, dwelc also geschiede. Die sonne bleef









staende drie dagen lance ende hi vant die heydenen bi cen
water gheheeten Ebra bi die stadt van Saragossen liggen
etende. Hi versloger daer menich dusent met Baligant die
met veel volcx daer ghecomen was na Spaengien, want hi
hadde verhoort hoe alle die vangaerde met Rolant verslagen
was ende dat Marcelijs zijn broeder voort getrocken was om
coninc Kaerle te bevechten. Aldus was hi haestelijc over
ghecomen niet wetende dat hem Kaerle so bi was. Doen
vermalediden die Sarasinen die ure dat si daer gecomen
waren want si daer alle verslagen werden die den Fransoy-
sen te gemoet quamen. Daer bevochten die Sarasinen de
grote moort die Marcelijs op die vangaerde ghedacn hadde.
Och wie soude connen bescriven die grote manslachte die
Karel die keyser selve dede in person wrekende Rolant
sinen neve. Den water wert sinen loop benomen doer die
grote menichte der doder lichamen diet verslinden moeste,
daer en was niemant ghespaert, daer en halp den Sarasinen
haer menichte niet. Si werden alle ghedoot sender weder-
stoot die mit Baligant over ghecomen waren, hi was selve
seer ghequetst mer hij ontquam met groter avonturen in een
scheepken ende noch .v. oft .vi., anders wert daer al ghedoot,
dat met hem over ghecomen was.
Als die mogende coninc Kaerle sach dat si alle verslagen
waren ende hi geen Sarasinen meer en vant so track hi na
den Roncevale. Als hi daer quam so dancte hi Gode vander
gracien die hi doer hem hadde ghedaen. Daer dede hi sijn
clachte weder om op een nieu over Rolant, ende daer na
over Olivier dien hi dede eerlikcn voeren te Geneven ghe-
balsemt soe dat behoorde, ende noch meer ander die machtich
waren dede hi voeren elcken in sijn lant ende eerlijc begraven.
Dat lichaem van Rolant dede hij bedect seer costelijc
voeren totter stadt Blaye, daert seer eerlic begraven wert







76

in sinte Romanus kcrcke die hi dacr te voren selve ghesticht
hadde ende canoniken regulieren daer in ghestelt hadde, ended
Rolants sweert dede hi boven sijn hooft hangen ende sinen
horcn van yvore aen sijn voeten ter eeren Christi ende sijns
eerbaren ridderscaps, mer den horen wert namaels te onrechte
gheset in sinte Severinus kercke. Item te Gelijn werden be-
graven Gandelbodus coninc van Vrieslant, Astragnus coninck
van Britanien, Garinus hertoge van Lothrijck. Item te Bour-
deus werden begraven Galifier coninc van Bourdeus, Euge-
lerius hertoge van Aquitanien, Lambrecht prince van Berry,
Galerius, Gelinus ende meer ander princen ende riders meer
dan vijf duisent. Tot Alre werden begraven Estulus de grave
van Langres, Salomon hertoge van Bourgondien met veel
ander princen ende riders meer dan .x. dusent, ende die
prefect Constantijn wert te Rome begraven met veel ander
Romeynen ende Poelsche, voer welcker sielen coninc Kaerle
gaf den armen .xij. duisent onccn silvers ende .xij. dusent
talenten gouts ende veel cleederen ende ander aelmoessen.
Item ter liefden van Rolant gaf hi sinte Romaens kercke te
Blaye tot cewigen dagen alle dlant dat omtrent die selve
stadt leyt .vi. milen verre ended alle die stadt met haer toe-
behoorten ende die zee daer wonder ghclegen, ende des beval
hi den canoniken vander selver kercken datse ghecnen
mensch ter werelt eenigen dienst daer voer en deden voort
aen, mer datse alleen voer de salicheit sijns neven ended der
voerseyde heren ende haer gesellen opten dach harder doot
.xxx. arme menschen cleeden ende spise gheven souden, ende
datse niet alleen en baden voer de voerseyde hercn en mer
oeck voer al de gene die in Spaengicn om de minne Gods
gestorven waren oft noch sterven souden tegen die ongeloo-
vighe, cnde si souden alle .xxx. misscn .xxx. souters ended
.xxx. vigilien dozen ten eewigen dagen dwelc si so beloefden.









HOE GUWELLOEN MET ALLE SIJN NEVEN GHEHANGEN WERT,
ENDE SIJN DOCHTERE ERENA MET VIER PEERDEN VAN EEN
GESCHOERT WERT. ENDED VANDEN EYNDE DER HYSTORIEN.
ALs Kaerle dus alle sijn dingen beschict hadde so wert
hem Guwelloen voort gebracht vocr al dat volc. Daer
wert hem sijn valsche verraderscap op ghetegen hoe hi die
vangaerde verraden hadde ende hoe hi vcrnoyeert was met
goeden bescheyde. Guwelloen die hier nyet tegen gheseggen
en conde wert verwesen dat hi ghchangen soude worden
met alle sijn adherenten, dwelc so geschiede. Hij wert ghe-
hangen met .xiiij. van sijn ghesellen. Ende sijn dochter Erena
die vanden slote gecomcn was meynde haer te ontsculdi-
gen, mer de hertoge van Monbaes thonende haer twee kin-
deren die sy hadde doen blinden, ende seggende hoe si harcn
man vermoort hadde om dat hi na haer quaetheit niet wercken
en woude. Als die keyser dit met golden besceyde hadde
verstaen so wert si levende met vier peerdcn van een ge-
schoert ende alle haer hulpers ghehangen.
Kaerle vanden groten vcrliese sijnre ghenotcn creech een
siecte van ongenuechten, ende track tot Aken, daer sterf hi
als hi gheregneert hadde .lxvi. iaer in Vranckrijck in Brabant
ende in Lothrijck, ende .xiij. iacr keyser ghewecst hadde.
Hi stcrf int iaer ons Heeren .viijc. cnde .xiiij. die vijfste
kalende Februarij, ende is begraven in die ronde kercke
onser vrouwen tot Aken die hi selve ghesticht hadde daer
hi hoochlijc verheven is.

Gheprent in die vermacrde coopstadt van Antwer-
pen buyten die camera poorte Inden gulden ecnhoren
bi mij Willem vorsterman.
















BIJLAGEN.















I. DE VERSCHILLENDE UITGAVEN VAN
HET VOLKSBOEK.




I. BIBLIOGRAPHIE.
A. Antwerpen, Willem Vorsterman, z. j. (begin
der I6de eeuw).
Ven bioeffiken ftrjt 1I bie optc ferttf bta ionreuale in O ffpa,
nfen II afefctifbe baer tiAatant eft Oiuiet mcttP II fiter ban lcters
ftentjt btrffagnei tlaren. II [Houtsnede: Keizer Karel zittende
op een troon, omgeven door paladijnen en afscheid nemende van
Roland; op den achltergrond gewapende riders en oosterlingcn.]
De woorden Ven bioeffihen (ttijt in hout gesneden en even-
als fionteunaI en Iialant eft Dluifer rood gedrukt. [N.B. De
g van bcrffagen is in de reproductive gebroken, doch in het
origineel gaaf.]
In-40, 40 bladen, ongepagineerd, sign. a iij--i iff[o fb]. Op bijna
alle blzz. 32 regels. Goth. letter. Geen custoden. F[a j]r0 titel-
blad, [a j]v ( ierf ibegfltit Die tuacacfitlg~e fftorie banben 11 enz.
en trologie. [h iv]v (C "oe Outedloen met arre fijn peuen
gbebangen II; onderaan: C fleprent in bie bmnertie toopftabt
ban SIntlner- II pen 1iupten bie tamer poorte unbt guibeln ern,
(noten II 1i 1 tlij iihelm borfterman. [Geen drukkersmerk.]
Drie verschillende houtsneden. i. Keizer Karel op een troon
6








op fo[a j]ro en [a vj]r. 2. Gevecht op f[b iv]vo, [c v]ro, [e ij]ro
en [fij]v. 3. Gevecht op f[f iv]v. De houtsnede van het
titelblad is ook gebruikt in de wonder B beschreven uitgave
en komt eveneens in andere door Jan van Ghelen gedrukte
boeken voor. De beide andere houtsneden zijn wellicht niet
voor Den droefliken strict van Roncevale gesneden.
Deze druk werd tot dusverre nergens vermeld. Een exem-
plaar berust in de Kon. Universiteits-Bibliotheek te Miinchen.

B. Antwerpen, Jan van Ghelen, 1576.
(E iter begbfnt bt baoef-1 ltjihen ftrit open 3ert banbt
Aontenale in II %paengfen Dbefrbfet baer ioeIant ti Oliuier
metten I| ffeur ban her fntcnrj berflagien toaren. II [Houtsnede
als bij A.] II ~Oepaint lianttorpen/ op Die ~omnaerDe Defte/
in IIl ben mitten itafdttint/ Up mp San ban ~telen.
De beide eerste regels van den titel in hout gesneden en
rood gedrukt. Evenzoo (Obepnt 9iantluerprn in rood.
In-4, 36 bladen, ongepagineerd, gesigneerd %-- Op alle
blzz. 34 regels behalve op de laatste tien, die er 35 tellen.
Goth. letter. Op de laatste bladzijde het drukkersmerk van
Jan van Ghelen en hetzelfde adres als boven, met het jaartal:
2Wnno J|| M.>.;%.Y. II
Voorts de approbatie: [ ft boeryht if geuffittert bLp menfter
Wtbani Intlngbau Offitiael bA 9rtruqgoe. Cit i# toegelaten bi
tonfente bAien Done ben .tx. ,obembUi5. ant lft .111. ntete.
hent bi ben ettretatfu be Xang e.
Geen houtsneden behalve die op den titel.
Een exemplaar bevindt zich in de bibliotheek van den
Ilertog van Arenberg te Brussel. Het heeft vroeger behoord
aan C. P. Serrure te Gent, die de verzen uit het volksboek
heeft uitgegeven in Vaderlandsch Museum II (1858), 61-95.
De beschrijving dank ik aan Dr. W. L. de Vreese te Gent.









Er zijn geen exemplaren van andcre dan deze beide druk-
ken bekend. Toch is het zeker dat er meer uitgaven heb-
ben bestaan.
De druk van Vorsterman is nog niet van eene kerkelijke
approbatie voorzien; die welke voorkomt in den druk van
Jan van Ghelen dagteekent van 20 November 1552. Wij
mogen dus aannemen dat er ook eene uitgave van het
jaar 1552 is geweest.
De druk van 1576 is natuurlijk gevolgd naar dien van
1552 of ccen herdruk daarvan, maar voor deze uitgaven kan
niet als voorbeeld hebben gediend de druk van Vorsterman.
Dit wordt wonder meer hierdoor bewczen dat de editie van
1576 een versregel bevat die bij Vorsterman ontbreekt, doch
die in dat voorbeeld moet hebben gestaan (vergelijk onzen
herdruk bl. 44, reg. 22 met Vad. Museum II, 81, vs. 776).
Derhalve moet er eene uitgave bestaan hebben die ouder is
dan de druk van Vorsterman en waarop zoowel deze als de
voorloopers van de uitgave van Van Ghelen teruggaan.




2. DE ONDERLINGE VERHOUDING VAN DE VER-
SCHILLENDE DRUKKEN.

De inhoud der beide bekende drukken is dezelfde. Bij het
verleenen der kerkelijke approbatie in 1552 is het blijkbaar
onnoodig gebleken wijzigingen aan te brengen. Het volks-
boek heeft dan ook nooit tot de verboden boeken behoord.
Dc verschillen die er tusschen bcide drukken bestaan be-
treffen dus alleen de spelling en een aantal afwijkingen die
het gevolg zijn van de slordigheid of de willekeur der zetters.
De verschillen in schrijfwijze leveren niets merkwaardigs









op. Alleen moge worden opgemerkt dat in den druk van
Jan van Ghelen steeds geschreven wordt Roelant (-d, -d).
Ook de overige afwijkingen zijn meestal onbelangrijk. In
bcide drukken vindt men uitlatingen van woorden of letters
en andere kicine onnauwkeurigheden, zoodat nu cens A, dan
weer B eene betere lezing vertoont. Dikwijls zijn andere
woordvormen, zelden andere woorden gebezigd. Zoo heeft
b.v. A (geciteerd volgens onzen herdruk) 45,6 loonen en B
(gcciteerd volgens de nummering der verzen in Vad. Museum)
792 dancken. Alleen waar dat strikt noodig was is in dezen
herdruk de tekst van A naar B verbeterd (zie hierachter bl. 90).
Immers dikwijls is het twijfelachtig of eene lezing bedorven
is; b.v. A 67, 29 Ay soe God, B 1205 Ay soete God.
Meermalen zijn woorden omgezet (b.v. A 26,5 Die oyt
better peert ghlesaci, B 318 die better pa[e]rt ye ghesach); soms
ontstaat daardoor eene bedorvene lezing (b.v. B 476 hi daer
en B 1077 dat kief hy op; verg. A 31,9 en A 58, 14). Zoo
ook zijn in B de regels 180 en 181 verkeerdelijk omgezet
(verg. A 17, 27 vlg.).
Vermelding verdient dat de versregel A 68, 9 in B (1215 vlg.)
vervormd is tot twee rijmende regels, doordat het laatste
woord veranderd werd in jammier groot.
Enkele malen is het slot van een regel uitgevallen. Zoo
waarschijnlijk in A 59, 5, aangezien in B 1083 op Olivier nog
volgt met dien. Daarentegen ontbrcken in B 684 en in B 991
de drie laatste woorden, die in A 37, 26 en A 55, 14 niet
gemist worden.
Ook geheele regels zijn weggevallen. Op bl. 83 werd reeds
vermeld dat het vers B 776 in A ontbreckt. Veel grooter is
echter het aantal der lacunes in B die uit A aangevuld kunnen
worden; t. w. A 25, 7 (na B 288), A 27, 15 (na B 355), A 44, 8
(na B 762) en A 68, I (na B 1207). Tweemalen ook ontbreekt









een regel aan den tekst die noch in A, noch in B wordt
gevonden. Hicr zal de lacune dus reeds bestaan hebben in
den ouderen druk waarop beide teruggaan. De beide gapin-
gen zijn te vinden bij A 28, II (B 382) en A 45, 15 (B S8o).
De met de ecrste plaats overeenkomende verzen van het
Rolandslied (ed. Kalff, vs. 243 vlg.) luiden:

Een wort en sprac hi nemmee
Ende brac den hals ontwee.
Het volksboek zal dus gelezen hebben: Ende sinen hals
ontwee brack, of iets dergelijks. Met de tweede plaats ver-
gelijke men het Rolandslied vs. 307 vlg.
Allerlei verkeerde lezingen hebben A en B gemcen en
ook deze behooren dus reeds vanouds tot de redactie van
het volksboek. Enkele voorbeelden uit vele mogen volstaan.
A 24, 16 en B 266, waar ons ontbreekt (verg. Rolandslied
vs. 132). A 25, 12 en B 293, waar sijn is uitgevallen (verg.
Rolandslied vs. 162). A 45, Io en B 796 tot op die stadt,
waar tot een invoegsel is (verg. Rolandslied vs. 304). -
A 49, 10 en B 918, waar denkelijk ons is weggevallen. -
A 59, 8 en B o086 dinen (dynel) in plaats van minen. -
A 67, 15 vlg. en B 1194 vlg., waar lets aan den zin ont-
breekt.
Zulke gemeenschappelijke fouten vindt men ook in de
eigennamen; b.v. Antecleer, het zwaard van Olivier, in plaats
van Autecleer, Hautecleer.
Verder uit te weiden over deze punten van overeenkomst
is echter overbodig, daar wij ons niet zullen begeven in een
critisch onderzoek naar de wordingsgeschiedenis van het volks-
boek. Wij zouden anders ook moeten wijzen op tegenstrijdig-
heden, ontstaan door de samenvoeging van den dichterlijken
en den proza-tekst, die door den bewerker van het volksboek







86

nict alien zijn weggenomcn (b.v. doordat ecne avantgaerde
(vangaerde) de arrikre-garde van hct Rolandslied hecft ver-
vangen en daarvan nog sporen zijn achtergebleven in de
verzcn; zie A 12, 9; 27, 24 en 58, 12) en die, als behoorende
tot de oorspronkelijke redactie van het volksboek, natuurlijk
in alle drukken voorkomen.
Bij vergelijking van A en B blijkt dat over het algemcen
de tekst van A better is dan die van B, zoodat nict alleen
door het feit dat de druk van Vorsterman veel ouder is dan
die van Van Ghelen de keuze van A voor den hcrdruk wordt
gerechtvaardigd.
















II. OVERZICHT VAN DE LITTERATUUR
BETREFFENDE HET VOLKSBOEK.



F. J. MONE, Uebersicht der Niederl. Volks-literatur, 36 vlg.,
nO. 3-
W. J. A. JONCKBLOET, Gesch. der Middennederl. Dicht-
kunst I, 264.
C. P. SERRURE, in: Vaderlandsch Museum II, 27 vlgg. en
61 vlgg.
J. H. BORMANS, La Chanson de Roncevaux, 44 vlgg. en
185 vlgg.
W. J. A. JONCKBLOET, Gesch. der Nederl. Letterkunde4
I, 430-
G. D. J. SCHOTEL, Vaderlandsche Volksboeken II, 73 vlg.
en 311.
eL. GAUTIER, Les Epopees frangaises2 III, 547 en 589.
G. KALFF, Middelnederl. epische fragmenten, 33 en 35 vlgg.
J. TE WINKEL, Gesch. der Nederl. Letterkunde I, 124.
E. SEELMANN, Bibliographie des Rolandsliedes, 21.
G. KALFF, Gesch. der Nederl. Letterkunde in de 16de
eeuw I, 382.
J. TEN BRINK, Gesch. der Nederl. Letterkunde, 52.







88

Over hetzelfde onderwerp bestaan ook Fransche, Spaansche
en Italiaansche volksboeken. Zie o. a. CH. NISARD, Histoire
des Livres populaires II, 435; L. GAUTIER, Les tpopdes
frangaises2 III, 565 vlgg., 581 vlgg., 586, 587; P. DE GAYAN-
GOS, Libros de Caballerias (Bibl. de Autores Espafioles XL),
LXXXVI vlg.; E. SEELMANN, Bibliographic des Rolands-
liedes, 25. Verder af staande volksboeken over Roland en
den strijd van Roncevale vindt men ook in andere talen;
zie bij GAUTIER en SEELMANN.



Op Ons Liever Vrouwendag in 1444 werd door de Gezel-
len van Deinze vertoond ,,'t spel van den wijghe van Ron-
chevale" (zie Vaderlandsch Museum V, I1).

















III. AANTEEKENINGEN BETREFFENDE
DEN HERDRUK.




Bij den herdruk is de uitgave van Willem Vorsterman zoo
nauwkcurig mogelijk gevolgd. Allecn zijn om den tekst better
leesbaar te maken de letterteekens i en v overall in over-
eenstemming gebracht met de tegenwoordige schrijfwijze en
de afkortingen opgelost. Drukfouten waarbij gcen twijfel kan
zijn aan de juistheid der verandering werden stilzwijgend
verbeterd; evenzoo is in de leesteekens waar dat bepaald
noodig was wijziging gebracht, evenwcl steeds in overeen-
stemming met de wijze van interpungeeren die in den ouden
druk zelf gevolgd wordt. Eigennamen wcrdcn steeds van
eene hoofdletter voorzien; in het origineel heerscht daarin
groote onregelmatigheid.
Plaatsen waar de tekst waarschijnlijk of blijkbaar in de
war is zijn niet critisch veranderd; zulke bedorven plaatsen
behooren in den regel tot de redactie van het volksboek en
gaan in volgende drukken over. Derhalve zijn de verzen in
het bock nict verbeterd naar de teksten van het Rolandslied,
ofschoon daaruit op sommige plaatsen blijkt wat in de oor-
spronkelijke bewerking moet hebben gestaan. Alleen is op
een paar plaatsen waar de lezing van den jongeren druk









van Jan van Ghelen overcenstemt met die van het Rolands-
lied, zoodat de druk van Vorsterman blijkbaar scene drukfout
heeft, de juiste lezing hersteld. Deze en alle andere wijzigin-
gen in den tekst worden hieronder medegedeeld.

LEZINGEN VAN IIET VOLKSBOEK DIE IN DEN TEKST
ZIJN GEWIJZIGD.
(Het eerste cijfer wijst de bladzijde, het tweede den regel aan.)
2, 29 loue. 4, 6 princpale capiteyen. 6, 16 diffinancie.
- 10, 7 endcn. I 7 sterckeijck. I 16 quaen. I 18
vreesseijck. 17, 24 ontboden. 29, 5 helsberch. 32, 12
Toch noch. 37, 21 verconueren. 51, 6 so wrcede. -
52, 9 almach machtich. 59, 4 sauel. 59, 32 naer. 61, 6
deze regel is tweemaal gedrukt, op f g ij r wonder en v bovcn.
- 61, 31 verhengeeisse. 62, 26 broosheyt. 63, 13 toe-
genwoerdich. 74, 20 genever.
Ingevoegde woorden zijn tusschen vierkante haakjes ge-
plaatst en daardoor zonder nadere aanwijzing kenbaar.




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs