• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Front Cover
 Front Matter
 Title Page
 Half Title
 Praefatio
 Table of Contents
 Gidae Sapientis de excido et conqvestv...
 Historia Brittonvm cvm additamentis...
 Bedae Chronica Maiora
 Latercvli, Consvlvm vrbis Romae,...
 Indices
 Additamenta
 Back Matter
 Back Cover














Group Title: Monumenta Germaniae historica ... Auctorum antiquissimorum
Title: Chronica minora saec. IV. V. VI. VII
ALL VOLUMES CITATION PDF VIEWER THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00098240/00003
 Material Information
Title: Chronica minora saec. IV. V. VI. VII
Series Title: Monvmenta Germaniae historica ... Avctorvm antiqvissimorvm
Physical Description: 3 v. : facsims. ; 30 cm.
Language: Latin
Creator: Mommsen, Theodor, 1817-1903
Lucas, Johannes
Publisher: apvd Weidmannos
Place of Publication: Berolini
Berolini
Publication Date: 1892-98
 Subjects
Subject: History, Ancient   ( lcsh )
Chronology, Historical   ( lcsh )
History -- Sources -- Rome   ( lcsh )
History -- Sources -- Europe -- 476-1492   ( lcsh )
Genre: bibliography   ( marcgt )
non-fiction   ( marcgt )
 Notes
Bibliography: Includes bibliographical references.
General Note: --v. 3. Gildae Saplentis De excidio et conqvestv Britanniae ac flebili castigatione in reges principes et sacerdotes.--Historia Brittonvm cvm additamentis Nennii.--Bedae Chronica maiora. Elvsdem Chronica minora.--Latercvii consvlvm vrbis Romae, imperatorvm Romanorvm, regvm Vandalorvm et Alanorvm, regvm Visigothorvm.--Indices. Composvit Iohannes Lvcas.
Statement of Responsibility: edidit Theodorvs Mommsen ...
 Record Information
Bibliographic ID: UF00098240
Volume ID: VID00003
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: oclc - 10546270
lccn - ac 35000562

Downloads

This item has the following downloads:

PDF ( 52 MBs ) ( PDF )


Table of Contents
    Front Cover
        Front Cover 1
        Front Cover 2
    Front Cover
        Front Cover 1
        Front Cover 2
    Front Matter
        Front Matter 1
        Front Matter 2
        Front Matter 3
        Front Matter 4
        Front Matter 5
    Title Page
        Page ii
    Half Title
        Page iii
        Page iv
    Praefatio
        Page v
        Page vi
    Table of Contents
        Page vii
        Page viii
    Gidae Sapientis de excido et conqvestv Britanniae ac flebili castigatione in reges principes et sacerdotes
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
    Historia Brittonvm cvm additamentis nennil
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Section 113
        Section 114
    Bedae Chronica Maiora
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
    Latercvli, Consvlvm vrbis Romae, Imperatorvm Romanorvm, Regvm Vandalorvm et Alanorvm
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Section 15
        Section 16
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
        Page 441
        Page 442
        Page 443
        Page 444
        Page 445
        Page 446
        Page 447
        Page 448
        Page 449
        Page 450
        Page 451
        Page 452
        Page 453
        Page 454
        Page 455
        Page 456
        Page 457
        Page 458
        Page 459
        Page 460
        Page 461
        Page 462
        Page 463
        Page 464
        Page 465
        Page 466
        Page 467
        Page 468
        Page 469
        Page 470
    Indices
        Page 471
        Page 472
        Page 473
        Page 474
        Page 475
        Page 476
        Page 477
        Page 478
        Page 479
        Page 480
        Page 481
        Page 482
        Page 483
        Page 484
        Page 485
        Page 486
        Page 487
        Page 488
        Page 489
        Page 490
        Page 491
        Page 492
        Page 493
        Page 494
        Page 495
        Page 496
        Page 497
        Page 498
        Page 499
        Page 500
        Page 501
        Page 502
        Page 503
        Page 504
        Page 505
        Page 506
        Page 507
        Page 508
        Page 509
        Page 510
        Page 511
        Page 512
        Page 513
        Page 514
        Page 515
        Page 516
        Page 517
        Page 518
        Page 519
        Page 520
        Page 521
        Page 522
        Page 523
        Page 524
        Page 525
        Page 526
        Page 527
        Page 528
        Page 529
        Page 530
        Page 531
        Page 532
        Page 533
        Page 534
        Page 535
        Page 536
        Page 537
        Page 538
        Page 539
        Page 540
        Page 541
        Page 542
        Page 543
        Page 544
        Page 545
        Page 546
        Page 547
        Page 548
        Page 549
        Page 550
        Page 551
        Page 552
        Page 553
        Page 554
        Page 555
        Page 556
        Page 557
        Page 558
        Page 559
        Page 560
        Page 561
        Page 562
        Page 563
        Page 564
        Page 565
        Page 566
        Page 567
        Page 568
        Page 569
        Page 570
        Page 571
        Page 572
        Page 573
        Page 574
        Page 575
        Page 576
        Page 577
        Page 578
        Page 579
        Page 580
        Page 581
        Page 582
        Page 583
        Page 584
        Page 585
        Page 586
        Page 587
        Page 588
        Page 589
        Page 590
        Page 591
        Page 592
        Page 593
        Page 594
        Page 595
        Page 596
        Page 597
        Page 598
        Page 599
        Page 600
        Page 601
        Page 602
        Page 603
        Page 604
        Page 605
        Page 606
        Page 607
        Page 608
        Page 609
        Page 610
        Page 611
        Page 612
        Page 613
        Page 614
        Page 615
        Page 616
        Page 617
        Page 618
        Page 619
        Page 620
        Page 621
        Page 622
        Page 623
        Page 624
        Page 625
        Page 626
        Page 627
        Page 628
        Page 629
        Page 630
        Page 631
        Page 632
        Page 633
        Page 634
        Page 635
        Page 636
        Page 637
        Page 638
        Page 639
        Page 640
        Page 641
        Page 642
        Page 643
        Page 644
        Page 645
        Page 646
        Page 647
        Page 648
        Page 649
        Page 650
        Page 651
        Page 652
        Page 653
        Page 654
        Page 655
        Page 656
        Page 657
        Page 658
        Page 659
        Page 660
        Page 661
        Page 662
        Page 663
        Page 664
        Page 665
        Page 666
        Page 667
        Page 668
        Page 669
        Page 670
        Page 671
        Page 672
        Page 673
        Page 674
        Page 675
        Page 676
        Page 677
        Page 678
        Page 679
        Page 680
        Page 681
        Page 682
        Page 683
        Page 684
        Page 685
        Page 686
        Page 687
        Page 688
        Page 689
        Page 690
        Page 691
        Page 692
        Page 693
        Page 694
        Page 695
        Page 696
        Page 697
        Page 698
        Page 699
        Page 700
        Page 701
        Page 702
        Page 703
        Page 704
        Page 705
        Page 706
        Page 707
        Page 708
        Page 709
        Page 710
        Page 711
        Page 712
        Page 713
        Page 714
        Page 715
        Page 716
    Additamenta
        Page 717
        Page 718
        Page 719
        Page 720
        Page 721
        Page 722
        Page 723
        Page 724
        Page 725
        Page 726
        Page 727
        Page 728
    Back Matter
        Page 729
        Page 730
        Page 731
        Page 732
        Page 733
        Page 734
    Back Cover
        Page 735
        Page 736
Full Text




























5,
~ ~
-~,

,4.


























a






























qg"




















































AL








MONVMENTA



GE RMANIAE


HISTORIC

INDE AB ANNO CHRISTI QVINGENTESIMO
VSQVE AD ANNVM MILLESIMVM
ET QVINGENTESIMVM

EDIDIT


SOCIETAS
RERVM


APERIENDIS F
GERMANICARVM MEDII


ONTIBVS
AEVI


AVCTORVM ANTIQVISSIMORVM TOMVS XIII
CIIRONICORVM MINORVM SAEC. IV. V. VI. VII
VOL. III


BEROLINI


APVD WEIDMANNOS
MDCCCLXXXXVIII








CHRONIC MINOR



SAEC. IV. V. VI. VII




EDIDIT


THEODORVYS M03MMSEN


VOLVMEN III


BEROLINI
APVD WEIDMANNOS
CC LXXXXV 1II





























PRAEFATIO.


Colligqerc fragnienta, ne quid percat, quoniam iubemur, parui praccepto et
composui scripta minor ad rerun gcstarum memorial pertinentia quae super-
sant a temporibus inde principatus antiquioris finientis in Diocletiano usque ad
medii aevi quod dicdnt initial, scilicet quac smut sacculorum quart, quini sexti
tptliini, sed neque ad annos neque ad res terminos hos anxie secutus et sollicitus
magis, ne quid in res gestas inquircntibus utile deesset quam ne mihi obiceretur
invasio provineiaran alienarun. quod speraram cum cum laborem aggressus sum,
ut per bibliothccarum inquisitionem deprehenderentur utilia et abscondita adhuc,
id mihi frustra fruit; sed elsi haec sylloge in repetendis mntca editis total fere
contiwetur, conmmentarios late dispersos et maxima ex parte publicatos nagis
quamn recensitos non sine aliquo fructu existinwo iam haberi coniunctos et ad
libros scriptos cunm fide exactos.
Volumina haec chronicorum minorun quod in Latinis colligendis se continent,
postularit muagnac syllogae eius, cuins particular efficient, ratio operis. saccu-
lorumn, in quibus versatur, res gestae cum pendant ab inmperio Romano taw
Lef;,imi,, Orcidentem co plexo quam Orientem Graccorum, pariter requirunt quac
. li, i, tulerunt scripta since Latina sire Graeca; sed prudent consilio colli-
,ahfr it i, ut item separentur. B qzantiorum auctorum corpus ut nominee tenus
Academia regia Berolinensis edidit, ita ut aliquando re perficiatur speramus, non
pars ItiUntitiii nfr,'i n1i O. ii 4l' rin,, sed comes eoTrum c consors. Graecis ita practer-
missis won ;.i, e ffectum esse, ut quibusdam tractatibus in hanc syllogen receptis






PRAEFATIO.


iustmni fnndanmentmn desit, mnaxime libro generations (rol. 1 p. 89-140) et alteri
geeIalogo (vol. 1 p. 160-196); sed id fercndmon fitt, ne corporis nostri leges
suobverterentur. nhiltominms comment riorum duornum, scilicet consularinn Con-
stantinopolitanorlon (rol. 1 p. 205-345) et chronicoramn Marccllini (vol. 2
p. 64-70) cum extent lamquan alterac receensiones Gracce scriptac, ecs non
recensui, sed Latinis apposni. deniquc in fastis consularibus, qpi laterculi qlagis
tabulariorum sunt quam script auctoron, linguarn d(liversitatem insuiper habni.
Ad singulos tractatus quae monenlda visa sunt cum ipsis praeposuerimn,
hoc loco vix habeo de operis ration unirersa quod addam. quod uttinet ad
anctoritates crigendus, priorum expilatio cumn per hoc litterarum gemns latissime
patent, sedulo cuiravi, ut quae reperiuntur sumpta ex libris qui adhuc super-
sunt, ad ca auctor adscriberetur et ita caveretur, ne quis, ut adhuc saepissime
factum est, ex Prospero adlegaret quac essent Hicronymiana, ex Isidoro quae
Eutropii et sic deinceps. at quae referuntur apud nuctores nostros aliunde
sumpta, ca unde veviant, quatenas proficiscantur ex scriptis deperditis, q(jtenus
ex awctoris ipsi s memorial et notitia, id quamquam in pracmonitis hic illic
tetqigi, plene non persecutus sum, neque opinor quaestiones eac vere infinitae ad
editorem pertinent. accedit, quod vel maxime redeunt ad Eusebiun Hicronynumm
annalimn posteriorumn tarnquanm antesignanum in hanc syllogen non receplum et
quod ad eas pcrtractandus tarn Latini quam Graeci anctores aeqaliter adhibendi
sunt.
Indices ut patet requiri in huais generis corpore, ita non minus quanta dif-
ficltate perficiantur muxime in partibus propter causam supra adlatam imper-
fectis, scilicet libris generations et genealogo, qui referti sunt vocabulis corruptis
luxatis monstrosis. itaque a grammaticis et lexicis in minutis hiscc tractatibus
auctorum plari)normn et tempore indole cultural dirersissinorinum abstinui; contra
hominun locorunoque nomina, ut fieri potuit, inssu meo comnposuit Johannes Lucas
iuvenis strenuous ct sollers. multa si in iis deprehendentur aut medela indigentia
aut nglla medicine sananda, ea acqui iudices intelligent propter incepti condicionem
non potuisse evituri. ipsc ex indicibus mihi reservavi quintum, consulum, in quo
quid secutus sim, in praemissis caposui. extreme loco codicunm per universain
syllogen adhibitorum laterculum adicere utile visun est.
Hauc quoque volmnina ut alia a me edita non tamn mea opera fact suint
quam mena amicorumqte, quorum multi me adiuverunt turn in patria quam in
Italia Gallia Anglia degentes. cos ut sto quemique loco nominari, ita hoc onines
componi ambitiosum forget. sciunt ipsi grato animo uniuscuiusque adiutorium me
recordari.
Borolini
m. Martio a. 1898. Th. MIolm sen.






















HOC VOLVMINE CONTINENTVR


Gildae Sapientis de excidio et conquest Britanniae . .
Add. I. Epistularum Gildue fragmenta . . .
II. Gildae liber de lpaenitentia . . .
III. Vita Gildae auctore monacho Buiensi . .
IV. Vita Gildue auctore Caradoco Lancarbanensi
Historic Brittonum cum additamentis Nemnii . . .
I. De sex aetatibus mundi . . . .
II. Historia Brittonum . . . .
III. Vita Patricii. ............
IV. Arthuriana . . . . . .
V. ecgum genealogiae cum computo . . .
VI. Civitates Britanniae . .
VII. De mirabilibus Britanniac . . . .
Bedue chronic maiora ad a. 725
Bedae chronica minor ad a. 703 .
Add. I. Interpolationes cod. Parisini nuper empt. 1615
II. Interpolationes cod. Monacensis 246 . .


III. Auetaria quacdam chronicorum Bedanorum maiorum . . .
IV. Continuatio Chronicorum Bcdanorum minorun Carolingica prima
V. Generationum regnorumque laterculus Bedanus cam continuation
Carolingica altera . . . . . . . .


Lateredui consulum urbis Romae . . . . . .
I. Fasti Thconis Alexandrini a. 138-372. Ed. Usener .
II. Fasti Veronenses a. 439-494 . . . .
III. Fasti Augustani a. 378-498 . . . .
IV. Fasti Heracliani a. 222-630. Ed. Usener . .


Lbi.,/ uli imperatorum Romanorum . . . . . . .
I. Laterculi adiuncti codici Theodosiano . . . . .
II. Expositio temporum IHilariana a. 468 . . . . .
III. Laterculus finiens in lustino I. . . . . . .
I V. Laterculus Malalianus finiens in lustino II. . . . . .
V. Laterculi regum et imperatorum ab astronomis Alexandrinis conditi.
Ed. Usener . . . . . . .
1. Laterculus Ileraclianus in Phoca desinens . . . .
2. Laterculus Leoninus in Michacle I. desinens . . . .
.. Latereulus acephalus ad Leonem VI. deducts . . .


Pagg.
. . . . 86
. . . . 89
. . . . 89
. . . 9 1
. . . . 107
. . . . 1 1l
. . . . 145
. . . . 147
. . . . 194
. . . . 199
. . . . 202
. . . . 210
. . . . 213


346


S. . 357
. . . 359
. . 382
. . . 384
. . . 386


411
412
4.15
418
424







VIII

Pagg.
Latcrclus regam Vandalorufm ct Alanorum . . . . . . . 456
Laterculas regumn Visigothorin . . . . . . . . . 461
Indices . . . . . . . . . 471
I. Reyes Romani. Scripsit Lucas . . . . . . 473
II. Inpceralores Romani. Scr. Lucas . . . . . . 474
III. Reges Vandalorani et Alanorum. Scr. Luc(.a . . . 493
I V. Rcges Visigothorum. Ser. Lucas . . . . . . 494.
V. Consules . . . . . . . . 497
VI. Episcopi. Scr. Lucas.
A. lomani . . . . . . . 552
B. Alexandrini . . . . . . 555
C. Antiocheni . . . . . . 557
D. Hicrosolymitani . . . . . . 559
E. Constantinopolitani . . . . . . . 560
VII. Nomina homininm. Scr. Lucas . . . . . . 562
VIII. Geographica. Scr. Lucas . . . . . . . 633
IX. Conspectus codicum. Scr. Lucas.
Italia . . . . . . . . 697
IIispania ct Portugallia . . . . . . . 702
Gallia . . . . . . . . . 703
Belgica ct Hollandia . . . . . 707
B ritannia . . . . . . . . 708
D ania . . . . . . . . . 711
Ilelvetia . . . . . . . . 711
Germania . . . . . . . . 712
A ustria . . . . . . . . . 715
Russia . . . . . . . . . 716

Additamenta ad vol. I . . . . . . . . . 717
Additamnenta ad vol. II . . . . . . . 725
Additamenta ad vol. II . . . . . . 727











GILDAE SAPIENTIS


DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE


AC FLEBILI CASTIGATIONE


IN REGES PRINCIPLES ET SACERDOTES.






ACCEDVNT
I. EPISTVLARVM GILDAE DEPERDITARVM FRAGMENTA.
II. GILDAE LIBER DE PAENITENTIA.
III. VITA GILDAE AVCTORE MONACHO RVIENSI.
IV. VITA GILDAE AVCTORE CARADOCO LANCARBANENSI.


chnOM.1 III.






























LIBRI ADHIBITI:


C = Londiuiensis Cottouianus Vitell. A.VI saec. XI hodie maiore ex parte aut deper-
ditus aut evanidus Iactus: de quo ubi non iioiniiatur nun liquet.
D = Cautabrigieusis Dd. 1. 17 saec. XIV.
P = editio priuceps Polydori Virgilii a. 1525.
Q = editio altera loliannis losselini a. 1568.
II = adnotationes adscriptae ad editiuonem losselinianam in exemplary bibliothecae
publicae Ileidelbergensis.
A = codex Abrincensis saec. XII.
X = codex Cantabrigieusis Ff. I. 27 saec. XIII.





















1(lilas in libris nostris antiquioribiis omnibus itemquec a Columbano qui appollatur,
(ll.lii- I.'ldae et Aleuino. voeabulo utitur singular et origins paruni exploratac: nomen
,.inin IIi.*.ue credit alibi 1) et tam a Latina lingua abhorret quam a Britannica2). qui
i'nii .1illrgant anctores, lit infra videbimus, cognomen ci tribuunt Sapientis. plures eius
iimilini- :iiitiqnua actatis viros qui distinguunt, sine dubio errant; de Gilda quac tra-
,hinmtir non propterea parum convenient, quod Gildae plures extiterunt, sed quod fabulis
nmipliai,.i sunt ot ex part ficticia.
Vitam Gildac, quam in auctario I posuimus, primuns edidit 'ex vetustissimis Floria-
I:,.-n'll membranis' lohannes a Bosco in Floriacensi vetusta bibliotheca Benedictina
i Lnghliiii 1605. S) p. 429-463 (repetita est indc in actis sanctorum Ian. vol. 2 p. 95 soeq.)
un.t iaiin vita sancti Pauli episcopi Leonensis actaa sanct. Mart. vol. 2 p. 1 11-120) aperte
ab codemi auctore profecta et cum liac nostra coniuncta. eandem deinde d'Achery et
MAabillon inserucrunt actis sanctorum ordinis S. Benedicti (sacc. I Paris. 166S p. 13S-152)
'ex ms. cod. Ruyensi integriorem', scilicet additis c. 13-15, ubi ox codice Floriacensi
folium excidisse apparent, et praeterea c. 33 sine dubio insiticio. quac deficiunt in fine
non expleverunt. ego codicenm scriptum lhius vitae vidi nullinm. actor scripsit
saec. XI ineunte (anni dominicae incarnationis 100S ipse mominit c. 34) in Gallia Bri-
tanniciana. 'Yeri element (sic Zimmerus) quaedam insunt in lac narration, scilicet
'nomina regum Ainmerici (c. 11. 12), Conomeri (c. 20), Weroci (c. 20. 21); ipsa tota per-
\:ti-., :-t, 'ildam narrans annos natum triginta redenntem Roma in Britannia Gallica
rn.ii-I., il.'ique monasterio funidato decessisse, enin Gildas sexagenarius fere in con-
'ti,.-ntmin ,:- transtulerit et quac do eo narrantir seni soli convenient. scilicet qui haec
-,.rip-it \it,'i Gildae extra Galliam exactae plane ignarus tantummodo novit Ruyensis
i ...,.-t:rn lIindatorem. rex Francoruni Childericus M3erovei filius, cuius auctor meminit
*,. 15, nullu- fuit: recte nominari potuit aut Childebertus Chlodoveochi filius (511-558)
,:-lit Chilleil.iius Chlotacliarii filius (562-5814)'.
Vita altera scripta est saec. XII a Caradoco Lancarvanensi tested subscription
in 11.1 r,..-lit.i odicum Durhamensis et Cantabrigiensis (ediderunt earn Usher occl. Brit. ant.
p. \-1 .. 1;.;9, p. 237 ed. 16S7 et ex codice Cantabrigiensi Hardy descriptive catalogue
of mn,./,i, ,l; relating to the history of Great Britain and Ireland vol. 1 n. 437 seq.).
i-an i vtni -ubiungunt historian Britannicae bodies notac sub Nennii nominee, sed in libris
dtii.i.ril.'ii- multis perperam adscriptae Gildac, eius generis codices aliquot, de quibus

I i ;I.1-. -i>:m itn oinomastico de Vit reperire sibi visus est in tituli Coneordiensi C. 1. L. V, 8760
miii ,- .t\l:itil.hs. Gildo origin Maurns vix recte comparabitur. 2) 'Apud Britannus neqne sub-
-iri,.un. ilii..,e verljum reperitur, ad quod vocabulum applices; inm recentioris linguae licutimies gild =
'.l.u..l .r...lu,-]t 1:1 1,'dtia = producer adscitae ex sermon Anglosaxonico pendent a verbo gildan, (!cr-
.n.. .,. ,, .'',, '. ,,*,'it, Anglice to yield. non niagis recto cimparabitur vocabllmn posterinre r ctate usur-
t*.,iiin, .,i..i.I 1.1 1-.,,.., !/illa =- invenis origine D)anieni (cf. Gintt yjischl yrelebrt Anzeicn 1891 p. 706).
.|. *.-.. 1 .]..l in inti.i copit niminm propriormin Irit:a nicrtoiiiin a:lterniii ltniusce excimpll n itiillumn suppetit'.
i [ lll in e /. .ll lil:







GILDAE SAPIENTIS


ad illam dicetur. sunt antem duo potissimum, Cantabrigiensis collegii corporis Christi
n. 139 saee. XII, quem libruni notatumm C) nobis contulit Franciscus J.enkinson biblio-
thecarius Cantabrigiensis, et Durhamnensis B. II. 35 scriptus a. 1 166. accedit descriptus
ex Durhamensi a. 1381 musei Britannici Burneyanorumn n. 310, quem ego excussi
(nobis B). descripti sunt rursus ex Burneyano codices duo item musei Britannici regius
13. B. VII saec. XVI et Sloanianorum n. 4785. epitomen factam a Iohanne Tyn-
mouthiensi saec. XIV medio habet codex eiusdem musei Cotton. Tiber. E 1 f. 31'. 32.
in Burneyano praescribitur: incipientt capitula in vita sanctissimi atque doctissimi viri
'Gilde'. quake sunt numero XXVIIII; sequitur: 'expliciunt capitula. incipit vita sancti
'Gilde', subscriptum in fine: 'explicat vita viri sanctissimi atque doctissimi Gilde Sapientis'.
edidit epitomen lohannes Capgrave in nova legend Angliae (Londinii 1516) f. 156,
ipsam vitam primus los. Stevenson in edition epistulae Gildanae a. 1838. adieci earn
ego edition meae pro auctario II, quaniquain altera Gallica haec Anglica inferior est.
'apparet (sic Zimmer) scriptorem de rebus continentis parum instructuin quac de obitu
'Gildae narrat temere commentum esse.'
De tertia vita Gildae duabus his non bonis etiam deteriore dictum est in actis
sanctorum Ian. vol. 2 p. 956. incipit 'dominici institution praecepti summa devotione
'feliciter eruditi' cot. 'beatus extitit Gildasius et prosapia Britannicae regions clara
'oriundus' cet. eam vitam, quain sprevi, scriptam vidi in codice Parisino Lat. n. 531S
saec. XIII olim Bigotiano.
De vita auectoris quae tradunt biography duo Aremoricanus et Anglicus etsi parum
fida oinnia, hoc declarant sacerdotis Britanni noinen clarum fuisse tam in Anglia
Hiberniaque quam apud continents Britannos, servatque antiquitus nomen eius mo-
nasterium apud Venetos ad laevam Blaveti fluvii couditum appellatum Gildas -de-
Rids; qnod vetusta tradition ab ipso se fert esse conditumn, abbatum serieni ab
co ducens. inter sanctos Gildas quando et cur relatus sit, ignoratur; monuit queln
de ea re consului Duchesnius iam in laterculo Anglosaxonico adiuncto ad codicein
martyrologii Hieronymiani Epternacensem (hodie Paris. 10837) saee. VIII ineuntis (cf.
Dnchesne lib. pontif. I p. 382) ad diem Ian. 28 vel potius 29 legi et Gildae Sapientis
scripturm non mann prima, sed paene aequali. similiter in missali Stowiensi aetatis
supparis inter memories sacerdotum reperitur nomen Giltdae (Warren liturgy (and ritual
of the Celtic church Oxon. ISS I p. 240: Duchesne oriyincs du culle chritien p. 201).
e contrario observavit idem Duchesnius abesse Gildam a martyrologio formal Autis-
siodorensis stabilitae c. a. 590. Mature admodum Gildae Sapientis nomen fabulis
implicatum est et ficticia gloria veritas de eo obsenurata. testatur id inter alios Giraldus
Cambrensis in description Cambriae (scr. a. 1194) sic scribens (1. 2 c. 2 vol. 6 p. 209
ed. Dimock): 'de Gilda . dicunt Britones, quod proper fratrem suum Albaniae prin-
'cipem, quem rex Arthurus occiderat, offensus haec scripsit. under libros ogregios, quos
'de gestis Arthuri et gentis suae laudibus multos scripserat, audita fratris sui nece
'omnes, ut assernnt, in mare proiecit. cuius rei causa nihil do tanto principle in scriptis
'authenticis reperitur'.
Fabellis missis ubi vera requirimus 1), Gildam nation Britannum fuisse, scilicet
Romanum eius provincial et epistula declarat et quae practerea do eo traduntur. origo
quamquam accuratius non traditur, cum in epistula diris persequatur quinqIe reoges
Constantinum Damnoniae (c. 28) sive Dunmnoniae (of. Miiller ad Ptolemiaeum 2, 5, 2),

1) Quae sequitur exposition non tain inea est quam Henrici Zilnmer, qui qua est et eruditione et comi-
tato eorum, quac de Gilda tradita habenmus, veram auctoritatem me docuit et aetatis auctoris indicia certa
sagaciter invcnta inecumn counnunicavit. in iis quake sequnutur quae ' distinxi, ipsi accept referenda sunt.
ideiu de Gildae tempore vitaque egit nuper in Nenuio vindicato p. 100. 286.







DE EXCIDIO ET CONQATESTV BI3RTANNIAE.


,i i',. ,,-i ..t ',C-,Inwall et Devon: Aurelium Caninum (c. 31) sedis incertae; Vorti-
p", in ii I::: J.I. Zimmer p. SS) Demc tarum, id est regions Pembroke; Cunoglasuim
i: ,2 ,.I. iZmun,.-r p. 307) sedis inceortac: Maglocumunm (c. 33; of. Zimincr 1. c.) insulae
i,.i- ,lul..ii M,1.o.i., id est Anglesey, apparent habitavisse cnm in partibus Angliac
:i..,..lntaliu-. ..) t.:mpore, ut ex part hodie quoque, Brittonum. natum eum esse
i...iuli i mnt .-\xiinte vel incipient sexto, certe ante a. 504 infra dcclarabitur. iu-
v..,,'ii -ill., ii ;t.ir fecisse in I[iberniam vita altera (c. 5) refert adsontiturque prior
4. I .',, 1. 1-. (;.il iin ait invisisse ibi sanctam Brigitam defunctam a. 521; quake testi-
,inn-i ,i..t,,ritat> iilgis carcnt quam probabilitate, nam saeculo sexto septimoque Zim-
iiri. ru .'..,r.it ,.1I.-'icis Anglicis IHibernisque in usu fuisse, ut ex altera insula in alteram
se transferrent. practerca quid priore vitae part cgerit ignoratur. Epistulam quam
edimus scripsit degens in Britannia ante a. 547; nam Maglocunus rox modo nominatus,
in quem tamquanm vivum otiamtum invehit c. 33, co anno obiit testibus cum annalibus
C'.illri.i.: ad a. CIII = p. Chr. 5-17: mortalitas inuyna in qua pausat Mailcun rex
( n lI-/,i' tum vita sancti Teliavi Landavensis archiepiscopi (p. 101 libri Landavensis,
de quo infra dixi p. 23), secundum quam pestis flava .. traxit J[lailconum regrm
Gr,, W ..i. cam epistulam cum Gildas scripserit habens annos XLIV mensem I
(p. 40, 19) natus sit necesse est, ut supra diximus, ante a. 504. quod alio loco (p. 25, 7)
ait post duorum lustrorum silentium tandem aliquando in querelas se prorumpere, in-
tellcgendum crit de auctoris ipsius aetate, scilicet proptor actatem potuisso se iam anto
decem annos eiusmodi libellum edere, sed per deceonnium integrum querolas so suppres-
sisse. Do itinere Gildae ex Britannia Romam num vita prior (c. 13) vcra tradiderit,
dubium est 1). secundum candem redux Roma remansit in region Aremoricana condemns
il.i, ut suii,.i d ixiimn, inm, i,-tf'rium ab ipso nominatum. hoc recte referri et exegisse
GI'lm.,i \ii,.- ai,11' exin,.-m., in region ea plura sunt quac fidem faciant. 'Conomerus
tw.,nu1-, I .1 3ii 1.'u1ii il 1..i ommercio vita agit c. 20, Chonomor (sic Gregorius Turo-
',,i. lhiit. Fi.,.n,.ii)m I, I -ive Chonoober (sic idem hist. 4, 20)2) est comes Britan-
'iioLni, i.iii M.tI.-liviimn i uen'lam contra ft'atrem cius comitem alterum Britannorum
I'hiiinii'niii t it t, -t. .le ii.l adiuvit Chramnum filium contra patrem, Chlotacharium
'et .1. .",i ,il h .. 1u-, iini Cihramno victus est et occisus toste Gregorio hist. 4, 20.
'it.,-irin W'ie .. \ii..i,-uin, '...ies, cuius simul mominit vita cadom (c. 20. 21), Warocus
'.'t Ma .liav. -iuia ili'. hliu-, et ipse comes Britannorum nominatus per haec tempera
'.1 i..*:ole i (r'g.i,,. .il ,hi iti- lists. 4, 16. 5, 26. 9, IS. 10, 9; glor. mart. 60). ut Gildae
'I.,i,,r.i pLu. ,.,iint:. hi:,i- Inii- memnorat ad sacculi sexti partem posteriorem pertinentes,
'ita qui i -... ,e niiit ..le i.i.. min aequalium, item Gildac meminerunt. scilicet ciin Oudo-
'.eL ..idav.ns, .,r,.hie|i|i-,.,' post Dubriciunm et Teilonem in vita cius (lib. Landavens.
'I I.1 1.itr I ..i vi..ni, ii-. .bonus ct instas et tolius Brilanmniae 1,;/i';ijrl, Gildas
S'. ,. ,t in ltiiistii iroimi,'l t, qu i co /,ii.'' conversabatur in. insdla Echni duccus
,i,,,i, l/,,iu: ,,,,t,. it:mn in %ita sancti Tltuti (Rees lives of the Cambro British saints
'11. Ii I I I11.uinti alI llturtni i.. 'ntulissc se scholars plurimi, quorum de mmcero quattuor,
'e:, .',nim,,, .i, I,/, J'linm ,s. Gildas et Devi (= David) studcbant. similiter in vita
l':1iiliii :.iii vl pitiu. P.ili Aureliani videe infia p. 23), quake scripta est a. SS4,
'1111.1 .rin, :'.. litmti s..hl.aini Icquentasse dicuntur sanctus Devius et sanctus Samson
'.:t ..,:tu. Glil.i. ti.-tinioiii. haec ex vitis cclricorum desumpta ut per so parum

li lrrri. \\ .-:-chlll..I:i i, ....I"c Kanonensammlung ed. 1874 p. VI) ait in vita sancti Frediini (apud
1- ,gran.,i i:n -.mii. 1lil,0r .... I. 1[ 1'38) narrari papam Pelagium (556-561) corpus canonum donuiu
.l, ,];;. n :illIa>. .,ii' il.i .1.i i. ii. i ii sancti Fridiani. 2) 'Litterae dui e b et m media inter vocals
*lu i. ,1hil.'4,1; '-Irlq 1 i i.:-eil,...rdl.,- ita confinduntur, ut itriquo snbstituatur wt. ita ut Arboric- et Ar-
'r..rii.- ,.r'i.'t |pi,...liiili.iiii Jr.--.....-, hie videmus iam cxeunto saeculo sexto Chonober et Chonomor apud
l1ril.ni, idr:m -*iU,.r'.







GILDAE SAPIENTIS


'certa sunt, ita consentientia reliquis aliquod momentum liabent ad aetatem Gildae
'stabiliedainm.
'Mleliore auctoritate utimnur de itinere a Gilda paullo ante obitum suscepto in
'Iiberniam et do obitu ipso. scilicet annales Cambriae (mon. hist. Brit. I p. S30) in
lrecensione adaucta adscribunt ad a. CXXI = p. Chr. 565 (aeram enim ducunt ab a. p.
*Chr. 444): navigation Gildae in Hibernia, item in textu primitive ad a. CXXVI =
'p. Chr. 570: Gildas obWit I). annales eos quamquam infra videbimus non carere indica-
'tionibus ficticiis, hi loci eorum ut ipsa simplicitate coinmmendantnr, ita alter confirmatur
'testimonio annalium Ulsterensium (ed. Hennessy Dublini 1SS7 vol. 1 p. 62), quos con-
'stat non solum non pendere a Cambricis, sed a ficticiis quae in his 'reperiuntur narra-
'tionibus immunes esse et rerum gestarum per Hiberniam media et septentrionalem
'vicinamque Britanniam memoriam recte servavisse2): anno domini CCCCCLXIX ....
'Gillas obiit. annorum nuineratio in his annalibus cum ad sacc. X extremnum a vera
'nno anno detracto differre soleat, annus hic 569 recte aequiparatur anno in Cambricis
'annalibns tradito quingentesimo septuagesimo. Ilaoce t per se firma sunt, ita accedit
-vitae prioris locus his admissis optime illustrates. scilicet quae c. 11. 12 narrantur de
'itinere a Gilda suscepto ad Ainimericum regem per totamn Hiberniam, cum parum con-
'veniant sacerdoti inveni, optime quadrant in iter illud testibus annalibus Cambricis a
"Gilda quinquennio ante obitum factum in Hiberniam, quoniam secundumn annales do
'quibus modo diximus Ulsterenses annis 565-568 (secundum annales qni dicuntur
'quattuor magistrorum 564-567) per universal insulam regnavit rex Ainwnire (gen.
'Ainmcrech), quo nomine admodum raro neque inter reges Iliberniae praeterea re-
'deunte hunc ipsum a biography significari iam nemo dubitabit'.


Gildae videmus notum fuisse Vergilium, cuins versus citat p. 30, I1. 34, 15. 40, to10
non accurate et sine dubio memnoriter, item ni fallor Iuvenalem (nam cpinenia p. 39, 7
videntur suimpta ex eius sat. 7, 120) et Persinm vel Martialem (ex altere utro venit
opinor catasta p. 39, 2. S4, 29) et Claudianum : inde enim, quod apud Clandianum Tethys
passim pro oceano usnrpatur (cf. in ed. Birtii indiceni p. 458), valley Tethycam vel,
ubi libros sequimnr, Tithicam p. 35, 9 Gildas formavit (Zimmer Nenn. p. 316 seq.). com-
parari poterunt milites dicti stigmata p. 32, 2. 34, 20 fortasse propter notam consue-
tudinem pnnctormn (C. Th. 10, 22, 4). item novit Gildas Hieronymi de scriptoribus
ecclesiasticis libellum et epistularum syllogen, quae tacite compilat p. 29, 12. mire sane
laudat Philonem, cuius quod affert p. 36, 10 dictum Wendlandius Philonis editor futurus
a me interrogatus negat reperiii in scriptis eius quac habemus Latine versa; subesse
posse locum vitae Moysis 1, 31 p. 10S 31angey, sed eius tractatus Latinam versionem
nullam hodie certe superesse. ex glossariis auctoremn rariora quaedam adsumpsissc,
quasi non sine eo adiumento satis obscure loqui posset, suadet vocabulum ambrones
p. 34, 1 (cf. Festus ep. p. 17), cum interpolatoris esse videantur tautones p. 34, 15 (cf.
Ducange s. v.). Longe maxima pars epistulae ad verbum descripta est ex scripturis
sacris, neque ea contemnenda. nam ut duduni viderunt viri docti, Gildos in parte
libroruit adhibuit versionem Hieronymianam, in part alia diversan ab ea, servants inde

1) 'Idemn credit in annalibus fide dignis Tigernachi Clonmaenoisensis (" 1088): Gillas yuevit (Skene
'chronicles of the Picts and Scots p. 67) et iu Innisfallensibus compilatis a. 1205: qides Gilldais episcopus [sic]
'(Skene 1. c. p. 167): annus in neutris enuntiatur'. 2) 'Textus nobis servatus compilatus est ox recen-
'sionibus duabus easdeni fere res tradentibus adscriptis ad singulas epoehis quac senis septenisve aniiis ditter-
,rent, saepe practerou praemissis verbis: secundnum alian librunm simnilibsve videe quae de ea re exposita
'sunt in coinmentari, inserto actis minoribus academiae lierolinensis a. 1891 p. 281). id hie quoqne evenit;
'nam pust adnotalimicni supra rclatam ad a. 5G9 cadein fere redeunt ad a. 576, in his: '7 Gillas'.







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


non pauc;i. ,i.i:; :lill fri'tr.i qi.i.--r.i- Robertus Bnsley in commentario (the missing 'Thg-
ment of rt, Iotli, t, noz/tlin of the fourth book of Ezra. Cambridge IS75. 1) p. 36 obser-
vavit in I'dia:. Latin':- (.':li libro quarto, quemin servaverunt duo tantummodo libri sacculi
noni, Sangermanensis hodic Parisinus n. 11504. 11505 ct Corbeiensis hodie Ambianensis
n. 10, textumi a Gilda adhibitmn propius ad Corbeiensem accedero. in antiquis scriptis
occlesiae Britannicac ot maxime apud Gildam quae adsunt sumpta ex scripturis sacris
composite ot cumrn vulgata vorsione comparata reperiuntur apud lHaddan ct Stubbs councils
vol. I p. 170-ISO agiturque ibidem p. ISl do exemplari bibliorum adhibito a Gilda.
Res per Britanniam gestas quod ait auctor c. 4 narrare so deficientibus scripturis
p.itrii- ex I,,,osim,, i.'. relations ), eiusmodi librum quem evolverit huins epistulae causa
ego ropperi nullum. sane in ipso libri principio Britanniae insulac longitudinenm t lati-
todinem ita rofort, nt referuntur apud Orosium. item Hieronymi chronic adhibuit ad c. 8
mdi, ii. iiil. ,lii: till-r a ipsisse quod significat persecutionem Diocletianam fiuisso novennem
(i: i. .:f 1,/ I nl r!, non ecipleto), narn annos cins Hieronymus ita numerat, ut id
iil:.' 'ilIlI;i (cli,:r. p..tuerit, cumrn Rufinus (S, 18) earn faciat decennem. Rufini historian
.:*,: Iia.ti: a .iii ,i.imnquam nominatim non adlegat, sumpsit index quae adfort c. 74 ex
Ignatli ih i FR...,an:.' epistula ct c. 75 quake sequuntur de Polycarpo et Basilio: etiam
Nj..,,In ,t N,:,\:-ri nmn:,iina c. 67 ad cundem auctorcm redount. at in rebus narrandis
iniii. .i..inai in.uii..- Ilieronyinmum nee Rufinum secutus est ncqu omnino, ni fallor, cer-
tuiii ,iim:h t:rm illum. -,d mmcoriter quao retincret in litteras rettulit. corto quae habet
lI.- pI :rs.:iit:. (' Clni-tianorun Diocletiana c. 9-12 et de Maximo advcrsario Gratiaui
.:-t V.ilnrtiniai II .:. 1:;, imbuta tota spirit Britannico nullo modo sic ut traduntur ab
an111t:r:i ti-ii.i'nsaiii' i efcrri potucrunt, quamquam verisimile est prior loco enm imi-
rt.tun '.- ,.- iiuiniii -ic scribentcin ', 1: ecclesiac dci . subversuc sunt fmulamentis.
,iti,,ii, ..... t ir i,t I ', in medio platemtum iJrni cretmitac somt, doindc cxponentem de
inna\'t l.iI,. '..:iniliiiu, iprovincias. sod Britanniae Rufinus non mneminit neeo credibile est
qIii:. d.: iinrtvril.'-Z liritannis Gildas scribit sub Constantii imperio evenisse. Maximum
ilium .atuniM .:-...ntt a Britannia profectum per Gallias et Hispanias et per Italiam
quji...ij.:- initunm :..--., dominatus sedem posuisse Treveris, Gratianum interfecisse,
ValnItiitiinum Ill..m expulisse, interfectum esse ad Aquilciam, ut quac de co Gildas
nir'iat :;'ia int .iiima: sed ita cmniuncta haec nusquam praeterea reperiuntur. pergit
(ildi- .:i ,.iiis it., I Maximo abductis insulam a defensoribus vacnam remansisse et iu-
hi;ilin.m, qii: S,:..tli- Pictisque ingruentibus resisteret: Romanos imperatores insulanis
.Il.u.:.,ti,.- .:.,ni tuli.i misso exercitu et manu military minuro facto a mari ad mare
priiim ':\ .::.pitil.u- deinde ex saxis, turribus quoque contra piratarum incursions
iIn t...e iinltituti-, sed exercitum stabilem ibi eos relinquere noluisse, ipsum Agitium
t,:r (n:.-nuli(mi lritaniiisi expetita auxilia denegasse, itaque hostes per universal insulam
vagi....- im:.l:- 'tragibus continues affocisse. haec ut in universum rerum statum in
Britannia qu( turn I'nit r'.: t. r: iplacsentare videntur, sic ut narrantur magis famam incertam
rl.int111t |u.in .- .iiirra r.:run gestarum narrationem. valla ad septentrionem notum est
t'..ta ,:-:. iiiUpIrIutili'ui Ij t admano et Pio, neque licebit Gildae verba accipere do corum
mriiirum n..n .i.:lifi:.ti':n.:.m. .:d restitution. ad Honorium usquc Romanorum exer-
itunii man-i.:-- in Bit unia, mlin primum incolas insulae a Romanis contra Germano-
irn in.: ir-i.n.:-n pamui d,.:-'i:f.ios ab imperio recessisse auctor est Zosimus (6, 5, 3).
Agitiun- ill. ticr .:n-u l sine dubio Actius est, a quo inter a. 4 16. quo tortium faces
g.:-iii, 'ti 4:>4. qu... ...iit, Britannos auxilia petivisse ut aliunde non est testatum, ita per
-: pr..Ia l..il. p.,t.iti:,ie recte coniungi tam cum narration chronicorum Gallicorum c. 120

i[' 11.c- eii hiule ,iibio significal sequi se auctores non Britaunicos, nec'recte verba interpretati suut
qi imd.e cl'.ci:iiimt I.;l...ii -scripsisse in region Aremoricana.







GILDAE SAPIENTIS


(vol. I p. 650) ad a. c. 441/2: Brittanniac usque ad hoc tempius iariis cladibus cventibus-
que laceratae in dicionent Saxontm redignntur quam cum migration Britannorum in
Galliam anno 461 antcriorcin (Zeuss die Deutschen p. 576), ad quam ipse Gildas ad-
ludit (c. 4: nionimenta .. civinni cxilii classes longius deporlata; c. 25: alii transmarinas
petebant regioiws). ipse quo anno Saxones in Britanniam advenerint non enuntiat, nam
oraculum quod refert c. 23 futurum esse, ut per annos trecentos Saxonos Britanniain
insiderent, centum vero quinquaginta annis camn sacpius vastarent, hoc soluni declarat
Brittones de liberanda patria desperavisse ncque ad calculos vocari debet. sed videndum
est de loco conclamato nuincrationem certe aliquam annorum continent, quo concludit
fere narrationem de procliis inter Britannos et Saxones factis c. 26: 'nune cives mune
hosts vincebant usque ad annum obsessionss Badonici months novissimaeque ferme de
'furcifrris non minimal straqis unique quadragesinmus quarts ut noi, orditur tvrnis
'meCtS ian ntuno emefnso qui et mneae nativitatis est.' quake vorba sic scripta in libris
nostris Beda h. eccl. 1, 16 ita reddidit: 'cx co temnpore june cives nune hostes vincebant
'uisque ad annum obsessionis Badon ici nmontis, quando non ininimas eisdem hostibus strages
'(abant, quadragesito eirciter et quarto anno adventus coriu in Britanniam', unde
Arthur do la Borderic (Gaidoz revue celtique vol. 6 a. 18S3/5 p. 1 seq.) verba Gildae
corripta indicans ante ut noui inseri iussit adventus eorum in Britanniam. mihi quoque
quae libri babent parum sana videntur, cum commodam interpretationem nullam ad-
mittant neque tanta sit scriptoris infantia, ut plane balbutiat. emendatio ut ration pro-
cedat, duo tonenda sunt, primum verba tit noui sensu carere, deinde annum qui ordi-
tur miense iainm no rmncnso esse non posse nisi praesentem. haec ubi tenemus, fortasse
sic licebit tradita refingere: quique quadragesinus quarts [cest ab eo qui] orditur annus
mense itn uno emenso, qui et meae nativitatis est. ita Gildas ait scribere se anno
ab obsession months Badonici itemque a nativitate sua quadragesimo quarto, et con-
venit, quod in lemmate posuit cogitans de obsession illa: de postrema patriace victoria,
quac tetmporibus nostris dei nutit donata est. Bedam autem statuemus locum Gildae ita
legisse, ut eum legimus nos, ot cum intellegi non posset, eum libere ad acram earn
aptasso, quam alibi quoque sequitur.
Quod si haec recte explanavimus et item recte cum Zimmero Gildam posuimus
natum esse paucis annis ante a. 504, epistulam dictasse aunis non multis ante 547, preces
ad Actium directae, de quibus agitur c. 20, et Saxonum occupatio Britannica, quae refertur
c. 23, secundum auctores veros in idem fore tempus, id est in a. c. 450 incident. pertur-
bata igitur est Gildana narratio preces illas factas esse propter solas incursiones Hiber-
norum Pictorumque (c. 21), secuta esse iis domum reversis tempora luxuriae (c. 21), deinde
cum aquilonales genes reditum minarentunr, contra cos advocates esse Saxones (c. 23).
perturbatio aut excusatur aut certe explicatur eo, quod insulao occunpatio Saxonica relata
videtur csse ibi, ubi narrandus fuit primus Saxonum in insulam adventus, quos constat
dudum litora Britanniae infestavisse antequam cam occuparent. ipsunm oraculum supra rela-
tun videtur invasiones per annos centum et quinquaginta annos continuatas distinxisse ab
o(cupatione trium saeculorum et postea denmnm cum utrumque confunderetur, ad pertur-
bationcin cam celandam membra duo porperam inversa esse. regis cius, qui contra gentes
aquilonales Saxones primuni advocavit, Gildas nomen non videtur posuisse, posuit Gildam
expilans historic Britannicac scriptor, ut infra ubi earn edenius demonstrabitur, undo
Yortigerni nomon in Bedanam historian transit et ex Bodanis in Gildae libros inter-
polatos. Saxones ita Britannis opitulati corunique tamquanm mercennarii facti postqnam
mudto tempore annonas acceperunt (c. 23 fin.), coeperunt Britannos opprimere statusque
insulae ita conturbari. nam quamquam ait auctor pracdones domum recessisse (c. 26),
apertc id non pcrtinct ad gentem universal, sod ad catorvas pro re in patriam reversas
aliis subountibus. hunc rerum statum probabilc est obtinuisse secunda part saeculi quinti.







DE EXCITIIO ET CONQVESTV BIIITANNIAE.


memoratur deinde Ambrosii Aureliani ducis ]Roman orunl h1 itanniae provincial civium
victoria do barbaris magna, quain reportatam esse aliquantumn ante quam Gilda scripsit
index efficitur, quod is verba facit de Aureliani subole dogenerata. post certamina plura
event ftacta (nunc cires nune hoses vincebant) victoria altera cum obsession months vario
Badonici (qui ubi fuerit, ignoratur) coniuncta incerto rernn statui fine imposuit, nam
auctor seribere se ait temporibus tranquillis. proolium Badonicum, si vera sunt supra
exposita, factuni est ante ainos XLIV quamn scripsit Gildas, id est anno circiter 500.
tam victoriam paratam quinm pacem secutam patet accipiendain esso cum aliquo tem-
peramento; Saxones neque expulsi tuin sunt do insula neque hoc significare voluit
Gildas, sed ab insulate region ea, do qua Gildas potissimum cogitavit, Brittones Romani
barbaros per aliquod tempus arcucrunt. do ipsa victoria Badonica quae posteriores
narrant, sumpserunt a Gilda. Bedam cum modo viderimus eam adscriberc ad annum
XLIIII post adventum Saxonum ab ipso collocatuin a. c. 150 (dicimus de co anno in
praefatione ad chronic Bodana), verba auctoris toemere interpolavit, sod annus, ad quom
ita pervenit, incidit fere in ipsum illuni vere Gildanum. anuales Cambriae quod ad-
scribunt ad annum suum LXXII sivoe p. Chr. 516: belitm Badonis, in quo Arthur por-
tavil crucemn domini nostri Icsu Ctirisli tribes dirbus ct tribes noctibus in hunmeros suos
ct Brittoncs victories ficrunt 1), ut ipsum excerptum est ex historian Brittonuin fabulosac
e. 56. ita epochae quoque iure diffidemus, quamquam no ea quidein mulhtum distat a
vera ab Gilda indicate. Sui temporis status insulac Gildas talem fore adumbrat, qualem
significant Procopius bell. Vand. 1, 2 relata Britanniae defectione a Romana domination
sub HIonorio: BQErrariar p6,roi Pwtaiot rai'vetotraaaat oiv'/rt ':yovr, c~"' oi('a rr
rtd'owroic ar ai'roV tiere, quocum rectc componetur quod ait Gregorius hist. 4, 4 do
condicione regions Aromoricanae: semper Brittani sub Francorutn potestatem post obitum
reyis Uhlodovcchi (t 511) fcrunt co comites, non rcyes appellate sunt. ita apud Gildam
in insulac partibus, quas obtinent Brittones, imperant 'reges' plures, quorum, ut supra
vidimus, quinque nominatim excitat: Saxonum sui temporis regem nullum nominat,
quoniam per ea tempora bella inter cos Romnanosque quieverunt. parties eae quod
regibus oboediunt, non impedit. quominus auctori visao sint comprehend imperio
Romano. immo id ipsum ex Gildae epistula certa ratione officietur et ea quamquam
rerum gestarum memorial non11011 magnopere auget. nihiloinimus status insulae post de-
ductum inde Romanum exercitum vivid depingit, unicus liber omnino qui eius saeculi
condicionem insulae publicam aliqua luce illustret. scribere se Romanum civem civibus
Romanis Gildas enuntiat locis duobus. primum p. 3S, 20, ubi barbarum nationom ait in
Britanniam appulisso tribes, ut lingua eius eaprimitur, cyulis, nostra longis nacibns; nam
qunamquam monuerunt periti linguac Cambricae in ea quoque practer curuc vocabulum
alterum tong de nave usurpari, quod adiectum est navibus eamn nostrac linguae interpreta-
tionem excludit et id ipsum doclarat auctorem hoc loco sibi proposuisse, quod facit altero
p. 44, 5 vocabulum Cuneglasum explicans addita interpretation Romana lingua. eadem
ratione quom vindicomn Britanniae a transmarinis gentibus praedicatAmnbrosium Aurelianum
appellate Romanae gentis virun p. 56, 12, respiciens onmino originom oius ipso nominee
indicatam, sod nequaquam ita oun distinguens a civibus quos ait insulanis. confirmat
quod posuimnus libelli tenor et indoles universe. scriptori quamquam Britannia putria

1) Cf. Zimmer Neml. vind. p. 100. hinc pendent recentiores, ut Willelnus Malmesburiensis (t c. a.
1142) in antiquitatihus Glastoniensis ccclesiae (p. 300 ed. Gale): Gildas neque insulsus neque infacetus hisfori-
cus, cut Britanni debent, si quid nutltiae biter ceteras yentes habcnt, multntm annorunI ibi (Glastoniae) excgit
loci sanctitate captus, inque annu domndl 1x.ll de medio factus in vetusta ecclesia anfte altarc est sepultus,
confundens annum victoria Badonicae et obitus Gildae. diverse uadulfns de Docelo (t a. 1202) in 'cata-
logo virorum illnutrium' (MG. tS. 27, 257): tlilda Britonuw ,esta Jebili sermone descripsit anno incarnations
DLXXXI.
CHRONIC Ill. 2







GILDAE SAPIENTIS


est (patriac victoria p. 28, 6 et alibi passim), eo vocabulo secundum eiiis saeculi
consuetudinem Romani imperil civis provincial suam significant. dominationem violentam
Romanorum (p. 30, 16) cum iisdem coloribus pingat atque Brittonum ignaviam (p. 30, 8.
35, 15) reprehensor acerbus ct ut ipse ait quernlus, nihilominus proponit sibi insulae
vices narrare temporibus imperatorumt Roimaorum p. 29, IS et Britanniani agnoscit factam
csse Romaniam, p. 30, 19 eanique queritur ingratam fuisse non raro transmarinis regibns
p. 29, 4 et tyrannis opponit inmperatores legicimos p. 33, 6, desciscentes perfidos appellate
p. 30, 14. universe narratio co vertitur, quod nomen Romanumn o tempore, quo legiones
insulam tutabantur, tt verbis agnitum (p. 32, 27. 34, 6), ita ad morent lcgcsquc non satis
propagatum (p. 32, 27), post exercitum Romanum, ut actor narrat, tempore Maximi ad-
versarii Gratiani et Theodosii (p. 33, 2) ex insula, deductunm, iusta tutela caruit; nam
quamquam Romani invitati ab insulanis spondentibus in fide se mansuros (p. 33, 16)
bis ad repellendos hostes redierunt, secunda vice patriac dcuiuniait amplius se non
esse reversuros (p. 34, 19), id quod deinde ipse suninus dux Actius confirmat
(p. 36, 4). hortantur Romani insulanos, ut ipsi libertaten ') totis viribus vindicent
(p. 34, 21), efficitque id post longa ignaviae tempora felici fortune Ambrosius Aurelianus
(p. 40, 12). itaque quo tempore Gildas scripsit, desierat quidem insula esse sub im-
peratoribus Romanis praesidibusque ab ipsis missis (rectores p. 30, 6. 33, 10; praepositi
p. 30, 16) ct parebat regulis multis, qui uuctori dicuntur modo reges vel tyranni
(p. 41, 15: reges habel Britannia, sed tyranuos. 37, 4 cet.), modo rectores (27, 7) et
duces (p. 45, 2), sed cives nihilominus manserunt Romani ct co nominee belligerant cumr
Scotis Pictisque Saxonibusque gentibus barbaris. ceterum haec ut ad condicionem civilem
pertinent, ita ad linguae Romanae usum nequaquam transforenda stnt. ipse Gildas illa
sua narration luculenter indicate ne co quidem tempore, quo legiones Britanniae prae-
sidebant, more legesque Romanas per insulam satis viguisse, multo minus igitur per
saecula posteriora. attamen cum in civitatibus, quae Gildae actate licet ruinosae tamen
superticrunt (p. 28, 13. 39, 17), turn maximn in monasteriis vel ea actate aliquatenus
Latinae linguae etiam quotidianum usum duravisse crediderim, et omnino linguae cultae
usurpatio turn demurm tota tollitur, cum etiam in litteris altera ei substituitur, id quod
in Britannia post saccula demum evenisse nenio ambiget.


Titulus operis qui fucrit, parunm constant. codex primaries Cottonianus cumi hodie
et principio careat et fine, apographo eius (nobis D) a principio item mutilo subscriptum
sit sic: explicit liber s. Gildae abbalis ct historiographi Anglormn el cetera, editio prin-
ceps ad Cottonianum librum potissinmum adornata (P) praescribit: incipit prologns Gildae
Sapicntis de excidio Britanniae ct conquestn eitsdenm ac flebili castigatione in reycs prin-
cipes et sacerdotes, subscribit: expdicit epistola Gildae Sapicntis, editio altera ad cundem
librum diligentius exacta (Q) ipsum libellumn repraesentat neque praescriptione addita
neque subscription, titulum autem in voluminis indice ita formavit: Gildae, cui cog-
nomen est Supienlis, de cxcidio ct conqucsti Britanniae ac flcbili castigatione in reges,
principes ct sacerdotes cpistola. accedit quod quii Cottonianum codicem integrum vidit
auctor catalog Cottoniani a. 1696 ait in eo legi Gildamn dc excidio Britmnniae. in codice
Abrinccnsi (nobis A) interpolato auctor dicitur querubds Gilda in operis inscription,
practerea tam in prologi praescriptione quam in operis subscription beats Gilda, opus
in prologi praescriptione liber de gcstis Britonumn, in operis ct praescriptione et sub-
scriptione lier de miseriis ct pracvaricationibits et excidio Brilamniac. long deterioris

1) Sequitur usnm labentis aetatis Romanum implerium sub libertatis vocabulo celebrantem,. lstinianus
cod. 1, 27: ut Africa per nos . reciperet libertalem. obsequium imperatori qui deuegant in provinciis quae
t'uerunt impeiri Romani, ones suint tyrauni,







DE EXCID10 ET CONQVESTV IITANNIAE.


notae codex X affects interpolation cadem praescribit praefationi: ineipit preftio libri
qtueruli sancti Gilde Sla, ,,..s ti dte xcidio Britanni, de calaminittibus et prevaricationi-
btis ines citiam ac Britonutm cxIlatione ct conquests ipsius contra reges, principles ce
sucerdotes, deinde post capitumn indicem ipsi operi: incipit liber querulus sancti Gyhlde
Supienlis de excidio Britannine, de ealamitatibits ct prevaricationibus cius civinm, de
rriJdalionc Britonum et ditris oppressionibus corum et quamn dolose Romani cos sib!
subegcrint cl q tni bellicose ipsi dintiuis restilerint rt quomodo Romani ostrenmo cls prae-
positos rectigales prarfecerint, ita at non Britannia, sad RIomana insula vocarictr, et
onmis mnonea ari argenti et aeris imagine Caesaris noaurcetur, quo tempore Christus in
ina',lcint, vcnerit ct quanta persecution tempore Dioclctiani emerscrit, quantum martiyrumn
gloria .tlwe Britannia efflorucrit, qualiter gcns Britonum imperatores Ronucaos attriverit.
in margin adnotatur: locus, in quo factus est hic liber, est Guales insula marina tem-
pore Arthuri regis, persona Gildae Supiicnis. subscriptum in codem libro: explicit liber
O(ilde Sapientis de rxcidio Britanniaic it Britonum exclaeione. Hfistorimn Gylde Cor-
mac sic pcrlge seriptmu I doctors di/itis sensit cultuque redtuctam I hee tenues superat
multos carpit/que superbos adiocta in margin liodie mutilo adnotatione hac: [fe]cit nan-
quc ipse Gilda [lib]rum magnmni dc regibus [Bri]tonum et de preliis comum, [sed q]uia
vit/peravit cos mnu[tm]j in illo libro, incendc[ru]nt ipsi librum illum. equidem titulum
formavi ad editions Cottonianuni libruin repraesentantes, potuitque a titulo co et inter-
polata reconsio Abrincensis proficisci ot Cormac ille niOscio qui ) ampullarum suarum
stamina sumero. consenutit item aliquatonus in historic Anglorum 1, 22 Beda Britannorum
inemorans scelerum facta, quate historicus corum Gildus (sic libri) flcbili sermone describit,
item qui infra adlegabuntur auctores Anglici saec. XII, in his Giraldus Cambrensis
citans Gildae librum 'do excidio Britanniae'. Quod Gildae libellus hodie circum-
fertur bipertitus ita, ut priori parti c. 1-26 inscribatur historia Gildac, alteri c. 27- I 10
epistola Gildae, accidit culpa Galii, quem Stevenson cacc secutus est, Petrie (v. praef.
eius p. 62) et Bradshaw (v. p. 21) agnoverunt erravisse, sed illb errorem tollere non est
ausus, hic libellum plenum edore noluit. deceptus est Galius eo, quod in codice notae
infimae X sola reperitur pars illa prior ibidemque praefationis prima verba in hac
rpistula interpolator ita mutavit, ut fierent in hoc libro. evidenter qui codicem 111ci
exaravit ut prologi extrema ita abiccit partem libri posteriorem ex solis fere ex2erptis
sacrae scripture compilatam eaque tantum retinuit, quae rerum gestarum curioso aliquam
utilitatem praebere viderentur. corrnunt igitur quae viri docti ficticiae huic operis
division superstruxerunt temptamina ipsa parum probabilia 2).
Praeter epistulam, quam edimus, Gildas alia quoque scripsit. coimmentarium Gildae
'de paonitentia' servavit codex unus olim adservatus Fecanipi in Normannia, hodie Pari-
sinus n. 318S2 saec. XtXI, quo codice quae contincantur enarrat Maasson Quellen des
canon. Rechts I p. 7S4: ediderunt inde libellum Mfartene ct Durand thls. nov. anecd. 4
(1717) p. 7, Wassersohleben Bussordnungcn (Halle 1S51) p. 105 ad codicem collatum
,1 KInustio, lHaddan ot Stubbs (vol potius Henr. Bradshaw) councils and ecclesiastical
dI.., ments relating to Great Britain and Ireland vol. 1 (IS69) p. 113. commentariolus

1) 'Cormac nomen cum a sexto saceculo ad undecimhnum in llibernia frecquentissi mum fuerit, a Britaal-
",..*, autein lingua abhorreat, adnotatio quoque de loco tempore persona consuetudini Ilibernorumn respondent
til vita Patricii edita in analectis L'.llandianis vol. 1 p. 548 ita ineipit: tempus locus et persona requiruntur
'..i iac deineeps narratio formatur, sequunturque schema idem exordia fere hymnornm Hibernicorun), recensio
'I.v ,. profielsci videtur ab lhoninc nations Ilibernicae, degente taimen seeundum glossanm ad p.33, 12 videe p. 19) in
TI'riannia septentrionali, scilicet in Scotia qune tum dicelatur format ex foederatione Ilibernornm I'ietorunique'.
II /.immer. 2) Zimmero (Nenn. p. 101 seq.) visa est Gildani libri bipertitio adseuedere ad saeculumn VIII et
aI.-iria Britannica eo temnpore ita coepta esso seribi, ut partem priorem Gildanam historical continuaret.
.it I.ipertitionem libri omncs ignorant, naim no pessinmus quidem ille X librimn divisit, sed breviavil, neque
, i..crariuin commenting editors septini decini sacenli referri poterit ad saceulum octavina.







GILDAE SAPIENTIS


cunm vere a Gilda nostro proficisci videatur, nos cum infra p. 89 repetivimus secundum
editionen Wassersellebenianam. at in eodem codice qni roperiuntur canones synodorum
Britannicariim recte opinor contra Bradshawium Wassersehleben (irische Kanonensamm-
ling ed. a. ISS5 p. LXXIII) Gildac ibi adscribi negavit.
Practerea extiternnt collectanea ampla argiunenti ecclesiastici sub nominee Gildao,
quo item verisimile cst significari scriptorem epistulae quam habemnus. codex Cantabri-
giensis collegii corporis Christi saec. IX/X, de quo egit plene Wasserschleben (irische
Kanonensammlnuny ed. a. ISS5 p. XXII seq.), p. 48-59 excerpta continent titulo nullo,
sed ut singulis locis praemittatur dicit Gildas vel Gildas ait. praeterea unum locum (infra
p. SS fr. Y 11) eadem collectanea (p. 34) inter alia excerpta sub eiusdeom auctoris nominee
posuerunt. iisdem collectaneis usus est is qui saec. VII exeunte vel incipient VIII
(certc inter scripta quae adhibuit recentissimum est paenitentiale Theodori archiepiscopi
Cantuariensis defunct a. 690) canonnm syllogen composuit hodie notam sub nominee
IIlibernicae editam a Wasserschlebeno a. IS74 ot denno a. ISS5. Gildae quae ibi
attribuuntur cum pleraqne redeant pleniora in collectaneis Cantabrigiensibus. de reliquis
(p. S9 fr. IX-XI) dubitari potest, utrum qui composnit Gildana adhibuerit pleniora
an in inscriptionibus erratum sit vel interpolatio admissa, id quod passim in sylloge ea
praeterea usu venit certe fragmentum quod extreme loco (XI) posuimus sic ut ibi
legitur non magis est Gildae quam id quod sequitur Patricii (cf. Wasserschleben in
praef. p. L). ceterum sylloge non solum locis non paucis emendatius script est quam
sunt excerpta illa Gildana, sed quod fr. nostri III praescriptio Gildas in cpistolis suis
significant ordinatorem usum esse epistulis Gildae deporditis, eo confirmatur quod tested
Columba abbate (infra p. 21) iuris ecclesiastici quaestionibus a Finniano abbate pro-
positis Gildas 'elegantissime rescripsit'. de codicibus, qui syllogen Hibernicam serva-
runt. conferenda est oditoris praefatio; eminent inter cos Parisinus n. 12021 olim Sanger-
manoesis saec. VIII: Sangallensis n. 243 saec. IX: Bodleianus Ilattonianus n. 42 saec. X
syllogen habens ita auctiorem, ut etiam Gildana quaedam hic primnum compareant; Ro-
manus Vallicellianus A S1 saec. X auctus similiter et eo quoqune nominee notabilis, quod
auctores IIibernici duo in reliquis libris nominati Patricius et Gilda hic facti sunt
Paterius ot Gelasius. psendogelasiana excerpta haec in corpora canonum posteriora
multa transiernnt. Gildanorum horum examination otsi iuris canonici peritis relinquenda
est, edition nostrae epistulae Gildanae subiecimus collectanea codicis Cantabrigiensis
quaeque praeterea sub Gildae nomine in corporibus iuris canonici inventa composite
diligenter Henricus Bradshaw (apud Hatton et Stubbs councils I p. 108-113), maxime
ut Gildana tractantes comparare possint sermonis proprietatem et sacrac scripturae
formam. different certe in loco 2. Timoth. 3, 1-5 adlato tam in epistula c. 104 quam
in fragment IIl sic ut subscripsi.
EP. in novissimis diebus instabunt tempora periculosa
FR. de novissimis diebus. instabunt tempora pessima
EP. crunt enim homines semet ipsos amantes
FR. et erunt homines sui amatores
EP. cupidi elati superb blasphemi parentinls inol)oedientes
FR. avari adrogantes superbi blasphiemi parentibus inoboedientes
EP. ingrati scelesti sine adfectione
FR. ingrati inpuri sine adfectione sine pace accussatores
EP. incontinentes inmites sine benignitate proditores protervi
FRI. intemperantes crudeles odio habentes bonum proditores temerari
EP. tinidi vonlptatumn amatores magis quam dei
FR. inflati voluntatumn amatores magis quam dei







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


EP. habentes quidem speciem p)ietatis, virtutem autem eins abnegantes
FR. habentes formam pictatis et virtutem eius abnegantes
Il-de num colligendum sit auctorem utriusque operis non esse eundem diindicabunt
ir: rm periti.
Precationem lorica pro morbis a corporis partibus singulis arcendis propositam in
Pcilice Coloniensi n. 106 cuml subscription c.plicit hymns quem, Latlhcun Scotigenes
I '.il, in codice Ilibernico Leablhm Breac sub praescriptione liac: Gillus hanc loricam
,t . . Laid]Jcmd mnac Buith Ianaiq vlnil ab cro, in insulan Iliberniam tramnsulit
Zimmner (in Nennio vindicato p. 299. 337) unper edidit denuo recognitam, iudicans earn
ci-iptam esse a Gilda nostro, deinde a Lathacane illo erudito Ilibernico defunct a. 661
in l[iberniam allatam, emendans scilicet in praescriptis illis inventam pro rcnit. mihi neque
.-mendatio probatur neque index, quod precatio illa mortalitatis mentioned facit, annales
intem Britaimiae per tempora Lathacanis obitu anteriora solius mortalitatis quae Gildae
t'.mipore event npmemoriam servarunt, de tempore quicqnam videtur effici, nequc hymnus
,.,'te convonire Gildae nostro propter sermons insignem diversitatem, quam Zimmer lut
non ignoravit (v. p. 323), ita non recte aestimavit. nam hymnus venit ex schola ea, quae
initrisis in Latinam linguam verbis Graecis et Hlebraicis incondita et supra omnem bar-
I,ii iem barbara doctrine, ad quam quod accedat, Gilda noster non habet. hoc solun
.,incedere possis eius scholae eruditos Gildae epistulam lectitasse et Tethyeam vallem
(,iipra p. 6) inde suo thesauro intulisse, locutionem licet suis deliciis inferiorem, ita et
Ij-'.am obscuram et perversam.1)
Historia Brittonum fabulosa ut aliis, ita praesertim Gildae passim iu libris tribuitur
t,.-ere omnino, qua de re infra ad eam exponemus. praeteriri potuerunt, qnae Gal-
I've-ils Monumetensis sub Gildae vocabulo adlegat tam ex historia illa deprompta quam
,,li.i ab ipso conficta videe infi'a p. 23), item carmen de victories regumi Britanniae sor-
vlmin in cod. Cottoniano Inl. D. XI Gildae adscriptum aliaeque fraudes recentiores.

Gildam iure ait actor saeculi XII infra p. 23 citatus Willehlmus raro transcriptumr
,- ;: codices libelli non solum extant admodum pauci, sed praeter Bedae excerpta et
i ,oicem Abrincensem interpolatinu script editaque exemplaria omnia redeunt fore
,.1 unumi eodicem Londinienseim Cottonianum, de quo iam dicendum est.
Codex musei Britannici Cottonianus Vitell. A. Yl seriptus saec. Xl, aliquando (naim C
tolicum duorum a losselino adhibitorum hunc esse antiquiorem in eo quae continebantur
.,jifirmant) Angustinorum Cantuarensium, deinde ex dono Guilelmi Camdeni facts
Cittoni, secundumn Smithii catalogum manuscriptorun librorum bibliothecae Cottoniae
(t0 onii 1696 p. SI) haec continuit: '1. hynmus ad b. Mariam virginem etc. 2. Gildas de
'.%xcidio Britanniae; liber claractere affini Saxonico exaratus. 3. hymnus ad Theodorum
'a.'l:hipraesulem et abbatem Adrianum ad fiuem paginarnm praefationis. 4. hymnus ad
'S. Augustinum Cantuariensem in fine libri. hymni ones notis musicalibus insigniti'.
f'olhorum codex turn fuit 72 (secundum schedas musei Britannici); iam damnum gravissi-
mum passo eo in incendio a. 1731 eorum hodie non supersunt nisi 37 ad Gildam perti-
:i''utia omnia, sicut margo editions nostrae declarat. quorum etsi f. 26 totum evanuit,
r'hlqua mnltis locis mutilata sunt aut oblscurata et ita comparata, ut ea tantum quake diserte
'.' codice afferuntur praestari possint neque ex silentio apparatus nostri de lectione
milecari, nihilominus de libri iudole in universum constat post longunm et laboriosum
,1liorum eorum examen a me institutum adiutore perito et strenuo Eduardo Thompson
umusei Britannici praefecto. Compendia in codice offenduntur inter alia haec:
1) Quod narrant Ilibernici saecul] VII regem Senchian Torpcist ad Aremoricos misisse, qui carmina
..,iriua ad volume Cuilmenn conficiendum ab 'illo sapiente' co deportata inde in Iliberniain referreut, Zimmer
p. '.55 de Gilda Sapiente accipit.







GILDAE SAPIENTIS


an = ante fn = nu.c s sed fi = ut
es = cuius qd et q. = quod sr super
tic = dicit vel dicuit quo et Ifi = quoniam srbq (4S, 20) = superbisque
1 = inter ui = usque
Codex, qui et dittographias babuit modo recto emendatas, modo perperam et hic illic
adnotationes (ita ad 45, 5 palata adscriptum est: palata (tdcnmpto pro aperta probate.
under proficiscitur additum in ed. Q: palate admissa id est opecrta dclicta), cuim et
archetypum luerit eius qui sequitur D ot primis duobus editoribus P et Q pro textus fun-
damento, ubi co adhuc utimur, plerumnique res decisa est; hoc notandum quibusdam locis
veram lectionem in hoc libro traditam corruptam esse ab emendatore, quac corruptela
deinde translate cst in exempla ex C derivata. ita 31, 2 ue'no sinuatis CI recte,
licet verbis male divulsis (nuntos inuttis) una cum AX, ubi tento iuratis habent
C2DQ, uvenorum plcnics P: item 50), 29 asac C1 cum AP recte, corrupt ad se
C2DQ.
D Cantabrigiensis bibliothecae publicae codex Dd. 1. 17 scriptus c. a. 1400, ali-
quando, ut infra videbimus, coenobii Glastoniensis, losselini autem aetate adservatus
apud iuris peritum quendam Cantianum, inter opera argument historic complura, quae
enumerat catalogs editus vol. 1 p. 15, Gildae libellum continent scriptum litteris parum
distinctis (certe n et u, c et t saepenumero discerni nequeunt) et compendiis ex parte
minus solitis, quorum adnotavi haec:
a' = autem it' et itmi it' it'll = item qn = quando
ali = aliquando phois pharaonis .q. et qi = quasi
dini = diuini phisei = pharisci qz = que
difmo = dummodo pt = potest q' et qd' = quod
.11. = enim quo et quoimo = quomodo
fla = falsa qmii = quoniam
Passim codex emendatus est manu secunda, quam losselini esse adseverant periti
Britanni (Haddan and Stubbs councils I p. 45). et descriptum eum esse et deinde
emendatum ad codicem modo dictum Cottonianum verisimile est; certe ubicunique de
Cottoniani libri lectione constat, Cantabrigiensis aut cum eo consentit aut errat quique
eum correxit, Cottonianam fere lectionem revocavit. itaque utemur hoc libro ad Cot-
tonianum non emendandum, sed supplendum, caute tamen: nam scriptor quamquam a
breviando abstinuit neque graviter Gildana interpolavit, locos sacrae scripturae aliquotics
ad vulgatam emendavit, ut 75, 31 pro poa larantium ibi est herba fidlonum, S5, 9
funiieulis pro criniculis. in universum quaniquam Cottonianum librum edition Q accuratius
reddit quam codex D, non desunt loci ubi contrarium evenit, ut 79, 34 cxstantes im-
munes servant CD, mutat in extante icnmuni Q.
E Parisinus Lat. 6235 saec. XV, olim domini Burleigh, f. 7 habet 'excerpta ex Gilda'
spectantia ad capital 3-12. subicitur: 'reliqua in historic Galfredi Monomotensis et
-aliorum satis apte inseruntur. videtur antem alicubi partibus studuisse, cum esset
-Albanus. ex eodem Gilda in historic de Sueyno et Knuctone, quam gratiam scripsit
'ad reginam Emmam'. excerpta, quake in apparatum rettuli, etsi propria non hahent,
proxime accedunt ad codicom nostrum D nondum emendatuim.
A Abrincensis (Avranches) bibliothecae civicae n. 162 (antea notatus n. 154 et
n. 2890), aliquando (teste Bethmanno, qui ipsum examinavit) monasterii proximi sancti
Michnelis do periculo maris. scriptus saec. XII exeuntc, continent praeter Ciceronis de
oratory commentariorum fragmentum exiguum Victorem Vitensom et lordanis Getica
ct Guillelmi Apulensis gesta Roberti Wiscardi (ad quieo um adhibuit Bietlimann
1MG. SS. 9, 239). quod Caiamdeno (v. Britannia cius ed. I 50( vol. I praef. p. CXXXV)







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


nli ivit larnabas lhissonius in some mss. in France Gildain appellori qu(crinlun,
I'.t.asso ad hlne libruni trahlndiiin est. post Botlinannin in relations dc itincre
G.llico a. IS39i-1-.11 (tArchiy b p. 69. 384) et Folicem Ravaisson (rupports sur res
/'Il,,)lmdies des dep. dc l'Ouest Parisiis 1841 p. 139) liber descriptus est in cata-
i,.,I- bibliothccarum Gallicarum publicarum cditis a. 1872 vol. 4 p. 513 ct a. ISS9
,,1. 10 p. 79, nbi error additor Arthuris de la Borderic cnra Gildac libcllum ad hunc
ci..ieii cditum esse: id enim intra inceptum stctit. (Jodox, quem mnihi cont-lit
I:i-'i.ribcndumvc cimravit optinmus mici opcris adiutor Paulus Fridcricus Girard Parisinus,
i linma continct in tres libros divisa, pracfationi (25, I in hue epistola ... 28, 5 donadt
,.tli pracscribitur: incipit preficio beat Gilde in librum de gestis Britonum: subscribitur:
. ,p/liit prologus. primo libro (p. 2S, 6 Britannia . .. p. 41, I servarunt) pracscribitur:
o.pijil liber queruli Gilde dc misriiis et prevaricationibus ct excidio (corr. ex excedio)
l,.tannie, subscribitir: c.,pliilit liber primus; secundo (p. -41, I decdentibues auitn .
1;2. 2 couvriioran cauitts) praescribitur: incipit secundus, in quo rcjes sui lenjporis
',ahl'trcs reduergit (ildas de suis mnde actibus, subscribitur: caplicit liber scunuli(us
t,.iO) (61, 3 sacerdotes . . SI1, 22 facti estis) pracscribitur: incipit tertius, sub-
-,.:ilitur: explicit liber beat Gilde de miseriis et prevaricationibus et excidio Britannie.
i,,liicas in part prior librarians passim insernit. prinman ad c. 5: do subicctionc Britanmic
,t ..,,erio ei t clgibus Joatunis, postreniam ad c. 32: item upoustrofi ad CnoUolasumt rgenm,
q',u relicta Ic(itima coniue ecius gernimuont dco sacratom in coniutem uxrit ut ad c. 33:
d', Maylooune rege purricidu et tpost(ta. folio uno laccro facto pagina altera impor-
I':.:ta, altera sublata c. 14-21 passim hiant. extrema libclli pars inde a p. Sl, 22
l,,...nt 1on ipso codicce lacero, sed archetypo.
mIuycnsis nionachus is qui scripsit vitam Gildac supra p. 3 landatanm sacc. nt -R
Mi,.tur XI mihi non visain nisi in editionibus, affert locos duos ex Gildac opistnla do
S.',:.lis et pruecuriatlionibus ct excidio Brituniale, scilicet p. 2b, 13 bis deuis . 2b, 20
/i.-'s (cf. ad 2S, 11) et p. 41, 13 enimnuero ... 41, 27 despicientes usus libro tali, qualis
c,.t Abrincensis.
Textus codicis Abrincensis Gildanns non plane spernendus est; nam hic illic
CLiitonianum aut confirmat aut emendat aut explet. duobus locis 34, 2. 50, 29 supra
vidimus cun Cottoniani lectione prior male cmendata a mann secunda convenire
Abrincenscm. idem contra Cottonianumi sequendus fuit inter alia in his.
59, 17 comminabitur] A cum vers. vulg., cuucta minabitur DQ (deficiunt CP).
61, 31 ad menia ueritatis A, aducrsitatis moenia DQ (dcficint CP).
62, I nolitent conuiciorum] A, uol alitent conniuiorum DQ (dcficiunt CP).
l>ncu ex Abrincensi explevimns quac deficient in codicoe C indequc pendentibus
libi haec:
46, 20 expetuntur non cuius libet relictac guidee adn.).
53, 5 altitude populi terrae ct terra interfecta est.
59, 23 populis multis et civitas implcta est.
79, 17 sicut ipso hortatur imitators mci estote iuquions.
N.i'm1 quainquam textu-i interpolato mecrito in talibus diffidimus, haec quac posui-
una~ exclmpla suspicionem videntur effugere. quianim ob rein ibi. ubi deficient archo-
t%.i. C indo ducta excimpla D et PQ different, id sequendum est quod consentit
,:11 A, ut 6S, 3 scripsimus non suffusi cmn PQ, sod conf'usi con D)A. At bona
iii.': rara et exilia sordibus libri Abrinccnsis ita obteguntur. ut vix apparcant. in uni-
veIrum cnin textus bic non solum multis locis mutilatus est, sed ctiam totus inter-
p.li:itus, scilicet qui libcllum reccnsuit iure offensus sermon auctoris obscure et perplexo







GILDAE SAPIENTIS


hoc egit, ut eum aliquatenus elucidaret verbis modo transpositis, modo mutatis. item
quibusdamn locis, paucis tamnen textum auxit adhibita scriptura sacra, ut 73, 10 archetypi
verbis intellect difficilibus Oseae quae sequebantur substituit, denique in ipso mutili arche-
typi fine S 22 Pauli verbis continuatis hiatum celavit (cf. item 34, 7). ipse inter-
polationis status cum demonstration non egeat, hoc loco explanandum est, interpola-
tiones codicis Cantabrigiensis X et editions Polydorianae P quatenus cum Abriucensi
libro convenient vel non convenient. id ut intellegatur, subiecimus locos aliquot ad cam
quaestionem pertinentes.

33, 14 ins. gens igitur Britonum Scottorum Pictorunique impetum non ferens
X solus.
35, 23 perexigni] D, nec perexigui Q, nee pro exigui XP, non . per-
exigui A.
36, 3 repellent] ACDQ cum Beda, repellunt nos PX.
36, 3 haec] CDQ, haec oriuntur APX cmn Beda.
36, 19 nastitate] ACDPQ, uastatione Beda ct inde opinor uastatio est (ortum
cx uastatioe) X.
36, 22 interpolant locum ex version vulyata AX.
37, 22 neterum] CD, ieterum inimicorun X, uctcrcs inimici (formna loci
mutatu) A, ueterun hostium PQ.
3S, 12 tyranno] CDPQ, tyranno nortigerno A, tyranno gurthigerno britannorum
duce X adhibito Beda: cum sno rege Vortigerno.
38, 20 omine] CDPQ, secundo omene X, secundo ut oppinabantur omine A.
39, 21 ac si gelantibus] ac sigilantibus C, ac sigillantibus DQ, ac semigelanti-
bus X, ac simigelantibns A.
39, 23 domlorum ruinas] CDPQ, liorribiles doniorumi ruinas AX.
40, 11 usque] CDPQ, usquequaque A cume Beda, ita usquequaque X.
40, 12 qui solus forte Romanae geutis tantae tempestatis collision (-ni P)
occisis in eadem parentibus purpura nimiruni indutis (indutus P)
superfuerat] CDPQ, qui solus fuit comes fidelis fortis ueraxque forte
Romanae gentis qui tantae . superfuerat X, qui solus fortis super-
flierat de Romana gente occisis parentibus purpura indutus in eadem
collision tantae tempestatis A.
40, 15 cessit] CDQ, ex uoto cessit APX.
40, S1 Badonici months] ACDPQ, Badonici months qui prope Sabrinuin hostium
habetur X.
12, 19 stupes] CDQ, sine stupes A, saeue stupes P.
45, 5 ialata] CDQ, propalata AP.
-16, 11 neumaque] C2, pncumaque DQ, neuque C', neque A formm loci
mutata) P.
49, 5 compleuerat] compleuerit AP.
419, S ergo] rogo AP.
419, 11 itemquc] itaquc AP.
57, 33 clamoris] clangoris AP.
62, 11 erba saepius detrahentcs et raro iera dicentes post decidentes ins. AP.
69, 13 domini misericordiam] dei (et domini add. A) nostri (orn. miseri-
cordiam) AP.
79, 7 poenali] DQ, ferali AP.
M), 20 id] DQ, id quod positumon est AP.
SO, 21 super] Q, supra ) D, supra findainentunim AP.







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


Siunilit .-r in minoribus nee tnmen facile casui tribulndis passim fact eodex
AbrinI.:.nsis cumi cditione Polydoriana, ut 50, 14 suscitubo 50, 15 filii naliathl
.,7. I comncrtlan 57, 5 calciabant 60, 14 rcgibus s b, 14 bcstiac OS, 16
tom, pi,,intur 71, 1 1 nouissinto cet.
I.i:.,: ,li .-\P-(Indit, intelleget tribus libris interpolatis subesse archetypum interpolatnum
,.-t iiiiii, --.1 modeste, deinde in singulis interpolationemi ex margine fortasse in textuin
L.itin_ -u- i.,i...,gansse. scilicet Cantabrigicnsis X qui non pervenit nisi ad p. 41, 14, in
I,. lih.i ..'.. ,.ris part non raro ad A prope a'cedit, ut qwerubtm pro /fcbili libellum
iit.-rtii.- .,I'.'ilAt et 40), 12 uterque ex forte adverbio fortem effect; interpolatio autem
eI IilI.r ii''p,.i' quatenus processerit, ct hic locus et 40, IS dcterminatio moitis Bado-
iii i l.. 1,,ii. : .inplura ostendunt. diversain viam ingressus Polydorus Cottonianum librum
,lii:em -iinmen- textunm proposuit in universum sincerum: at ubi ab co deflectit, ple-
rul i 1ini. A.l .rincensCem tani prope accedit, ut cumn duobus libris so usum esse ipse
..-ril..t, :Alt.1 imi habuisse videatur liodic deperditum interpolationis eins, quamn Abrin-
..-11-, -ul.bii, prima rudimenta habontem. narn gemello Abrincensis si usus esset. sine
,lid.ii. gr.,vi.ia vitia inde traxisset. Probabile est interpolatorem cui m, ad quem
ied.:-iint in-it.:i.i tribes his libris commnilia, adhibuisse Bedam. historian elus notam
lim- >.-1 ,ui -.i :ripsit codicem X inde intellegitur. quod eam oxpilavit in indice capituni
tex.: ndl. SeI .:urn capitum iuscriptiones libri A totae different, id ad interpolationem
piV1,:1ri.1iin ni.n pervenit. at quos supra attulimus locos 36, '. 3:, 12. 140, 1 11 magis
,..rIeli.n irtrpolatos esse Bedae historic adhibita quaim imperfecte traditos esse in
ef' 'Bn_,:,l Ili. ore.
i'ant.Ibrigiensis bibliothecae publieae codex Ff. I 27 saec. XIII compacts estX
il.dr iit. ..r.:hiicpiscopo Parker ex codicibus diversis, pars autem eins, qua continentur
Gilld;h n.,-t.,'i .,t hiistoria Britaniiae sub nominee Nounii, origin non )urlianmensis est,
ut itlic.-.t Stovenson (praef. ad Nenniuni p. XVI), sed inscripta liber sanctc Marie dc
Si//ll, ;.i \nt tit ex schedis Bradshawianis monuit Jenkinson) ex abbatia Sawley (prope
Gii.biii ne, Y,.,ikshire) Cistercionsium condita a. 113S. codicem tempore Balii fuisse Canta-
brigiie ad,1 S. Edmundumi, nune esse ibidem apud Benedictinos Galius (1691) testatur.
rntinft (ilia.T libellum, ut supra dixi, non integrum descriptun: prologus auctoris
u..\hiribitur ,i..:;atus et abest pars posterior index a c. 27 tota utpote a rerum gestaruni
oln'.'ii.i .Alic'i.i. c contrario qui arclhetypumn scripsit (nam nb huius ipsius codicis librario
h, 1, u,,n '. i.lontur addita esse) Cormac quidam, ut supra p. 11 vidimns, ct titulum
,pilr'i -ii l...ripitionemque ita amplificavit, ut ibi rettulimus, adicceta etiam do auctoris
ltatl. -:ril.ti-que aliis fabulosa notitia, et inseruit post praefationem capitum indicem
liill, :
INCIPIVINT CAPITVLA LIBRI SEQVENTIS.
OCt,;/ubl,, I. Descriptio Britanniac insulae et quod illa divina statera tcrrac
t:tin- pon.lr,.itrice sit librata, do cius situ, habitu et qualitate, de amoenitate et pulcri-
tiin.iii, d l'.itilitat. et ubertate, de longitudine et latitudine, de civitatibus antiquis
-:-t Hfliuiinlii- praecipuis, do rivis pernitidis et leni murmure serpentibus. do lucidis
I; l,it;..- 4-t i.,,ngruis aiiiiiialium pastibus, do frigidis lacubus et torrentibus exiindantibus.
II LD nimia tyrannide indigonarum ct crudelitate saevissiima ydolatraruin.
III. Quam dolose lRomani Britones sibi subegcrint et quam bellicose ipsis dintius
r I iI,: t i ,v 'in t.
IIIL. Quomodo Romani postremo Britonibus praepositos veectigales pracfeccrint.
ita ut iin Britannia, sed Romania insula censcretur, et quicquid labore potuisset acris
et orgeinti :.1 auri, imagine Caesaris notaretur.
1'. Qn.i tempore Christus in mundum venerit ct quanta p1erscutio tempore
Dio.-li.i'.,I i ruierserit.
.lI MICA III. 3






GILDAE SAPIENT1S


VI. Quanta martyrum gloria tarn in Britannia quam in universe tunmc fflornicrit
ecclosia.
VII. Quoinodo ecclosia redivivo flore respiraverit, sod tamen Arriani eontagio
infecta defecorit.
VIII. Qualiter gens Britonum imperatores Romanos attriverit.
IX. Qualiter Britones aretati a Scottis ot Pictis pro Romano miserint auxilio et
obtinnerint; et quale consilium Romani eis dederint, videlicet ut inter duo maria murum
per milia passmium plurima trans insulam instrucrent (-rint X) a mari Scotiao usque ad
mare lHiberniac, id est a Kair Eden civitas antiquissima, duorum ferme milium spatio
a monasterio Abercurnig, quod nunc vocatur Abercorn, ad occidentem tendons, contra
occidentem inxta urbem Alcluth. at insulani muniirun non tam lapidibus quam cespitibus
construentes ad nihilum utilem statuunt, quia statim Roinanis repatriantibus iterum ab
ipsis impuguati sunt (Beda ht. eccl. 1, 12).
X. Quam misere legati Britonnm Romaiam iterumn mnittuntur, scissis vestibus, nudis
pedibus, opertis sablone capitibus, lubricis gressibus, lacrimosis postulationibus, querulis
vocibus, cunctis membris contrementibus, a Romanis anxilia petentes et impetrantes.
XL Quomodo Britones rursumn Romanum solatium repetierunt, et qualiter Romani
sese excusaverunt, sod tamen laudare et monere coeperunt, ut murum a mari ad mare
facerent, quod ot fecerunt a mari Norwagiac usque ad mare Galwadiae per octo pedes
latum et duodeciin altumn et turres per intervalla construxerunt, co in loco ubi Severus
imperator maxima fossam firmissimumque vallum, crebris insuper turribus communitum,
per CXXX11 milia passuumn long ante focerat, id est a villa, quac Anglice Wallesende
dicitur, Latine vero Caput Muri interprotatur, quae est iuxta Tinemuthe: qui murns
multum distant a praefato vallo apud meridiem, quem antea apud Kair Eden supra
mare Scotiao constituerunt.
XII. Qualiter gens scabra Scottornim comperta excusatione Romnanorumn in Bri-
tones insurrexerint et eos persequendo lacesserint.
XIII. Quod Britones adhuc more solito ad Romanos mittentes nichil profecerint,
sed rursum suis viribus innitentes Pictos propulerint.
XIIII. Quomodo omnis iustitia a Britonibus perierit et omnis nequitia pro veri-
tate, etiam inter religiosos, sucereverit (-uent X).
XI. Quod Britones pro Saxonibus iniserunt ct cos dco indicate pro peccati
flagello susceperunt.
XVI. Qualiter gens Saxonica cum tribus kyulis (supcrscr. .i. longis navibus) Bri-
tanniam appulerit et postea Britones impugnaverit.
XVII. Quomodo Saxones sunmtus maiores solito expetunt et hoc genre im-
pugnandi matcrias quacsierunt et sancta dei diripuerunt.
XVIII. Qualiter Ambrosius Aurelianus solus cis restiterit et quis Gildae Sapientis
nativitatis annus sit.
XIX. Quomodo gens Britannica postea tota ydolatriao orroribus sit subdita.
XX. Recapitulatio singulorum, quae superius descripta sunt, epigramatum, in qua
recapitulation actor operis promittit so maiorem librum do regibus Britonum oet do
procliis corum describendumii, qucm ct postea fact (cf. quwc sutpra p. 11 cx codent codicc
attaliit.s).
Expliciunt capital.
Glossae quoque passim in codice reperiuntur supra versum adscriptae, ut sunt p. 28, 13
melioratea] orwila 2S, 19 cisdcm] montibus imprimebant] ostendcbant 2S, 20 lucidis]
ssijnabant 2S, 21 acrubantibuLs] occqupntibus 29, I piquus] piscis ot sic deinceeps; pan-
cas alias rettuli in apparatunm. denique in margin libri adsunt adnotationes hac scriptao
manu antiqua:







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


'p. 2'9, 16 Porphyrius] Porphirius isto quidam heroticus flit ideoque nominate oum
.o.inmi, quia dixit, quod prophetia Danielis non fuiit prophetia, sod histnria.
:'ilvcrsus istumn ler. oxposuit Danielem.
p ;;2, 21 Arriana] Agricola quidam homo discipulus Arriani qui perturbavit fidem
Brittonum.
I'- :;:, 9 capital] Occidit namque G[ra]tianum, Valentin[ia]num vcro curm m[atrc]
lioma expulit.
.. .;3, 12 gentibus] Quia Scotti tu|nc] temporis in IHybern[ia] habitahaut et Pic[ti]
in Scotia, id est ab aqn[ilo]nc.
::1, .) cursus] [ad si]militudinem [sun]t laec omnuia.
p. :i 1, 25 poltis onsibus] peltis scilicet scutis, ensibus gladiis.
pI. :!", 17 in extrema part] [u]bi Picti habitabant [ant]iquitus.
I). mto l' olationibus tam huic libro cuni aliis communibus quain propriis supra (p. 10)


1'.l\dorus Vergilius Urbinas qui primus Gildac librum edidit (iuscriptum est indici: P
"'i.'ii- nurum. Gildas Britannus monachus, cui Sapientis cognomontum est inditum, de
*.,Ilaimt.ito excidio et conquestu Britanniac, quam Angliam mimc vocant, author vetustus
'.1 I lti-t diu desydoratus ot nuper in gratiam d. Cuthcberti Tonstalli Londinen opi-
-,:.,pi ,liumlis cxcusus') in pracfatione ad Cuthebertum cuir data a. d. VIII id. April.
1 .'27. Liidini postquam narravit Gildae nomen reperisse se apud Bedam et Gulielmum
N. uLl'iigm, ita porgit: 'longo post temporo tandem mihi quaerenti in manus incidit . .
I.tIt it. uptime episcopo, . hand multo post altorum codicem omnibus vestigiis indagatum
a,:l',.-i ;sti ita fama veteris autoris inventi brevi ad omnium bonarum artiumn studiosissi-
,in-rumn :,ures facile pervenit tantumque eius desyderium fecit, ut placuerit tandem
*,iliqidl, vulgari vel ea do causa, ut diluceret fraus nebulonis pessimi, qui paucis ante
-anni? :.x cuiusdam Gaufrcdi scriptis breviarium composucrat illudque Gildac Sapicutis
l.l-o, .Omipendium inscripserat. quare tu non modo codicem, sed etiam laboris socium
*leli.;n l imiliarem tuunm Robortum Ridleium saccerdotem cum honestum turn in theo-
'lhgi.i |iiubatim. nobis igitur ad rem aggressis codices simul conferentibus ac errata
tf,..,1 i. .-.nantibus ecce subito long gravissimus obrepsit labor: deprehendimus enim
'li.ana'iii partem sacrorum tostimoniorum, quibus auctor ita utitur, ut scribendo saepe
mdl:a.ina.t esse suis, non consentire cun suis autoribus . . legem iam pride librorum
v..-t.lrain castigatoribus datam sccuti nounulla resecuimus, addidimus autem nihil. ipse
\'er -j ptea, ut oratio per hyperbaton passim obscurata planior fieret, uno vel altero
>:,, \,.rlum longius positum magis per apposite (sic) locandumn curavi'. duorum co-
di, .ii, qpios habuisse so ait Polydorus, alterum fuisse Cottonianum cumque praecipue
al. ,2dit:,le cxpressum esse et ob alias causes probabile est et testatum a Galio1);
I.t it li uniquee ab co editio recedit, discredit in peius. alteruin quem adhibuit librum
Iuplii. :stendimus prope accessisse ad Abrincensemn, sed long afuisse ab interpolationis
Mtatiu c', qucm hice prae so fert. contra Cottonianum pauca comnmunia habet Poly-
ulairus .imn libro D casu fore eflecta, ut sunt haec: 4S, 23 moliimcn] CQ, uolumcn DP
i.l.-l it .11 49, 12 adwctentcmn] ACD2Q, adnectanicm DIP S5, 9 criniculis] CQ,
fn, nid, DP (cumn vulgata; deficit A). qualisqualis fuit codex alter Polydorianus hodic
'lp.:,.litis, boni nihil suppeditavit, neque proptor cum cditio princeps adhibenda est,
.se--1 .a :.irere non possumus ad lectiones codicis Cottoniani ubi iam ipse deficit deter-

1) I:Eprehendens in praefatione cos qui Nenunana quae dicnniur Gildae adiudicavissent ita ait: 'inter
q Il..- I'..I,'..lirus eundemi errorem crravit, ut patet inspicienti annotatiiunculam, quam propria manu suo ms.
';il.l:..' .r:,efixit: habetur ille codex in bibliotheca Cottoniana'. Callus scilicet codicem usurpavit nonduai
II1e uailli litunl,.







GILDAE SAPIENTIS


minandas. coterum quod ait Polydorus resceuisse so qnaedam (quac nostrae editions
margo indioat). trausposnisse panea, lit sormo clarior eovndret, praotore:a tradita repoti-
visso, nisi niiiium promns (nam non soluin in minoribus passim a traditis recessit. sod
etiain vituperia in sacerdotes collata (c. 66) mitigavit interpolando) vera esse invenies.
Ex editioneo principc descriptus est codex Parisinus Lat. 15174, antea S. Victories 686,
sacc. XVI omissa praefatione et parte extrema (finit p. 61, 31 in clipeis); absunt ab
co libro omnia a Polydoro practermissa.
Q lohannes lossolinus deiiuo sub indice hoe: 'Gildac, eui cognomentum est Sapientis,
do excidio ot conquestu Britanniae ac flobili castigatione in reges, principles et sacer-
'dotes epistola vetustissimorum oxeniplariorum auxilio non solum a mendis plurimis
'vindicata, sed etiam accessione corum, quae in prima edition a Polydoro Vergilio
'resecta erant multipliciter aucta' a. 156S (Londini excudebat lohannes Deius, foill. 99),
Gildae libellum edidit iussu Matthaei Parker archiepiscopi Cantuarionsis veteris histories
Britannieae sospitatoris egrogli, queni in praefatione adloquens ita do libris a so ad-
hibitis exponit: 'incidi nuper, humanissime domino, tua quidem auctoritate usus, in
duoss veteres codices Gildao Britonis, quorum alter literarum notis valde perogrinis ct
'ab usu nostro iamdiu alienis (quippe amplius sexcentis hine annis scriptus) ad biblio-
'tlhocam Augustinensein Cantuariae olinm pertinuit, alter quidem inulto recontior et
'scriptura non aoque diligenti (qui tamon minimum ab illo altero discrepat) fuit olini
'Glastoniensis coenobii, at iam est cuiusdam genorosi iurisperiti Cantiani solus et proprius'.
reprehendit deinde Polydornm quod non solum multa omiscrit, sod etiam tradita passim
mutarit et alia et sacra scripturanirun testimonia: scripturarum (lectionem), quani vulgo,
'sed also voterem dicimns, temporibus Gildac in ecclesia non extitisse public usn
'receptam per omnes scripturarurn libros, certum erit lectori quingentis locis in hoc
'tnm oxiguo libello in medium prolatis, quae paueis quidem verbis cum vulgata lectione
convenientt'. codicum illorum duorum antiquiorem supra (p. 13) dixi videri esse eum, qui
postea facts est Cottonianiis; certe recoensio losseliniana ad ouin librum ita sese
applicat, ut nullo loco eum superet propriis et bonis lectionibus plane destituta. alterum
librumn esse adservatum hodie Cantabrigiac nostrum D extra dnbium est; nam in
margin libri scripti a typotheta editions paginae adnotatae sunt et adscriptae item
adnotationes quaedam losselinianae, ut ad p. IS, 16 hticemns actor . plene citat (quam
ex Polydoro repetiit) et ad p. 4S, 20: verba hic inceusa practermissa sunt a Polgdoro. deni-
que quamquam raro, ut ipse in praefatione significant, alicubi tamen losselinus lectionem
codicis deterioris praetulit:
44, 28 uite] CP, nita D2Q, om. D1.
7S, 19 deum adlaeretis] C, doo adhacretis P, deum credits D, deo credits Q.
In universum ca fide eaque industrial losselinus proplositum perfect, ut codicem pri-
marium long accuratius repraesentarit quam aut libraries codicis D aut editio P et vel
talia, ut 46, I 1 fciferorum pro furciferorum, ex codice adsumpserit. ut intellegatur
quid ex Polydorianis retinuerit, principis editionis variam loctionem adiecimus, acciditque
aliquando, ut aut errorem Polydori non plene emendarit (ut 35, 23 nee pro exigui est
in P, percxitui recte in D, mnc perexinui in Q) aut errorem in textum intulerit (ut 7S, 17
nustimernis CDP, nestita Q); sed ubicumque deficit C, primarium locum in eo supplendo
tenet Q.
II Heidelbergensis bibliothecae publicae exemplari oditionis losselinianae quas manus
acqualis adscripsit, maxime in parte prior nec imnltis locis, varias leectiones, carmii
partem certe p)roficisci ox libro seripto dubitari non protest; adsnut orthographica ut
26, 10 il/accsc/ef] inlacces'cuie 52, 15 citliara] c/flhara 6(, 7 simudacroramn] simt-
lachroruni et aperte corrapta, ut 51, 27 ab omni uitione] ahhomoinationi. ipse codex
is, quem adnotator adhibuit, videtur periisse; sed adnotata lam proper accedunt ad







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


:olI',:.i-m D, ut conicere possis oum 11011 ipsun descriptuiii csse ex Cottoniano, sed
., .:I ,:t pum Cius et ex co arclietypo pendere adnotatorom lleidelbergenscm. supplent
I .li liquatenus notac liae quod in codice D deficit principium ct aliquoties co prae-
t,Hiij. subicci undo id cognoscitur locos potiores:
30, 17 seruitutis] ADlI'QX, nirtutis D1, alii virtutis lI.
32, 9 discerptione] AD'I'Q, decerptione X, distencione D', alii distentione II.
32, 15 nece suorum] A_) (text.) Q, nece sui 7lX, al sui D (mary.), necis 1'.
32, 27 romaninm] CD (inaur.) 'Q, romanorum I) (text.), a]. romanorum II.
3-1, 7 opprobrio obrosum] CPQ, opprobriosum D)2, alii opprobriosuin II, op-
probria X, opprobrio *... D, improbitate obrutum Beda.
36, 16 hyberni] CPQ cum Beda, hyberni.. D, ybcrniis H, ad hibernas X.
37. 10 neterno] CDHJ, ueteri PQ, neterano X.
Editions practer duas antiquissimas, quarum modo memininius, et meras repe-
iti.nvi-i priorum, ut quae habCntur inter collections patrum Latinoruin, prodierunit hae:
Th.n'lii e Gale historiano Britaunicae Saxonicac Anglo-Danicae scriptores XV vol. I
i.iiji:le a. 1691 p. 1-39), qui in part prior exprossit fcre codicem X adiccta varia
I,.-,.ti.,e editionis losselinianae, in part posterior hlanc rCpotivit codices Cottoniano,
.1i qi.--in ait hanc se exegisse, vix adhibito; losephi Stevenson (Londini 1S3S. S.), quaC
relp:-tii I ex partC a Sanimartio et extra Britanniam potissinmum adhibita ipsa possima
:-t I[enrici Petrie inserta monumentis historian Britannicae vol. 1 (154S) p. 1-46.
d:-Jiijqi in sylloge ecclesiasticorum documentorumi edita ab Arth. Haddan et Guil. Stubbs
%ol. I iOxford 1S69) p. 44 seq. omissa parte historic quae exhibentur Gildana dili-
g,-:ti-ime tractavit optimus quondam amicus et huius operis fautor insignis Henricus
lr.iil--|aw bibliothecae Cantabrigiensis praefectus.

Laudant Gildam scriptores hi.
Columba abbas ad papam Gregorium c. a. 600 (MG. opp. III p. 156 seq.): 'Ceterum
I.d:- .]iiscopis illis quid iudicas interrogo, qui contra canons ordinantur, id est quaestu?
"Siiumiiacos et Gildas (v. 1. giltas) actor pestes scripsit (v. 1. scripsistis); numquid
':uin illis communicanduii est? ... tertio interrogationis loco responde'adhuc qnaeso,
,-i iiiun molCstum est: quid faciendumn est de moinachis illis, qui pro dei intuitu ot
Sit,..- perfectioris desiderio accensi contra vota venientes primao conversionis loca
r.i-liiiuunt et invitis abbatibus fervore monachorum cogo'nt aut laxantur aut ad desert
'luglnii.t? Vennianus 1) auctor Gildam (v. 1. giltam) de his interrogavit ct Clegantissime
'ill.- r..-scripsit: sed tarnen discendi studio semper maior metus adcrescit'. Prior locus
I'.rt.i-c respicit ad epistulae quam habemus c. 65. 66; posteriorem supra p. 12 diximus
I,|,:-i.t.re ad epistulas de iure canonico depcrditas.
l[istoriae Brittonum auctor, qui Gildam non citavit, sed compilavit, quid inde
uiii,-.corit, ad earn adnotabitur.
Bedae de eo testimonium supra p. 11 adlatum est. quae ex eo excerpsit in-
\.-iii:-utur in apparatmn relata.
Alcuinus in cpistula n. 28 (p. 206 Jaff6) ad Aethelhardum archiopiscopum Cantuari-
*.-s.-i data a. 793: 'Legitur in libro Gildi Brettonum sapionutissimi, quod idem ipsi
'BI-tt.ines propter rapinas et avaritiam principnum, propter iniquitatem ot iuiustitiam
Lildi,:min, propter desidiam et pigritiam praedicationis opiscoporum, proptor luxuriami,
,'t ,n.,los mores populi patriam perdiderunt', item in altera ii. SO (p. 371 JaffG) data ad
Cti tuarionses: 'Discitc Gyldum Brittonem sapioutissilnum et vidcte, cx quibus causis
.par-iitos Brittonum perdiderunt regnum et patriam, ct considerate vosmet ipsos et in
rlIs pacne similia invenietis'.
1) Vide supra p. 12. paenitentiale eius a Columbano passim adhibitum edidit Wassersehleben Buss-
.rd ..... n der abendliindischen Kirche p. 168 seq.







GILDAE SAPIENTIS


Wurdistenus abbas monastorii Landencvcc ante a. SS4 vitam scripsit fundatoris
eius saucti Winwaloci, cuius Usscrius (liritann. eccl. antiquitates ed. 16S7 p. 225) ad-
hihuit codicem bibliothecae Cottonianac, integram edidit ad libros scriptos duos, chartu-
larium scilicet quod dicunt Landevcnecense saec. XI (A) et Parisinum n. 5610a saec.
XII (B) A. de la Borderie (cartulairc de l'abbaye dc Landevencc Rennes ISSS). eius
vitae principium cum cxcerptum sit ex Gildanis pendcatqne auctor omnino a libro Gildae
recensionis Gallicae nostris long antiquiorc, cum locum Zimmero commendante hic
repetivimus. 'Britannia insula. de qua stirpis nostrae origo olim, ut vulgo refertur,
'prucessit, locorum amoenitate inclita, muris, turribus magnisque quondam acdificiis
decoratea, baec magnam habuisse rerum copiam narrator, exuberasse pre cunctis quae
'buic adjacent terris, frunmenti, mellis, lactisque simul fertilissima, sed non omnino vini
'ferax (Bacchus enim non amat frigus), quia vi aquilonis nimia constringitur. haec
*igitur, tantis enutrita bonis, ut herba tempore florum primo crevit: sed mox, ut seges
*quae nunquam gelu premitur (cito enim caumate exorto omnia nociva quac fruges
'ruminent, emittit) zesaniam semenque tyrannorum genuit pestiforuin. cui soli fecun-
*ditas suberat, et Sabrina ct Tamen (tamenta A) flnvii per plana diffusi ac per oppor-
'tuna divisi, augmentis (augmen B) ubertatis impendebantur. lhuic universal region,
'bonis male utenti, abundantia rerum causa fuit malorum. ex abundantia enim luxuria,
'foodae libidines, idolatria, sacrilegia, furta, adulteria, periuria, homicidia et ceterae
'vitiorum soboles, quibus omne bumanum genus obligari solet, adolevere. ct ne eius
'antiqua profundius repetam facinora, qui haec plenius scire voluerit legat sanctum
'Gyldam, qui de eius situ et habitation scribens, et eius mira in Christo conversion
'statimque ritn paene paganico apostatione et divina lugubriter insecuta ultione et eius
'itcrum, ne penitus in favillam et cineres redigeretur, miseratione, multa cius actibus
'congrua bone et irreprehensibiliter disputat. haec autem quondam (ow1. A) patria
'Cyclopum, munc vero nutrix, ut fertur, tyrannorum [de Sicilia hacc Isidorus 14, 6, 33]
'divinis non inulta raro diu quievit, proper sua peccata, flagellis: aut enim crebris
'hostium irruptionibus aut civium inter se invicem concussionibus aut fame peste gladio
'morbisque insectata acerrimis. sed long al huius quoque moribus parvam distasse
'sobolcm suam non opinor, quae quondam ratibus ad istam devecta est, citra mare Bri-
'tannicum, terrain, tempore non alio quo gens barbara dudum, aspera iam (in Usher)
'armis, moribus indiscreta Saxonum maternam (maternum B et Usher) possedit cospitem.
'hine (tunc Usher) so cara soboles in istum conclusit sinum quo se tuta (se t. om. Usher)
'loco, magnis laboribus fessa, ad oram concessit (consedit Usher) sine bello quieta.
'interea miserorum, qui materna (paterna Usher) incolebant rura, peste foeda repente
'exorta, catervatim et absque numero et absque sepultura miseranda sternuntur corpora.
'et (ex Usher) hac lue magna ex part antiqua desolatur patria. tandcmque pauci ct
'multo pauci, qui vix ancipitem effugisscnt gladium, aut Scoticam quamvis inimicam,
'aut Belgicam (bellicam A), natalem autem propriam linquentes, coacti acriter alicnam
'pctivere terrain.'
Wermonocus Landevenecensis discipulus abbatis Wurdisteni in vita sancti Pauli
Leonensis scripta a. SS4 analectaa Bollandiana vol. I a. 1SS2 p. 20S seq.; Iecrutc cltiqur
vol. 5 a. 1SS I3 p. 413 seq.) an. p. 215, It. cclt. p. 421 enumerat discipulos quattuor pro-
fectos ex schola sancti Iltuti videe supra p. 5), scilicet practer Paulum Deviumn sive
Davidem et Samsoncm 'nec non ct sanctum Gyldam, cuius sagacitate(m) ingenii in-
'dustria(m)que legend atque in sacris canonum libris peritia(m) liber ille artificiosa
'compositus instruction quem Ormestamn 1) Britanniae vocant, declarat, in quo de ipsius
1) Vocabulnn significationis nondum exploratae de Orosio passim usurpatur tamn in codicibus histo-
riarum eins, in his Ambros. D 23 sup. script c. a. 700. quam ubi cominemoratur (Mocroer Orosius p. 178 seq.).
II. (;aidoz revue celtique 1. c. p. derivat id a vocabulo Celtico gormcs (= oppression .






DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


iin-i:ic situ niquc miseriis scribes plurima ciusdum nmribus more pardi discolnrilus
1lf. I'. I;, Ib] valde convenientia oracula ad illius acts, ubi ci visum ost congrucro, ox-
probr.mados vel potius comminonndos sua inter verba attestando propl)etica cuin magna
a.itt-..-.tione bene ac subtiliter disputat.'
Liber Landavensis (prodiit impensis societatis Wallisicac curante W. T. Rees sub
tintl,:, the liber Landavcnsis, Lt/qfn Tcilo. Llandovery IS40), id ost bistoria archiepisco-
I..uI- Llandaff script post ossa sancti D)nbricii co translate n. 1 120, ante a. uit vidotur
1 1:2 .idhibitis instrumenntis plorisque vetustatis indicia corta halbcitibus, p. ill. 95 haIee
in:rr.tf do sancto Teliavo Dubricii successor primo: 'In illorum autom sanctorini
diciis quidam populi de Scythia, qui, sive a pictis vestibus sive proptor oculorum
'-ti..inata, Picti dieebantur, innumera classes ad Britanniam devonerunt; et capti amnore
'ti-rr '. potiundae, proptor bonaruni rerum copiam, qua super omines insulas tune tom-
'.,iti- pollebat, magis fraud qunai viribus Britannos invaserunt, et in cos miram tfiran-
.,1ii,.nm ad tempus exercucrunt. nec miirnm istanm superari ab ilia: namn Pieta guns
I:.it subdola et multis conflictionibus terra ct maria exercitata: ista autumn quanmvis
'itIjiis corporis esset praedita, tamen simplex ot pacifica; et quia nondumn esset a
*i.:,amun tentata, quasi bellandi nescia, levius subingari potuit. siquis autem plenius
- irn. dosiderat, in historia Gildae Britannorninum historiographi reperict.'
IGalf'redis Monumictnsis, qui c. a. 1130-1 140 scripsit historian regum Britaunniac,
mn;gii'narin t fabulas sun ingenio exornans, ut in ipso principio nit id opus suscopisse
-.0 [ii.pterea quod 'intra mentioned, quam do eis Gildas et Beda luculento tractatu
te..ra.nt', nihil invenisset de regibus ante Christum nature in Britannia regnantibus, ita
ipn--im in opere Gildam adlegat, aliquoties ipsunm hune libellum intellegens, ut 4, 20
Imtid.it librum 'quem Gildas de victoria Aurelii Ambrosii inscripsit' (of. c. 25); item 12, (
,..,rin quae do statu Britainiae Jadwallonem regom facit disserentem, partem sumpsit
,.:, _;ildac c. 21 adscripto nominee ipsius ('ut Gildas historicus testatur'): practerea Gil-
lnhi, aliquoties usus est nominee non enuntiato, ut ostendit margo editions nostrao.
-,..d [praeterea non solumn Nenniana quae dicuntur sub Gildae vocabulo adlegat (ita (, 13),
tui ,.,i codices quoque plorique tribuunt (v. p. 13), sed etiam fabulosis narrationibus
an;itl neutrum auctoremn inventis non raro vetustumi nonmen adscripsit. ita illo loco, ubi
(11l.,mi ait scripsisse librum do Aurmlii Ambrosii victoria, rclata fabula do rege Britanniac
Licit:, sub papa Eleutherio facto Christiano ait in libro illo contineri nomina et actus
.01'1lii, qui Britannos ad Christum converterint, eademque falsa auctoritate utitur aliis
I.:..i. ut 1, 17 relatis litigiis inter fratres Cassivellauni noseio quos addit: 'quam con-
triti,,nem quia Gildas historiographus satis prolixe tractavit, cam praeterire praeelcgi,
inu idi quod tantus scriba tanto stilo paravit, viliori dictamine mnaculare videar'. similia
r,.e riiuntur 2, 15. 3, 5.
Willelmus Neuburgensis (saec. XII) in prooemio bistoriae Anglicauac (MG. SS.
27. 224): 'Habuit gens Britonum ante nostrum Bedam proprium historiographum Gil-
.tim. quod et Bcda testatur, quaedam cius verba suis litteris inserens, sicut ipse pro-
'., cumni ante annos aliquot in ciusdem Gilde librum legendum incidissem. cum
.vini sermon sit admodum impolitus atque insipidus, paucis cum vel transcriberc
v- tl bxberc curantibus, raro invenitur. integritatis tamen cius non level documentunm est,
.'ui.t in veritate promenda propriac genti non parcit ct, curm admodum parcoe bona
'I.- -uis loquatur, multa in eis mala deplorat nee veretur, ut verum non taceat, Brito
'd. Biitonibus scribere [p. 30, 13], quod nee in bell fortes ruerint nee in pace fideles'.
Radulfus do Dieeto (saec. XII) de viris illustribus (supra p. 9): 'Gilda Britonumn
-g .-t: flcobili sermon descripsit anno inearnationis DLXXXI.'
Giraldus Cambrensis in description Kambriac (scr. a. 1 19.1) 1. 2 e. 2 (opp. ed.
limi.-.k vol. 6 p. 207): -Quod ot Gildas olim in libro do excidio Britonmu more historic







GILDAE SAPIENTIS


'suae gentis vitia veritatis amiiore noil supprimens his verbis declaravit: nec in bhello fortes
'nec in pace fideles'. pendet opinor ox Willelmo, sed titulum libri enuntiat ab co non
positum. idem in praefationc operis citati (1. c. p. 155): 'prae aliis', inquit, 'Britanniao
'scriptoribus solus mihi Gildas, quoties eundem material cursus obtulerit, imitabilis esse
'videtur, qui ca quae vidit et ipse cognovit script commendans excidiumque gentis suae
'deplorans potius quam describes veram magis historiam texuit quam ornatam. Gildam
'itaque Giraldus sequitur ... factus eiusdcm plus sapientia quam eloquentia . imitator'.
alio loco (1. 2 c. 2 p. 209) Aurelii Ambrosii mentionem iniciens ait urm laudibus efferri
ab Eutropio, de quo vocabulo dicetur ad historian Nennianam. fabellas cius Gildanas
supra p. 4 attulimus.

Orthographia libri primarii C antique est, id est non raro vera medio aevo ob-
litterata, ibi autom ubi a vera aberrat, ipsa vitia plerumquc sunt ex genere vetusto.
notavi haec.
ae, e, oe:
aciae (abl.) aeditus.
merens (= maerens). recte caclestis.
paena (= poena). recte oboedientia.
poeniteitia (et sic et recte paenitentia).
e, i:
intelligerc. recte genetrix (certe DQ 39, 1. 42, 2).
i, y:
tyro.
o, u:
adolescentia.
b, p:
Implicus.
c, q:
quormus (= coruns) 45, 23. fere cotidie.
C, I:
iudtciae. recte condicio.
d(1, t:
inqnid velud. contra set plerumque D.
f, ph:
fantasia.
h:
exibere habunde fere.

aliquandiu recto tamquam.
t, ct:
recte arts.
x, xs:
exultatio.
gcminatio consonantium sacpc neglecta:
diferre lasus ofendictla. recte conubium imno milit.
adsimilatio:
adsimilare corr. in assimilare.
contains conpulsus.
inmensus ininmere corr. in imminere.
offirnare.






















In hac epistola quicquid deflendo potius quam declamando, vili licet stilo, tamen I
bI.:igno. fuero prosecutes, ne quis me, affect cunctos spernentis omnibusve melioris,
quiii.pe qui commune bonorum dispendium malorumque cumuluin lacriniosis querelis
dI:-fl,:a1m, sed condolentis patriae incommoditatibus miseriisque eiiis ac remediis conde-
: ki.t.intis edicturum putet, quia non tamn fortissimorum militum enuntiare trucis belli
p:rincula mihi statutum est quam desidiosorum. silui, fateor, cum inmenso cordis dolore,
it mihi renum scrutator testis est dominus, spatio bilustri temporis vel eo amplius praeter-
,inntis imperitia sic ut et mnuc, una cum vilibus me meritis inhibentibus, ne qualem-
.inimque admonitiunculam scriberem. legebam nihilominus admirandum legislatorem ob
ii. tnius verbi dubitationem terrain desiderabilem non introiisse: filios sacerdotis alienum iV.n. 20, 12.
adiiovendo altari ignem cito exitu periisse: populum verborum dei praevaricatorem N" 26"5.
:x\.-entorumn milium duobus exceptis veracibus et quidem deo carissimum, quippe cui Exod.14,22.
it>?r levissime stratum profundi glarea maris rubri, cibus caelestis panis, potus novus ex 6. 17,
unp. viator, acies invicta manuum sola intense erectio fuerit, bestiis ferro igni per Xum. 2,t. .
0 14,43. 11, 1.
I: A r.-, iac desert sparsim cecidisse : post ingressum ignotae ac si lordanis portae urbisque los. 3, 16.
6, 1.20.
.id\..rsa moenia solis tubarum clangoribus iussu dei subruta: palliolum aurique parum los.7,23.24
ie .anathemate praesumptum multos stravisse: Gabaonitarum irritum foedus, calliditate '"s 21
Ii.,-t extortum, nonnullis intulisse exitium, ob peccata hominum querulas sauctorum
pr.-.phetarum voices ct maxime Hieremiae ruiuam civitatis suae quadruplici plangentis
... 1iihabcto. videbamque etiam nostro tempore, ut ille defleverat; 'solam sedisse urbem Thren. 1, 1.

A(BI)PQX (deficit 9 in scriberem)
de titulo operis ride p. 10 1 in hac epistola] APQ, in hoc libro X 2 fuero pros. (per-
.uCIIis P)] pros. f. A spernatis Q (spernentis em. H) 3/4 (lisp. bon. cum. que mal. later. defl. quer. A
4 ..-dj sed pocius affect .1 inc. pair. et miseries atque eius cond. rein. A 5 ed. putet post 2 me A
.l0ia] quia nero PX 5,'6 trucis b. p. mihi (nelut X) st. est quam des.] statui uirtutem et tr. b. p.
quIram des. ignaniam A 6 cordis dolore] APQ, meutis dolore et animi compunctione cordisque con-
irm.ine et adtonito sensu saepius haec omnnia in animo reuoluere et X 7 renium AX temporis oem. P
8 imperitia ... . inhibentibus] imperitia sic ut et nunc una cum karissimis me (sic) amicis imperantibus X,
ittii..,ntibus me uilibis meritis una cum inperitia A no qualemcumque admouitiunculam (admouicionem A')
.cril..-rem] ut qualemcumque gentis britanniae historian sine admonitiunculam scriberem X 9 nihilominus] in-
air.n A 10 sacerdotis] eciam aaron sac. A 10/11 adm. al. igu. alt. A 11 cito] celeri A
p risse P' populum] populum nichilomiuus A 12 sexcentorum milium] Q, sexcentorum trium miliuni A,
..iii..:m ad unum P, 303 millium H duobus exceptis ueracibus] exceptis iosue et caleph A et quidem
.. 14 fuerit om. hoc loco post 15 cecidisse inserens populum equidem deo karissimuin quippe cui stratum
,.:iii iter lenissimne glaree profundum maris rubri et cui cibus celestis panis potus eciam nouus ex rupe
uisi..rque acies inuieta sola iincoicussa erectio manuum fuerit A cui] cum P 13 leuissima P 14 uia-
i..i] 2, uiatorius P, uiatorque A intense] mesa II erectione P 15 arabica A sparsim ante
I I L. stiis A post] preterea post A ingressum ignotae terraee ins. P) ac si (ae fluminis P) iordanis portae
i'(:.,.rs P)] transitutm iordanis A. 15/10 urbisque aduersa (urbis aduersaque P) in. s. t. cl. inssu dei subruta]
,.'1[>lue dei urbis aduerse nienia s. t. cl. subruta -1 16 palliolum] ob p. .1 parnuin .1 17 strauisse]
p...ri-e A irritum] eciam i. A 17 18 called. lie.] licet callide A 18 intulisset P oh peccata]
.-c...tis 11, nee minus super peccatis A 19 uoces] u. legebam A 19;20 alpb. pl. A 20 uidebam-
,1., 1 uidebam 1'P. uideres A etiam] nempe A ut ille] quod idem propheta A sedere A
CHTONICA iII. 4







GILDAE SAPIENTIS


'viduam. antea populis plenam, gentium dominam. principem provinciarnlu, sub tribute
Tiren. 4, 1. fuiisse factam', id est ecclesiam, 'obscuratum aurum coloremque optimum mutatum', quod
Thren.4,2.5. est verbi doi splendorem. 'filios Sion', id est sanctae matris ecclesiae, 'inclitos et
'amictos auro primno, amplexatos fuisse stercora.' et quod illi intolerabiliter utpote
praecipuo mihi quoque licet abiecto, utcumque ad cniiulum doloris crescebat, dum ita .
7ren. 4, ;. eosdem status prospero viventes egregios luxerat, ut dicerct: 'candidiores Nazaraci eius
'nive, rubicundiores ebore antiquo, sapphiro pulchriores'. ista ego et multa alia veluti
speculum quoddam vitae nostrae in scripturis veteribus intuens convertebar etiam ad
novas et ibi legebam clarius, quae mihi forsitan antea obscure fuerant, cessante umbra
Matth.15,24. ac veritate firmius inlucescente. legebam, inquam, dominumn dixisse: 'non veni nisi 1o
M.atth. 8, 12. 'ad oves perditas domus fsrael. et e contrario : 'filli autem regni huius eicientur in
Matth. 1.5, 26 'tne.':n t
=MAarc.7,27. tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium'. et iterum : 'non est bonum tollere
Matth.23,13.'panem filiorum et mittere canibus'. itemque: 'vac vobis, scribae et Pharisaei hypo-
Matth. s, n. 'critae'. audiebam: 'multi ab oriented et occidente venient et recumbent cum Abraham,
"atth.,23='Isaac et facob in regno caelorum': et e divers: 'et tune dicam eis: discedite a me, is
Luc. 23, 29. operarii iniquitatis'. legebam: 'beatae steriles et ubera quake non lactaverunt'; et e
aOft'. 25, contrario: 'quae paratao erant, intraverunt cum eo ad nuptias, postea venerunt et
10-12.
'reliquae virgines dicentes: domine, domine, aperi nobis: quibus responsum fuerat: non
Marc. 6, e. 'novi vos'. audiobam sane: 'qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, qui autem
n20. 2,. 'non crediderit, condemnabitur'. legebam apostoli voce oleastri ramun] bonae olivae 20
insertum fuisse, sed a societate radicis pinguedinis eiusdem, si non timuisset, sed alta
Rom. 2, 6.saperet, excidendum. sciebam misericordiam domini, sed et iudicium timebam; lauda-
bamn gratiam, sod redditionem unicuique secundumn opera sua verebar: oves unius ovilis
dissimiles cernens merito beatissimnum dicebam Petrum ob Christi integram confessionem,
at ludam infelicissimum propter cupiditatis amorem, Stephanum gloriosum ob martyrii 2.5
apoc. 2, 6. palmam, sed Nicolaunm miserum propter immundae haereseos notam. legebam certe:
act. 4,3. 'erant illis omnia commulnia'; sed et quod dictum est: quaree convenit vobis temptare
'spiritum dei?' videbam e region, quantum securitatis hominibus nostri temporis, ac
si non esset quod timeretur, increverat. haec igitur et multo plura, quac brevitatis
causa omittenda decrevimus, cum qualinumque cordis compunctione attonita mente so
eut.7,6 =saepius volvens, si, inquam. peculiari ex omnibus nationibus populo, semini regali
14, 2. 1. Petr.
'Exd.4,gentique sanctae, ad quam dixerat: 'primogenitus means Israel', eiusque sacerdotibus,
prophetis, regibus, per tot saecula apostolo mninistro membrisque illius primitivae
ecclesiae dominus non pepercit, cum a recto tramite deviarint, quid tali huius atramento

A(H)PQ
1 post uiduanim s. olim inclitam et A pop. ant. A 2 obscuratum] o. quoque A 3 splendor A
sion] uero s. A 4 intolerabiliter . . 7 pulchriores] intollerabiliter cresceeat ad cumulum doloris dum uideret
quosdam suorum perire qui in status prospero uixerant egregie ut de his diceret candidiores . pulcriores
huius modi simili modo licet abiecto crescit ad cumulum doloris qui cum uideam meam geutem perire dupplici
contritioue A 6 eosdem] eodem H candiores Q 7 ista ego] i. enim P, bee A 8 speculum quoddam]
in quodam speculo A 9 cl. leg. A ant. fors. A 10 ueritate] claritate A1 firmius] clarius A
11/12 in tenebras] foras et poneutur in t. A 12 ibi] illic A tollere] sumere .1 13 post canibus ins. ad
manducandum A itemque] item P 14 audiebamque A 15 isaac] et isaac AP et tune] tune A post
eis ins. quia non noui uos A discedite] HP, discite AQ 16 beatae .... 19 audiebam omT. A 19 post
saluns erit ins. sed et quod sequitur A autem] uero A 20 legebam] audiebam A 21 fuisse ins. A
eiusdem ping. rad. A sed] AQ, et P 22 exc.] esse exe. A 22/23 post laudabam ins. in omni
homine dei A 23 sed . uerebar] sed eius retributonem [sic] secundum uniuscuiusque opus uerebar A
24 die. beat. A confessionem] dilectionem A 25 propter cup. am.] fuisse ob stadium anaritie A
26 palmam] p. extitisse A sed] sed et A imm. baer. (haeresios Q) notam] n. innm. her. fuisse A
26 certe . 28 spiritum (sanctum ins. HP) dei oen. A 29 increuerit A multo plura] multa alia A
30 omitti All 31 sepo reuoluens A semini] et s. A 33 prophetis regibus] ac pr. regibus quoque A
apostolo min.] apostoloque atque min. A membrisque] Q, membris etiam AP illius] eius illius P
34 deuiarent A tali huius atram.] atram. buius gentis et A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


:.I.r.iri. t'acturus est? ceui praeter illa nefanda immaniaque peccata, quake communiter cum
.inmijbus mundi seeleratis agit, accedit etiam illud veluti ingenitum quid et indelebile
in.ili-ntiae pondus et levitatis ineluctabile. quid? mihiinet aio tibine, miser, veluti
.:on.picuo ac summo doctor talis cura committitur, ut obstes ictibus tam violent tor-
. r,:ntis, et contra hunc inolitorum scelerum funem per tot annorum spatia interrupted
,Iai.'-ue protractum serves depositum tibi creditum et tacceas? alioquin hoc est dixisse .- Tim.,2o.
iwdi- speculare et manui: fare. habet Britannia rectores, labet speculatores. quid tu
niug.indo mutire disponis? habet, inquanm, habet, si non ultra, non citra numerum. sed
quia inclinati tanto pondere sunt press, idcirco spatium respirandi non habent. prae-
,, ..crii.bant igitur se mutuo talibus obiectionibus vel multo his mordacioribus, veluti
,I.n].: bitores sensus mei. hi non parvo. ut dixi, tempore, cum legerim 'tempus esse ,c,"I. s
l. q,,:nidi et tacendi', et in quadam ac si angusta timoris porticu luctabantur. obtinuit
viai.Itque tandem aliquando creditor, si non es, inquiens, talis audaciae, ut inter veri-
di..,- rationalis secundae a nuntiis derivationis creatures non pertimescas libertatis
z.aur...i.: decent nota inuri, affectum saltem intellegibilis asinae eatenus elinguis non Num. 22.
rf-t'uigto spirit dei afflatae, nolentis se vehiculum fore tiarati magi devoturi populum
,l-i, quae in angusto maceriae vinearum resolutum eius attrivit pedem, ob id licet
v.l: rl'tra hostiliter senserit, cuique angelum caelestem ensem vacuum vagina habentem
.ituirr: contrarium, quern ille cruda stoliditate caecatus non viderat, digito quodammodo.
:. ,:, iquam ingrato ac furibundo, et innoxia eius later contra ius fasque caedenti de-
mionstravit. in zelo igitur domus domini sacrae legis seu cogitatuum rationibus vel
tr.trium religiosis precibus coactus nunc persolvo debitum multo tempore antea exactum,
vile quidem, sed fidele, ut puto, et amicale quibusque egregiis Christi tironibus, grave
ver'r. et importabile apostatis insipientibus. quorum priores, ni fallor, cum lacrimis
l. ortt, quae ex dei caritate profluunt, alii enim atque cum tristitia, sed quae de in-
di-natione et pusillanimitate deprehensae conscientiae extorquetur, illud excipient.
Sed aute promissum deo volente pauca de situ, de contumacia, de subiectione, 2
d'.- r:bellione, item de subiectione ac diro famulatu, de religion, de persecution, de

.I(H)PQX (redit 21 inde ab in zelo; locus 27 sed ante ... 28, 5 curabo et hiec adest et repetitur, ubi
il4, r. ,,it post c. 26, quae repetita notantur [IX.)
I immaniaque peccata] criminaA 2 agit] perpetratA acciditAPQ indelebile] ineuitabileA 3 pond.
a.\ I. u. A ineluctabile om. A 3,14 quid mihimet aio tibine miser (sic P, alone miser tibi Q, aio tibine lH) ..
c..imiiaitur] quid uero dicam de me ipso qui ceteros redarguo me autein ipsum corrigere non sufficio tibi me
rn,-r i.'lis cura committitur uelnti conspicuo ac summo doctor A 4 obstes] obsistas A 5 et contra hune
\h.... H7 inolitorum (sic B, inolidorum PQ) scel. funem] uel disrumpas tunes inolitorum scelerum A interrupted]
;i;r[..re. HI 6 lateque] iuscideque .1, om. H pertractum A series d. t. cr. et taceas] an seruas tacens
d I < r. A, seruans (rel. deletls) II hoc est dixisse] est hoc tibi ac si dicatur .1 7 et manni (manu Q)]
u. I rn .1 fare] H. fatere APQ 7 8 liabet .. disponis] quid tu n. m. disponis habet b. sine te restores hab.
lp .1 8,9 sed quia ... press] sed quia pressius [sic] inclinati tanto pondere sunt A 9,12 praeoccupabant
t i'ra.:..::cubabant Q) .... tacendi] cum igitur legerem esse tempus tacendi et tempus loquendi preoccenpabant
ii. 1i-hbus obiectionibus veluti condebitores sensus inei non paruo ut dixi tempore -1 12 et om. P
iip, 'ta] in a. A 13 aliquando am. A talis] tante A inter .... 14 creatures om. P 14 ratio-
,:. ' pertimeseas] rationabiles creatures secunde dirinationis a nunciis pertimescas A 15 aure A
l. I'. affectumn . . afflatae] saltim non refugito bacteuus elinguis affectum intelligibilis asine spirit dei
ii:li .1 unon refugito ante iutell. P 16 deuoturi] deuotaturi A 17 eius resol. A licet ob id A
Ib ,:'i'.iue] illa ei A 18,19 ensem .. contrarium] euaginatumn contra enm tenentem gladium A
1' nid.:bat A 20 quaniquam] quamuis A eius oni. A caedenti] c. redarguendo A 21 ig. in zelo A
,1 .i'r. A. sen cog. rat. ow?. A 22 fratrum] fratrumque A coactus] conatus Q ant. temp. A
2'3 qui.l.m] APQ, q. stilo A amicale] AQX, amicurn P egregiis onm. A 24 et importabile omt. A
i.'. r..rui'qnae] q. f. A kar. dei A enimn atqne] ILY, enim P, uero A, on. Q 26 illud excipient ante 25
.iii .1 27 sed aute promissuni] igitur X pauca] p. quidem A situ] PQ[X], situ britanniae AX 28 de
r- ,.. et reb. A de subiectione de reb. item de (de secuuda pro item de X) subiectione] APQX, om. [X]
Jur. [X] de persec.] atque persec. et A







GILDAE SAPIENTIS


sanctis martyribus, de diversis haeresibus, do tyrannis, de duabus gentibus vastatricibus,
de defensione itemque vastatione, de secunda ultione tertiaque vastatione, de fame, de
epistolis ad Agitium, de victoria, de sceleribus, de nuntiatis subito hostibus, de famosa
peste, de consilio, de saeviore multo primis hoste, de urbium subversion, de reliquis, de
postroema patriae victoria, quake temporibus nostris dei intu donata est, dicere conamur. 5
3 Brittannia insula in extremo ferme orbis limited circium occidentemque versus
[De situ.] divina, ut dicitur, statera terrace totius ponderatrice librata ab Africo boriali propensius
tensa axi '), octingentorum in long mnilium, ducentorum in lato spatium, exceptis di-
versorumn prolixioribus promontoriornm tractibus, quake arcuatis oceani sinibus ambiuntur,
tenens, cuius diffusiore ot, ut ita dicam, intransmeabili undique circulo absque meri- 1o
dianae freto plagae, quo ad Galliam Belgicam navigatur, vallata duorum ostiis nobi-
lium aluminum Tamesis ac Sabrinae veluti brachiis, per quae eidem olim transmarinae
deliciae ratibus veliebantur, aliorumque minorum meliorata, bis denis bisque quaternis
civitatibus ac nonnullis castellis, murorum turrium serratarum portarum domorum,
quarum culmina minaci proceritate porrecta in edito forti compage pangebantur, 1i
molitionibus non improbabiliter instructis decorate: campis late pansis collibusque
amoeno situ locatis, praepollenti culture aptis, montibus alternandis animalium pastibus
maxime convenientibus, quorum diversorum colorum flores humans gressibus pulsati
non indecentem ceu picturam eisdemn imprimebant, electa veluti sponsa monilibus di-
versis ornata, fontibus lucidis crebris undis niveas veluti glareas pellentibus perniti- 20
disque rivis leni murmnire serpentibus ipsorumque in ripis accubantibus suavis soporis

AE (6-14 britannia est octingentorum . latum exceptis . teens intransmeabill . . iuuehuutur
bisque quaternis cinitatibus quibusdam omissis) (H)PQR (incipit 13 bis denis) X (item [X] ad 5 couamur). c. 3
adtibuit Galfredus 1, 2.
1 de tyr.] et do t. A uastatricibus] victricibus [X] post uastatricibus ins. et A, ins. de prima
uastatione 2 itemque] item de A, de secuuda X de] et de A tertiaque] de tercia X, de tertia
quoque A de fame] et de f. A ad agitium] AQ[X], om. PX 3 de nict.] et de uict. A de nunt.] et de
n. A host. sub. [X] 3/4 do consilio] de imprudenti et prauo consilio A 4 de saeuiore] de seuitione [X],
et de senior A subu. urb. A de] et de A reliquis] P, reliquiis AQX[X] de] et de A 5 patriao
uictoria] Q, uictoria patriae [X], victoria A, pace PX quae] quae postrema victoria [X] nostr. temp. A
uutu] uutu ei X est oem. [.] dicere conamur (d. curabo [X])] d. conabimur post 27, 27 uolente A
post conamur quae habent libri relata sunt supra p. 15 6 iusula oem. A fore A 7 toe. terr. A
boreali AP 7,8 axi prop. teusa A 8 octingentorum] occentorum X longitudinem P, longitudiue A,
longum E latitudinem P, latitudine A, latum E 9 prol. promontoriorum (P, promontorium Q, montorio-
ruinm )] promunct. prol. A tractibus uel ductibus A ambiuntur] ambuitur A 10 teens post latitudiue A,
oe. X diffusione AX unique] uudarum E 11 plage freto A belg. gall. A uallatur [sic] post circulo A
duorumn ostiis] duum hostis -Y, duum (duorumn R) eciam ostiis AR, ostils d (seq. sp. uac.) E duorum ....
irrigatur post fessis videe ad v. 20) collocat R (non A) 11/12 nob. fluininum tamesis (tamensis E) et sabr.]
nob. tamensis et sabr. fluminum X., nob. fl. tamensis scilicet (uidelicet R) ac sabrine AR 12 per quake
eidem] quibus E, p. q. eidem britanniae R 13 ueh. ratibus A, inuehuntur (ome. rat.) E aliorumque
minorum] aliorumque minorum flumiuum (fl. min. R) infusion irrigatur AR meliorata] post brachiis AR,
munita I' quaternis] q. fulget AR 14 castellis] c. decorate (decoratus R) AR murorumn] m. quoque ac B,
murorum atque A serratarum] QX, seratarum AH, om. P 14/15 domorum quarum] PQ, domorumnque quo-
ruin A, domorum etiam quarum AR 15 proceleritate Xb, proueleritate Xa editum R forte X pangebantur]
cernuntur R, one. A 16 molitionibus (IIX, munitionibus PQ) non impr. iustructis decorate] non impr.
est decorate (adornata R) instruclis munitionibus AR campis] c. quoquo fulget AR 17 praopotenti P
montibus] PQ, montibusque X, montibus eciam AR partibus A IS maxime PQ, magne X, 'magne
forte pro magnopero' 1, optime AR 18/19 quorum (om. 1) diu. col. flores hlutanis gressibus pulsati non iu-
decentem (indicentein quandam X) ceu (seu Q) picturam eis imprimebant (IIP.A, imprimebat Q)] qui diu. colorum
floribus (florum coloribus A) grati (grata R) redduntur humans visibus AR 19 uel. el. sp. diu. orn. mon. AR
20 crebris .... 29,2 irrigua] crebrisque gaudet ex quibus riuuli leni murmure serpentes suaue pignus
soporis (orm. A) tribuunt viatoribus fessis AR 20 pellentibus] PQ, pallantibus X, 'palantibus forte per-
luentibus'H 21 ipsorumque] PQ, quorumque X accusantibus A soporis] PR, saporis QX
1) Orosius 1, 2, 77: Britannia . insula habet in long milia passunum DCCC, in late milia CC.







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


[I1in- i[raetendentibus, et lacubus frigidun aquae torrentein viva exundantibus

lI.c.-e erecta service et mente, ex quo inhabitata est, nune deo, interdum eivibus, 4
nI-iIIII im]uam etiam triansmarinis regibus et subieetis ingrata consurgit. quid enim de-ma ci~]t.]U
s. I. ailaniul uidque iniquius protest humans ausibus vel esse vel intromitti negotium, quam
.I:.. tim,'reim, bonis civibus caritatem, in altiore dignitate positis absque fidei detriment
,h.-jima n denegare honored et frangere divino sensui hulmanoque fidem, et abiecto eaeli
t':-rr,a.i.-i.i metu propriis adiuventionibus aliquem et libidinibus regi? igitur omittens
ri':.',, illos communesque cum omnibus gentibus errors, quibus ante adventum Christi
i, in ..uirn:- omne lumanum genus obligabatur astrictum, nee enumerans patriae portenta
ipr-., ,ii. olica paene numero Aegyptiaca vincentia, quorum nomnuulla liniamentis ad-
hu,. ,l.'-rmibus intra vel extra desert moenia solito more rigentia torvis vultibus
itiin.-Iam, neque nominatim inelamitans montes ipsos aut eolles vel fluvios olim exitia-
bail.-. rniic vero humans usibus utiles, quibus divinus honor a caeco tune populo cumu-
i ll..atr. et tacens vetustos immanium tyrannorum annos, qui in aliis long positis
ri.iinl.,'is vulgati sunt, ita ut Porphyrius rabidus orientalis adversus ecelesiam canis
0.oHier. ser
J. ':rmntii.i:' snae ac vanitatis stilo hoc etiam adnecteret: 'Britannia', inquiens, 'fertilis ect. prae.;
pi-*.in':i.ia tyrannorum', illa tantum proferre conabor in medium, quae temporibus im-m
p-rat.it.rrnl Romanorum et passa est et aliis intulit civibus et long positis mala; quantum
-, l i:r,:n pi.tuero, non tam ex seriptis patriae scriptorumve monimentis, quippe quae, vel
pi 'uia uerint, ant ignibus hostium exusta aut civium exilii elasse longius deportata
Uii.-ii i.miupareant, quam transmarina relations, quae erebris inrupta intereapedinibus non
si,.' I : 1,1 '[ t.
Et: nim reges Romanorum cum orbis imperium obtinuissent subingatisque finitimis 5
qu,,I,-ni,:- regionibus vel insulis orientem versus primam Parthorum paeem Indorum tione.]
,:,i.,ninuii, qua peracta in omni paene terra turn eessavere bella, potioris famae viribus
iti iml4--nt, non acies flammae quodammodo rigidi tenoris ad occidentem eaeruleo ocean


.-1 (incipit I aquae) E (3 britannia erecta . regi in britannia praeter priscos . . errors erant
-p..ii,: .. intuemur et 15-23 breviati, vide infra) (H)PQX
I 6i:'dnm X 3 baec] h. igitnr quam praedicamus insula A ceru. et m. er. A est inh. A
1 .:lia'I .:.r E et subiectis ont. A cons. ingr. A.4 quod EX 5 quodque EX iniquus D
I.m. iu' post negotium A 6 altiori A positis] AD2PQ, compositis DPEX absque] cum E 7 dene-
gri.: ,i', leo, hic non reddere A sensual (om. in sp. vac. E) humanuoque] h. q. s. A 8 terraeque]
.:t trra.. .V aliquem et lib.] DEQ, et lib. aliq. AP, al. ex lib. X 9 ill. prise. AX 10 obligatur X
11' II .l:, .liabol. pair. port..1 11 egyptia uincentia AX lineamentis PQ 12 ringentia proposuit C. ITF.
K.,; a!...i. Bathurst Roman antiquities at Lydney Park (Londini 1879) p. 126. luminibus A1 13 colles]
l'n:.ne u,.I ,olles X vel] ant DIX 13/14 exitiabiles] HPX, exticiabiles D, exitiales Q, animabus homi-
nui, ex.i.,lbiles A 14 quibus ... comulabatur om. A a om. D' 14 15 cumilabatur D1 15 annos] ani-
inm,:. .1' 15-23 sic breviavit E: et erant vetusti immanium tyrannorum animi ut diceret etiam Porphirius
*.ie D lrivtnnia fertilis terra tyrannormnn. illa tamen proferre conabar in m. quae temporibus passa est et
-al niuli Britannia quantum potcro notare ex scripts . . claret 16 porfirius AD rapids D'X,
rabLnlu- ,i4 .1 ecclesiam] eccl. latrans A canis post rabidus AX 17 britannia] b. est X 18 pro-
lu>eal] rena D'E tantum] tamen AEX conabar E 18,19 imp. rom. (rom. imp. P) et om. E
1 .' ] i| perpessa -1 et] et que A int. al. A et long] long AX mala post et que A
'1t 1 ,:rp iscriptniiis A) patriae scriptorumue (uel scriptorum E) monuments] inonimentis neterum patrie scrip-
I.rianm A quippe om. A uel om. E 21 si qua] signa D' ant ciu.] ac cin. D'E exilii] DEHX,
,..idl J-. ,\nlum PQ, hostili A' 22 comparent AX inaerrupta intercapidinibus A 23 salis] gatis D'
24 r..m rg. X obt. imp. A 24/25 quib. fin. A 25/26 prima parlhorum pace (pacem Q. indorum
lmil:.ru[.*1u.- X) confinium DQX, et prima parthorum indoruinquc continium pace A, primam parthurum
;n..:.rini ...nfininm pacem H, prima parthorumn indorunm confiniun parta pace P 26 qua om. A paene
..m .1, iJm] non D', owe. A cessassent A potioris] et potioris 111', potiorisque A 27 firmassent] f.
inuip,:iun .1 acies flammae] tuin ardesccens flamma A ad occ.] ad occ. ucrgens A







G1LDAE SAP1ENTIS


torrent potuit vel cohiberi vol extingui, sed transfretans insnlae parendi leges nullo
obsistente advexit imbellemnque populun, sod infidelem non tolin ferro igne machines,
ut alias gentes, quam solis minis vel iudiciorum concussionibus, in superficie tantui
vultus press in altum cordis dolore sui oboedientiain proferenteiii edictis subiugavit.
6 Quibus statim Romainam ob inopiain, ut aiebant, cespitis repedantibus Ot nihil de 5
[De rebel-rebelliouc suspicantibus rectores sibi relictos ad enuntianda plenius vel confirmanda
linee] .
Romani regni molimina loaeiia trucidavit dolosa. quibus ita gestis cum talia senatui
nuntiarentur et proper exercitu vulpeculas ut fingebat subdolas ulcisci festinaret, non
militaris in mari classis parata fortiter dimicare pro patria nee quadratum agmen neque
dextrum cornu alive belli apparatus in litore conseruntur, sed terga pro scuto fuganti- ID
bus dantur et colla gladiis, gelido per ossa tremor current, manusque vinciendac
re.2,12oi. muliebriter protenduntur. ita ut in proverbium et derisum long lateque efferretur, quod
Britanni nee in bello fortes sint nee in pace fideles.
7 Itaque multis Romani perfidorum caesis, nounullis ad servitutenim ne terra penitus
c[itdoubn in solitudinem redigeretur, mancipalibus reservatis, patria vini oleique expert relicta 1s
dilro .] Italiani petunt, suorum quosdam relinquentes praepositos indigenarum dorsis mastigias,
cervicibus ingum, solo nomen Romanae servitutis haerere facturos ac non tam inilitari
manu quam flagris callidam gentem niaceraturos et, si res sic postulavisset, ensem, ut
dicitur, vagina vacuum later eius accommodaturos, ita ut non Britannia, sed Romania ccn-
seretur et quicquid habcrc potuisset aeris argenti vel auri imagine Caesaris notaretur. 20
8 Interea glaciali frigore rigenti insulate et velut longiore terrarnm secessu soli
[De roli- i
gion.] visibili non proxinmac verus ille non de firmamento solum tcmporali, sed de summa
Refine tiain caelornm arce tempera cuncta excedente universe orbi pruafulgidum sui coruscum
h. eccl. 2,3.


ADE (1 Romanus transfretans ... 20 notaretur) (H)PQX
1 uel coh. pot. AX 1/2 nullo obsistente one. A 2 sed infidelem] non tamen fidelem DIE igne
(igni APQ) machines] ADEPQ, et igni machinisque X 3 post alias ins. solebat subigere A solis onm. A
4 press] ADEPQ, impressoX altaE perferentem A 5 romani P ut aiebant (agebantDQ) cespitis] ADQ,
cespitis ut aiebant E, ut aiebant stipendii P, cespites ut aiunt X repetentibus AX nil X 6 denuncianda X,
annuncianda A uel confirmanda] confirmandaque A 7 molimina loaena trucidauit dolosa] iura brit-
tannorum trucidauit dolose audacia A 8 proper (seg. sp. vac.) E exercitum X uulpeculas ut fingebat
subdolas ulcissi] Q, uulpeculas subdolas ulcisci P, unulpeculis ut fingebat subdolis ulcisci DEX, in rebellion
ulcisci audaciam A 9 militaris in m. classics] military manu instructs classibus A parau [sic] post patria A
nec] neque qu. Q 9/10 neque dextr.] atque dextr. E 10 alilive] Q, aliique A, alisue P, aliusue ',
om. DE belli] belliqne A apparitus E, apparatus ab his A conseruntur] DEQ, consternuntur A,
conspioiuutur P, couseritur tel inititur X scuto] ADEPQ, scutis X 10/11 fungantibus E 11 dautur]
ADEPQ, dabant X timore D' currende X uincendae X 12 mulieriter P sderisum] in derisum AEX
louge lateque ante derisum DE efferretur] EQ, efferetur D, afferatur X, effertur P, referretur A quod
om. P 13 britanni (britones D') nec in b. sint (snnt E)] DE, br. non sunt in b. P, non br. sunt (sint X)
in bello QX, non br. in bello sint A neque A tidelis E 14 multis romani] QX, milites romani D,
romani multis AP 15 manc. reseruatis] manec. seruatis A, mancipatis P patria uini oleique (quo one. A)
expert experta X)] A PQX, patriaque (patriique D') olei unique expert D, patril olei uinique expartes
(collocans haec inter romani et multis) E relicta] APX, omn. DEQ 16 post petunt ins. magna
potiti victoria A suorum] snorumnque X, suorui nero A praep. rel. X, relinquuint praep. A dors.
ind. A 17 solo noinen (nomine PY) ont. A sernitutis] uirtutis D'EH haerere] linorein P
18 flagellis X postulasset X ut dic. uag. uac.] etaginatum A 19 eius] oius plopuli X non] non iamn A
britanna H romania] A Q, romana DHP, r. insula X, insula E 20 haberi P aeris] auri (sic) E
argenti] et a. X, argentoi E 21 rigent P et] AQX, nt D, quae P success X, recess A
soli] s. buic A 22 proximae] est proxima P ille] DPQ, ille sol AX nlon sol. de firm. A
22/23 de summa etiam] ceiam e summa A 23 aree] a. descendens A eutct. temp. X excidente X,
excedeus A orb. un. X 23;31, 1 sui coruscum ostendens] DQ, sui coruscumn ostentans X, sui luien
ostendens P, iubar suum reuelauit A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


,i-tindens, tempore. ut sciinus, suinmmo Tiberii Caesaris, quo absque ullo impedimento i.,rony,.
,*inl propagabatur religion, comminata senate nolente a principle more delatoribus mili- -'51.
ruin eiusdem, radios suos primuni indulget, id est sua praccepta, Christus.
Quac, liect ab incolis tepide suscepta sunt. apud quosdamn tanmen integre et alios 9
[Do perso-
mill is usque ad persecutionem Diocletiani tyranni novennem. in qua subversae percutione.]
rtin muindumn stint ccclesiae et cunctae sacrae scripture, quac inveniri potuerunt. in """'f
pl:I ris exustae et clecti sacerdotes gregis doinini cum innocentibus ovibus trucidati,
it-, lit no vestigium quidem, si fieri potuisset, in nonnillis provinciis Christianae religionis
.ilTp. reret. pernmusere. tune quantae fugae, quantae strages. quantae diversarum
a.. iirtium poenae. quantae apostatarum ruinae, quantae gloriosorum martyrnm corona.
,ai.inti persecutorumn rabidi furores, quantae e contrario sanctorumn patientiae fuere,
,-',..,.siastica historic narrat. ita ut agminie denso certatim relictis post tergum mundia-
lili-. tenebris ad amoena caelorum regna quasi ad propriam sedem tota festinaret ecclesia.
Magnificavit igitur misericordiam suam nobiscum deus volens ones homines salvos 10
- tie.r; et vocans non nminus peccatores quam eos, qui se putant iustos. qui gratuito munere, [De sanctis
ulipr.i dicto ut conicimus persecutionis tempore, ne penitus crassa atrae noctis caliginec
flririnnia obfuscaretur, clarissimos lampades sanctorum martyrum nobis accendit, quorum
nu1( corporum sepulturae et passionui loca, si non lugubri divortio barbarorum quam
pinri ma ob scelcra nostra civibus adimerentur, non minimum intuentium mentibus ar-
l:., il,.m divinae caritatis incnterent: sanctum Albanum Verolamiensem, Aaron et Inlium
L,.eionum urbis cives coterosque utriusque sexus diversis in locis summa magnanimitate
in ..:ie Christi perstantes dico.
Quorum prior postquam caritatis gratia confessorem persecutoribus insectatum et 11
ii, iamque comprehendendum, imitans et in hoc Christum animal pro ovibus ponen-
t ein. domo primnum ac mutatis dein mutuo vestibus occuluit et se discrimini in fratris

AC (f. I inde a v. 18/19 quam plurima) DE (1 tempori summo . .. trucidati, deinde 20 seq. breciati,
,,t ,,',a) IIPQX. c. 9 et 11 adlhibuit Galfredus 5,5.
1 scilnus] credinius A summo om. A quo] quo tempore A absque] sine A 2 propa-
giulr D1 comminata] indicta P sen. nolente (uolente D')] nol. sen. A a ont. D' dilatoribus libri
/p'.,, r A: accusatoribus Hieronymus 2/3 militum ... christus] christianorum A 3 ins. christus suos
i i.-... id est sua pro indulget post 1 ustendens P 4 quae] q. religion A incolis] i. britannie A t. s. sunt
-,ii P)] sit t. s. A et alios (P, alio DQ. apud alios X, orm. E) minus ow. A 5 dioclitiani DX, d. et
inaminiani A tyr. nou. one. A qua] quo E 5,6 subu. suut p. t. m. eccl. DE 6 cunctae sacrae (sacro E)
:e. .iuae] cuncti s. scr. libri qui A potueraut P 7 exustae et] exusti atque A dom. gr. A
S T.uidem] quid X posset A prouinclis] AX, prouincie D, prouiuciae locis PQ 9 permansere] DQX
pii.i.ansit ante 4 integre A, om. P str. quaut. tug. D 9,10 quantae d. m. poenae orn. D'
1.' apostatarnm] religionis a. X gloriosorumn] AQX, gloriosissimorum D, gloriosae P 11 rapidi X
qu:.utae] quanto .1 12 uarr. hist. AD reiectis A 13 ameuia D 14 magu. ig.] nunc ig.
tin;i,iI A nobiscum deus (deus nobiscum Xa) ante mis. suam D 15 non min. uoc. A se putaut]
4. ,. esso X 16 coniicimus PQ, connicimus D, cognoscimus X penitus oam. X crasse D'
:iri X 17 obfuscaretur] ADQ cum Galfredo, obscurarctur PX clarissimas AX 18 diuortio
(Jdi..tione X) barb.] barb. diu. D, diuersorum barbarorum incursione A 19 ob sc. u. quam pl. A
"' a -:.nictum et quae sequuntur ad p. 32, 20 breviavit sic E: in britannia sanctus albanus nellouuensis aron
.i ,ul-us legionum urbis ciues ceterique utriusque sexus diuersis in locis summa magnanimitate in acie cbristi
p.r rierunt. albanus cum mille uiris per alueum tamensis flu. sicco pede transiuit. fuit ca persecution bi-
lu n.-. alli in syluis latuerunt, postquam reedificate sunt ecclesie cum exultatione. sanctum] s. dico A
,.,r.dlamieusem] Q, ucrolamensem X, uernlamiensem P, urelamensem A, ueUamiensem C. uellomiensem D,
.u. I..,uensis E: verolamius Galfredus aaron] et aaron Y iulianum P, iuliam A 21 ceterosque]
a1 e-eros X, ceteros quoque A scxus] s. qui A summa] s. et X, s. cum A 22 perstantes dico] per-
siierunt A 23 confessorem] c. alium X, quendam confessorem a (sic) A: cf. Galfredus 5, 5: Albanus
e-.riraiis gratia feruens confessorem suum Amphibalum .... iu domo sua occuluil, id quod venit ex male
c..rr.,pt;s verbis c. 28 sub saucti abbatis amphibalo 24 et in] in A pro ouibus] prouibus D'
-:, primum] primum recepisset A dein] ACQX, deinde P, demuno P occuluit et] CD'PQX, occuluisset
.1, (.ecubuit et D' discr. se fr. in X, se discr. indutus fr. A







GILDAE SAPIENTIS


supra dicti vestimentis libenter persequendum dedit, ita deo inter sacram confessionem
cruoremque coram impiis Romana tuin stigmata curm horribili fantasia praeferentibus
Ios. 3, 7. places signorumn uiraculis inirabiliter adornatus est, ut oratione ferventi illi Israeliticae
arenti viae minusque tritae. state diu area prope glareas testamenti in medio lordanis
canali, simile iter ignotunm. trans Tamnesis nobilis fluvii alveum, cumn mille viris sicco s
ingredients pede suspensis utrimque modo praeruptorum fluvialibus montiumn gurgitibus
aperiret et prioremn carnificem tanta prodigia videntemn in agnum ex lupo mutaret et
una secum triumphalein martyrii palmam sitire veheinentius et excipere fortius faceret.
ceteri vero sic diversis cruciatibus torti sunt ot inaudita membroruin discerptione
lacerati, ut absque cunctauiine gloriosi in egregiis lerusalem veluti portis martyrii sui 1o
trophaea defigerent. nam qui superfuerant silvis ac desertis abditisque speluncis se
occultavere, expectantes a iusto restore omnium deo carnificibus several quandoque
iudicia, sibi vero animarum tutamina.
12 Igitur bilustro supra dicti turbinis needum ad integruin expleto emarcescentibusque
Rutnus 9, 1.nece suorum auctorumn nefariis edictis, laetis lumninibus omnes Christi tirones quasi is
post hiemalem ac prolixam noctem temperiemn lucemque serenam aurae caelestis ex-
cipiunt. renovant ecclesias ad solum uisque destructas: basilicas sanctoruni martyrum
fundant coustruunt perficiunt ac velut victricia signa passim propalant, dies festos cele-
brant. sacra mundo corde oreque conficiunt, ones exultant filii gremio ac si matris
rDo diversis
aersibus.]ecclesiae confoti. umansit namque haec Christi capitis mnembrorumque consonantia 20
suavis, done Arriana perfidia, atrox cen anguis, transmarina nobis evomnens venena
fratres in unum habitantes exitiabiliter faceret seiungi, ac sic quasi via facta trans
oceanum omnes omnino bestiae ferae mortiferum cuiuslibet haereseos virus horrido
ore vibrantes letalia dentium vulnera patriae novi semper liquid audire volenti et
nihil certe stabiliter optinenti infigebant. 25
13 Itemque tandem tyraunorum virgultis crescentibus et in immanem silvam iam
[Dtyj,]iamque erumpentibus insula, nomen Romanum nec tamen more legemque tenens,
quin potius abiciens germen suae plantations amnarissimae, ad Gallias magna comitante

AC (f. 2 inde a v. 17 [unt renovant ec]clesias) DE videe p.'31) (H)PQX. 11-22 adhibuit Beda
h. eecl. 1, 8, e. 11 Galfredus 5, 5.
1 ita deo places ..... 7 aperiret] enimuero in sacra coufessione coram impiis persecutoribus romana
.... borr. fast praeferentibus perstitit imperterritus ita deo places signorum miraculis fuit mirabiliter adornatus
ut oratione facta iter ignotum per tamensis n. fl. a et cum nille uiris sicco transiens pede suspensis .... month.
fl. gurgitibns israeliticum imitatus per iordanis alueum ifer A 2 fantasia] ODPQ, fastu A, fantasmate X
3 placens] CDQ, post deo PX signorumque X illi] instar 1) 4 arenti uiae] CQX, uiae arenti D, areitis
uiae P diu] d~ H 5 simile] DQX, one. P tamesis] CD'Q, one. X fluii OP 6 utriusque X modo]
more P month. fl A 8 triinmplale X sitire] et sitire A, sister X excipere] APQX, accipere D
fortins om. A 9 sic] ACPQX, si D cruciatibus] AOPQX, cruciantibus D torsi AX decerptione X,
distencione D', alii distentione H 10 lacerati] 1. sunt AX absque ... defigerent] absque ulla cunctatione
gloriosa martini sui trophea in portis iJerusalem celestis defigerent A 11 ac desertis om. A que ome. X
12 restore] indice A deo om. A scuera] quidem s. A 13 anim. tut.] inexpugnabilia animarum
refugia A 14 ad integrum expleto emarcescentibusque (que Nis D1, om. A)] ACDPQ, adimpleto
ad integrum marcescentibusque X 15 nece suorum anctorum] DQ, nece sui auctorum H.Y et at sui D
(marg.), necis autorum P, cum suis auctoribus A nepbarie P edictis] ADHIPX, decretis Q clristi
tirones] clhristicole A 16 hiemalem ac] biemalis temnpestuose A temperiem ... enaelestis] celestis
aure serenam lucenm A 1617 excipiunt post cbristicole A 17 renouant] ergo r. A 19 sacra] Beda
et rel., sacramenta X oreque] et ore A conficiunt] Beda et rel., perficiunt X ac si] sancte A
20 namque] itaque A membrorumque] membrorum APQ et al membrorum D (marg.) atr. arr. perf. A
21 ceu] APIX, seu DQ 22 exitiabileX quasi] q. iam A 23 omnes best. omnino A ferae omi. A
haeresios Q 25 nil certi X, nihil (om. certe) A 26 itenque t.] t. itaque A in immaneim] CD (mary.)
PQ, immanem AX, in magnam D in litura 27 norm. romanum] CD (mary) PQ, romanum u. habens A,
nom. romanorum DH[ tamen] tantum I)' more legesque A, mores legesque X 28 post am.
pl. (sic) ins. initiatumi nihlelicct mniximuni A ad gallins mittit post caternua A comitacione D'







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


ctellitum caterva, insuper ctiaml imperatoris insignibus, quae nec decenter usquam
gessit, non legitime, sed ritu tyrannico et tumultuante initiatum milite, Maximum mittit.
liii callida primum arte potius quam virtute finitimos quosquc pagos vel provincias
..:.ntra Romanum statum per retia periurii mendaciiquc sui facinoroso regno adnectens,
t unam alarum ad Hispaniam, alteram ad Italiam extendens et thronunm iniquissimi
iniperii apud Treveros statucns tanta insania in dominos debacchatus cst, ut duos im-
i,.-ratores legitimos, uunim Roma, alium religiosissima vita pelleret '). nec mora tam
I,.-ralibus vallatus audaciis apud Aquileiam nrbern capite nefando caeditur, qui decorate
r.:tius orbis capital regni quodanmnodo doiccerat.
i., Exin Britannia omni armato milite, militaribus copiis, reotoribus licet immanibus, 11
[Do duabus
mirgnti iuventute spoliata, quae comitata vestigiis supra dicti tyranni domnum nusquam gentibius
ultra rediit, et omnis belli usus ignara penitus, duabus primum gentibus transmarinis (us.l
vlehementer sacvis, Scotorum a circione, Pictorum ab aquilone calcabilis, multos stupet
gemitque annos. ob quarum infestationem ac dirissimam depressionem legatos Romam 15
t.- tin epistolis mittit, militarem manum ad se vindicandam lacrimosis po tulationibus
,,-i'ccns et subiectioncm sni Romano imperio continue tota animi virtue, si hostis
I.iigius arceretur, vovens. cui mox destinatur legio praeteriti mali immemor, sufficienter iDo defo,-
irmis instructa, quac ratibus trans oceanum in patriam advecta et cominus cum gravi-
bus hostibus congress magnamque ex eis multitudinem sternens ct ones e finibus
.d >.lpnulit et subiectos cives tam atroci dilacerationi ex imminent captivitate liberavit.
q.uos iussit construcre inter duo maria trans insulam murum, ut esset arcendis hostibus
i'rba instructus terrori civibusque tutamini; qui vulgo irrationabili absque rectore
I.,.-tus non tam lapidibus, quam cespitibus non profit.
Tlia domum cum trinmpho magno et gaudio repedante illi priores inimici ac si 16

A (deficiunt quaedanm a v. 11 ra dicti ad 22 turba) C (f. 3 inde a v.11 dicti tyraunii) D(II)PQX. 5 thro-
num .. 7 pelleret adhibutt Galfredus 5, 14: c. 14 idem 5, 16; c. 15 idem 6, 1; 10-35, 26 Beda hist. eccl. 1, 12.
1 insuper etiam] DQX, maxilmumn P, om. A imperatoriis APQ inlsignibus] ins. decoratum A
nee decenter usquam gcssit noU (nee A) legitime] numquain ille decenter iel legitime gess -1 2 et
tliiiultuante one. P milite maximum] QX, militem maximum CD, milite (maximum habens supra) A, own. P
inittit post ad gallias A 3 qui] ADQX, ille P calida D finitiuos D' 4 post status izs
d.i..eptos insurgere fecit A per (habet X solus coniectura) retia periurii (imperii D1) mendaciique sui (sui
.niflne mendacii D)] CDPQX, retibus etiam p. m. q. c. implicitos A regno] suno r. A 5 ct o0e. A
extendit A 6 imperii] i. sui A triueros D statuens] CD'PQX, statuit A, orn. DP tanta] t. denique A
domos P imp. leg.] leg. imp. A 7 alium] alterum P uita pelleret] pell. uit. A, uita repelleret X
Tam] a tam A 8 fer. destitutus auxiliis A, fertilibus aud. uall. X aquilegiam D1Q nephande P
.lecora A 9 regni] regun P, one. A deiecerat] ceruicibus deiecerat X 10 exin] ACPQX, exinde D
.nilite] m. destituta A militaribusque copiis ac rect. X (contra Bcdam) licct] cciam licet A, linquitur X
1 I ingenti] et i. A quae om. X comitatem D, comitata herens A uestigia P nusquam ultra] PQ
1;(da, ultra nusquam D, nunquam ultra X 12 redit X omni D' usus] X Leda, usu I)PQ ign.
pe]i..] pen. ign. D, prorsus ignara Beda duobus X 13 scottorum] CQX, scotorum DP a] ab X cir-
..... e] CDX, cireio PQ cum Beda 14 gemitque] AH Beda, gemetque librl reliqui aunos] per anuos AX
,.- t Beda ante oh ins. gens igitur britollum scottorum pictorumnque impetum non ferens X (contra Bcdaw)
.linrum] CDPQ, quorum X, harum Beda dirissimam] CDPQ cum Beda, durissimniii X cum Galfredo
oppressionem A 15 uindic **** (corr. in uludicandam) D 16 continue] CPQX, contiInuo D 18 ill
SIr. adu.] CPQX, adu. in patr. D grauibus out. vel transposuit A 19 maguamnque] CD2PQX, magnam Dl
-ternens] ceruens P ones] CD marge. ) PQX, omnibus DII e] CDPQ, a X 20 et subi.] subiectosque A
Tam] tam de A dilaceratione] DQX, delacerationc CP ex] C1DPQ, ct X, quanl ab A1 21 quos] ad
.-, A coustituere Stevenson errore inter duo maria post inssit X ut instructus esset areendis [turba?]
l.:-tibus A 22 turba] X, a turba CDPQ cinibusque] et timidis ciuibus A qui] quia P 24 illa] CDQ,),
l. ione autem P, illa legionle X domunm post gaudio X repedante] ACDPQ, repetente X illi one. A
'i] A CDPQ, quasi X
1) Cf. Sulpic. Scucrus rita Martini c. 20: (MAartins) dickens so mensac eius (Maximi) adesse non posse,
.lu imperatores unum regno, alterum vita expulisset. Urosius 7, 34, 10: Gratianium Augustum ... interfecit
'atremque eius Valentinianum Augustum Italia expulit.
CHEONICA III. 5







GILDAE SAPIENTIS


ambrones, lupi profunda fame rabidi, siccis faucibus ovile transilientes non comparente
pastore, alis remorum remigumque brachiis ac velis vento sinuatis vecti, terminos rumpunt
caeduntque omnia et quaeque obvia maturam ceu segetem metunt calcant transeunt.
17 Itemque mittuntur queruli legati, scissis, ut dicitur, vestibus, opertisque sablone
[,lo5"0 ] capitibus, inpetrautes a Romanis auxilia ac veluti timidi pull patrum fidissimis alis 5
succumbentes, ne penitus misera patria deleretur nomenque Romanorum, quod verbis
tantum apud eos auribus resultabat, vel exterarum gentium opprobrio obrosum vile-
sceret. at illi, quantum humanae natural possible est, comnioti tantae historic tragoe-
diae, volatus ceu aquilarum equitum in terra, nautarum in mari cursus accelerantes
inopinatos primum, tandem terribiles inimieorum cervicibus infigunt mucronum ungues to
casibusque foliorumr tempore certo adsimilandam hisdein peragunt stragem, ac si mon-
tanus torrens crebris tempestatum rivulis auctus sonoroque meat alveos exundans ac
suleato dorso fronteque acra, erectis, ut aiunt, ad nebulas undis aluminumm quibus
pupilli, persaepe licet palpebrarum convolatibus innovati, adiunctis rimarum rotarum
lines fuscantur) mirabiliter spumans, ast uno obiectas sibi evincit gurgite moles. 1) ita is
aemulorum agmina auxiliares egregii, si qua tamen evadere potuerant, praepropere
trans maria fugaverunt, quia anniversaries avide praedas nullo obsistente trans maria
exaggerabant.
18 Igitur Romani, patriae denuntiantes nequaquam se tam laboriosis expeditionibus
posse frequentius vexari et ob imbelles erraticosque latrunculos Romana stigmata, tan- 20
turn talemque exereitum, terra ac mari fatigari; sed ut potius sola consueseendo armis
ac viriliter dimicando terrain substantiolam coniuges liberos et, quod his maius est,
libertatem vitamque totis viribus vindicaret et gentibus nequaquam sibi fortioribus, nisi
segnitia et torpore dissolveretur, inermes vinculis vinciendas nullo modo, sed instructas
peltis ensibus hastis et ad caedem promptas protenderet manus, suadentes, quia et 25

A (def. 8 tantae ... 24 seguitia; item solueretur .... 25 peltis) C (f. 4 inde a v. 9 [rum] in maria)
D(H)PQX. Adhibuerunt Beda (v. ante) et c. 16. 17 Galfredus 5, 16 et c. 18 idem 6, 2. 3.
1 ambrones] ita etiam Galfredus 5, 16; 'id est sevi' add. X rapid siccis A, rapidis siccisque X
ouile] ACDPQ, in ouile X transilientes] ACDQX, circunsilientes P comparante X 2 alis
remigumque (-giumque D) bracbiis] remis A nento sinuatis] ACaX, uento iuuatis Cb DQ, uentorum
plenis P inrumpunt terminos Beda, terminos inuadunt A 3 caeduntque (caedunt X) .. ceu (CPX,
seu DQ) s. in. c. transeunt] murum transsiliunt queque sibi obuia sternunt A 4 itemque] CDQX, ite-
rumque P, igitur rursum A ut dicitur (discitnr D) ov. A .pertisque D' sablone] ACPQX, sabuloue DH
5 inpetrantes] implorantes Beda uelut X, uelu A patrunm (matrum 11P) fidissimis (sic ACDPQ, fide-
lissimis X) alis suce.] fid. patr. succ. al. postulant iuuamina A 6 delerctur patria A romanorum] DQC,
romanum APX quod . resultabat uel] quod clare apud eos resonabat A 7 extranearum X, exter-
narum A obprobrio obrosum] OPQ, opprobrio abrasum A, opprobriosum D'11, opprobria X, opprobrio*** D',
improbitate obrutum Beda S commoti] commoti accelerant A 9 uolatus] D (marg.) PQX, uelatus D
ceu] CPQX, seu D 10 inopinatas X ungues post inimicorum X 11 adsimilandam] ClIP, assi-
landam D, adsimulandam X, assimulanda Q hisdem] CDP, iisdem Q, istam X ac si] ac ut P, at fit si X
12 sonoroque] CD'PQ, sonorosoque X, sudoreque D1 ac .... 16 ast om. P 13 fronteque] X, fonteque
CDQ 14 conuolatibus] CDQX, conuulutibus Gale adiunctis rimarum (simarum D [marg.] Q, suuarum D)
rotarum lines] CDQ, adiunctis sibi minutissimarum rotarum tautonibus neluti X: tautones in ylossis dicuntur
ease pili palpebrarum 15 ast] CI> (marg.) QX, ac DII abiectas X surgite D ita] Itrfi D ('alias ita'
marg.), item II 16 auxiliatores PX potueruut proper X 17 quia] CPQ, qui D (margo alias qui error
pro quia) HX 19 patriae] p. reuersi X contra Bedam: Romani denuntiauere Brittonibus et Galfredum:
Romani patriae denuntiaut 20 stigmata] libri et Galfredus, signa -P: 'stigmata sunt signa uictricia' adnotat X
21 ut] CPQX, om. D potius sola] CDPQ, potius soli Galfredus, insula potius X 22 biis D est
oam. X 23 sibi] CD, se D (marg.) PQX 24 inermes] ut inermes X uinclis PQ uinciendas C
(corr. dubia), uinciendis D, ninciendis H, uincendas X 25 et ad caedem promptas] ad pugnam prompti A
protenderet] CD2PQ, protenderent D 1, protendere X, exittet (?) A suadentes quia et (quia ex DIH,
et quia P) hoc] et qui A
1) Of. Veryilius Aen. 2, 497: oppositasque evicit gurgite moles.







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


lho.: pnt,,bant liquid derelinquendo populo commodi adcrescere, murum non ut alterum,
-tiniptu public privatoque adiunctis secum miserabilibus indigenis, solito structure
mi:.r., tr.imite a mari usque ad mare inter urbes, quae ibidem forte ob metum hostium
,.,.ll, t.d.u fuerant, director librant: fortia formidoloso populo monita tradunt, exemplaria
Siti-tit,.nilorum armorum relinquunt. in litore quoque oceani ad meridianam plagam,
qii.j r'nv,3s eorum habebantur, quia et inde barbaricac ferac bestiae timebantur, turres
p:.l int, valla ad prospectum maris collocant, et valedicunt tamquam ultra non reversuri.
Itaque illis ad sua remeantibus emergunt certatim de curucis, quibus sunt trans 19
[tertiaque
'Tithl..m valley evecti, quasi in alto Titane incalescenteque caumate de artissimisvastatione.]
i. li:'r.iriinilm caverniculis fusci vermiculorum cunci, tetri Scottorum Pictorumque greges,
,ow il.,u' ex parte dissidents, sed una eademque sanguinis fundendi aviditate concordes
I' rnill'-:ro.-que magis vultus pilis quam corporum pudenda pudendisque proxima vestibus
t,:g.. mt., cognitaque condebitorum reversione et reditus denegatione solito confidentiores
omnn:m ,iquilonalem extremamque terrae partem pro indigenis muro tenus capessunt.
i. .ttuitor ad haec in edito arcis acies, segnis ad pugnam, inhabilis ad fugam, trementibus [Do fame.]
p[ ii.i,::rtiis inepta, quae diebus ac noctibus stupid sedili marcebat. interea non cessant
ni, .at:. nudorum tela, quibus miserrimi cives de muris tracti solo allidebantur. hoc
s.ilic-t -'is proficiebat immaturao mortis supplicium, qui tali funere rapiebautur, quo
I'r.itrum pignorumque suorum nmiserandas imminentes poenas cito exitu devitabant. quid
pluri.I: relictis civitatibus muroque celso iterum civibus fugae, iterum dispersiones solito
d,.-l:pral.,liores, iterum ab hoste insectationes, iterum strages accelerantur crudeliores;
'.t icut agni a lanionibus, ita deflendi cives ab inimicis discerpuntur, ut commoratio
,:-orurn f:rarum assimilaretur agrestium. nam et ipsos mutuo, perexigui victus brevi
-u-t,-nt..uldo miserrimorum civium, latrocinando temperabant: et augebantur externae
5 .l.dJ:- d'mesticis motibus, quod huinsceomodi tarn crebris direptionibus vacuaretur omnis
r:giij totins cibi baculo, except venatoriae artis solacio.

.1 i,.lef. 35, 8 itaque ... 22 discer) C (finit v. 6 ferae) D(H)PQX. Adhibuerunt Beda (v. ante) et c. 19
G;.2:,t'r. h, 3. 4. 12, 15.
I liquid] CPQX, aliquis D non ut alternm hic on., aedificant non ut alterum sed ins. post indigenis A
mn...r- -it A tramite] recto tramite Beda 4 director ante tramite A librant] aedificant P for-
em .i... i.. mon. form. pop. A et exemplaria instruendorum A 5 quoque] cciam A 6 quo] ACDPQ
c',r, l...I.. qua X corum] romiauorum A quia orn. X barbaricac (CDPQ, barbarian X) f. b. timebau-
li,] I.irb-rorum infestacio timebatur A 7 interuallia D coll. ad prosp. mar. A et] rel. et Beda,
.a .ir'.\ tamquam] quasi D 8 remeantibus] rel. curm Beda, reuertentibus X curucis] DQ, curicis X,
carr.lchs. I' e navibus Galfredus: formaa euruca (Irice curach, Kyimrice cwrwg, id est kurug) vera est usur-
i.2m toi], ab Adamnano (t 691) in vita Columbae 2,4' Zimmer. 9 titiicam] X, titicam D (mary.), aticam
P, i., ie, im PQ, sciticam H: similiter infra Nenniana: vide supra p. 6. euecti] DPQ, uecti X 10 cauer-
ricilo-) P','. ac uerniculis D, cauernulis X cunei] PQ, cuues D, cenei X scotorumn DP 11 sed]
.1 tr.ir. Ilr pud. corp. D 13 cognitaque] cognita DI condebitorum] fortasse quondam victoruui
14 ail.u;I:nr.:m X 15 haec] hoc D1 inbabilis ad fugam] X cum Galfredo, iuhabilis ad pugnam Q, iu-
liil... ad pugnandum H, inbabilis ac 1', omn. D 16 post interea ins. sedili Xa 17 nodorum X:
I,,..smi Lt.la muro D1 18 proficiebat] proderat P, on. X qui] quod qui P funere] sumere Dt
iu.:. Ira' am] fratrum (ont. quo) P, fr. quo X 19 pignorumque] piguorum X 20 plura] rel. et
l',do ,t G,2lfredus, pl. loquar X relictis] relictisque D ciuibus] Galfredus, quibus DX, illis PQ 21 di-
-pera'ia,... res D iterum] Galfredus, item libri iterum Galfredus, item libri [discer]puutur ab ini[micis] A
22 ni] ii ut D commoratio] PQ, commcmoratio DX, commorationi A 23 fer. ass. agr.] agr. fer ass. A
,i.:r ..i ipsos] DQX, nam et ipsis P, nam et se ipsos A, laniant et sc ipsos X perexigui] D, nee per
Sxit, ii '' iec pro perexigui H, nee pro exigui PX: non temperabant latrocinando per exigui (ont. infra latr.
I,.m[..) .I. unde a mansionibus ac possessiunculis suis ciecti inminens sibi famis periculum latrocinio ac
ralicntii m nutna temperabaut Beda breue sustentaculum A 24 mniscrrimoruni ciuinm] ADQ, misero-
rin, ciuiin X, miserrimi ciues P latrocinio malim temperabaut ont. Xn extcrnnae] rel. cum Beda,
cxtranr.ae .' 25 motibus] cladibus A quod] quo et ', quo ab A huiuscemodi] huiusmodi X tam
.:." .A 26 region] insula A







GILDAE SAPIENTIS


20 Igitur rursuni miserae mittentes epistolas reliquiae ad Agitium Romanae potestatis
so is id virum, hoc modo loquentes: Agitio ter consuli gemitus Britannorun :' et post pauca
Agiti.nm. quercutos: 'repelhunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros: inter haec duo genera

funerumn aut ingulamur aut mergimur;' nec pro eis quicquam adiutorii habent. interca
famis dira ac famosissima vagis ac nutabundis haeret, quac multos eorum cruentis s
conmpulit praedonibus sine dilatione victas dare inanus, ut pauxillum ad refocillandam
animal cibi caperent, alios vero nusquam: quin potius de ipsis montibus, speluncis ac
Irfi1-saltibus, dumis consertis continue rebellabant. et turn primum inimicis per multos
annos praedas in terra agentibus strages dabant, non fidentes in homine, sed in deo,
secundum illud Philonis: 'necesse est adesse divinum, ubi humanum cessat auxilium'.1) to
quievit parumper inimicorum audacia nee tamen nostrorum malitia; recesserunt hostes
a civibus nee cives a suis sceleribus.
21 Moris iamque continue erat genti, sicut ct nunc est, ut infirma esset ad retun-
denda hostium tela et fortis esset ad civilian bella et peccatorum onera sustinenda, in-
firma, inquam, ad excquenda pacis ac veritatis insignia et fortis ad scelera et mendacia. 1s
revertuntur ergo impudentes grassatores Hiberni domos, post non longum temporis
reversuri. Picti in extrema parte insulae tune primum et deinceps requieverunt, praedas
De seolei- et contritiones nonnuinquam facientes. in talibus itaque indutiis desolato populo saeva
cicatrix obducitur. fame alia virulentiore tacitus pullulante, quiescente autem vastitate
tantis abundantiarum copiis insula affluebat, ut nulla habere tales retro aetas memi- 20
nisset, curm quibus omnimodis et luxuria crescit. crevit etenim germine praepollenti,
.cri. 5,. ita ut competenter eodem tempore diceretur: 'omnino talis auditur fornicatio, qualis
nec inter gentes'. non solum vero hoc vitium, sed et omnia, quae humanae naturae
A (deficiunt plerdque a 6 dilatione ad 18 et con) C (f. 5 inde a v. 2 britannorum) D(II)PQX. Ad-
hibuerunt Beda v. 1-4 h. eccl. 1, 13 (inde Giraldus Cambrensis descr. Cambriae 1. 2 c. 2 p. 208), v. 4-38, 11
h. eccl. 1, 14: c. 20 Galfredus 6, 3; c. 21 idem 12, 6.
1 igitur rursum mis. mitt. ep. rel.] PQ, ig. mis. mitt. rurs. ep. re]. D, ig. rurs. mis. (miserie Xa) rel.
mitt. ep. A, rursum ig. mis. rel. mittunt ep. A agitium] A', aetium P cum Beda, agicium AD 2 h. m.
loqnentes] b. m. 1. inquiunt X, huiusmodi uerba continents A agitio] ADQX cum Galfredo, aetio P cum
Beda 3 querentes] CDQ, quaerentes inquiunt P, querentes prosequiuntur A, loquentes X repellunt] ACDQ
cum Bcda, r. nos PAY repellit] ACDPQ cum Beda, r. nos X lhaec] CDQ, haec oriuntur APX cum Beda
et Galfredo 4 funerunt D aut iug.] aut euim inug. A nec pro eis q. a. habent (liabentes P)] hec
quidemni aiidauerunt sed niiichil adiutorii iude refertur A 5 fames AP ac famos.] atque intolera-
lilis A 6 cnipulit praed.] CPQ, pred. compulit A, compulit latronihus D, compellit pred. A, coegit Beda
paxillum X 7 nusquam] CDEIP, nunquain Q cum Beda 8 dnmis (dininis X) consertis] dumin conferti
P, consertis dumisque A continue P tum] cum D 9 praedas] CDPQ cum Beda, om. X in terra] CDPQ
cum Beda, omi. P fidentes] ODPQ, confidentes X cum Beda hominem X 10 illud] CDPQ, illud
exempluin X cessat] deuegatur A 11 recesserunt] CDH.X, recesserant PQ 12 a suis] ab ingentibus suis A
13 gentis erat P ..... eiusdem continue moris gens A 13/14 retundenda] (DPQ, repel lenda A' 14 fortis
esset] CDPQ, fortis et (atquc A) inuicta AX et] CDPQ, et ad X pecc. on.] CDPQ, on. pecc. X sustineniida]
ACPQ, sustinencia D, sustentanda AX 14/15 infirma] CDPQ, infirma est ut X 15 exequenda] ACDPQ,
seqnenda X ac] ODPQ, et X et] ACIDPQ, om. X mend. et sc. A 16 hiberni] hyberni CPQ cumn
Beda, hyberni D, hyberniis 11, ad bibernas AX, bil) A domos] CD, donmus X, doninim PQ, doffi post ergo A
post non longum telmporis (tempus A)] ACDQ, post non nultum tempus X, non longo post tempore P
17 tunc] DPQ cunt Beda, tumn X 18 contentiones P indutiis] induciis CPQX, indiciis D desolato]
ACDPQ, desoluto X 18/19 obd. saeua cic. A 19 fame] CD, famis APQ, om. X alta PQ tacitus]
AC, tactus DX, tacite PQ pullulante] populante A autem] namque A iastitate] A CDPQ, uastatio est
(ex nastatioe) X, uastatione Bcda 20 cop. habund. A effluebat X habere (DPQ, haberi X) tales (talis
X) r. aet. meni.] etas retro ante memi. tales habuisse A 21 crescit] erenit A credit ct. g. praepollenti] et-
enim in g. pr. credit A 22 tal. auditor forn.] CDPQ, talis and. inter nos torn. AX cum vers. vulg. 23 nece
inter gentes] ACPQ, non auditur inter gentes D, nee inter gentes erat XA, nec inter gentes audita est Gal-
Iredus isero] ACPQ cum Galfrcdo, uero fuit X, o0s. D sed et] CDPQ, sed A, sed fuerunt X, sed ..
perpetrarmnt Galfredus naturae] fragilitati A
1) 1f. Philo vita JIosis 1,31 p. 108 Mangey (supra p. 6): o/ diohin diV'&pto(7nog du11'VEfrM .li &EdC ....
;l(')i(ax( W osiYsEn iri yptert Pog j 0og ito,'hc' i' an6poet 7TdQfii evCJTA F'diov HCoJ.







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


S: : re solvent, et praecipue, quod et nunc quoque in ca totius boni evertit status.
..diiii veritatis cuin asscrtoribus amorqne mendacii cum suis fabricatoribus, susceptio
r11nli pro bono, veneratio nequitiae pro benignitate, cupido tenebraruni pro sole, ex-
.:,l'ti, Satanac pro angelo lucis. ungebantur reges non per deum, sed qui ceteris
r.. riuliItores exstarent, et paulo post ab unctoribus non pro veri examination trucida-
la; ntit aliis clectis trucioribus. si quis vero eoruin mitior et veritati aliquatenus propior
vidi.l'r.ur, in lunc quasi Britanniae subversorem omnium odia telaque sine respect
'illt':'rquebantur, et oinnia quae displicuerunt deo et quac placuerunt, aequali saltem
lip.-': pendebantur, si non gratiora fuiissent displicentia; ita ut incrito patriac illud
i,. [Iopilticum, quod veterno illi populo denuntiatum est, potnerit aptari. filii, inquiens,
.in: ge dereliquistis dcum, et ad iracundiam p1rovocastis sanctum Israel. 'quid adhuc 1,5. '
l teruriemini apponentes iniquitatemn? oaine caput languidum et omine cor maerens:
*, pil.inta pedis usque ad verticein non est in eo sanitas.' sicque agebant cuncta, quae
-itt contraria fierint, ac si nihil mundo medicine a vero omnium medico largiretur.
I .t i-n solum hacc saeculares viri, sed et ipse grex domini eiusque pastors, qui
.:-\.i.iplo esse omnin plebi debuerint, ebrietate quain plurimi quasi vino madidi torpe-
Ih iit resoluti et aiimositatum tunmore, iurgiorum contention, invidiae rapacibus ungulis.
hii,,i,:ieto boni malique iudicio carpebantur, ita ut perspicue, sicut et nune est, effundi P.sam''" 6,
vidli--tur contemptio super principes seduci vanis corum et error, in invio et non in via.
.. Interea volente deo purgare familiar suam et tanta malorum label infectam auditu22
[De nuntia-
t.situin tribulationis emendare, non ignoti rumors penniger ceu volatus arrectas omnium tis subito
[.ttriat aures iamiamque adventus veterum volentium penitus delere et inhabitare
--:lit., more a fine usque ad terminum regionem. nequaquam tamoen ob hoc proficiunt,
m1 ,:..mparati iumentis insipientibus strictis, ut dicitur, morsibus rationis frenum offir-

.1A (f. 6 inde a v. 2 cum assertoribus, /. 7 inde a v. 23 terminum) D(HI)PQX. Adhibuerunt Beda
ani) et c. 22 Galfredus 12,15.
1 accedere X et orn. X 2 odium] o. scilicet A neritatis] ACDPQ, u. fruit X assertoribus]
'i[['Q. a. suis AX cum Galfredo amorque] ACDPQ cum Beda et Galfredo, amor X 4 reges] CDPQ, r.
A-X -. ,u ea reges A non] et n. A deum] dominum P 5 crudeliores] CPQX, crudeliqribus D existe-
.ei .I 5,6 trucidebantur P 6 truculentioribus X eor. mit.] ACDPQ cumr Beda et Galfredo, mit.
....i .X ueritate Q propior (proprior P, om. D) uid.] u. pr. A 7 quasi br. subu.] CDPQ cum Beda et
I, iirr,,o, qu. tocius br. subu. A, br. quasi in subusorem (sic) X respect] r. iusticie A 8 contorque-
I. iiiiirl GDPQ cum Beda, torquebantur AX et] ergo A displicueruut deo] CID, displicuerint deo C'PQ,
.hl.- l:.iuerant deo X, deo displicent A et quae placuerunt] CD, que placuerint PQ, placuerantque X, et que
i1.i.en.4 A saltim] D, saltem PQ, one. AX lanice D pendebantur] PQX, pandebantur CD si non
,.I. t. lisplicentia] sed displicentia aliquo modo tanquam gratiora ab eis eligebantur A ita om. A merito]
r, p...-,it aptari hiuc (om. infra potuerit al)tari) A patriae illud] ACDQ, illud patriae F, p. i. exemplum X
11' ueirno] AOCD, ueteri PQ, ueterano X pronuntiatnm est A poterit X 11 deum] CDPQ, dominum
.I. ;racundiam] ACDPQ, iram X 12 percutiemini] ACDPQ, percunctemini X 13 pedis] AC2DII, onm.
I.'-',', non est] et non est A san. in eo X sicque] sic P agebant cuncta] CDPQ, c. agebant A
.,,..'iitiur cuncta X cumn Galfredo 13'14 quake s. c. fuerint (CDPQ, fuerant X)] desperatique erant con-
it rr.-s -luti A 14 ac si niliil (nil X) mundo medicine medicinea Q) a uero onin. in. largiretur (largiretur
i A)] ac si existimareut nihlil med. mundo largiri a u. o. m. A 15 haec] CDPQ cumr Beda, lac X,
Ii. G ilfredus, ita se agebant A et ipsi greges d. pasturesque eius X, etiam ipsi gregis domiui pastores A
l1t ..,nii plebi esse D debuerint] CPQ, debuerant ADX quam pl. quasi uiuo madidi ori. A 17 tumore]
.i'I'Q(X. timore D rapacibus] 11, capacibus CDPQ, capatibus X, quoque capacibus A 18 sicut et nunc
..i elA'undi uideretur (uidetur X)] uideretur tunc et quod nunc uidetur effundi A 19 contemptio] CQ, con-
-nl.... DX, contentio APl seduci (et seduci AX) nanis (uerbis ins. A) eorum el error (errare A)] ACDQX,
qu; i.:- lfacerent errare P 21 ignoti ruin. penn. ccu (CPQX, seun D) uolatus] ignotus rumor A 22 iam
i i.4Iqe] scilicet i. i. q. A aduentus ueterunm (CD, neterum inimicorum X, ucterum hostium PQ) uolen-
tuni aduenire ueleres inimicos uolentes A penitus] ACDPQ, penitus totam X et inhabitare s. m.]
,,iu..eram s. in. et inhabitare A 23 a fine u. ad terminum ore. A regionem] ACPQ, regionemque D,
r.gi..i.,m A post regionem ins. qui licet hec audirent el timereut A ob (CDQX, ad P) hoc om. A
Ipr.:.ficiunt] perficiunt D, a prauis recedunt operibus A 24 comparandi A iuuentis D ut dicitur
,n, X. ut dic. mursibus ont. in spatio vacuo A fr. ral. A







GILDAE SAPIENTIS


mantes, per latam diversorum vitiorum mnorti proclive ducentein, relicto salutari licet
'Do famoarto itinere, discurrebant viam. dum ergo, ut Salomon ait, 'servus durus non emen-
poste.] datur verbis', flagellatur stultus et non sentit, pestifera namque lues feraliter insipienti
populo incumbit, quae in brevi tantam cius multitudinem remote mucrone sternit, quan-
tam ne possint vivi humare. sed ne hac quidem emendantur, ut illud Esaiae prophetae s
Esai. 22, 12,
13. in eo quoque impleretur dicentis: 'et vocavit dcus ad planctum ct ad calvitium et ad
'cingulum sacci: ecce vitulos occidere et iugulare arietes, ecce manducare et bibere et
'dicere: manducemus et bibamus, cras enim moriamur'. appropinquabat siquidem
Dlosi- tempus, quo eius iniquitates, ut olim Amorrhaeorum, complerentur. initur namque
consilium, quid optimum quidve saluberrimum ad repellendas tam ferales et tam 1o
crebras supra dictarum gentium irruptiones praedasque decerni deberet.
23 Turn ones consiliarii una cum superbo tyranno caecantur, adinvenientes tale
praesidium, immo excidium patriae, ut ferocissimi illi nefandi nominis Saxones deo
hominibusque invisi, quasi in caulas lupi, in insulam ad retundendas aquilonales gentes
intromitterentur. quo utique nihil ei usquam perniciosius nihilque amarius factum est. 1s
o altissimam seusus caliginem! o desperabilem crudamque mentis bebetudinem! quos
propensius morte, cum abessent, tremebant, sponte, ut ita dicam, sub unius tecti cul-
sa.1"', :mine invitabant. 'stulti principles ut dictum est, 'Taneos dantes Pharaoni consilium
[Do saoviori
uiltopri insipiens'. turn erumpens grex catulorum de cubili leaenae barbarac, tribus, ut lingua
hoste.] eius exprimitur, cyulis, nostra longis navibus, secundis velis, omine auguriisque, quibus 20
vaticinabatur, certo apud eum praesagio, quod ter centum annis patriam, cui proras
librabat, insideret, centum vero quinquaginta, hoc est dimidio temporis, saepius vastaret,
evectus, primum in orientali parte insulae iubente infausto tyranno terribiles infixit
ungues quasi pro patria pugnaturus, sed earn certius impugnaturus. cui supradicta

ABC (finit v. 21 praesagio) DPQX. Adhibult Beda h. eccl. 1, 14 (v. ante) et c. 23 h. eccl. 1, 15.
1 per latam] planam A morti] C, mortique ABX, ad mortem PQ 2 itenere 0C discurrebant
uiam ante relicto A dum] aD D, cum A salomon] ACDX, solomon PQ 3 stultus] st. nerberibus A
iiamque delent edd. feraliter] crudeliter A 4 populo] p. subito A incumbit] CDPQ, incubuit AX
breni] ACDPQ cum Beda et Galfredo, breui tempore X eius] eis A remote] admoto A strait A
4/5 quantum X 5 ne] nee A possint (CPX, possent DQ) niui] uini possent A ne] nec A emen-
dantur] CDX, emeudatur PQ, emendantur correction A ysaie CDX, isaie A 6 in eo] in hoc X, in eis
post illnd A quoque] CDPQ, q. populo X, om. A impleretur] compleretur uaticinium A et om. A
dens] ACDPQ, deus populum X 7 singulum D ecce ..... 8 dicere] et paulo post subinfert A man-
ducemus] comedamus A uit. occ.] CDPQ, coeperunt occ. uit. X 8 moriamur] CDX, inoriemur APQ
9 iniquitas A amorreorum CDP, amoreoruin X, amorraeorum Q, amorreorum iniquitates A initur] ineunt A
10 consilium post namque DPQX, post quidue C repellendas] DPX cum Beda, repellaudas A, refellendas Q
10,11 fer. et tam crebras] CDPQ cum Beda, cr. et tam f. X, for. ct crebras A 11 interruptions A,
ruptiones X praedasqne om. A decerni deberet post salub. A deberet] ACDPQ, potius d. X 12 uno Q
tyranno] CDPQ, tyranno uortigerno A, tyranno gurtbigerno (sic) britanuorum duce X: cum suo rege Vurtigerno
Beda. Ad margincm X haec leguntur ex parte resecta: stulti sunt pri[ncipes] Tafnd, dantes, id est su[aden]-
tibus Faraoni ut r///retur populus Israel et [ut] persequeretur eos iter/// ita Germaniae cinu/ Gurtingerno
insip,'/// caecantur] CDPQ, c. et X, cecati A adinueniunt A 13 exc. patr.] p. e. A illi] illi et A
14 retundendas] CDPQ, retrudendas X, recondendas A aquilonares P 15 intromitterentur post insnlam A
utique] n. consilio A nil X ei] eis X, om.A usquam] tam A nilque X 16 sensuum A, sensum X
hcbetudinem] PQ, liebitudinem ACDX 17 cremebaut AX, timebant post morte A 17/18 cnlmine]
ACDQX, culmen P 18 inuitantA stulti] ACDPQ, stulti sunt X taueos] CPQ, thaneos ante ut A, taueos
D, thafneos X ph. cons. insipiens] CPQ, ph. cons. insipienti X, cons. ph. insipiens D, ph. insipiens cons. A
19 1. barbare CD, 1. barbariae PQX, seue leene A ling. el. expr.] ei. expr. 1. A 20 cynlis] ADPQ, ciulis X:
Galfredus 6, 10: tres celoccs, quas longas naues dicimnus nostra] DPQ, ii. lingua X, latina A secundis
nelis om. A omine] CDPQ, secundo omene X, secundo ut oppinabautur omine A 21 uaticinabatur] per
uates canebatur P eum] predictum tirannum A praesagio post certo A tres centis A annos P
patriain] DPQ, terrain AX cui] APQX, cum D proras] pras X 22 librabat] uibrat A incideret A
demedio AX saepius] ADPQ(, s. quoque X 23 erectus] e. igitur A 24 sed eam certius] immo
etiam patriam A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


gn.iietrix, comperiens primo agmini fuisse prosperatum, item inittit satellitum canunque
prolixiorem catastam, quac ratibus advecta adunatur emn manipularibus spuriis. inde
g':.rmen iniquitatis, radix amaritudinis, virulenta plantation nostris condigna meritis, in
nostro despite, ferocibus palinitibus pampinisque pullulat. igitur intromissi in insulam
I: arbari, veluti militibus et magna, ut mentiebantur, discriniina pro bonis hospitibus
-iil.ituris, impetrant sibi annonas dari: quake inulto tcmpore impertitac clauserunt, ut
di:itur, canis faucem. item queruntur non affluenter sibi opimenia contribui, occasions
dIe industrial colorantes, ct ni profusior cis munificentia cumularetur, testantur sc cuncta
miulae rupto foedere depopulaturos. nec mora minas effectibus prosequuntur.
Confovebatur narnque nltionis iustae praecedentium scelerum causa de mari usque 24
.id mare ignis oriental sacerilegorum manu exaggeratus ct finitimas quasque civitates [Do urbium
aIrosque populans non quievit accensus, done cunctam paenc exurcns insulae super- sione.]
h,:iem rubra occidentalem truciquc oceanum lingua delamberet. in hoc ergo impetu
Assyrio olim in Indaeamn comparando completur quoque in nobis secundum historian,
v. qii)d propheta deplorans ait: 'incenderunt igni sanctnarium tuumn in terra, pollucrunt Psanm. 73,7.
'tLabernaculuin nominis tui'. et iterum: 'deus, venerunt gentes in hereditatem tuam; PsaTIm.78,1.
'.:oinquinarunt templum sanctum tuum', et cetera. ita ut cunetae colonial crebris
nrietibus omnesque coloni cumi praepositis ecclesiae, cumi sacerdotibus ac populo,
mnucronibus unique micantibus ac flammis crepitantibus, simul solo sternerentur et
. isecrabili visu in medio platearum ima turrium edito cardine evulsarum murorumque
,:elsorum saxa, sacra altaria, cadaverum frusta, crustis ac si gelantibus purpurei cruoris
le':ta, velut in quodam horrendo torculari mixta viderentur, et nulla esset omnimodis
jiraeter domorum ruinas, bestiarum volncrumque ventures in medio sepultura, salva
-.uetarunim animarumn reverentia, si tanien multae inventac sint, quake arduis eaeli id
c, t,?nporis a sanctis angels veherentur. ita onim degeneraverat tune vinea illa olim
I.ina in amaritudinem, uti raro, secundum prophetam, videretur quasi post tergum Esai.24,13.
mirndemiatorum aut messorum racemus vel spiea.


AC (f. 8 inde a v. 18 ac populo) DPQX. Adhibuit Beda (v. ante).

1 geuetrix] Q, genitrix ADPX pr. cump. X mitt. it. A canumque om. A 2 prolixorem DQ
catastam] cateruam P cum manupalaribus P, commanipularibus X 3 germen] gerenie D 4 pullu-
It.ibt AX iutromissis in i. barbaris X 5 milites P et] ex D discr. pro bonis (nobis A)] pro b.
,li'-r. X 6 subituri P impetrabant A impartite A temper A 'epimenia vox Graeca, pro
quI. Polydorus ponit 'annonamn' [immo Polydorus: 'epimenia vox Graeca pro stipendio ponitur'], sed in
snaxo. lib. de vocabulis iuterpretantur nerT i. nidos sive babitationes' adnotat Q 8 ni] DPQ, nisi AX
eis prof. A magnificentia P euneta insulae] cUnetas i. parties A 9 prosecuntur AD, prosequan-
t ar X 10 fouebatur A namque] n. a deo A iustae ult. AX 11 ignis uaid. exager. sacr.
mi:,nu de maria oriental usque ad mare occidental A orientali] orientalis X et omr. AP ciuitates
..r,. D1 12 depopulans A non] qui non AX exurans X 13 rubra] supra A trucique
.., .anum] oc. truci A delamberet] dilamberet X, d. que et residua AX 14 ass. olim in iudaeam (iudam Q)
o..mparando] simili ass. olim in iudam facto P completur quoque] ADPQ, quoque impletur X 14 15 sec.
t[.t. quod pr. depl. ait] sec. hist. depl. ut dicitur X, quod sec. hist. pr. depl. ait A 15 igne P 16 iterum]
i dicit X 17 coinquinauerunt D, polluerunt AX bec itaque uastatio adeo fuit intolerabilis ins. ante ita A
.-oloniae] columnae X 18 omnisque D' 19 mitantibus D 20 mirabilis A platearum] pla-
t,.jrum i. pariter A ima] D (fortasse factum ex una), una APQX editor om. P euulsarum] CX,
:,ullsarum ADQ, auuiso P 21 cadauerum] et c. X frusta] P, frustra CDQX ac si gelantibus] scripsi,
a.' sigilantibus C, ac sigillantibus DQ, ac semigelantibus X, ac simigilautibus A, omr. P 22 mista P omni-
m..,lo A 23 praeter] CDPQ, p. horribiles AX 23 in med. sep. post omnimodo A salua] s. erat X
24 multae] alique A inu. sint quake arduis (ad ardua P) caeli (per ins. X) id t. a sauctis angels neheren-
tur (CDPQ, uebebantur X)] per id tempus inuente siut que a. s. a. recepte celi ardua trauscenderent A
2.) tune deg. D 26 amaritudinem] PQ, amaritudine D, amaritudinem uersa X, amaritudine conuersa A
uli] ut A postergum C 27 rac. mess. D uel] ACDPQ, aut X








GILDAE SAPIENTIS


25 Itaque nonnulli miserarum reliquiarum in montibus deprehensi acervatim iugula-
Eqais.] bantur: alii fame confecti accedentes manus hostibus dabant in aevum servituri, si
tamen non continue trucidarentur, quod altissimae gratiac stabat loco: alii transmarinas
petebant regions cum ululatu magno ceu celeumatis vice hoc modo sub velorum sini-
npai.43,12. bus cantantes: 'dcdisti nos tamquam oves escarum et in gentibus dispersisti nos': alii 5
montanis collibus minacibus pracruptis vallatis et densissimis saltibus marinisque rupi-
bus vitamin suspect semper mente credentes, in patria licot tropidi perstabant. tem-
pore igitnr interveniente aliquanto, cum recessissent domnum crudelissimi praedones,
roborante deo reliquiae, quibus confugiunt undique de diversis locis miserrimi cives, tam
avide quam apes alvearii procella imminent, simul deprecantes eum toto corde et, ut o10
S24. dicitur: 'innumeris onerantes acthera votis', ne ad internicionem usque delerentur, duce
Ambrosio Aureliano viro modesto, qui solus forte Romanae gentis tantae tempestatis
collision occisis in eadcm parentibus purpura nimirum indutis superfuerat, cuius nunc
temporibus nostris suboles magnopere avita bonitate degeneravit, vires capessunt, vic-
tores provocantes ad proelium: quis victoria domino annuente coessit. 15
26 Ex eo tempore nunc cives, nunc hostes, vincebant, ut in ista gente experiretnr
eptriae dominus solito more praesentem Israelem, utruin diligat eum an non: usque ad annum
victoria quae
temporibusobsessionis Badonici months, novissimaeque ferme do furciferis non minimae stragis,
nostris doi
nutu donata quique quadragesimus quartus ut novi orditur annus mense iam uno emenso, qui et
est.'meac nativitatis est. sed ne nunc quidem, ut antea, civitates patriae inbabitantur: sed so
desertae dirutaeque hactenus squalent, cessantibus licet externis bellis, sed non civili-
bus. hacsit etenim tam desperate insulae excidii insperatique mentio auxilii memorial
eornmi, qui utriusque miraculi testes extitere: et ob hoe reges, public, private, sacer-


AC (f. 9 inde a v. 14 poribus nostris) DPQX -. Adhibuerunt c. 25. 26 Beda h. eccl. 1, 16 et c. 25
Galfredus 12, 15.
2 dab. host. A seruaturi Q 3 si tamen . stabat (in ins. X) loco] quibus alt. gr. stabat
loco qued n. c. trucidabantur A 4 magno ul. A ceu] CPX, sen DQ, nelut A celeumatis] AOX
ceulaeumatis D, celeusmatis PQ 5 nes] CDPQ, nes deus AX 6 montanis] CDPQ, montibus A, a mon-
tanis X minacibus] minaeibusque A nallatis] ACDPQ, nallati X marisque X 7 suspectam AX
semper mente] sepe manere A eredentes] uitam ... suspect semper monte agebant Beda persiste-
bant A 7,8 temp. ig. int. aliquanto (-quando X)] a]. ig. temp. int. A 8 domum] AC(?)PQ, domi DX
9 roboraute dee] CbD, roborati a deo celi A, roborata deo Ca, roboratae a deo P, roboratae dee Q, roboratae
a domino X reliquiae . . 10 imminent] ad quem cum fiducia confugerant tandem miserrimi cines un-
dique eoncurrunt diuersis locis tam auidi quam apes ad aluearia recurrunt imminent proeella A con-
fugiunt] se coniunguut P de dinersis] CDPQ, diuersis in X 10 aluearli] CDQ, alueariis P, aluearie X
simul om. A eum] cum P, unanimiter deum A 11 internicionem] CDQ, internitiouem P, inter-
nititionem A, internecionem X usque] CDPQ, ita usque quaque X, usque quaque A fere cum Beda: ne
usque ad internicioenem usquequaque delerentur duce] d. itaque A 12 ambrosio aureliano] ACPQX cumr
Beda, aurelie ambrosio D cum Galfredo 6, 9 et Giraldo Cambrensi descr. Cambriae 1. 2 c. 2 solus] ACDPQ,
solus fuit comes fidelis fortis ueraxque X forte romanae gentis (qui ins. X) t. t. collision (-ni P) oecisis. ..
indutis (-tus P) superfuerat] tfortis superfuerat de romana gentle oceisis parentihus purpura indutus in eadem
collision tante tempestatis A 13 cuius] APQX, eius D nunc] etiam nunc A 14 nostr. temp. A
sobolis X magno opere D auita] ab aunita A eapescunt A Q 15 quis] CDX, queis Q, quibus AP
domino] ACDPQ, deo X cessit] CDQ, ex noto cessit APX 16 ex] et ex APX 17 prae-
sentem] superstitem A israelem] A C (is/////) DPQ, ierhn X eum] eCn dominus X ad oem. PQ 18 ba-
denici] AC (//donici) POX, badonuci D months] AGDPQ, months qui prope sabrinum hostium habetur X
forme X strages X 19 quique ... emenso om P quique] quo A quartus om. A ut
noui] ACQX, ut ifo ilne D: fortasse scr. est ab eo qui (suprn p. 8) orditur] CDQ et r. I. X, oritur X, or A
iam uno] DQ, uno jam A, primo (om. Jam) X emierso D qui] qui iam X 20 est] est annus A
inh. patr. A, insule inhabitabantur A 21 sealeut A, squalescunt A externis] A )CDPQ, extremlis X sed non]
non tamen A, sed non tamoan X 22 tam d. i. e. insp. m. auxilii (ausilii C)] mention tam tam desperate excidii
insult insperatique auxillii A 23 existere X ob] ab A reges .. 41, 1 seruarunt] reges et sacerdotes
public ct prinatiml sunm quisque ordinein ecclesiastice uteunque seruaruit A priuati] DP)'Q, priuatiqne X







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


,l,.,te, o,.l,.-siastici, suunn quique ordincin servarunt. at illis decedentibus cum suc-
o .s.i-t ,:1.tas tempestatis illius nescia et praesentis tantum serenitatis expert ita
cliiiict, \'ttatis ac institiae nioderainina concussa ac subversa sunt, lit camm non dicam
\'tjJiIn, -ed ne monimentum quidein in supra dictis propemodum ordinibus apparcat,
excr?|jti- pn:cis et valde paucis, qui ob amiissionem tantae multitudinis, quae cotidie
pio,,.i r1t ad tartara, tamn brevis umnerus habentur, ut eos quodammodo venerabilis
i.ter I:-,:.':ksia in suo sinu recumbentes non videat, quos solos veros filios habet.
.|iii1i1 ni:- quis me egregiam vitam omnibus admirabilem deoque amabilem carpere
Piitot, qiiibs nostra infirinitas in sacris orationibus ut non penitus conlabatur, quasi
ii ...uiiiin- quibusdam ac fuleris saluberrimis sustentatur, si qua liberius de his, immo
lii-"li' i-. :iiemulo malorum conpulsus, qui serviunt non solum ventri, sed diabolo potius
ii ui C(iini-to, qui est benedictus in saceula deus, non tam disceptavero, quam detflevero.
iTipI.: lin'l1 celabunt cives, quac non solum norunt, sed exprobrant iam in circuit
II.1fl t '- '
R 1'g,- habet Britannia, sed tyrannos; iudices habet, sed impios; saepe praedantes 27
ct ,':.'n':ti.'tos, sed innocentes; vindicantes et patrocinantes, sed roos et latrones: quam
plinii a, .'niuges labentes, sed scortas et adulterantes; crebro iurantes, sed periurantes:
\,v.:-ut>:- .ed continue propemiodum mentientes; belligerantes, sed civilian et iniusta
1,,:lla 5a,'nts: per patriam quidem fures magnopere insectantes et eos. qui secumn ad
.. mnii-an -:.,lent, non solum amantes, sed et munerantes, eleemosynas largiter dantes,
'd I r',.'iine inmensum montem scelerum exaggerantes; in sede arbitraturi sedentes,
eid rai'-- icti iudicii regular quaerentes : innoxios humilesque despicientes, sanguinarios
ullhi,- I-arricidas commanipulares et adulteros dei inimicos, si sors, ut dicitur,
tuiltit. -pi6 cum ipso nominee certatim delendi erant, ad sidera, prout possunt, efferentes:
i'. i:et'.- Iplures in carceribus habentes, quos dolo sui potius quam merito proterunt
eilt.-Ii- ..''i antes, inter altaria inrando demorantes et haec eadem ac si lutulenta paulo
|it \axa 'lespicientes.
(C'iiii tam nefandi piaculi non ignarus est inmundae leaenae Damnoniae tyranni- 28
cin- ,:.ituii,-l Constantinus. hoc anno, post horribile sacramentun iuramenti, quo se
.i. '.it v. 12 quain) DPQIi (incipit v. 13 quippe, finit v. 27 despicientes) X (finit v. 14 nations, addens
'".i ." 11," .'juntur p. 27, 27 sed ante promissum ... p. 28, 5 dicere curabo paucis mutatis quae supra ad-
,,a.,, .1,1 c. 26 adhibuit Beda (v. ante).
I ,pu,.j,,e] CDPQ, om. X seruarnut] CDPQ, seruauerunt X at illis deeedentibus] CDPQ, at illis
.i .. l.:i,il.., .V, decedentibus autem illis qui supra dieta persecutionis proeellam aut uicerunt aut euaserunt A
i,,, .....t.;,... librum secundum 1/2 suecessisset] CPQ.X, suceessit D', successet (sic) D-, surrexisset A
2 ..ir,.i: .-] .ICDPQ curnt Beda, s. ac institiae- I expert] non experts P 3 sunt ace subu. earum]
1. I I.' .;.., k Beda, eorum n non dicam] dico non A 4 ne] nee A 6 ruit] fuit X numerous] ODQ,
iI.i...i; .I.V/' 7 in] .I('(?)DPQ, ut in X sno sinu] CPQX, sinu suo AD 11011] uix A quos
-....... II-.... fil..)s (CDPQ, om. X) habet] pro paucitale quos uere suos filios esse agnoscat A 8 omnibus]
I.'I 'l ,, I..iunibus X, hominibus quidem A deoque] deo uero A inabilem] adinamabilem X carpere om. D
.Aii...-] .i,..aium A nostra inf. post collabatur A in] CDPQ, om. AX 10 ac] a 1) sustentabatur X
*i| .1' ',', dixi si X de his post compulsus A 11 sed] sed et AP 12 in saecula deus] zlACDPQ
.. r ,:Dr.ia ,leus in seeula A disputauero A 13 quippe] enimuero AR quid] qui A, om. R eele-
hian, .1. .iiae] quod PQR norunt] nostroruni R 15 reges habet (habent D) britannia] habet eteiim
.i i- .11: sed inn.] inn. P 16 patroeinantes] protegentes P 17 scortas (scorta D2) et adulteran-
i-] /I,'. '..: it et adulteras -1R, scortantes P sed] et AIPR 18 uouentes sed] secripsi, uouentes et ADPQIR
....,r..u 1' 19 patriam] regionem AR magno opere D et eos] eos autem AR 20 sedent] sedent
liii...-.- ', .nut siue sedent latrones A etinam remunerantes AR elemosinas D 21 sed] se D
e -, .I-,..i.; A arbitri P, arbitrum AR 23 comnmanipulares et ont. AR fors AP 24 qui] hi
'1i. ., I q .. '1" R certatim oem. AR 25 dolo sui] dolose AR 26 alteraria D iurando] intrando R
lireI.i-ron: 1, paullo post ante ae si AR 28 luins A piaeuli] mali A est om. A 28/29
.I.an,.:,,,.a i.,,. D2P, damnone D', dannoniae Q) tyrannicus catulus] catulus domnanie tirannus A 29 hoc]
.ii. h...- .11' iur. sacer. APQ
CTmOMN.A 111. 6







GILDAE SAPIENTIS


devinxit nequaquinm dolos civibus, deo primum iureque inrando, sanctorum demunm choris
et genetrice comitantibus fretis, facturunm. in duaruni venerandis matrum sinibus,
ecclesiae carnalisque, sub sancti abbatis amphibalo, later regiorum tenerrima pnerornm
vel praecordia crudeliter duuin totidenmque initritoruin quorum brachia nequaquam
armis, quac nullus paene hominum fortius line eis tempore tractabat, sed deo altarique 5
protenta in die indicii ad tuane civitatis portas, Christe veneranda patientiae ae fidei
suane vexilla suspendent inter ipsa. ut dixi, sacrosancta altaria nefando ense hastaque
pro dentibus laceravit, ita ut sacrificii caelestis sedem purpurea ac si coagulati cruoris
pallia attingerent. et hoe ne post landanda quidem inerita egit. nam n multis ante annis
crebris alternatisque faetoribus adulteriorumi victus legitiia uxore contra Christi magi- to
M OM. 19, o. s C
aitsc. 6, 9.strique gentium ijterdictum depulsa dicentium: 'quod Deus coniinxit, homo non separet'
cooss. 3,19. et 'viri. diligite uxores vestras', amarissima enim quoddain de vite Sodomorum in
cordis sui infructuosa bono semini gleba surculanmen incredulitatis ct. insipientiae plan-
taverat, quod vulgatis domesticisque impietatibus velut quibusdam venenatis imbribus
irrigatnn et ad dei offensamn avidius se erigens parricidii sacrilegiique crinon produxit i.
in medium. s1d inee adhu priorninm retibus inalorum expeditus priscis recentia
auget malis.
29 Age iam (quasi praescutem argue, quem adhuc superesse non nescio) quid
stupes, animal carnifex propriae? quid tibi ftiamuas inferni voluntarie accendis nequa-
quam defecturas? quid inimicorum vice propriis te confodis sponte ensibus hastis? ._o
an ne ipsa quidenm virulenta scelerum ac si pocula pectus tuum satire quiverunt?
Ma1it.n11.2.respice, quaeso, et veni ad Christum, siquidem laboras et inmenso ponder curvaris,
E.ec.i33,11. ct ipse te, ut dixit, requieseere faciet: veni ad emii, qui non vult peccatoris mortem,
F'L,. 52, '. sed ut convertatur et vivat: dissolve secundum prophletamu vincula colli tui, fili Sion;
redi, rogo, e longinquis licet peccatoruim recessibus ad piissimum patrem, qui despicienti 25
porcorum sordidos cibos ac pertimescenti dirae famis mortemn, et revertenti sibi laetus
occidere consuevit vituluin filio saginatum et proferre primam erranti stolam et regium
rsam,.ss,9. anulnm, et tum spei caelestis ac si saporem praegustans senties, quam suavis est do-


AU (f. 10 inde a v. 8 caelestis (?), sed payinae prioris ad p. 42, 21 ipsa lectio desperate est) DPQ
1 deninxerat A ciu. dol. A deo . 2 fretis omt. A 2 fretis om. P duabus A matrum
finibus D1, matribus A 3 ecclesiae carnalisque] Q, e. que carnalis P, e. carualis D, ecclesiis ot A
saneto abbate P ampfibalo post sub A later . 9 egit] inter ipsa sacrosanct altaria nefando euse
crudeliter lacerauit tenerrimna precordia regiorum pueroriin ita ut inficeret coagulatus eruor sedem et pallea
celestis sacrificii et licet his nullns pene hominnum hoc tempre furtius arma tractarent, nialuerunt dei pro-
tectione quam armis defend in die iuditii ad portas christiane ciuitatis tue ueneranda unexilla suspensuri
patientic ac fidei sue o ilportabile scelus pro quo oninis insula nisi christus subuenerit est euertenda et liec
quidem scelus alin procCsserant scelera A regionumn D' 4 dunm] dunm D1 quorum . . 7 suspen-
dent post 8 laceraunit P 8 pro dentibus] prudentibus D' ita ut] qui ita P 9 attigerent D'. texe-
runt P multis ante annis] ante multos annos A 10 uictus ante crebris A 11 dep. ux. leg. coutra
int. chr. geuntiimnque mag. A1 quod] quos A 12 post uestras ins. s. et cbristus ecclesiam A ama-
rissima (DP, amarissimum Q) .. .. 13/14 plantauerat] quoddaim surculamcn incr. et ins. de amarissima uito sodo-
morum in c. s. infr. gleba plantauerat .1 14 quod] quos D unlgaribus .1 quibusdeim DI 15 parr.
s. q. er. produxit] ad supral dictum parr. s. q. er. se produixit A 16 prior D'1 mal. ret. expeditis A
prisca recentibus anget mala A 19 stupes] C1D), snene stupes P, sine stupes A propr. an. earn. A1
inf. fl. neq. def. nuo. ace. A accendens D. 20 ens. sp. te conf. A hastis om. A 21 ipsa
omt. D' ac si om. A pecula D' satiaret D1 22 quidem] quid A curuaris] granuaris .1 23 t'
post requieseere A peceatoris mortem] CD-PQ, in. pcccatoris .1, m. peccatorum D1 25 rogo] queso A
licct e long. A pientissimunim P qui] qui ilios P despicienti (disp- D) post cibos P 26 pore.
sord. cib.] CID2PQ, pore. cib. sord. DI, sord. pore. cilb. A ac] ]DJ'IQ, a CD1 reuerenti P sibi] ad se A
lactus] 1. occurrenis A 27 uitulo D filio aite letus A, om. P errant omi. A 28 anuluin
ct] ACDQ, an. uit 1' t hue ADP spei c. ac si sap.] sap. spei eel. A senties] ACQ, scntiens D,
sentiret P







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


mnii-. ii.-m in liaec contenipscris, scias to inextricabilibus tenebrosisquc ignium tor-
ri'iiihirlIi; inim 1,1nque inferni rotandumn urendumque.
t(.i mit quoque, ut prophet nit, catule looninc, Aureli Canine, agis': nonne 30
.*.l:-m. 1qu 1 uipra dictus, si non exitiabiliore parricidiorum fornienationumni adulterioruin- Im a4,9.
: qu:. .,,, r\hit quibusdamn narinis irruentibus tibi voraris foralitcr undis? nonec
1.'::- i'.itr in,:. mortiferuim cou serpentem odiens civiliaque bella et crebras iniusto
ruda. sitri:ii-n :;niimac tuae caelestis portas pacis ac refrigerii praccludis? relictus,
.-',1111 i "n -.Ias ac si arbor in mcdio canipo arescens recnrdare patrum fratrumqne
irlini -apari:-'v.ri'uaini fantasiani, iuvenileni inmaturninque lmortem. num coutennis tu ob
.. rliigi:-, miirt.1 vol coaevus Mathusalac exceptus pacnc oinni prole servaberis? ncqua-
qu: in. ,el i li-i citius, ut psalmista ait, conversus fueris ad dominum onsoin in to rPlm. 7, 13.
il i':tilit iln I.eL-, suuim rex ille, qui per prophetani 'ego', inquit, 'occidam ot ego vivore Deal. 32,39.
h't.it.i-: p:..ut'iit:ii t ego sanabo, et non est, qui de mana inea possit orucro'. quam
a i,.*1 ',:'n .xt.., I do faetido pulverc' tuo et convertere ad enm toto corde, qui creavit .sa. .32,2.
,'. t:. t 'l:ii *s::r; erit in brevi ira -eius, beatus sis sperans in ourn, sin alias, aeternae rcsam. 2,13.
't,:i m.ialLiunt p:oenae conterendum saeva continue et nequaqunam absumendum tartari

iJilld tiu qaoque, pardo similis inoribus ot nequitiis discolor, canescente iam 31
,.i|te, in throiir.: dolis pleno et ab imis vertice tens diversis parricidiis et adulteriis
... ..:n-rtil:it,:., 1ho, regis nequam fili, ut Ezechiac Manasses, Demetaruni tyranne Vorti-
jai, iiiala:. ilges? quid to tam violent pcccatorum gurgites, quos ut vinum optimum
.rlh:-4, tiinr:, tIu ab cis voraris, appropinquanto seusim vitae limited non satiant? quid
,q1i.1- ..iliniii- inalorum omnninm stupro, propria tua amnota coniuge eiusdemque honest
m:'rte. ijipld:.rirs filiae quodain incluctabili ponder misarani animam oneras? no con-
im. 1, qi.,:,: dierum qnod reliqunm est in doi offensam, quia nune tempus accepta- -. cor. 6,2.
hilk. t 1lie- .Aitris vultibus pacnitentiumn lucet, in quo bone operari potes, ne fiat fuga a.ul.24,20o
[u, liii. v,'l .1 bbato. diverted secundum psalmistaim -a malo et fac bonum, inquire Psalm. 33,
15. Mi.
*l.i' e:. Ihrin.-in et sequere oani, quia oculi domini super te bona agentom et aures eius
e'i:nut in ir:::. tnas et non pordot de terra viventiuim memorial tuam., clamabis et
i.. '..x.u\liet re ..t ex omnibus tribulationibus tuis cruct te.' cor siquidem contritun et Paln.Sto,1!.


.I.' I I ... le a r. 5,' nonne paeeni) DPQ
I i crM. r i. torr. post urenduinquo A 2 inferni] 6DP, om. AQ rotundum A 3 leunis A
c.uiii) a ',I' .:ti .ine (in argument ad Aurelium Cunanum) .1, cnanue P cnim Galfredo 11,5 4 supra
I.lorna i ril .:..]-[:iiriii 1i0s uo tattur -1 si non] sed A exitiabiliare] ('lPQ, exticiabiliore D, execrabiliore A
arl. .in I ..iii ', 5 camen post eodem, hic fetore A fer. tibi irr. und. nor. -1 norarus 1 6 1) niorti-
lirii ....1 .i in Iln ramquam mortif. A 7 praed. iui. A celestes A refrigeriis reeludis Al 8 ac si]
.|,:,s .1 .i1. ted. camp .1 9 inucntutem A inmii n I 'Pq, unde IT 9 10 eentenes tibi ob
r1`r..i': J 1') ilPne] ACDQ, ex P seruabcris ante exceptus .1I 11 ensein suum in br. in te nibr. A
,n .10: "i. Ia' 12 qui one. Dt ego inquit] loquitur dicens ego .1 ego oue. D' 13 mea on,. D'
14 -..r1 .: Il.. .1 14'15 te cr. A 15 ut] et D' cexerserit Q 17 fauce] ACID', falce P 18 quid
in j 1 i .'1i.l ir, .:-.Ini senescente At 19,20 et ad. construlrato] atiqnie ad. sordescens .1 20,21 torti-
p~iia 1'' ... ir. ir. ,'. uertepori 1', iorlipore A nortipoire dem. tyr. ante it'rdlo .1 21 stupidus riges
S '9 /I ,,I i"e i-...h- A te] quod tc A taii] mallsas I opt. uin. -I 22 sons. applr. alpropi-
.'.ie 1i ri.,.r liumite] termino nitae A i non atiant post gurgites J quid . 23 stulpro] ut
.l:..3 .1 ..3 pl tna am. coniuge eiusdeinquic (tl'?I)PQ, einisder edd.) honeiista iiuorte imipudenitis (I'll)P2 .
--s i t'l l.:,r .i...l in (t'PT', quedain D) inel. pondere (ponderi M') mi. a. oneras ponderss Il)] anuota propria
*.:-..,,; .i I.. in-i u.t udenitem ipsius filiami tuanm uidelicet iprivigniani ierdens ineluctabili quodam ponder
njiSerain iiji .a' iiiil: lionmcrsti nIle] noin I 2.5 diernm q. r. est] quod residuum est dieraui tuorniin -
..^1,., /' TP ii.ia lucet etenim (hicet infra omr.) A 26 licet D1l ci] nide ergo ne .1 27 hyeinie '
ida,-lri- .1 i..-ilnistain] quod ait spalmlnisla A a malo) diuerte a rral0o A1 28 honam] CD1JQ', owt.
.1l,' .1r i 'ii I'|' 29 agent bona A erunt ante super A 30 te exaud. A







GILDAE SAPIENTIS


.,,rc. 9,43. humiliatum timore eius nusquam Christus spernit. alioquin vermis tortionis tuae non
morietur et ignis ustionis tuae non extinguetur.
32 Ut quid in nequitiae tuae volveris vetusta facce et tu ab adolescentiae annis,
Urse multorum sessor aurigaque currus receptaculi Ursi, dei contemptor sortisque eius
depressor, Cuneglase, Romana lingua lanio fulve ? quare tantum certamen tain homini-
bus quam deo praestas? hominibus, civibus scilicet, armis specialibus, deo infinitis
sceleribus? quid praeter innumerabiles casus propria uxore pulsa furciferam germanam
eius, perpetuam deo vidnitatis castimnoniam promittentem, ut poeta ait, summam ceu
teneritudinem caelicolarum, tota animi veneration, vel potius hebetudine nympharumin
Gal. 5, j9. contra interdictum apostoli denegantis posse adulteros regni caelestis esse municipes, to
suspicis? quid gemitus atque suspiria sanctorum propter te corporaliter versantium,
vice immauis leaenae dentium ossa tua quandoque fracturae, crebris instigas iniuriis?
Psalm. 30, 8. Desine, quaeso, ut propheta ait, ab ira, et derelinque exitiabilem ac temetipsum macera-
turum, quem caelo ac terrae, hoc est deo gregique eius, spiras, furorem. fac cos potius
mutatis pro te orare moribus, quibus suppetit supra mundum alligandi, cum in mundo i
1. Timothy. reos alligaverint, et solvendi, cum paenitentes solverint, potestas. noli, ut ait apostolus,
superbe sapere vel sperare in incerto divitiarum, sed in deo, qui praestat tibi multa
abunde, ut per emeudatiouem morum thesaurizes tibi fundamentum bonum in futurum
er. 2, 9. et habeas veram vitam, pereunem profecto, non deciduam; alioquin scies et videbis
etiam in hoc saeculo, quam malum et amarnum est reliquisse te dominumn deum tuum 21
et non esse timorem eius apud te et in future taetro ignium globo aeternorum te exuri
nec tamen ullo modo mori. siquidem tam sceleratorum sint perpeti immortales igni
animae quam sanctorum laetitiae.'
33 Quid tu enim, insularis draco, multorum tyrannorum depulsor tarn reguo quain
etiam vita supra dictorum, novissime stilo, prime in malo, maior multis potential simulque .2
malitia, largior in dando, profusior in peccato, robuste armis, sed animae fortior ex-
lerem,. 3,9. cidiis, Maglocune, in tam vetusto scelerum atramento, veluti madidus vino de Sodomi-
tana vite expresso, stolide volutaris? quare tantas peccaminum regiae cervici sponte,

AC (f. 12 inde a v. 2 ustionis) DPQ
1 numquain A spernet A 3 ut . 5 fulue] ut quid et tu eonoglase qui latina lingua diceris 1. f.
ab annis ad. uolueris in neq. tue ietusta fece urse mult. eesor currus aurigaque r. u. d. c. sortisque depressor A
4 sortisque] CD1P(, fotisque D1 5 euneglase] CDQ PQ, enueglase DI, conoglase A 5/6 hoem. quam
deo] CD2Pt, deo q. hoinm. AD' 6 seil. eiuilibus A specialibus] U (perscriptum) D (spialibus) PQ,
exitialibus edd., on. A: malim feralibus 7 casus] eriminum easus A eiuas germaiam A 8 perpetuani
d. u. c. promitteintein] que perpetual uiduitatis castimonia promissa christo crat consecrata A ut poeta ..
9 nymplarumni] o. A seu DQ 9 bebitudine DQ nymplharum] CDQ, post eaelieolarum iP 10 dene-
gaitis] dicentis inon A adulteres D mun. esse regni eel. A 11 suspicis] tibi incerto matrimonio eopu-
lasti A quid . 12 iuiuriis] ut quid iustigas er. iii. gemitus atque susp. sauctorum iu terra corporaliter
ninentium quorum noce quandoque exeitatus deus in ore leouis ossa tua confringet A uersantinim] CDQ,
mioerentium P 12 lene D1 fracturae] edd., fractura CDPQ 13 ab ira om. A exitiabilem (CDP,
exitialem () .. 14 furorerm] furorein exiciabilem queim inspires aduersus deuin et gregem ipsius A 14 pot.
tmut.] ACP1), ruat. pot. D 15 pro te orare on. D1 moribus] animis A suppetit .. 16 potestas]
collata est potestas et suppetit alligaiidi tel soluendi in terra criminum uincula A supra] l1PPQ, ultra D)
alligandi libri 16 alligauerint libri potestas ante soluerint G1DQ, post quibus P ap. ait A 17J18 ab.
multa A 18 thesaurizes (thesauritues DI) . 19 deciduam] adquiras tibi ueram et perlieunem uiltaim A
nit. uer. D' 20 est] CDQ, sit P, erit tibi A deum] ACPQ, om. D 21 taetro . 23 laetitiac]
ignium eternorumi torment exuri et iee ullo fine deficere siquidem ita suit perpetui et indeficientes inpiorunm
ignes sieut et sanctorum sunt infinite letitie et perbennes A 22 sint perpeti (sic CDPQ, perpetim rec.
edd. male) inim. igu. an.] an. sunt imm. igu. perp. P 24 tu enimi]CD, tu etiam PQ, et tu A insular
D, insulane A 25 stilo] ACDQ, in nostro stylo P simulque] slihul et A 26 peceaudo A animae
fortior] animis fortior et A 27 maglocune] C'PQ, maglocone post nite, hie quid tu inquam A, o inaglocune
('2D: Alalgo apud Ualfredumn 11, 7 atramento] nolntabro A 28 quite] ACP, nuita D'2Q, om. D' quare .. .
45, 1 moles] quare tantas innectis peceamiinu moles spirit regiam ceruicemn opprinientes -I tantis D







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


it in di,.,ui, ineluetabiles, celsorum ecu montiumn, innectis moles? quid toe non ei
rognai oinniunm regi, qui te cunctis paene Brittanniae ducibus tam regno fecit quam
-t.iatI, minimento editiorem, exhibes ceteris moribus mneliorem, sed versa vice deteri-
rn i I-1iqirumn inditbitatam aequanimiter conviciorumn auscultato parumper adstipu-
itiiiine omissis domesticis levioribusque, si tamen aliqua sunt levia, palata solum
kIngi laite.Iue per auras admissa testattram. nonne in primis adolescentiae tuac annis
.ivuniiiini iegeom cumn fortissimis propemodumn militibus, quorum vultus non catulorum
I,',,ni in acie magnopere dispares visebantur, acerrime sense hasta igni oppressisti?
pia rum in ogitans propheticuin dictum: 'viri', inquiens, 'sanguinum et doli non dimidiabunt Nan,.54.,24.
,, 'd i a .' quid pro hoc solo retributionis a iusto iudice sperares, etsi non talia
.,.-r,',ijiitiin, quae secuta sunt, itideom dicente per prophetain: 'vae tibi, qui praedaris, ain. 3;.3, .
',iinn,'' et ipse praedaberis? ct qui occidis, nonne et ipse occideris? et eum desiveris
'pra,, rin, tune cades?'
Nonne postquam tibi ex voto violent regni fantasia cessit, cupiditate inleetus ad 3-1
i. vni rev,".rtendi rectam, diebus ac noctibus id temporis, conscientia forte peccaminum
remin,',rl,,nte, do deifico tenore inmonaehorumque decretis sub dente primum multa rumi-
nina, Idran popularis aurae cognition proferens, monachlium sine nllo infidelitatis, ut
a.el.el-, Tepectu coram omnipotente Deo, angelicis vultibus humanisque, ruptis, ut puta-
l.itur, r:' iacissimis illis, quibus praecipitanter involvi solent pingues tauri moduli tui,
.itileii,, iiinnis regni auri argenti et quod his mains est, propriae voluntatis distentioni-
1'us iupti., perpetuo vovisti et tete, ac si stridulo cavum lapsu aerem valide secantem
saevi'iqu,, rapidi harpagones accipitris sinuosis flexibus vitantem ad sauctoruin tibi
inagnopei: fidas speluncas refrigeriaque salubriter rapuisti ex corvo columbam? o quanta
: cl,-i.i, matri laetitia, si non te cunctorum nmortalium hostis de sinu quodammodo eius
.-. lIubiitr abstraxisset, foret! o quam profusus spei caelestis fomes desperatorumn cordi-
Iu-, t- in bonis permnanente, inardescerct! o qualia quantaque animam tuam regni

.1 it. 13 inde a r. I dicam) I)DP
1 .'i DQ innectis] ADQ, inuectis CP quid to ... 3/4 deteriorem] quid est quad te noi exibes
iinItcn r>.-.i regain omnium qui te cunctis .. editiorem cur non ceteris to exibes moribus meliorem sed
.... -a u >.- ....ictis te reddis deteriorem A 2 qui te] A, quem CDQ, a quo P brittanuiac] C fecit]
1 qin ,.- P' 3 editor P uioe 1) 4 quorum . 6 testaturam] parumper itaque asculta equani-
ii;,,r pIrInj,.riin in to conuitiorum astipulationiem oinissis igitur domesticis leuioribusque, si tamen aliqua
11111 I aL;:l j,.recCta propalata solum ca que long lateque plnrimnorum hlnbent testaturamn proferemnus in
nt.hii .1 auscultato] CPQ, auscultatio D 5 palata] CDQ,, propalata P cum .1: 'palata, adempto pro
Iaprla C.r..I:ra' C (mary.), 'palata admissa id est aperta delicta' Q (mnar.) solum] ('DQ, onm. P 6 testa-
i..artl 1',,', lesturam CD 7 auunclum] D, auunculum PQ auuuclumnn .... 8 oppressisti] acerrime op-
i.,.-r-:,i >.,, iaculo igne auuneulum tumn regem cum f. p. m. q. unltus in acie non disp. cat. leouis magno-
.1:1. i;erl.:lunr A 8 nisebantur] ACD2-Q, uidebantur D' 9 parum cog.] quare nlion intelligis A
i ACDin-,. .10DQ, om.P' doli] CDQ, dolosi AP 10 solo] facto A sperares] expects A etsi . .
II p,..pI.r.au] num quid non ut ait propheta A 12 praedaberis ... ipse onm. DI et cum d. (desineri D')
|ir. ,.:,. s ..... A 14 none C cessit (cesit C) ante uiolenti A inlectus] edd., iniectus CDQ, inuexus (ante
.... I.I, ,im:.:IaP' 15 reun. ad uiam rectam A 15 diebus] C', diebusque DPQ diebus . . 23 columbam]
enr..ri.l.: i,: forte diebus ae noctibus per id tempus conscientia peccaminuim primo abreuuntians rogno reg-
ihlnui. i.-..o ct quod his est maius proprie uoluntati deinde subdens to in deifico tenore monachliorum deeretis
-iC iit ll. Irni...ielitatis ut aiebas respect coram omnipotente deo et sanctis eius monaclium to perpetuo nonisti
,,nl.,,d..l -,-., tete ex corno reddideras columbam uitautemn scuos arpagoues rapidi accipitris sinnosis flexibus
lnim it ad ; inctorumr magnopere fidas speluncas refrigeriaque salubriter contulisti A ae] a D1 conscientia]
D'lJ', ..i roenutine C, conscience 1)' 17 deinde D' cognitionem D' preferens D ut ai. inf. D1
1I ,,.Tur.!.r D ruptis] fractis P 19 moduli ... auri om.D1, moduli tui post putabatur P 20 omnis]
il.:n i0.1amn 1' argenti] CDP, argentique Q his] Cl', hiis D, on. (2 20/21 distentiouibus] CDQ, distinctioni-
1.-= 1" 21 perpetuo uouisti (uenisti D') post 18 respect P 22 accipitris] PQ, accipitricis CD 23 salu-
Iri, ,.,.'. f" quorno C 24 matri eccl. A to non A hostis] hi. diabollus A 25 forest post
-'4 1,11,i .1 fomes spei eel. A disperatorum C 2C 3 to in b. permanent] si iu b. permansisses A ani-
I.I:.-,i . 1', I manerent] regni celestis pr. an. t. manerent A







GILDAE SAPIENTIS


Christi praemia in die iudicii mancrent, si non lupus callidus illo agnuin ox lupo factum
te ab ovili dominico, non vehomenter invitum, facturus lupum ex agno sibi similem,
rapuisset! o quantamn exultationom pio oinium patri deo sanctorum tua salus servanda
praestaret, si non to cunctorum perditorum infaustus pater, voluti magnarum aquila
alarum unguiumque daemon, infelici filiorum suorum agmini contra ins fasque rapuisset! .5
ne multa, tantum gaudii ac suavitatis tum caelo terracque tua ad bonam frugem con-
versio, quantum unii maeroris ac Inctus ministravit ad horribilcm, more inolossi aegri,
Proverb. vomitum nefanda reversio. qua peracta exhibentur membra arma iniquitatis peccato
26. 11.
2. P'r.2,22- ac diabolo, qunae oportuerat salvo scnsu avide oxhiberi armnna institiae deo. arrecto
Row. G. 13.
aurium auscultantur capti non dei laudes canora Christi tironiii voce snaviter modu- i'
late neumaque eccloesiasticae melodiae, sod propriae, quake nihil sunt, furciferorumn
referto mendaciis simulque spumanti flegmate proximos quosque roscidaturo, praeconum
ore ritu bacchantium concrepante, ita ut vas, dei quondam in ministerio praeparatum
vertatur in zabuli organum. quodque lonore caelesti putabatur dignum, merito proicia-
tur in tartari barathrum. 15
35 Nee tamen tantis malorum offendiculis tuus hebetatus insipientiae cumulo sensus
velut quodam obice tardatur, sed fervidus ac si pullus, amoena quaeque inperagrata
putans, per extensos scelerum campos inrevocabili furore raptatur, augendo priscis nova
piaculis. spernuntur namque primae post monachi vntum inritum inlicitae licet, tamen
propriae coningis praesumptivae nuptiao, aliae expetuntur non cuiuslibet relictae sed 20
viri viventis, non externi, sed fratris filii adamatae. ob quod dura cervix illa. multis
iam peccaminum fascibus onerata, bino parricidali ausu, occidendo supra dictum uxo-
remque tuam aliquamdin a to habitat velut summo sacrilegii tui culmine de imis ad
inferior curvatur. dehinc illam, cuins dudum colludio ac suggestion tantae sunt
peccatorum subitae moles, public et, ut fallaces parasitorum linguae tuorum con- 25
clamant, summis tamen labiis, non ex intimo cordis, legitimo, utpoto viduatam,

AC (f. 14 inde a v. 5 infelici) DPQ
1 lupus call. ille] call. ille hostis A 2 uehementer om. A ab oem. DI sili sin. ex agiio A
3 rapuisset post inuitum A patri omn. sanct. deo A 3/4 scruata prcstilisset A 4 ueluti (uel D') . .
5 unguium oae. A 5 infelici f. s. agmini] ACDQ, ad infelix f. s. agmen P 6 ne multa tantum] quan-
tum itaque A terraque D' tua] t. coitulit A 7 quantum] tantum A luctus] tristicie A ad
liorribilem ... 8 reuersio] tua nef. reu. more egri molosi ad execrabilem uomitum .1 molosi CD 8 arma
membra iniq. D', tua m. a. ui iniq. A 9 optuerat D' aulde om. A arrecto . 11 melodiae] turn
uero captaut auditum non dei laudes neque eccl. mel. canora u. chr. t. s. modulate A neumaque] C'2,
neuqiue C', pneumaque DQ, neque P que propr. A nihil] UC, nichil D), nihili P, nichili A furci-
ferorumn] P, furtiferoruin D, et furciferorum .1, fuciferorunm CQ 12 referto] ODQ, refertae P, referta A
simulque . 13 ore om. A flegmate] CPQ, fieumate D roscidaturo] scripsi, ruscidaturo CQ, rusci-
daturum D, foedaturo P praeeonumn] CPQ, praeconi D 13 baccbantum A conecrepate ACQ ita ut]
crgo A quoud. dei A in miiuisterio] CQ, ministerio ADPI 14 uertatur] uertitur A quoque D
16 ncc tamen] non autem A 16/17 tuus liebetatus (sic PQ, liabitatus CD) i. cumulo (comolo CI) seusus
(om. P) u. q. x. tardatur] uelud quodam obice tardatus sed lebetatus insipientie cumulo A 17 sed fteruidus
ac si] tamquam feruidus -1 quacque inperagrata] que peragrata A 18 priscis noua placulis] plerumnque
suis noua criminal priscis .1 19 priniae om. A irr. not. liect illicit A tamen] ACDQ, tanm 1'
20 proprine] prime ct proprie A aliae expetuntur non cuiuslibet relictae sed] A (sed deest hoc loco sed),
alia rel. oan. CDPQ 21 uiri uiuentis non externi sed fratris filii] CDPQ, non externi sed iri inueiitis
ct fratris filii A adamatac] A, auhimata CDPPq ol quod . 24 curuatur] o quam dura ilia ceruix tua
quo tanilis criniiinu fascibus honerata binoque parricidali tisu curuata deprimitur ad inferiora occidendi
uidelicet supra dictum uiruni uxoremque tuam a to aliquamdiu habitat deserendo A quod] quae P
22 honorata DJ bino] biuo D', uiuo D' parricidali] OP, parricidiali DQ ausi DI 23 a] apud DI
uclut] uclde D1 sacrigelii C 24 suggessione C' 25 peccatorumn subitae] perpetrate scelerum .1
25 public . 47, 1 conubio] et ut conclaiant tuornin pirasitorium lingue legitimo adsciuisti uera anteni
assertion sceleratissimo et incerto conubio A public et ut] CD0 ut etiam publicae P parasidoruim 1)
26 utpute DI







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE,.


i,.: -tr. xi '..-ro sceleratissimo adscivisti conubio. ciius igitur sancti viscera tali
tiiiiiiul.t.i lIistoria non statim in fictus singultusque prorumpant? quis sacerdos, cuius
:...r I- 1.-tl1 deo patet, 1111 station hacc audiens magno cuin ululatu illud propheticuim
dl..i t -ii-i dabit capiti meo aquanm ot oculis meis fontem lacrimarumini et plorabo Ieren,. 9, ,.
*. 'in il .: t nocte interfectos populi mci'. lieu! siquidem parumin auribus captasti pro-
|il:ti.nlnm ,:,biurgationem ita dicentem: 'vac vobis, viri impii, qui dereliquistis legeni ccles.41,11.
'*i..i -iltri-.ii: et si noti fueritis, in maledictionem naseemini et si mortui fleritis,
in n ih-ih.l:tioneinm rit pars vestra. omnia quac do terra sunt, in terrain ibunt: sic
i.ii i iledictione in p1erditionem'. subanditur, si non revertantur ad deuni ex-
.. .iilt.i iltun tali admonition: 'fili, peccasti. ne adicias ultra, sod et do pristinis Eccles. 21. .
'I'.- ib. I'.*'-ire': et iterum: 'nlon tardes convert ad dominum neque differas de die in rccle. 5,8.
'lii.m. illiito enimi venit ira cins'. quia, uit scriptura ait, 'rege audience verbuin ii- Proa. s9, 12.
i 1unri ,:iniii,-s. qui sub illo sunt, scelesti sunt'. nimirum 'rex', ut prophecta dixit, 'iustus Pro. 29, 4.
*-i-i.it.it i-.'ionoei'. Sed inonita tibi profecto non desunt, tui liabueris pracceptorem 36
,. p.i.:-: 1:--tiii Britanniac magistrum olegantem. caveto igitur, ne tibi, quod a Salomone
ii.:t,ttiir. w.i.:idat: 'quasi qui excitat dormitantem de gravi somno, sic qui enarrat stulto ccles-'22,
S- l,.n.iini in fine cnim narrationis dicet: quid primum dixeras'? 'lava a malitia cor .erem. 4,14.
't1uiini. -i-lt dictum est, IHierusalein, ut salvus sis'. ne contemnas, quaeso, ineffabilem
i|siiti_ .rr,.,nm dei, hoc modo per prophetam a peccatis impios provocantis: 'rCpente Ire,. 18,7.
i 'Iii.ir ,i gentem et ad regnum, ut evellam et dissipem ot destruam ot disperdam'.
,.,:,:.t,.r.mni hoc vehementer ad paeuitentiam hortatur: 'ot si paeuitentiam egerit gens lren. 18s.8.
'ill. |i:-.-,,.ito sno, paenitentiam et ego agam super malo, quod locutus sum, ut face-
*r.-iii l'. ,t iterum: 'quis dabit eis tale cor, ut andiant me et custodiant praecepta Iercm.32,39.
,,,.-.i ,:t I,:ne sit cis omnibus diebus vitae suae?' itemque in cantico denteronomii:
',puti-', inquit, 'absque consilio et prudentia: utinam saperent et intellegerent ac Det- 2,
ii,:i-.iii.i providerent, quomodo persequatur unus mille et duo fugeut decem milia'.
.-t it.-iiiin ,i euangelio dominus: 'venite ad me ones, qii laboratis et onerati estis, ".'i,. 11i
.. % ,..1 .:.- requiescere faciam. tollite iugum meum super vos et discite a me, quia
,itit- -in c t humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris'. iuam si haec
:;i. m- i- ioriuilus audias, proplietas contemnas, Christum despicias, mosque, licet vilissimae


.1A' i 15 inde a v. 10 ne adicias) DPQI
I ..-riie uero] thoro P (retinuit litt. curs. ,) cnius . 2 proruinpant] quis igitur sanctitatis et
Ii,no ae ii:...r bee audiens non statim in fletus singultusque prorumpl)at A 2 singultosque D 3 non
1 I b.. ....1.1 hee aud. inn protinns .1 cnuin magno A 5 in die] die A lieu . eaptasti] et licet
iii-i, i... t-ii tamen .1 6 obiurgationen ita] o. propheticain .1 legem] uiinm A 7 maledietionem
i' Ii ..... mini et si mortui fueritis in] A]', om. DQ S omnia] o. euini A 9 subauditur (ibunt ins. P)
i.. ... i deum (dominium PQn)] OD)PQ, om.. 91/10 exaudita] sed exaudito A 10 saltim tali]
*'li*., liir A1x, saltem P adnionitioniem sapientissimi uiri A peceastis J 11 tuis om. A depre-
.... r .I. I.... i A tardas .1 12 eins . 14 regionem] dei in filios diffidentie A 13 dixit] ODQ, ait P
1 1 -e [.r..I....o uon destnt tibi salubria mnonina cum L. pene tot. br. elegantissimium doctorem A1 15 solo-
ii,.., /p 16 aecidat post tibi A quasi] quasi inquit A qui oin. D dorinitantem] dorminiteutem C,
Il..ii .i. .iiin. .1 l)P enerrat Q 17 stulto sapientiam (-tia D')] sap. st. A in flue .. 18 saluus
.1 enarrationis (-nes D ) D 18 tuum cor P sicut] sic P queso itaque ne contempnas A
I p r..... -ii'.] CD'2Q, prouocantus Di, reuocantis .(P repente] r. inquit A 20 et destr. et diss. D1
li|I...l 1ij .1. eam A 21 peccatorem hoc u. ad p. (ad pen. nueementur [sic] D) horta.tur (-tui D')
2 .1 A ~* malum 23 iternum] item D els] ei D', om. A et] ut A 24 itemque] item D
i- ,ir...i,..iI. C 25 et] et absque A 216 naiissima DA prouiderent] DPQ, peruiderent C quo-
i.,.1,. . n.ii om.. persequebatur'l) fugeit] PQ, fugient CD'1, fugerent D' 28 dicite D' 29 post
U,.i- r. ;I i.guim enim in. s. est et hi. in. 1. (sic notatum) A 30 surdis . 48, 3 enuitiem] non audieris
pr..rihi. I -q.l ontempseris christum quoque despexeris nos etiam simus licet uilissiile qualitatis precones tamen
u..rhl...iu, .1 i.receptormn ueritatis mnllius moment duxeris qui sincera animi pietate et pura cordis proximorum
,llieli... ,i .ini, lntialuus A prophli.] et proph. D1







GILDAE SAPIENTIS


qualitatis simus, uullius moment ducas, propheticum illud sincera animi pietate ser-
.vich. 3,8.vantes utcumque: 'si non ego implevero fortitudinem in spirit et virtute domini', ut
:Esa. 56,. 'enuntiein domui lacob peccata eornm et domui Israhel scelera eorum', ne simus 'canes
Pror. 24, 4. 'muti non valentes latrare'. et illud Salonionis ita dicentis: 'qui dicit impium iustum
'esse, maledictus erit populis et odibilis gentibus: nam qui arguunt, ineliora sperabunt'. 5
Eccles. 4,27. et iterunin: 'non reverearis proximmul in casumn suiim, nee retineas verbum in tem-
Pro. 4, 11n. 'pore salutis'. itemque: 'erne cos, qui ducuntur ad miorten, et redimere eos qui inter-
Pro.. in,4. 'ficinintur ne parcas', quia 'non proderunt', ut idem propheta ait, 'divitiae in die irae:
Pros. ,11 31. 'iustitia a miorte liberat'. 'si iustus quidem vix salvis sit, imnpius et peccator abi pare-
'bit?' ille profecto te tenebrosus tartari torrens ferali rotate undisque ac si acerrimis to
involved semper cruciaturus et nnumquam consumpturus, eni tune erit sera initilisque
poenae oculata cognitio ac mali paenitudo, a quo in hoc tempore accept et die salutis
ad rectum vitae iter differtur conversion.
37 Hie sane vel antea concludenda erat, uti ne amplius loqueretur os nostrum opera
hominum, tani flebilis haec querulaque malorum aevi huius historic. sed ne forini- i.m
Esai. 5, 20. dolosos nos ant lassos putent, quominus illud Isaianum infatigabiliter caveamus: 'vae'.
inquiens, 'qui dicit bonum malum et malum bonum, ponentes tenebras in lucerne et
Mallh.13,13. 'lucem in tenebras, amarum in dulee et dulee in amarum', 'qui videntes non vident
aitSh. 13,1. 'et audientes non audiunt', 'quorum cor crassa obtegitur quadam vitiorum nube', libet
quid quantumque Ihis supradictis lascivientibus insanisque satellitum Faraonis, quibus 20
2. Reg. 7,13. eins periturus maria provocatur exercitus strenue rubro, eorumque similibus quinque
equis miinaruni prophetica inclamitent strictim edicere oracula, qiibus veluti pulchro
tegmine opusculi nostri molimen, ita ut ne certatim irruituris invidormni imbribus
extet penetrabile, fidissime contegatur. respondeant itaque pro nobis sancti vates nunc
ut ante, qui os quodan modo dei organunmque spirits sancti, mortalibus prohibentes 25
inala, bonis faventes extitere, contumacibus superbisque huius aetatis principibus, ne
dicant nos propria adinventione et loquaci tantum temeritate tales minas eis tantosque
terrores incutere. nilli nainque sapientium dubium est, in quantis graviora sunt pec-
H JIr. 10, cata luiuis temporis quam prinmi, apostolo dicente: 'legem quis transgrediens duobus
'mediis vel tribus testibus moritur: quanto putatis deteriora nmereri supplicia, qui filium 30


AC (f. 16 inde a v. 12 paenae) DPQ

1 pietate] CJ'Q, puritate D 2 ego omz. D1 fortitudinem one. 1) 3 domui] CDD', domini C m.
rec.('?) D>' iacoui D' 4 muti] mitti D1 et illud . 9/10 tparebit oue. A solomonis P 7 erue]
DPQ, quiuis C ducuntur] D'PQ, dicuintur OD' redime D 8 prodiderunt D' 9 si] s**D
10 ille omn. A te post acerrimis .1, om. P no si oe. -1 11 crutiaturum A consinmpturum A cui
tune erit (era D')] erit antem tune tibi A 12 poenae .. mali oe. A poenitentia A a quo . .
13 conuersio] a quo iu isto acceptabili tempore et in salutis die differtur conuersio ad iter uitae A dies D
14 uel antea . 15 historia] nel paulo ante' concludenda fuerat nostra querula oratio uti ne amplius
loqueretur os nostrum praua opera hominum finemique daret tam flebilis historic maloruni huis eui A
16 nos aut lassos] uel lassos nos A ysale D', esaianum P infatigabiliter one. A caueamus] ACDQ,
canamus P 17 inquiens one. P dicit] D, dicunt PQ, de C bono malum et nialo honum A 19 et
and. non audhmit om. cor obt. qu. cr.A nube uit. ADI libet ... 24 contegatur] libet itaque
edicere quid quantumque minarum inclamitent prophletica oracula bis supra dictis quinque regihus lasciuieuti-
busque eorum insanis intellectibus quibus oraculis neluti quodam pulero tegmine fidissime coutegatur opusculi
nostri molimen ut ne certatim inruituris inuidorumi imbribus existat peuetrabile A 20 his . 22 equis
omr. P 21 eius] est DI 23 molimen] A (Q, uolumen DP inrueturis D7 innindarum DI 24 fidisse D'
resp. itaque] nuinec igitur resp. A nune ut ante (antea P) om. A 25 qui] qui olim A dei ome. A
sancti sp. A proliihente D' 26 fau. bon. A existere post mortalibus A contumacibus .. prin-
cipibus post 24 uates A 27 dicant] d. emirli nostri A tantuim om. A 28 uulli . 49, 1 con-
culcauerit ome. A est dub. DI in quantis] quanto P sunt] D'Q, siut D'P 29 quam] PQ, ont. CD
30 iiioritur] CDP, morietur Q







i tE EXCINtO ETJ Co(N(2\VEs''v 13H1ITANNIAE.


'l.1i ..... iilnlcavcrit' ? En primus occurrit nobis Samuel iussu dci lcgitimni regni stabili- 35
'I.,r. ,.-n intequain nasecretur dedicatus, a Dan usque Bersabeo oimni populo Israhel
\>iid]0- :0 propheta, signs indubitanter adinirandis notius, ex cuius ore spirits sanctus
.i.n,.ti- uinmndi potestatibus intonuit, denuntiando primo regi apud Ilebraeos dumtaxat
S.- mli pl.. co. quod quacdam de mandatis domini non compleverat, dickens: 'stulte egisti ."J'
'n,-,: i.n-t,.,listi mandate domini dci tui, quae praecepit tibi. quod si non tecisses, iami
iiini. p.mret dens regnuin tumn super Israhll in sempiternumn: sed nequaquam reg-
m1111111 tiiinll ultra consurget'. quid ergo simile huius temporis sceleribus?' adulteriumne
1'.:1 i i ri..idium fecit? millo miodo. sed iussionis ex parte mutationem, quia, lit bencm
"t t ui ,ii. n.istrum ait, non agitur de qualitate peccati, sed de transgressione mandati.
.ti,..mii.. ilium obiecta. velut putabat, purgantem et apologies, ut generi human moris
1-. i.1, .iter hoc muodo adnectentem: 'immoi audivi vocem domini et ambulavi in via, 1"'
'l-r qilI in misit me', tali animadversione multavit. 'numquid vult', inquit, 'dominus's '"'
*lihl,.).in -t. aut victims et non potiu.s. ut oboediatur voci domini? melior est enim
-'. h,.,i..I.-.ntia quain victimae, et audire magis quam off'erre adipem arietum, quoniam
-i.nt pe-,..atum ariolandi est repugnare et quasi scelhs idolatriae nolle adquiescere.
pr.i. .... .irgo, quod abiecisti sermonem domini, abiecit et te, ne sis rex'. et post pauca:
*- ,lit', mnluit, 'deus regnum Israhel a te hodie et dedit illud proximo tuo meliori te. ..,". ''.
"p.,1, trinnmpliator in Israhel non parcct et paenitudine non flectetur, neque enim homo
S., ".,t, t ,gat paenitentiam': subauditur; super duris malorum praecordiis. notandum
.' .o eI, quod dixit scelus idolatriae esse nolle deo adquiescere. non sibi scelerati
i-ii liun non gentium diis perspicue litant, subplaudant, siquidem conculcantes por-
i.:iruin miire pretiosissinias Christi margaritas, idolatrae. Sed licet hoc unum exem- 39
pima, ... -i invictus adstipulator, ad corrigendos iniquos abunde sufficeret. tamcn, ut in
ir. nriltrumin testium omne comprobetur Brittanniae malnim, transeamus ad cetera.
-iil1 Diviil numerando populum event? dicente ad eum propheta Gaad: 'laec dicit 2. Sam. 24,
linmuiiii- trium tibi optio datur: clige unum quod volueris ex his ut faciam tibi. ant
i|ti.. minnis veniet tibi fames, ant tribus mensibus fugies adversaries tuos et illi te


.1,_ I 1. 17 inde a r. 14 et 1ni pitius) DPl)

I .. i:ilcauerit] CPQ, concnlcauerint )2, coiiulcauleruiit ) I n I pirimnus] pr. igitiir insst . 3 pro-
1.l1.-i] .ii .1. deo dedicants tnit atIne postea ueredicis pr. el dux in isracl a dan usque ad bersabee stabilitorque
in-. .Ih.i h._'tiani regni extitit 2 usque] CD1), usque ad P liersabee] ACD, barsabenac Q, betlisabeae P
:3 o:eh 1 ii ..D1 signis ind. admil. lotus (CD2J'y,, notatus D I) ow. (indubitanter post ore) A liuius A
1 il.r -.ns I priiiii /P ilumitaxat umi. A 5 sauli] s. ipsum redarguendo -. de maiidatis dominii]
nI....li .I.- 1 1 comipleuerit .1 G c ustodiiisti mandatum .1 7 pararet deis] prepararet dominus
.1h.1. rlii, .1 8 ergo] rogo .11' iuius temp. se.] sc. Ih. t. A1 adulteriumne] nunquid adulterium A
9 I.-ci po..t leinporis .1 sed] sec D' ex parte inssionis -I bene otm. A 10 nostrorum AD
11 r.ii. iii- 'D), itaque .11P illam 1 uelut] ut A ut] sicut .1 generic imiano] CDQ, human
r, ier. .I. ;: ncris liumani P 12 adnectenten] AiDD1Q, adnectaitem DIP 13 multauit] m. samuel
l.I .1 inquit] niimnquid 1D 14 holocasta D1 domini] dei M' 15 uictima P nimagis]
iii Ig.n I' iiuniani] qunia P 16 et] C'Dit, ita P idolatiae (sic) 0, ydolatriae D 17 pro eo ergo]
irl.i.. pti .... -1 et te] te A 18 stindit D' deus] dotuinus A 19 llon fl. penit. A 21 non
i,... -. . 1'.) sibi 23 idoultrao] numquid tion diis gentium scelerati isti perspicue quodainmmdo litant dum
-. Ill..lilt.- .i precepta more pore. pr. chr. marg. cionculcant et auaritiae student quod est ut apostolus paulus
i. iIAl..ruiin scruitus .1 23 idolatrae] scripsi, idolatriae C0, ydolatriae /1, idolatrine sunt P hoc]
I,..rumni /1 24 ac (et D') si inu. adst. om. A abunde sufficeret ad corr. principcs iniquos -1 lit
o1a I, 25 multorum] dnorum ucl trituum ut certe multorumi oinne compr.] reprobetur oimne -.
nl iti..'li:- C' cetera] alia A 26 quid . gaad] quid iero cum dauid uiiuersum israelem numerasset
1 1 lilrlisea .A1 eum gad propheta dicens A gaad] CD2, gad APQ, om. Dt 27 dominus] d. deus 11
Ll-Cg. .' quod uol. ex his (hiis D)] ex his quod uol. A 28 septim C, tribus A famis C
ne ..r .1. 7
CL -R ,ICA 111. 7







GILDAE SAPIENTIS


'persequentur. aut certe tribus diebus erit p])stilentia in terra tua. nam artatus tali
'condicione et volens magis incidere in mianus misericordis dei quam hominumn, LXX
niiliiiiu populi sui strage humiliatur et, ni pro contribulibus apostolicae caritatis affect
utit illos plaga non tangeret mori optasset dicendo: ego siuii qui peccavi, ego pastor
'inique egi: isti qui oves stint quid peecarunt? vertatur, obsecro, inanus tua contra me 5
'et contra doinuin patris mei', inconsideratam cordis elationem propria inorte piaret.
I. ie,. n,6. am quid scriptura in consequentibus de filio cius narrat? -fecit', inquiens, 'Salomon
*quod non placuerat coram domino t nuon adimplevit. ut sequerctur doininum, sicut
1. Reg. 1.11. 'pater eius'. dixitt doininus ad euin: quia habuisti hoc apud to et non custodisti pactumn
'niemn et praecepta nmca quae mandavi tibi, disrumpens scindain regnum tunm ot dabo 1u
40 'illud servo tuo'. Quid duobus sacrilegis, aeque ut isti sunt, Israhel regibus Hieroboace
et Baasac accidit, audite: quibus sententia domini dirigitur per prophetam ita dicentis:
1. Reg. 1,2. propter quod magnificavi te principem super Israhol, quia exacerbaverunt me in vanis
'eorum, ecce ego suscito post Baasam et post domuin eius et tradam domuni eius
'sicut domumn Iroboac Nabath. qui miortuus fuerit de suis in civitate, coniedent cuin i5
'canes et mortumin corpus illius in campo comedent volatilia caeli'. quid illi quoque
scelcrato regi Israhel istorum conmanipulari, cnius colludio et uxoris dolo Naboth
innocons propter paternal vineam oppressus est, sancto ore illius Heliae atque ignifero
1. ,y. ','a. domini alloquio instructo minatur, ita dicente: 'occidisti insuper et possedisti. et post
'hacc addes: haec dicit dominus: in loco hoc, in quo linxerunt canes sanguine Naboth, 2o
'lambent quoque tuum sanguinem'. quod ita factum fuisse certissima ratione cognitumn
1.ey.. 2,a,22. est. sed ne forte secundum supra dictum Achab spiritss mendax loquens vana in ore
1.(Bey.2'2,'.3.'prophetarum vestrorum' seducat vos, no sermones Michae prophetae audiatis, 'ecce per-
'misit deus spiritum nmendacii in ore omniumn prophetarum tuoruin qui hic sunt et domi-
'nus locutus est contra te maluin'. nam et nunc certum est aliquos esse doctors con- 25
'trario spirit repletos et magis pravam voluptatem quain veritateni adserentes: quorum
ter. 6,14 = 'verba super oleum mnolliuitur et ipsa sunt iacula', 'qui dicunt: pax, pax, et non erit'
8,11.
s.48,22.in peccatis permanentibus 'pax', ut alibi propheta dicit: 'non est gaudere inpiis, dicit
11 'dominus'. Azarias quoque filius Obed Asae revertenti de caede decies contenum
2. rar. j,2. miliumI exercitus Aethiopum locutus est dickens: 'dominus vobiscum est, dumn estis so
AC (f. 18 inde a v. 18 innocens) D(II)PQ
1 nam om. A 2 lxx milium] de octoginta milibus A 3 sni str. liumiliatur om. A et ni pro]
GID2Q, et ui Di, et pro P, exhin cum pro A apostolicae om. A car. affect C, affect kar. A 4 ut ]
optasset dicendo] ne illos pl. tang. se mori optaret dickens A more C optassel] CDQ, optauit 1' 5 egi
gessi A sunt omt. D peccaruit] D'Q, feeerunt AD2'P! 6 iei] mei ut P inconsideratuni C
proprie mortis option expiauit A 7 nain quid] quid etiam A in consequentibus] ACDQ, amiplins P
narrat] n. audiamus A inquires ]D' solomon P 8 placuit .1 domino] deo A adiinplauit D'
dominumin sicut] d. ex toto corde suo sicut et A 9 dixit] et dixit 10 praecepta] mandate A mea]
ACDQ, omt. P 11 quid] q. uero sacrilegis] AItP, sacrilegiis CDQ isti] i. nostri A geroboe A
12 baasae] PQ, base AD, baesae (?) C quibus . propter] propheta domini ad eos uicissim ex sententia
domini loquitur dickens pro eo A dicen*** D1 13 irritani ins. post quod D' quia] et A uanis
corumin] uanis uerbis eoruin A, uanitatibus suis P 14 suscito] ODQ, suscitabo AP basam C, basau D
et post] ACDQ, et P 15 geroboe A nabath] CDQ, filii naabath A, 'filii nabatih P suis] basa A
cinitatem Di 16 caues comedent eui A mortuumni corpus ill. in campo cown. (com. in campo D')]
qui in agro coin. A illi . 17 istorum] achab qumque impio regi istortun israel A 17 cuius] quasi D
18 pat. uin.] ACPQ, nin. paternam (paternaici Di) D est oppr. A sancto ... 19 dicente] acciderit audia-
lmus hunc elias ignifero domini eloquio minatur dickens A 20 hoc out. A fluxerunt D' 21 certissime
Di, uerissima .1 22 no oum. A loqucns uana (uani DI) in oma. A 23 seduxit A ne .. audiatis]
numquid etiam mnichee prophetae sernones audistis dicentis A ne ot. P' iniclae C, michee A]), michaee
P, micheae Q 24 modacii D 25 est ont. C 25 '26 contraria C' 26 repletos] erectos A21 uolun-
tatem A 27 oliui D' crit] e. impiis A 28 pernianentibus] CD'IPQ, remauentibus D2, mauentibus A
ut alibi . impiis (impiis supra) our. A pr. dicit] pr. dixit P 29 obez DI asae] COP, ad so C2DQ,
regi asae A 30 iniliumn ex.] militum A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


urn i,-, ,:t si exquisieritis eumn, invenietur a vobis et si dereliqueritis eum, derelinquet
b',,,'. ,ll si losaphat ferens pracsidinm iniquo regi ita ab leu prophet Annaniae
hi.. iim:ri:-p.itur dicente: 'si peccatorem tu adiuvas ant quem dominus odit tui diligis, 2. Par. ),,2.
Slpt':-r>:.i ira dei est super te', quid illis, qui propriis scelerun snoriuin eriniculis com-
p. p.:-iiiii. hoet? quorum nos necesse est. si in acie dominica volinus dimicare, peccata
mlir.:-. nmIt animals, dicente psalmista, 'qui diligitis dominum, odite malum'. quid ad N.ea,,,..X,.
Uiil.idi:ti I.isaphat filium currus ot auriga Israhel propheta Ilelias, foram scilicet parri-
>:idai. -in1 ,Ogregios fratres suos, ut pro ipsis regnaret spurius, trucidavit, effatus est?
*iI: di:it'. inquit. 'dominus dens patris tui David: co quod non ambulaveris in via 2. Par. 21.
12-14.
,. i.-,.lt h patris tui et in viis Asae regis luda ct ambulasti in viis regum Israel et
'ul.t..-,:, lt gessit donius Achab, et fratres tuos filios losaphat meliores to interfecisti,
'e*:e : d..minus percutiet plaga magna to et filios tuos'. et post pauca: 'et tu eris in 2.Par.21,12.
'n111.gl.1 .iltudine in languore ventris tui, donee exeat venter tuus cum ipsa infirmitate
'de du.e ex die'. et ad loam regem Israhel ut vos derelinquentem dominum quid
i. Z.-harl.ri hlius Joiadae vatis minatus sit, adtendite, qui surgeons populo dixit: 'iaecs. .r.24,2o.
'di,.it i..iimmus: quare praeteritis praccepta domini et non prosperamini? quia dereli-
'9lui'ti- diminum, et derelinquet vos'. Quid do auctore prophetarum Esaia dicam! qui 42
pr'.n-niimin profetiae suae vel visionem ita exorsus est dicens: 'audite. caeli, et nuribus, A. 1, 3.
p','i'pit'., terra, quoniam dominus locutus est. filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem
; r,-v.:-rnnt me. cognovit bos possessorem sinm ot asimnus praesepe domini sni, Israhel
',ut:-m mlr- non cognovit et populous meus non intellexit'. et post pauca minas meritas
niiita inrmiientiae aptans: 'derelinquetur', inquit, 'filia Sion ut tabernaculum in vineai,. i,s.
':t -i:t tiguriuin in cucumerario, sicut civitas quake vastatur'. et principles specialiter
1:n~:'tIwi I.- .it: audite verbum domini, principles Sodomorimn percipite legem domini, ,i. i,io.
p. i[iulai (-imorrhae'. notandum sane, quod iniqui reges principles Sodomorumn vocen-
tir. ir-,luii- ns nainque dominus sacrificia et dona sibi a talibus offorri, et nos inhiantes
utei,,iiinf' ,'lue deo ab omni nation sunt non placita, eademque egenis et paene nihil
hali-ntilin- distribui in perniciem nostram non sinimus, cum latis divitiis oneratis. sordibus
l-<(it..-1i1 n intentis ait: 'ne afferatis ultra sacrificing frustra; inconsum alominatio est L.. 1, 1s.
i,.j 'ini'. ito-inque demurtiat: 'et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos A. l,m.
S.i I,:.lIii, ot cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam'. et hoc quare fact ostendit:
'nuii-', inquiens, 'vbstrae sanguine plenae sunt'. simnulque ostendens, quomodo placare-
tmr. air: l.ivamini, munndi estote, anferte malun cogitationum vestrarum ab oculis meis. is. j,m. rn.
qtiE-it- .( igere perverse, discite benefacere, quaerite iudicium, suivenite oppresso.

.1i.' 19 inde a v. 20 possessorem) D(II)P (deficit v. 21 in intellexit) Q
I il-..j illo A exquesicritis CP dereliqueritis] ACDP, dereliquistis q 2 si] sic D iosaphath i'
.' j.. ., iosaphat.** D icu] ACD annaniae] CI) 3 si] quia A, om. P tu pece. A ant]
,' .1 ...11i dm. A 4 est super te] super te ucniet A criniculus D, fluienlis A 5 fict post illis A
In.., 6 odire] JCDIP, odisse DIQ quid] attended etiam quid .1 7 curr. et aur. isr. el. proph.
Ip;, 'ii1i1i .1 scilicet om. 1)1 8 etfatus] locutus A 9 patris ios. (om. tui) D7 co] pro eo A
un 1'i 10 iuda sed A 11 stnprose (P, stupore se CDqP) ut gessit om0. A: deletis vocabulis ct stupor
Iha., sial.,i.i : ct tfornicari tecisti Ilehoida et habitatores ICrusalem secndunm lforieiationcs donmus Achab et
.f 1li .1:1u- I'..,'- es acab D 12 te pl. magna et post . 14 ldie om. P 13 ualitudiiic] CI),
url.Tli.i-,he I',', inualitudine A 14 ex die] in diem A et ad ioam . 17 derelitiquet uos o0m. A
i..rm P 15 ioiada D populo] a populo P 16 speramini D1 16,17 dereliquistis] PI/, dere-
h.i-lhi 1', direliquisti C 17 auctore] precipuo esaiae )Q, ysain AD qui] quod D' 18 siae
..'.1 .I i l.inem] uisionum suaruim -I 19 percipe P quoniam] quomodo P' 21 mer. min. -1
2'1 i..tnui f10' ct prilicipes] pr. quoque A 21 percipite . 25/26 nocentur om. .1 25) gemorrhc 1)
i.: Iulqi.-j iliam A a tal. sibi DI ct nos . 28 oncratis omn. A 27 ab omni natiine] CDPQ, ab-
li.lllu.t... If 28 nostra D dinitiis] dictis J)' 29 intents) imiolutis A offeratis A 31 et
Ii..: qi .-il.ndit] et addidit causam A 32 pl. sang. suit D, pl. sunt sang. ostendens] 0. ysaias pro-
pl,>:i .1 32/33 phl:ieretir D' 31 quiesecte Q pern. ag. A







GILDAE SAPIENTIS


is. 8-20o. 'indicate pupillo'. quasi placoris vicissitudinem adiungens ait: 'si fuerint peccata vestra
'ut coccinum, quasi nix dealbabunfur: ct si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana
albaa erunt. si volueritis et audieritis me, bona terrae manducabitis. quod si nolueritis
43 'et me provocaveritis ad iracundiam, gladius devorabit vos'. Accipite veracem publi-
cumque adstipulatorem. boni malique vestri retributionem absque ullo adulationis fuco, .
non ut parasitorum venerate vestrorum venena in aures sibilant ora, testantem. itemque
ir. ,23. 2s .ad rapaces indices sententiam dirigens ita effatur: principless tui infidels, socii furum,
'omnes diligent munera, sectantur retributiones, pupillo non indicant, causa viduae non
'ingreditur ad cos. propter hoc ait dominus exercituum, fortis Israhel: hen consolabor
ia. 1,2s.'super lostibus inmis et vindicabor de inimicis inies': 'et conterentur scclerati et pecca- 10
is. 2, 1. storess simul et ones, qui dereliquerunt domiinum, consumentur'. et infra: -oculi su-
i.. 3,.1.'blimis hoininis liumiliabuntur et incurvabit altitude virorum'. et iterum: 'vae impio in
is.s3, 1-14. 'maluim, retribution onim manunm cius fiet ei'. et post pauca: 'vae qui consurgitis mane
,ad obrietateni sectandam et ad potanduni usque ad vesperam, ut vino aestuetis.
'cithara et lyra et tympanum et tibia et vinum in conviviis vestris, ct opus donmini non is
'respicitis ct opera manuumi eius non consideratis. propterea captivus ductus est popilus
mnens, quia non labuit scientiam et nobiles eius interierunt fame et multitude eins siti
"exaruit. propterea dilatavit infernus animal suain et aperuit os sumn absque ullo
'termino et descendent fortes eius et populi eius et sublimes gloriosique eius ad eum'.
s.s,22-2ss. et infra: vae qui potontes estis ad bibendum vinuni et viri fortes ad miscendam ebrie- so
'tatem, qui iustificatis inipium pro muneribus et institiam insti anfertis ab eo. propter
'hoc sicut devorat stipulam ignis et ligna calor flammnnac exurit, sic radix corum quasi
'favilla erit et germen corum ut pulvis ascendet. abiecerunt enim legem domini exer-
'cituum et eloquium sancti Israhel despexerunt. in omnibus his non est aversus furor
44 'domini, sed adhiiuc manus eius extenta. Et post aliquanta de die iudicii et pecca- -.
is. 13,6-n.torum ineffabili mctu disceptans ait: ululatee, quia prope est dies domini' si tune
prope erat, quid nunc putabitur? 'quia vastitas a deo veniet. propter hoc ones
'manus dissolventur et omne cor homninis tabescet et conteretur, tortiones et dolores
'tenebunt, quasi parturiens dolebunt. unusquisque ad proximum snum stupebit; facies
'combustae vultus illoruni. ecce dies domini veniet crudelis et indignationis plenus et so
'irae furorisque ad ponendam terrain in solitudinem et peccatores eius conterendos do
'ca, quoniam stellac caeli ct splendor earum non expandent lumen suum, obtcnebrabi-
'tur sol in ortu suo et hluna non splendebit in tempore suno. et visitabo super orbis
'mala et contra impios iniquitatem ipsorunm t quiescere haciam superbiam infidelium et
,s.24,2-c.'arrogantiam fortiunm humiliabo'. et iterum: 'occo dominus dissipabit terrain et nudabit .3,

AU (f. 20 bide a v. Hi propterea) D(Il)q
1 post pupillo ins. d(efendite) u(iduamin) A quasij cuins A placoris] prelatoris D', placationis A
fucrunt J) 3 manducabitis] comedetis A uolucritis D 4 ad ir. pron. A accipite . 7 eftL-
tur prinucipes] ;i.- queso contribules nuostri lain nunc uer. publ. quo astipulatorem absque u. ad. fumi
testantem boni in. que u. retr. noci ut sibilant uenenatia ora parasitorunm uestroruum in anribus uestris sed quain
spirits sanctus sententiam per proplietani in rapaces dirigit indices dickens ones principles A 5 retri-
butionc D' 7 effatur] 011, affatur DQ turum] furumque D] 9 lihe D' 10 et ot. .1 conner-
tentur DL 10/11 peecatores] ones pecc. A 11/12 sublimis] sublimes A, orn. D1 12 incuruauit
Dy, incuruabituri 7 14 estuatis A 16 et o. in. e. non] nee o. m. e. A ductus o01n. DB 17 siti
om. D' 1W descendent] C2Q,), descenderunt D' populi] ACD', populous ])"Q gloriosique] eius ct
gloriosi -1 20 uiumii on. A 21 anfertis] auertitis A 22 ignis et ligna] A, ligna ignis ut 1).
lingua iguis et (,, ealo. DI sic] ACD Q, si 1)' 23 ut] quasi D' :nbi. e. d. 1. exerc..1 24 liiis D
auersus] ACQ, aduersus D 26 disserens .1 27 prope erat tune .- quid nunc put.] quanto magis
nunc computatur A uastita D' uenietur D' 29 tenebunt] cos t. A plcrturiens Q 30 illoruin] CQ,
eoruii ADl' domini ont. A nenit A, ueuictur 11' ct ind. pl.] pl. ind. A- 31 terrain om. /)' con-
terendos] .C'Q0, cinuertendos 1) 32 quniam] quando A. 33 sol] ACQ, om. D orbis] urbes A
:35 arrngaucinm 1) et iternin ont. A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


ln et affliget faciem eius et disperget habitatores eius et erit sicut populous, sic
1'...ridos, et sicut servus, sic dominus eius, sicut ancilla, sic domina eiiis, sicut emens,
:,( 1ille qui vendit, sicut fenerator. sic ille qui mutuum accipit, sicut qui repetit, sic
'.1ii ebet. dissipatione dissipabitur terra et direptione praedabitur. dominus enim
lc>ntus est verbumn hoc: luxit et defluxit terra, defluxit orbis, infirmata est altitude
pritli terrae et terra intertecta est ab habitatoribus suis, quia transgressi sunt leges,
init. .,runnt ins, dissipaverlnt foedus sempiternuin. Propter hoc maledictio vorabit 45
'te:.in'. et infra: 'ingemiscent ones qui lactantur corde, cessabit gaudium tynmpa-is.24,7-1s.
in iii., quiescet sonitus laetantium, conticesect duleedo citharae cuin cantico, non bibent
.. \in amara crit potio bibentibus illam. attrita est civitas vanitatis, clansa est oninis
'l.:,n11 nullo introcuntc. clamor erit super vinm in plates, desert est omniis lactitia,
"trni.slituni est gaudiumn terrace, relicta est in urbe solitudo ct calamitas opprimet portas,
',lii i liaec crunt in medio terrae et in medio populorun'. et post pauca: -praevari- i.24,t-23.
..ii0t:t, praevaricati sunt ct praevaricatione transgressoruni praevaricati sunt. formido
vt o I',veae et laqucus super te, qui habitator es terrae. et crit: qui fugerit a vocc formi-
,ini-. cadet in foveain, et qui so explicuerit de fovca, tenobitur laqueo: qui cataractae
,i-. .xcelsis apertae crunt ct concutientur fundamental terrae. confractione confringetur
torra. commotione conimovebitur, agitatione agitabitur sicut obrius et auferetur quasi
-til.ernaculun unius noctis et gravabit earn iniquitas sua et corruet ct non adiciet, ut
r.. ruiat. et erit: in die illa visitabit dominus super militia caeli in excclso et super
r,-.z.s terrace qui sunt super terrain, et cougregabuntur in congregationenm unius fascis
in li. ian et claudentur ibi in carcerem et post multos dies visitabuntur. et erubescet
Ii,.1 et confundetur sol, cumn regnaverit domnius exercituumn in monte Sion et in
'hrii-.ilcm, ct in conspectu senum suoruin fuerit glorificatus'. Et post aliquanta, rati- 46
..* iii reddens, quamn ob rein talia minaretur, ita ait: cece non est abbreviata imanus Is. 59,1-4.
*d,,l .ini, ut salvare nequeat, neque adgravata est auris cius, ut non exaudiat. sed
*iintitiates vestrae diviserunt inter vos et deuin vestruin et peceata vestra absconderunt
atii.-ii eius a vobis, ne exaudiret. manus eniim vestrae pollutae sunt sanguine et
li-iti vestri iniquitate: labia vestra locuta sunt mendacium et lingua vestra iniquitatem
S,, .it. non est qui vocet iustitiam neque est qui indicet vere, sed confident in nihil,
-,.t I...uuntur vanitates et conceperunt dolorem et pepererunt iniquitatem'. et infra:
":1.r., eorum inutilia et opus iuiquitatis in manibus eoruni. pedes corumi in malum 5.. r-9.
(inru1it et festinant, ut effundant sanguinemn innoccntemi. cogitationes corum cogi-
't,iat,:',.s inutiles. vastitas et contritio in viis eoruun et viain pacis non cognoverunt et
*. nii s, t iudiciumn in gressibus eorum. semitac corum incurvatae sunt eis: omnis, qui
. li'at in eis, ignorat pacem. propter hoc elougatumn est iudiciuni a vobis et non
q'.r.-hendit vos iustitia'. et post pauca: 'et conversum est retrorsum indiciIun ct 5s.s,,u. 15.
.1 U (.f. 21 inde a r. 15 a voce) D4y
I sicut] ACbj)(), s ('a 2 sicut] AUbD(, s Ca sicut anc.] CbJ)(), et sicut anc. A, s ifnc. (.'
-i,.ui aite emens ow. U sicut] UI)Dy, s Ca 3 mut. aceipit] 0', aint. accept A, accipit rut. 1D
-.1,1,1 m. U 4 dissipatur -A 5 altitude populi terre et terra interfecta est seruarit .1 solus 6 trans-
iw-.., .lAD), transgressed C ZS ingemnescent C'a essanit G(,Dl, 91 qttiescet] A/IJ'q, quiescit CM'
,... ;cscet] AGIf)'Q. concitis et D' 10 potato .1 illai] eamn 11 plzatis C'1 12 derelicta .1
1:1 3 lita .. populorum ont. A pmopiliri m] ('bj),), po lmitmn (a 14 et pr. tr. piracirieati suit om. D'
1., l.,uee] pauor A e es est -1 17 de excelsis (excelsiis D')] celi A concutientnr] ACI) "-l. coni-
I'.tOIle.-iur Iu 18 commoniebitur] c. terra A quasi chriius] siurt cbria .1 19 sia one. IP 20 doini-
hu-] .1 populum simm .1 21 congrcga:buntur in (ucngr. in Ib;s It) cungregationeiii. i'.] in cuingregatione
i i .....igregabuntur A 22 in lacutim et claudnninur omi. A 23 mointem 24 in conspectu]
.I.'I' t. ,)(, consplituin M' senium I 1 25 ita omn. .I mirimimiretur II) 26 adgraumita] AD) ad-
;. riu.,l.:. '' 28 cxaudiret] e. uos A 30 fatnr oe. -I nichil A 31 pepcrunt D et inifrn:
..... /"* 32 opera corum] (!I), opera corirn oeera AlD iewdes] A('V,. et pedes 1D 33 c iriin] ergo 1)'
;7 e . iid.] concuss nm est iud. retr. A







GILDAE SAPIENTIS


'iustitia long stetit, quia corruit in plate veritas et aequitas non potuit ingredi. et
'facta est veritas in oblivion et qui recessit a malo, praedae patuit. et vidit dominus
47 'et non placuit in oculis eins, quia non est indicium'. Hucusque Esaiae prophetae
pauca de multis dixisse sufficiat.
Nuiic vero ilium, qui, priusqunm formaretur in utero, praescitus et priusquam .
exiret do vulva, sanctificatus et in cunctis gentibus propheta positus est, leremiam
scilicet, quid de populo insipiente rigidisque regibus pronuntiaverit, parumper atten-
er. 2, i. 2. dentes audite, hoc modo leniter verba initiantem: 'et factum est verbum domini ad me
ier. 2,4-c.'dicens: vade et clama in auribus lerusalem et dices': 'audite verbum domini, domus
'lacob et ones cognationes domus Israhel. haec dicit dominus: quid invenerunt in to
'me padres vestri iniquitatis, qui elongati sunt a me et ambulaverunt post vanitatem et
'vani facti sunt et non dixerunt: ubi est qui ascendere nos fecit de terra Aegypti?' et
Ier. 2,20. post pauca: 'a sacculo confregisti iugum meum, rupisti vincula mea, dixisti: non ser-
1er.2,21.22.viam'. 'ego plantavi to vineam electam, omne semen verum. quomodo ergo conversa
'es in prayum vinea aliena? si laveris te nitro et multiplicaveris tibi herbam borith, 15
zer.2,29-32.'maculata es iniquitate tua coram me, dicit dominus'. et infra: 'quid vultis mecum
'iudicio contender? omnes me dereliquistis, dicit dominus. frustra percussi filios vestros,
'disciplinam non receperunt. audite verbum domini: num quid solitude factus sum
'Israhel aut terra serotina? quare ergo dixit populus meus: recessimus, non veniemus
'ultra ad te? num quid obliviscitur virgo ornamenti sui aut sponsa fasciae pectoralis 20
hr. 4,22.'suae? populus vero meus oblitus est me diebus innumeris'. 'quia stultus est populous
'inmeus, me non cognovit: filii insipientes sunt et vecordes: sapientes sunt, ut faciant
48 'mala, bene autem facere nescierunt'. Turn prophet ex sua persona loquitur dicens:
hr. 5,3. 'domine, oculi tui respiciunt fidem. percussisti cos et non doluerunt; attrivisti cos et
'renuerunt accipere disciplinam; induraverunt faces suas super petram et noluerunt 25
zer.5,20-23.'reverti'. itemque dominus: 'annuntiate hoc domni lacob et auditum facite in luda
'dicentes: audi, popule stulte, qui non babes car, qni habentes oculos non videtis et
'aures et non auditis. me ergo non timebitis, ait dominus, et a facie mea non dole-
'bitis? qui posui harenam terminum mari praeceptum sempiternum, quod non praeteribit:
'et commovebuntur et non poterunt, intumescent fluctus eius et non transibunt illud. so
'populo autem buic factum est cor incredulum et exasperans, recesserunt et abierunt,
rer.5.2 -29. 'et non dixerunt in corde suo: metuamus dominum deum nostrum'. et iterunm: 'quia
'inventi sunt in populo meo impii insidiantes quasi ancupes, laqueos ponentes ct pedicas
'ad capiendos viros. sicut decipula plena avibus, sic domus eorum plenae dolo. ideo
'magnificati sunt et ditati, incrassati sunt et inpinguati, et praeterierunt sermones meos 3.
'pessime, causam pupilli non dixerunt et iudicium pauperuin non iudicaverunt. num-
'quid super his non visitabo, dicit dominus, aut super gentem huiusmodi non ulciscetur
49 'anima mea?' Sed absit, ut vobis eveniat quod sequitur: 'loqueris ad cos omnia verba
r.,27.- .'haec et non audient to et vocabis cos ot non respondebunt tibi et dices ad cos:


AC (finit v. 11 :unbulavernnt) DP creditt v. 5 mine, deficit v. 12 in Aegypti etc.) 4Q
1 in om. A 3 ysaiae D, sancti ysaic 1 4 suff. dix. A.1 5 frmaretnr] -A (CJPQ, conciperetor D'
praescitus] prestitus )D', a deo est prescitus A priusquam] antequam A 6 est pos. -1 S hoc ..
initiantem om. A 9 nerhumi] ACPQ, on. D 10 in om. I)i 11 qui] quil A.I et non .. 12 :icgypli
omt. A 13 a saceulo . 17 contender om. A 16 es] D, est Q mec. unit. D1 17 der. me A
18 audit ... 21 suae] et infra A 21 uero] (,, antem 1), one. A me] mci A inunmeris] AQ, numeris 1)
22 me] et me -1 cogn. non MI fili D' 23 nescimut A otun prophet . 30 illud] et infra A
28 ergo] )2(Q, a"utenm )' 29 arcnum D[ sempiternmin oe. 1-) 30 poterunt] 1), potnerunt Q
31 autem om. A 33 meo] corum A 35 inerassati] sunt et crassati D' et impinguati ante et ditati A
sunt post iniping. D' 37 liil D nisitabo] indieabo DI luinsccemodi A 38 eneniet D' sequitur]
scrilitur .4 liqncrc JI /







DiE EXCIIJIO ET1 CONQNVES'1V IIHITA NNIAE.


11i.,.'. est gens, quac non audivit vocem domini dei sni ncc recepit disciplinam; periit
li.1.., t ablata est de ore corum'. et post aliquanta: 'numnquid qui cadit non resurget ter. 4-7.
*,:t ,Ii aversus est non revertetur? quare ergo aversus est populus iste in lerusalem
,,.r iione contentiosa? apprehenderunt mendaciumn t noluerunt reverti. attend et
S'.u.tiltavi, nemo quod bonum est loquitur. nmllus cst qui agat pacuitentiam super
pI.-,..':.to suo dickens: quid feci? onines conversi sunt ad cursum snuin quasi equus im-
*|,.-t' vadens in proelium. milvus in caclo cognovit tempus snum, turtur et hirundo et
"*.i,.,mii custodierunt tempus adventus sui, populus meus non cognovit iudicium dci'.
.,r t.min veheincuti sacrilegioruni caecitate et ineffabili ebrietate prophet conterritus et
,. (d,:ti.'nIi cos qui so ipsos non deflebant, ut et nunc infelices tyranni agunt, optat sibi
;ii.ti':i.em fletumn a domino concedi, hoc modo dicens: 'super contrition filiae populi ',.,
i,.-i ,.ontritus sum: stupor obtinuit me. nunmquid resina non est in Galaad ant medi-
.ii-. non est ibi? quare ergo non obducta est cicatrix filiac populi mci? quis dabit
.'.pitn meo aquam et oculis meis fontein lacrimarum'? et plorabo die et note inter-
'.' ':.t populi mei. quis dabit milhi in solitudine diversorium viatorum? et derelinquam
p,:,Ililmun meum et recedam ab eis, quando omnes adulteri sunt, coetus praevarica-
t,.,ruin. ct extenderunt linguam suam quasi areum mendacii et non veritatis: confor-
'ttai -unt in terra, quia de malo ad malum egressi sunt ct me non cognoverunt, dicit
.Ii.niinus'. et iterumn: 'et dixit dominus: quia dereliquerunt legem meam, quam dedi zer.9,13-1.
., 'i., t non audierunt vocem mean et non ambulaverunt in ca, et abicrunt post pravi-
"tate'-in cordis sui, idcirco haece dicit dominus exercitnum dens Israhel: ecce ego cibabo
'p..Tl, lum istum absinthio ct potum dabo cis aquam fellis': et post pauca. quod etiam
-,'r iiius stilo propheta adiunxit, dickens ex persona dei: *tu ergo noli orare pro populo 1 er. 14.
ii.:,.:, et no assumas pro cis laudem ot orationem, quia non exaudiam in tempore
*.. -.l.a.ris corum ad me ct afflictionis eorum'. Quid ergo nunc infausti duces facient? 50
il I .muci invenientes viam angustam amota spatiosa, prohibit a deo. ne preces pro
\..,Ii fundant perseverantibus in malis et tantoperc incitantibus; quis e contrario ex
I....n.1 ad deum repedantibus, deo nolente animamn hominis interire, sed retractante, ne
[lt.'nitis pereat qui abiectus est. viudictam non potuissent inducere, quia nec lonas, et
p" 'lid:-in cuum multum concupiverit, Ninivitis prophet. sed omnissis interim nostris audi-
,i1mii potius quid prophetica tuba persultet: 'quod si dixeris', inquiens, 'in corde tuo: 2.'"3'
",iai..: venerunt mala haec? propter multitudinem iniquitatis tuae. si mutare potest
-At thiops pollem suam aut pardus varietates suas. et vos poteritis bene facere, cum didi-

.IC (f. 22 blade a r. 5 taui neino) DQ
I recepit] A, recipit D(2 permit A 2 ablata] oblacio D resurget] A, resurgit DQ 3 qui ad-
i ...-%.. s in ier. om. .A 5 nullus] ACD"Q, nemo D' paeniteutiam] A CD2Q, paen. suam DI) super]
,lK .1 6 feci] ACD'Q, feei peceaui l' S temp. adu. sui] CI"-fQ, temp. sui adu. A, adi. sui temp. D'
Unl. .urn] ACDT2Q. orn. D et tam ... 10 deflens eos] itaque propheta tam veh. et ineffabili sacri-
.g.., r., cecitate conterritus et pio allectu eos defleis A tam] AC(?)I)D', curn DI conterritus] AC]'2.Q,
c...'imin 1 ) 10 ut . agunit] sicut et nostri imne agunt infelices tirauni A sibi] ACT)'iQ, inc. D'
11 i,..nem A eontritionem filiae om. A 12 conterritus A numquid .. 13 mei om. A nnm]
i. '*': inc. Cal) 14 capiti . 15 quis dabit oni. D' 15 miii] me .1 solitudinem A dinersorium]
.1A. Ib,', diucrso ID 16 quulndo] ji-i UP, quia (), quoniam A 17 linganim suam quasi oem. D) areum]
..'i-:, areum suum D' 19 et dixit dom. omr. A 21 dominus] d. dens A ecee] AC I'2Q, ego D1
'22 i ] illis A quod . 23 dei] propheta ex persona domiui crebrius sibi loquentis adiungit dicens A
-.' g,.. noli] ACD-'/, noli ergo Il 24 exaudiami] e. te A 25 afflictions] in tempore a. A ergo]
a..].. .1 duces faeient] britannie f. d. A 26 illi pauci .. 28 sed retractante] cumin andiant prohiberi a
.I.... t iusti preces ellundant pro perseuerantbiis in malis et dei pietatem continues et inauditis seeleribus
....li.. Ic iil.,. dei utique elementissimii et inisericrdissimi qui ne inemiii unit perire sed retractat A iu-
,iitin,-:] CD2Q, uinente D' 27 quis] CD), queis q 29 uindietain ... 30 propheta] audiant iuquam
i- iin ..r tineant A 30 niniuitis] Q, niniuetis D nostris] his A 31 potius omnt. A persultet] per-
-iihal. A quiod si . 56, 16 populus meus et om. A 33-56, 1 didiceritis] C, didisceritis DQ







GILDAE SAPIENTIS


cr. 14, 'cecritis malum'; subauditur, quia non vultis. at infra : 'haec dicit dominus populo huic:
10-12.
'qui dilexit movers pedes suos ot non quievit et domino non placuit, mine recor-
'dabitur iniquitatnin eorum et visitabit pccata eorum. et dixit dominus ad me: noli
'orare pro populo isto in bonum. cunm ieiunaverint, non exaudiam preces eorum et si
Ier. .i'obtulerint holocausta at victims, non suscipium ea'. ct iterum: 'ot dixit dominus ad :,
'me: si stcterit Moyses ot Samuel coram me, non est anima mena ad populuim istum:
Ilr. 1i,a. 6.'eice illos a facie mea ct egrediantnr'. et post panuca- 'quis miserebitur tui, Ierusalem
'aut quis contristabitur pro te ant quis ibit ad rogandum pro pace tua? tu reliquisti
'me. dicit dominus, et retrorsum ahisti. et extendom manum meam super te at inter-
r. 18, 'ficiam te'. tof post aliquanta: 'haec dicit domimns: ecce ego fingo contra vos cogi- to
11-15.
'tationem: revertatur unnsquisque a via sun mala at dirigite vias vestras et studia
'vestra. qui dixerunt: desperamus. post cogitationes nostras ibimnus to unusquisque
'pravitatem cordis sni mali facioems. ideo haec dicit dominsis: interrogate gentes: quis
"audivit talia horribilia,, quae fecit nimis virgo Israhlel' num quid deficit de petra agri
'nix Libani anut velli possunt aquae erumpentes frigidae defluentes? quia oblitus est 5i
ler. 22,3-5. 'me populous mncus'. t post aliquanta options proposita loquitur dickens: 'haec dicit
'dominus: facite indicium et institiam ct liberate vi oppressum de mann calumniatoris
'et advenam et pupillum et viduam nolite contristare neque opprimatis inique et
'sanguinom innocentem ne offundatis. si enim facientes feceritis verbum istud, ingre-
-dientur per portas donmus huius reges sedentes die gcnere David super thronum eius. 20
'quod si non audieritis verba haec. in memctipso iuravi, dicit dominus. quia in solitu-
r. 22,24. 'dinem crit domus liaec'. ot iterum, do rege enim scclesto loquebatur: 'vivo ego, dicit
'dominus, quia si fuerit lechlionias anulus in mani dcxtra mea, inde evellam eum et
-dabo in mant quacrentium animam eius'.
51 Sanctus quoque Abacuc proclamat dickens: 'vae qui aodificant civitatem in sanguine 25
Habac. 2,
"2. 3. 'ct praeparant civitatcm in iniquitatibus. dicentes: none haec sunt a domino omni-
'potente' oft defecorunt populi multi in igne. et gentes multae minoratae sunt'. et
Ha'a4. ta proplIhtiamn quroulus incipit: 'usque quo clamabo et non exaudies'? vociferabor ad
'te, ut quid milii dedisti, laborers tof dolores inspicere miseriam et impictatem contra:
'et factum est indicium et index accept. propter hoc dissipate est lex et non per- as
ducitur ad finem iudicium, quia impius per potential deprimit iustum. propter hoc
'exiit iudicium perversum'.
52 Sod at beatus Osee propheta attendite quid loquatur de principibus dickens: 'pro
Os. s,1-4.eo. quod transgressi sunt pactuin neum et adversus legem meam tulerunt, et excla-
*mabant: cognovimus to, quia adversum sis Israhel, bonum uit iniqunm persecuti sunt, as
'sibi regnaverunt. et non per me: tenuerunt principatum, nec me agnoverunt'.
53 Sod et sanctum Amos prophetam hoe modo minantem audit: 'in tribus impictati-
Amns 2,4-7.
AC (f. 23 inde a r. 4 isto ad v. 37 niniantem) 1)1' creditt r. 25 sanetus) Q
1 huic] (1)2P hibuic D' 2 domino] CI)(q), d. suo DI 3 noli .. 0/6 ad me onm. )' 7 eiice]
ObQ2, eieci 1)2, eicee Ca, eiec. D' miserebitur] CQ, miseretur 1) 15 ilbani] CQ. labani D 16 prop.
opt. A 17 liberate] JU, liberati 1)Q oppr. de manu] ACIAQL, om. D' calumniatoris] ACI29, calump-
niator*s [W 18 contristari A 21 uerbum hoc A memet] inmmemet (sic) C, ueniet DJ 22 de
rege e. se. loquelhatur] idem de rege scelerato alibi loqnitur A 23 ieconias ID mca dextera .I
25 abakuc D sanguinein A 213 in (onm. ])'P) iniquitatibus] (C'JPq), in iniquitatem A 27 pupilli A
in igne one. A 27/28 et ita . 32 peruersumn oe. A 28 quo] quo domine P nociferabor ad te
uim patiens . quare ostendisti mihi iiiquitatem et laborem uidere praedam et iniustitiam contra me Versiu
vuld. 29 contra . 32 peruersum onm. 1' 33 quid loq. att. A 34 transgressi sntt] ACDI(Q,
transgressunt DI aduersum A 34/35 et exclamabant . 36 sibi om. A 36 regnauerunt bis P
per me] CQ, pro me A, per (on. me) D1 nee me] et non A, nee 1) agnouerunt] CD2Q, agnouert D',
cognouerunt P, cognoui 1 37 sed et sanctum] sanctum etiam A amos] ACD'Q, anuos D' audit]
attendite DI







DE EXCIDIO ETl' CONQVESTV BHRITANNIAE.


'l, tilii.. un l Inia et in quattuor ion avertaim cos proptcr q(iml repuilrunt legem
Iimn .r praccepta non11011 custodierunt, sed seduxerunt cos vana corn. et emittain
'i.:In1 -Upl.r liidan et comnedet fiundamenta Jerusalem. haec dicit doiinus: in tribes
'iiin,, t.,il.us Israloel et in quattuor non avertain cos, proper quod tradiderunt pecunia
m: ',,it t pauperein pro calciamentis, quac calciant super pulverem terrae, of colaphis
i.i,_,I,.l,, it capital pauperum, ct viam humnilium declinaverunt'. et post pauca: 'quacritei ...u.s ..
'l.iiiiinum I .I vivetis, ut nion relucoat sicut ignis domus loseph et coinedat cain, nee
'*,'lt .i i .x \tinguat'. 'domus Israel odio liabuerunt in portis redarguentem et verbunm .it..s O.
-iiirumin ,.,:mninati sunt'. qui Amos prohibitus, ne prophetaret in Israel, absque adula-
ic rit:mii- ri.-:.. respondents: '11011 cram', inquit, 'ego prophet nee filius prophotae, sed eram Amo, 7,
'i.it.,:, .-..i.rarius vellicans sycomoros, et suscepit me doninus ab ovibus et dixit domni-
'iir- ,.1l iii vade ct prophetiza in plebeian mean Israhel. ct nunc audi verbumli domini':
i.,.g 1 n1.11que alloquebatur. 'tu dicis: noli proplietare in Israel et non congreges
t'irl ..i- iin loinuni lacob. proper quod liacc dicit dominnus : uxor tua in civitate mere-
- 'trii., il.itru ,t filii tui etof filiae tuae gladio cadent et terra tua funiculo metietur ct tu
'in t.in.i minunda morieris: Israhel autcm captivus ducetur a terra sna'. et infra:
,a.nlirn. it,i1ne haec, qui contribulatis inane pauperem et doininationem exercetis in Ams ws, 4.;.
i)n,,in,_.- -ii.,r terrain, qui dicitis: quando transibit mensis ut adquiramus, et sabbata ut
*':|1--liiiiin thesauros?' et post pauca: -iurat dominius contra superbiam lacob, si obli- .i,,s <,7. <.
.. -i.-:iti in contemptiono opera vestra et in his non conturbabitur terra ot lugebit
.mini, liii commorabitur in ea et ascendet sicut flumen consunmnatio'. 'et convertam Amus 8, si.
iliie, fI -t:i- vestros in luctimn et iniciam in omnem lumbum cilicium et in onine caput
*ili..l ij-ti,:'nimi et ponam eum sicut lunctun dilecti ct cos, qui cum oo sunt, sicut diemi Am,,sn 10.
,,:.1r:,ie" ot iterum: 'gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: non
*,Tpi. ,:n1iahii.bunt neque venient super nos niala'.
S.-1 ,t sanctus Micheas vates attendite quid sit ettatus: 'audi', inquiens, tribess: 31
:t.. ui.i1 ,.,xornabit civitatem? numinquid ignis? et domus iniquorum thesanrizans j'i 1
'th0l1e-.111,u: iniquos et cuni iniuria iniustitiamln si iustificabitur in statera iniquus et in
-,ii:._-.ll,:, pi:,ndera dolosa. ex quibus divitias suas in impietate repleverunt',
... S..1 .t Sophonias prophet clarus quas minas exaggerate, audite: 'prope est'. in- 55
iluit. -l,: domiini magnus, prope et velox valde. vox dei doinini amara constitute estf .,,.;
IAt pi:it.n dies irae dies ille, dies tribulationis et necessitatis, dies nubis ut nebulae.
'lie til. : et clamoris. dies miseriae et exterminationis. dies tenebrarini et caliginis
-Iii- .I i\t.ites firmas et super angulos excelsos. et contribulabo homnies, et ibunt
, 'i,.nt ..i.,:, quia domino peccaverunt, ct effuindam sanguine sicut pnlverem et carnes
....rIni -I.-iit fimn botin, ot argentum eorum ct aurumn non poterit eximere cos in
li trc. ii.mini. etof in igne zeli eius consumeitur oinmis terra, quando consumminationem
-,tr .:1 minlil eit faciet domninus super ones conin1orantos in terrain. convenite et


.IC i 24 fere oblltlcratuine iide a v. 34 super angulus) DP (om. 1 et lpit .... 25 inala el 34 et
i]-- .. .r., 2 ira domini) Q
S....i nm] conuertam A.P 2 praecucpt] pr. eius A cos onm. >' uiana] in unnitate -I 4 auer-
i.nil] .... i.-il.in P tradidere P eos] euin pecuniiia] pro pee. .1 5 iniustum D)' calcial:nt AP
i i i,.Ib ..l. I. 1nt I/J t post paiiea . 13 tu dicis] regem etiam alliquitur (u11i eiUm prohiilelat lie prophetaret
,h,,.i-, .1 7 iiiuetis] inueniatis IP 10 tempore IP 13 nolite .1 14 tiirba i .1 15 cad.
pl .1 I ; a] de A et infra . 29 reple iiiit ot. .I 19 alperiantus] recipinmus cniiltra] 2,
1si..i 1:1)20 olliscetir WI 20 cmiieption IP hlis /) 21 tluniei] fluie D' 22 iniiiicicain D
I.' .. .. .... T 1 25 nus D 26 afiatis /) 27 thesauirisans DP in o01.. 1P 29 sacello PQ
I i. ]ir.l r.. h.. qnias] iqualm 30,31 iinqi iens I P 31 dei] diei AQ constituta es.t ue .1 32 ille]
ill., .1 clingoris AP 35 effundet sang. ipsiorunm 36 boiuin 1), b,']/ G 37 ignem n quando]
.1 ;38 sulitudinemni] JC(?)P, dcsulationem 1) laciet] dabit A in] super D, Inc. C terra A
CHFt'RiCA Il. 8







GILDAE SAPIENTIS


'coniungimnini, gens indisciplinata, pritusquain efficiamini silent flos practericns, priusquam
'veniat super vos ira domini'.
56 Et quid Aggacus sanctus proplheta dicat, attenidite: 'ihaee dicit dominus: semel
A. 23.'ego movebo caclum et terrain et mare et aridum to avertam regnum ot exterminabo
'virtutem regum gentium et avertam quadrigas et ascensores'.
57 Nunc quoque quid Zacharias filius Addo proplieta clectus dixerit. intucmini, hoe
zac. 1,3. 4. modo prophetiam suam exordiens: 'revertimini ad me et revertar ad vos, dicit donminus,
'et nolite tales esse, sicut padres vestri, quibus imputaverunit prophetac priores dicentes:
'haec dicit donminus ominipotens: avertite vos a viis vestris: et non intenderunt, ut ob-
zach. 5,2. 'audirent me'. et infra: 'et dixit ad me angelus: quid tu vides? ot dixi: tCalcem ego 1to
'video volantmii longitudinis cubitorum viginti. maledictio, quae procedit super laciemn
'totius terrace, qiuoniam omnis fur ex ea usque ad mortem punictur, ct proiciam cum,
'dicit dominus omnipotons, et intrabit in domuin furoris et in domuni iurationis in
'nomine meo mondacimn'.
58 Sanctus quoque Malachias prophet dicit: -oce dies domini veniet succensa quasi 15
Malach. 4, 1. ammius, Oef erunt ones tsuperbi et ones facientes iniquitatem ut stipula et inflamma-
'bit cos dies adveniens, dicit dominus exercitunmn, quae non relinquet ex uis radicen
'et germnen'.
59 Sed et sanctus lob attendite quid do priucipio impiorumn et fine disceptaverit
7'-3 dice'ns: properr quid impii vivunt? et suemtrunit inloneste et semen corum seeundum ao
'desiderium cormnm t filii corum ante conspectumn coRniI et domus corn fructuosae
'sunt et timor numquam nee plaga domini est super eos. vacca corum non abortivit
'et praegnans eorun1 pUrtulit 1airtum et noin erravit, sod pernimanet sicut oves aeternae,
'eut pueri corum gattdeout et psalterium simnenteos et citharam. finierunt in bonis vitamo
'suam, in requiem inforoiuim dormierunt'. nuim lquid douis tecta impioruiim non respicit ? 'j
zob 21.17. non ergo: 'sod luceria impiorun extingnotur et superveniet cis eversio et dolores tain-
'quam parturientis eos ab ira tenebunt. et erunt sicut paleae a vento eot sicut pulvis,
'qneim abstulit turbo. deficient filiis eius bona. videant oculi eius occisiouem suaIi,
lob 24,2-7.'nec a domino rusalvetur'. to post aliquanta do iisdem: 'qui gregem', inquit, 'cum
pastore rapucrunt ot iumentum orfanorum abduxerunt et bovem viduac pigneraverunt 30
'et declinaverunt imponentes a via necessitatis, agrumn ante temlpus non stuni demessi
'sunt, pauperes potentiunm vineas sine mercede et sine eibo operati sunt, nudos multos
'dormire feecrunt sine vestimentis, tegmen animac eorum abstulerunt'. et post pauca,
ob 24. 1N. Ceni ergo sciret corn opera, tradidit cos in toenebras: 'maledicatur ergo pars eius a
lob 24 'terra, pariant plantations eius aridae'. 'retribua tur ergo illi sicut egit, contribuletur a5
20-24.
'omnis iniquiis sicut lignum sine sanitate. in iracundia unim surgeons imnpotenteni evertit.

AC (finit circ. v. 28 aLbstulit) DP11' (oe. ad 2 ira domini cl 10 et infra . 14 niendaciuim el 28 dc-
ficiant .. .. 59, 5 consequuntur) Q
1 cougregaiuini A priusquatu] antequaini I 2 domini] dei A 3 sanct. agg. A 4 et
mare] A.'PQ, uor. 10 :tridamn A auertam] eutertamn regnumil sedes regum P, sedes regum gentlium A
5 regum orn. A cuertami A 6 filins addo (abdo A) ome. 1' prophetaJ A.LCQ, zacharias D 9/10 ubaudi
rent] ACPIQ, ',baudiret D' 10 "t infra ... 11 einendaciiun uri. A P ego om. D)', inc. C 13 dicit]
ait DI, inc. 0 fur. el in doinum o1e. I1 flurioris] furis vers. ruly. 15 uenit .1 16 ut] AC(?)Pyq, et D
17 licidl D', orn. Q 19 sanctumt A prince. imipiorum] AC (sueicrest ///ipiorumi) Q, principiorui D, priin-
eipio P disputauerit A 20 quod D' et sen.] sen. P inhnleste] in inhniutestate A 22 sint] ACPQ,
omu. 1 23 protnlit A errauit sed (et A) permanent] A CPQ, errant sed (non hns. DJ) permanent 1) ouis A
24 et ps. sUmI.] sum1. 1S. 25 iuerinoruni I imopi])rin] oeurun -I 27 |perturientis et et eruit]
erunt A palca 1 28 deficiant] et deficient A eius] eoruim A bonm n. oculi eius oi. i) occiounen Q
29 saluetur .1 isdemnt I, risdenm .A1J'2 30 iinentimin 1 pignoranernit A Q 31 ot d. i. a uia oun. 1)
impotentes A 32 potentum A 33 tegmen] et tegien A 34 up. eor. .1 ergo] itaque A
35 parent D, pereant A illi one. A contribuletur . 36 sanitate oue. A







DIE EXCIDILO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


iiit ,~- i onl11i non credit do vita sua. eum infirmari cooperit, nlin speret sanitatiem.
"-..I ,.,.i.. in langinoreni. miiltos enim laesit superbia eills et imlarridiis thfctus est sicut
'iii v., iii aestui, velut spica, cumi de stipula sua dccidit'. et infra: 'qu( d si imiulti ob 27,24.
-lii'i.int lilii eius, in occisionem eruut'. 'quod et si collexerit ut terrain argentum etlob *27, 1.
'.-iiliti.r nt lutum raraverit aurumn, haec oninia insti consequuntur'.
1ii1I praeterea heatus Esdras propheta ille bibliotheca legi minatus sit. atten- 60
.it.., I,,in modo disceptans: lace dicit dominus mnos: '"non pareet dextera menc super 'sdr. 15,
22 27.
l..- .11nt-' nee cessabit romp)liaca super effundneites sainginem inimeiin super terrain.
.*xsil,it inis all ira inca rt devorabit fiiudamenta torrae i- 'ii- 11.- iiin vae cis, qui peecant et non observant mandate inca, dicit dominiis, non
1 .111.. illis. discedite, filii apostatao, ut nolite contaminare sanctificationeiii monan.
II.. I I.-us qui peccant in enii, propterea tradet cos in mortemn et in occisionemi. iani
111111 .ii''oriiiit super orlhemi terriium inala munta'. 'ininissus est gladius vo1is ignis, et .lr Ejr76,
0 0 3-12.
'liii- .- I qIi reentiet ena? umii quid reeutiet aliquis leonieii esurienteni in silva? anut
1111111 in i.il extiiigiiet igniml. ciuin straimen incensuinm lierit? dominus dens mittot mala
*, .iu' ..-4t qui recutiet ea'? et exit ignis ex iracundia eins et quis est qui extinguet
.'rn u..-ouscabit, et quis non tiniehit' touabit, et quis non horreblit? deus commiilna-
I 111, t qilis no111 terrobitur a facie eis'? tremet terra et liidamenta maris liictuain-
li lh:- k.rofunido.
l-C/.,hie(l quique inroplieta egregins q(iattuinorque eiiangelicorum ainimialiumin miralndus 01
in'- .l..r quid de sceleratis edixerit. attendite, cui priuiii dominus miiscrabiliter plagaiii
I'r..l .-lienti ait: 'iniquitas domus Israel et luda invaluit nimis, quia impleta est terra -,ech.. 9.
.|miili- inmultis et civitas impleta est iniquitate et inmnditia'. 'ecce ego sum'. 'non ffch. s,s.
*l..i,'.( i,.-ulus incus neque miserehor'. ot infra: 'quoniam terra plea populis et civi- F,5. '
S"t.i i n. iiiiquitate est, et avertain impetnin virtutis eormn et polliientur sancta coruim.
,.\, ii,'. voniiet et quaerent pacem Ct noni erit'. et post aliquanta: factss est', inquit,,2 M.
-.liii.. ,loimini ad me dicens: fill liominis, terra quae peccaverit milii nt delimpuat de-
1 ,.litii, I.xtendain imanum meam et conteram eins firmamentum panis et emittam in
*>..ain t.liIm et tollam de ea hominem et pecora. etsi sint tres viri isti in miedio eius
..'N "... I).iiel et lob, non liberabunt cam. sed ipsi in sua institia salvi' crunt, dicit
'.l.iiin (iquod si etiam bestis malais inducam super terrain et puniamn illam et erit
Si1 ,.-xtIminium ot non erit qui iter faciat a facie bestiarumi et tries viri isti in medio
.ili -int. vivo ego, dicit domiins, si filii et filiae eius lihorauniitur, sed ipsi soli salvi
.i-runt, t'rra auteom erit in interitum'. et iterum: 'filius non accipiet ininstitiam patris1 "c1 ,
i,. "i.:,i>.- p.iter aceipiet iniustitiam filii. institia iusti super ipsun erit. et iniquis si aveortat
al- ..niiiulns iniiquitatibus quas f'ccit et custodiot omnia mandate iea el ciwiat
mislti iII et miscriioridiai miiiiiltam. vita vivet. t non mor'ittir: onlilia delicta eius.

.1i'l II)P (on. adl 5 consequuntur et 14 niinquid .... 19 lde profuldo) Q.
I ..nim our. infirma receperit A 3 stipula] spicula MD cecidit 1)D 4 'iernit D' collcxerit] DQ,
....Il i:. jiI .I H 5 raruierit] DQ, paraluerit .1, praeparaiuerit edd. cunt ruly. vers. consequeutnr A G e.dras D',
..1,:, .I 7 incus] dens 1' part D' 8 rmnpfca 9 exiet .1 1 his A dicit] ait .1 domini s]
.lI' I apostestate -I 12 dens] dminums .1 peceanit D cos] nos in oce. et in maort. A et oI. P
1. 1 11nil: Ilnl .1 10 recutiet C:l] extinglult ullill iini issi snift i obis inala et (iuis esl qui excutlet ea .1
i. 11 1', exibit 2 est qiui] rers. r l., qui /D, oeI. Q 17 liorrebit] terrebit .1 17 18 commi-
,:,l,;,, .1 ..-'ni vers. vulql., cuuneta inabituir ) Q 1/1'9. tlhLetnahlmntur -1 19 profundo ] J (,, superbuo
**,I i.,.,,g. :itii alium (ai:iliin Dli] an. cuau g. 21 inpecto l ) dixerit AD d1 miIinInIs ante ait al
':; I...P l- in. et c. i. cst] A., oe. lDl'Q 24 ,miscrebitur A terrae Q( plena orm. .1 25 et ome. A
..imn ratioo neniet] sanietrmii J1 21; (iiaiernt] J, iqu:eret P'Q, q(iaerit I) el ps aliqianta .
i, I., 1 ,, 1 t iu .I 28 meamnulDP, in cn:ll l : nm:nln mei:i sIiier c:tm ers. rni l. firiantmii D
S1" i ....... I' sed oe. P' 81 eti.:nm I eCstias] bestii: eti:am I' 32 isti] I)Q, iusti P' 3 1 m.li'] s iunt 1)
11 nil.I 11111ni ] iuterritiiii I) :aecipit ourn. D 35 ips.ni] iplfm ip; 1) 36 oniinibuslJ hi, inibus D
8*







GILDAE SAPIENTIS


'quaecniique fecit, non erunt: in suna iustitia, quam feeit, vita vivet. num quid volun-
'tate voln Imiortemi iniusti, divit douilnus, quam ut avortat so a vii sun mala ot vivat'?
'luin so nutoni olllnv itorit instus a iiistitia sua et fecorit iniquitatem secunidum omnos
'iniqjuitates, quas fecit iniquus, omnes institiac, quas fecit, non erunt in memnoria: in
.delicto sno, (qua excidit, et in pececatis suis, quibus peccavit, morietur'. et post ali- 5
F:. 2. quanta: 'et scient nincs gentes, quia proper peecata siia captivi ducti sunt domus
'Israel, eo quod roliquertunt me. ot averti faciem meam ab eis et tradidi eos in manus
'inimicorluii eius ot ones gladio ccidorunt. seoundum immunditias suas et secendum
'iniquitatos suas foci illis, et nvorti facieni ineam al eis'.
I'2 lhae I do sanetorum proplietarum minis dixisse suffibial: pauca tautum do sapiontia im
Salomonis, quao adihrtationem vel denuntiationein exprimant regibus non minus quam
minas huic opusculo insoerer necessarium duxi. no dicant me gravia et importabilia in
huimoros homninum verborum onera volle imponore, digito autem moo ca, id est con-
sop. 2,!. solatorio aftatu, nolle movere. andiamus itaque. quid propheta dixit. 'diligito', inquit,
'iustitiam, qui iudicatis terram'. hoc unum testimonium si toto corde servaretur, 15
abunde ad corrigendum patriae duces sufficeret. nam si dilexissent iustitiam, diligorent
Sup. 1,1.utiique fontom quodammado et originem totius iustitiao deum. servicee domino in
'lonitate ot in simplieitate cordis quaerite eum'. ieu quis victurus est, ut quidam
anto nos ait, quando ista a eivibus porficiantur, si tamien usquam perfici possunt,
sap. 1,2. 'quoniam invenitur ah his qui non temptant ilium, apparot uutemi cis, qui fideni lhaent 20
'in oum'. nam isti sine respect temptant deum, cnius praccepta contumaci despec-
tione contemnunt nec fidem servant illi, cuins oraculis blandis vel aliquantulurn severis
sp. 1a. dorsuni versant et non faciem. 'perversae enim cogitationes separant a deo.' et hoe
in tyrannis nostri temporis perspicue deprolienditur. sed quid nostra mediocritas huic
tam aperto sensui miscetur'? Ioquatlii namque pro nobis, ut diximus, qui solus verax 25
soa. ,. st sjpiritus seilicet saUlctus, de quo mine dicitur: spiritss auteni sanctus discipline
Sap. 7. effutgiet fictum'. et iterum: 'quoniam spirits dei replevit orbem terrarum'. et
sap. _.infira fineni malorum bonorumque oculato iudicio praetendens ait: 'quoniam spes impii
'tamquam lanugo est, quae a vento tollitur, ct tamquam funmus, qui a vento diffinsus
'est, et tamnquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur, et tamquam memorial so
"hospitis ilunius dici practerountis, iusti autenm in perpetiuum vivent et apud deum
'est merces illorum et cogitatio corum apud altissimum. ideo accipient. regium
'decoris et diadema specioi de manu domini, quoniam dextera sua proteget cos et
'brachio sancto sno defended illos'. dissimiles etenim sunt qualitate, sunt valde iusti
1.sam. 2,3,. ct impii, nimirum, ut dixit dominus: 'eos qui honorant', inquiens, 'me. honorabo: 35
63 'et (uiii iii spernuut, ernit ignobiles'. Sed transeamus ad cetera: -audite', inquit,
Sap. 6,2- 11
Pl' (orm. 5 et post .. 9 ab els et 36 sed transeamus .... 61, 10 cruciatio) Q
2 quamn] et non 1' 3 sun oCm. 1 4 institiae] ininstitiae elus P 5 et in] in P i56 aliquanti]
panea A 6 sciant A sua om. A 7 dereliquerunt A tradi D 8 eins] suorum A 9 illis]
illiid A faciaim Q 10 haee] hoe A minis] oraculis A pauca tantum] uernn pauea A sapientia]
libro sapientie A II soloionis P adhortationem] nel hertationem A, enm liortationemn P exprimit D)
regibus] nostris regihus A 13 humeris A honer. nerb. A autem] hie P ea] ante nolle A,
co D) est om. h 14 affect A prophleta] pr. regibls AP dicit A inquiens A P 15 testi-
moniuin] preceptnm A 16 corrigendum] D, corrigendos APQ due. patr. 1) dilexissent] diligerent A
17 uiit.que 1' 19 :iit] ait uel quis nidebit A a cin. perf.] nostri perfieient ciues A unquai A
possilt P 20 quoniam] qni A liiis D temptant] contempnant A eis] illis D, his A 23 dor-
sun iD nertunt A 24 n. t. perspieue (prospieue P)] persp. n. t. A 25 namque] itaque A
26 sopiritus scilicet sanetns] lies redarguens spirits sanetiis uidelicet A 27 quoniam] AP cumi vers. ruliq.,
i|quominodo DQ 28 infra finemi] in seqnentibus A oeenlt to A praetenteindens Y 30 spimni on(. li)
iiimeiiiira 1 31 deum] dominium P 32 merses D illorum] co)runm 1), e. A cormni] illornm P'
:33 speciei orm. A proteget] teget A 34 illes] cos AD dissimilis enimi A siint qn. sunt nalde D,
qn. siit ualde P/', qualitatis ualde sunt A 35 ut dixit dom.] de ipsis dominiis dixit A lionoran P
inquiens om. A me post qui A 36 audit] uidete A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


S.:innes reges et intellegite, discite, indices fininiu torrae: prabcwhetl auros vos. qui con-
'tinetis multitudines et pincetis vobis in turbis nationum. (ioquniainm data est ai doo
'tjotestas vo1lis ot virtns alb allissimo, (]qi intorrogabit opera vstra it c(og-italiones
,crutabitur: quoniam cum essetis mininstri reogi illius, non retel indicastis neque cuslo-
stis legem iustitiao nequc secundum voliiuntatem eius ambulastis: horronde ct ecleriter
'.1pparebit vobis, quoniam indicium durissimum his qui praesunt field. exiguis enimi
*. onceditur misericordia, potntes nutiem potenter tormenta paitioiitur. 11n11 enin per.
',,'nas subtrahet, qui est on0nium dominator: inec reverebitur imagnitidiiinim e(insqlinim,
q',ltoniam pusilluin et magnum ipse fecil et aequnliter eurai est illi pro omnibus. for-
Stioribus autem fortior instant cruciatio. nd vos ergo, reg'os, hi suint srmniones eiel, ni
'.hscatis sapicntinaii t non decidatis. qui Onim custodiorint iustn. iustificabnntni, et
.'|ui didieerint. saneta, sanctificanlIntur'. Ilactenus cum rogilus patrine non minus pro=- G6
ihetrumni orut nlis quam nostris sornionihus disceptavimus, volontes cos seire, quac
[iroplheta dixerat: 'quasi', inqniens. 'a a faiie colubri flge l)ecanto : si a c('essoris ad ill, i 'r 21,2.s.
'-ilscipient to dentes leonis, dentes corum interficientes aniinas ihoniiumi'. et iterum:
*uiiam magna misericordia domini ot propitiatio eius convertoutibus ad so'. of si no11011 c. 1n, 2s.
li.ibemus in nohis illiid apostolicum, ut dicamus: 'optabam onim anathema esse a Chiristo R,,.. 9,3.
Iwro fratribus meis', tamen illud proplicticum toto corde possimus dicere: 'hliou quia ,rn,.4,1
.inina peoit!' of iteriim: 'serutinmur vias nostras et quaeramus ct revertamir ad domli- Tr,,,. 3,4,,.
iinam: levemnius corda nostra cumi manihus ad denm in caelo'. soil et illud apostolicmn :
'*ipiimus uniumqueomque vestrum in visceribus Christi esse'. Quam oinim libentor hoe G;5
in loco ac si marinis fluctibus iactatus etof in optato evectus p)ortu remis, si non tantos rP""1 i, .
i.ilesque inalitiae episcoporum vol ceterorim sacerdotum aut clericorium in nostril)
quoque ordine crigi adversus deum vidissem montes, qnos me secundum legem, ecu
I i.-tes, primum duris verborum cautibus, dein populum, si taminc sanctionibus inliaerct,
in, ult corporaliter interficiantur, sod mortui vitiis vivant doo, ne personarum argounr
,.xcoptionis, totis necesse est viribus lapidare, verecundia intervuniente quiescerem. sod
inihi quaeso, ut iam in superioribus dixi, ab his veniam importiri, quornumn vitam non
-'luin laudo, verum etiam cunctis mundi opihus praefero, cuiusque me, si fieri possit,
.into mortis diem ess aliqunamdiu participem opto oft sitio, nostris inm nunc oblvallatis
Inctorum duobuis elipcis lateribius invictis dorso ad veritatis ni)eni:i stability 'capile

ADP (om. ad 10 cruciatio et 31 lateribus . 2, 2 cautes) Q
1 discite] A, dicite DQ 2 data est a deo pot. uob.] a domino d. e. uob. pot. A 3 interro-
'I)at D 5 sceleriter A 6 fict post durissimuin A 7 conceditnr] concedetur iA, on. )D antem]
.:.in D 8 magnitudine cuiusque D 9 illi cura est A 10 autemi] enim I) hii 1) serm.
i.. i sunt A 11 ciistudierunt insticiam A 12 dicerint D patrine] nostre p. A 14 fugite A
4i] si cuiii A 15 leonis repetit post denies D' et iterum ... 17 dicainus] et ut illud apostlicum
i.,,-ere possinims A 17 euimi om. A 18 tamen ... 21 apostolicum cupimus] cnpimus enim, ut idem
1..ostolus ait A possumuis P 19 et quaeramus . 20 lenenmus repetit post nostra DI) (supersrr. uacat)
-',I column P apostolicum D, apostoli PQ 21 qunai enim] enimuero quai A 21'22 hlo in lcol
,:.. in in i loco inctato anchore A 22 ac si marinis] nelud in arenis A optato c. port remis] ,.
..ptato e. remis portu A, optatum c. portuin r. 1', ,ptat euectus port remis D taints A 23 nut] ct A
21 quoque om. A montes] moles (post malicic) A quos me . 27 internueiente] quills me necesse
.:-. totis niribus duris uerborum cnutiblls priinum lapidare ne pcrsonarIin arguair exceptiione deiinde pi-
pilunm qui nion legitimis sauctionibiius inherent non ut corporaliter interfici:iiitr scd mortui uitiis nii1ha11
.i..mino A aduersnum P seu 1) 25 cutibus 1) 27 ier. int. quiescerem post 24 nioItes P
quieseerem post remis portu (v. 22) A 28 iam o0m. A liis D impartiri P 29 me] nite A
protest A 30 mortis diem] A, mortis )DQ, mortem P esse] me esse A sitio] inhliantissime sitio AI
nostris iam ... 62, 2 causes] 1nnic it nque iam nostris obuallatis laterilbus dnobs inilitis saincuorilll elipeis
S1 ibilito dorso ad imenin neritatis capite prI g:tleIa idissime conteclo dumini adiutorii, crebro toliient
,. racism conuiciorum cautes A ncstris D obuillatus P 31 :1d mienia ueritatis A (ride supra), :id-
o. rsitatis moenlia DQ







GILDAE SAPIENTIS


pro galea adiutorio dominini tidissime contletot crelbro veracium volati volitent vonvieio-
riii cautes.
6(I Sacerdotes habet Britannia, sed insipientes: quam plurimos ministros, sed impu-
dcnts; clericos, sed raptors subdolos; pastors, ut dicuntur, sed occisioni animarum
lupos paratos, quipped non cominoda plebi providentes, sed proprii plenitudinem ventris 5
quaerentes: ecclesiae domus habentes, sed tuirpis lucri gratia eas adcuntes; populous
docentes, sed praelendo pessima exeinpla, vitia malosque mores; raro sacrificantes et
numnquam puro corde inter altaria states; plebum ob peccata non corripientes, nimi-
rumn cadem agents: praecepta Christi spernentes et seas libidines votis omnibus im-
plere curantes; sedem Petri apostoli inmundis pedibus usurpantes, sed merito cupidi- o10
tatis in Judae traditoris pestilentem cathedral decidentes: veritatem pro inimico odientes
et mendaciis ac si carissimis fratribus faventes: iustos inopes immanes quasi angues
torvis vultibus conspicantes et sceleratos divites absque ullo verecundiae respect sicut
Cnalestes angolos venerantes; egenis eleemosynam esse dandam summis c laliis prae-
dicantes. sed ipsi vel obolinn non dantes: nefanda popnli scelera tacentes et suas 15
iniurias quasi Christo irrogatas amplificantes: religiosam forte niatrem sou sorores domo
pellentes et externas veluti secretiori ministerio familiares indecenter levigantes vel
potius, ut vera dieam licet inepta non tam minii quam talia agentibus, humiliantes;
ecclesiasticos post haec gradus propensius quam regna caelorum ainlientes et tyrannico
ritu accepts defendentes nee tamen legitimis moribus illustrates; ad praccepta sane- 20
tortin, si aliquando dunitaxat audierint, quae ab illis saepissime audienda erant, osei-
tantes ac stupidos et ad ludicra ct ineptas saecnlarium hominum fabulas, ac si iter
vitae, quaemortis pandunt, strenuos et intentos: pinguedinis gratia taurorum more raueos
et ad illicita infeliciter promptos; vultus arroganter in altumn habentes et sensus con-
scientia remordente ad ima vel tartarum demersos: uno sane perdito denario maestos 25
et ad unium inquisitum laetos; in apostolicis sanctionibus ob inscientiain vel peccatorumn
pondus, ora etiam scientium obturantes, liebetes ac mntos et in flexibus nmundialium
negotioruni mendacibus doctissimos: quornin de scelerata conversation multos sacer-

A.DP (inc. 3 sacerdotes) Q
1 uolitent] A, nel alitenit DQ 1,2 cunniciurui] A, conuiniornin DQ 2 cutes D post cautes
liabet explicit liber seculnds incipit tertius A 3 post inlerpositum adnotatwonei br. habet sue. P ill-
sipieutes] nolnullos ins. P' 3,4 imlpudentes] iiilprudentes et A, nultos imp. 1' 4 sed raptures] sed
quosdain r. 1', omI. A nl dicuntur .. 5 paratus] quidem dicuntur, sed lupi sunt occisioni animarum
parati A 5 quippe nii n q. A plebi om. A nentr. pl. A 6 domos A populos d. s.
Ir. p. e. uiculrnm inaloriunnque norumn eos peruertentes post 8 states A 7 possima] interdnin p. 1'
7.8 et nuanilquam l a raru 1' 10 ininundis pedibus] immuinddu curde et cirpre A uiisrpllntes] aliqnos
u. 1' 10/11 cupidatis 1) 11 traditoris] proditris A decidentes] decidentes (desidentes P) saepius
detralhentes et raro vera dicentes AP' 12 ac si] tanqutal A immanes quasi] 1(, quasi iiminnes A, inanes
quasi DP ilgnes D 13 cmnspicieutes A u11o] nillo DI 14 elemosinau D e 0e11. P 15 sed
ipsi uell PQ, se, ipsi cis nel A, nec ipsi nec 1) 1 irrigatas D sen sorores] sroresque germanas A
17 extranias D2-, extraunat Db, externas muliercs A nelut P niin. seer. A leuigantes] A DQ, ic-
cipicntes I' 18 pIlius ... hIiniliantes] ut pocius dicaum nernis licet inepte nun tamni niil r(fterenti q. t.
ag. inpIudentcr himiliantes A 20 accept 1) nee] 11on11 A legitimis] legitibus A ad ipr. s:inct. .
21 andlerint] si aliqu:tndo dniitaxitI pr. <:tiet. alldierint A aulierlnt D er011t] eat D 21/22 usei-
tantes ... 22 Ildicra| oscit:nt. stupid ad hldicra ner) A 22 ac si itor . 23 intoetos] intent per-
sistuIt pandunt strenui ac intent (qn peIrditi nmis n mnIlrtis sunt tanqliam nite et salntis A iter] inter D
23 nitae] DP, uiac Q q(uic lnortis panduntl] mlortisquie 111ndant /' taur. more rancos] PQ, taur. mere
caucus 1), more talurorium raucos rcddunit s1nos A 24 int'eliciter pr. uultus arrogantes] inl. ct arrogantes
pr. nultis A sensus post dinmersus A 25 ad imia nel tarta:rarnim diuersos 1), ad t artarim dlimerss sensus
deprimentes A Uno ... 20' laetos] sane 11111 taIntilni denari,) lierdito mesti et ad itnui adqlisitum leti red-
duntur A 2l; inscientian] A I), iniscitian Il' 27 heb. ac inltli inneniinitni post p)mldns A scientilluI|
sapientiium A obturaltes] 0. cunlllprinllllt A flelibus A 28 negotiationum mendaniis doctissinii
repperiuilnur A quorutn de] d. q. A imultlus sea. irr. potius] mullti ad sacerdlitium potius irruenles A







DE EXCIDIO ET CONQVSVBITNLE


,'lti. i iruentes potius vol illud patne oinni pecunia redimentes quman tracts .1 in
<,...i,,'m veteri inftustoque intolerabiliumi piacillorlinl canmo post sacerdotalem episeopalius
%, lIi.-liyterii sedem, qui nee ibidem isquain sederunt, utpote indignie prnonrm m1ore
i..i, ,,Ites, rapto tantum sacerdotali nomeine nec taonin tenore. vel apostolica dignitate
;,.,: ipt-i. sed qui nondum iad integrami fidmii sunt vol mialorum paenitentia idnei, quo-
in.i, .id quemlibet occlesiastieum, tit non dicain sitminum, convenientos et adcpti
ii:,lum. qucm non nisi sancti atque perfccti et apostolorum imitators et, ut magistri 1. ,.3, 2.
g,.tiilnin verbis loquar, irreprehoesibiles legitimeo et absque magno sacrilegii crinilne
-u.1.11 int? Quid enimn tamn impinm tainque scelestuim est q(nm i ad sinilitudiinem 1i7
I.. .S11iini,- magi, non intervenientilms licet interoa promiscuis criilniius, episcopatus
ulfi'.,ii vel presbyterii terreno pretio, quod sanctitate rectisque moribus decentins ad-
,uiiti'r. quemipiani velle mercari'? sed in co isti propensius vel desperatius erniut.
.ini i..n ab apostolis vel apostolorumin successoribus, sed a tyrainis et a patre corum
,lil. I',, fucata ot nuniquam profutura enmunt saccrdotia: quin pitius \elut cnlmen te,-
rv rnprinii malorimni ouinium quoddamn quo non thacile eis imnproperentur a quoquam ad-
li.l-:,' prisea vel nova et cupiditatis gulacque desideria utpote praepositi multorum
I', ,In- irpiant, seeolstao vitae structure superponunt. nam si talis prol'ccto coempti-
1.111; '.undicio ab impudentibus istis non dicam apostolo Petro, sed cuilibet saneto sneer-
..1ri p|irque regi ingesta tfisset, cadlm response acccpissent, qnae ab apostolo auctur
:.. >..,i u nl.-.n magus Simon diconte Petro: 'pecunia tna tecuml sit in perditionem'. sed ad. A ,2o.
I',rt.- hiu. qui ambitores istos ordinant, immo potius huimiliant atqtue pro benedictione
ii.Il.di:.inmt, duin ex peccatoribus non paenitentes, quod rectins fuerat, sed sacrilogos
t ,l1.--.oratos taciunt et ludani quodammodo in Petri cathedra domini traditorem ac
\Ni .,I iin in loco Stephani martyris statuunt imniindne haarcsetos adinventoremi, codem RL, 6,s ,.
mi.,. -.tcerdotio adsciti suiit: ut iden non magnopere detestantnr in filiis. quin iiinmo
,.-...i.1.t ur, (uod simnilitor ut patribus subinde venisse certissiiimuni est. etenim cos, si
i, p.ii,.l.hiam resistentibus sibi et taim pretiosnum quaestum denegantibus severe eom-
i.*--...i uIs huiuscomodi imargaritain invenire non possint, praemnissis ante sollicite nuintiis


.1'' (f 25 inde a r. 4 tantumi) DP'Q
I lpaeue] APQ, orn. I) quam tracti post irrnentes A 2 neteri] uete 1) int. pilce. eaenou] untleo
-. I.:.1.1. intollerabilium A 3 sedem post saeerd. A qui ..... indigne] qui in ea nuniquam utlpute indigiii
-Irl..ri.,, .1 usquam] Q, saepe P, umquam DI indigni P more porcorumn nolutantur post 2 intollerabilium A
1 i. ..... I A(PQ, tenere /) 5 iutegruin I, inc. 0 suit uel mral. paen. idoneil] perneneriut uel cri-
11.I..l .-norum idoneam penitcutiani peregerunt A paeniteuliam P 6 tit nun . 7 gradum] non dieo
,rn..,.i, et optimum gradum conuenieutes A adeplti apti P 8 uerbo A loquar irrepr.] ACPQ.,
l -,.p. i.jreheusibiles D) cr. sacr. A 9 suscipiuut] recipient A tamnque] AOPQ, tam f) 10 licet
o ,, t.. .A interea orn. A 11 itel presb. off. A presbiteri 1) quod] quid A 12 quemp. uelle
i,, ,, ..... pretio A errant] sunt P 13 quo] AUDPQj, quod cdd. al o071. Cai uel uel all1 A
,..,.)ribus] s. suscipiunt A 14 quin bis D' 15 quoddam post culmeu A quo] A.CPi, oni. D
i...i I ,.. A Cis his bsD 15,16 pr. adm. A 16 ut (pro utlte) pr. malorum (pro muultornil)
1.i. li. i .piant. post suppoununt i1 17 s.elestae (eelestae 1), coelestae Q) uitae structure (-ram P) super-
i...i.Iu iuppwitintt P1)] sihi uulgi tauanren celse quite suppununtl hypoucrisiitm I 18 iimipridentilbus .A
,itr.. l, inc. 19 pique] tel pio A ingeste D, inc. quae .. 20 petlr] q;uae auctor eurnudem
-si.. .r, gus accept diceute sibi beat petro apostolo .I 20 tmagus sieim]i C (superest . 11) (2, symon
i,,,,,- /I, magns sim,ii accept )I petro] <'1)q, one. Ca1 21 heu] hi .1 qui] ACl'I, quia II
-2 .'* I ,.ribus ) nn .. sacrilegus et] saicrilegus n. p. q. r. f. et de snerilegis A1 fuisset P 23 pCIri]
.,...1-..I. i.etri A traditurei dominii post quodaniniodo A 24 in hlco st. ui. statuunt (sic ACP,. faciunt D)
,. I ... litiueltremi] Diyi, imm. h. adinttenturein (adintoremn P) in 1. st. niart. statutii AlP 25 miudol
I t,, '". ipsiA it ide n it. i. detestanitur] I / P"'2, o011. M)t 26 ut one. .1 / subitndt l il e is.e] sibi
I..F,-- I', sibique eutn.isse .1 certum .1 si] .t'DiPq,, one. I) 27 parrochlia P resistentibus sibil
. I. s. nounullis 1 sel. del. 1 27/28 coemptoribus A 28 nun] .CD'PQ, om. D' ante
n1.1. soll. A







GILI)AE SAPIENTIS


transnavigare maria tlerrasque spatiosas transmeare non tam piget quam delectat, ut
omninn talis species inacquiparabilisque piilchritudo et, ut verius dicam. zabolica
illusio vol venditis omnibus copiis comparetur. doin cum magno apparatus magnaque
fantasia vel potius insania repedantes ad patriam ex orecto erectiorem incessum pingunt
et dudum summitates montium conspicantcs mine recte ad aethera vel ad summa 5
niibium vollcra luininnum semidormitantes acies librant ac sese nova quaedam plasmata,
i m''." inuo diabolica organ ut quondam Novatus Roinac, dominicac mulcator margarita,
poreus niger, patriac ingerunt, violentor manus non tam voncrabilibus aris quam flammis
inferni ultricibus dignas in tali schema positi sacrosanctis Christi sacrificiis extensuri.
US Quid tu, infelix popule, a talibus, ut dixit apostolus, bestiis ventris praestolaris' hisno to
i,. t.' corrigcris, qui se ipsos non modo ad bona non invitant, sed sccundum prophetae ex-
probrationem laborant, utt inique agant? talibusne oculis illustraberis, qui haec tantum
.ifouiO. 7,1;.avidle speculantur, quac proclive vitiis. id est, Tartari portis, ducant? vel certo secun-
0..,. n.1. diim salvatoris dictum, si non istos rapacissimos ut Arabiac lupos, ac si Loth ad mon-
Matti,.15,14. tem, igneum Sodomorum imbrmn praepropere ftlgeritis, cacci educti a caccis pariter in is
inferni foveam cadetis.
69. Sod forsitan aliquis dicat: non ita omnes episcopi vel presbyteri, ut superius
comprehensi, quia non scismatis, non superbiae, non inmunditiac infamia maculantur,
mali sunt. quod ncc veliemcnter ut nos diffitenmir. sed lieet sciamus cos castos esse
.sam.... c. t )honos, breviter tanmin respondebimnus. quid proftlit Heli sacerdoti, qiod solus non so
violaverit praccepta domini. rapiendo in fuscinulis antequam adeps domino offerretur
aen. 4. ex ollis carnes, dum eadem mortis ira, qua filii sunt, multatur? quis rogo eorum ob
invidiam melioris hostiae caelestique igni in caelis eveetae, ut Abel, oceisus? qui
a""'";. 2.,, etiam mediocris verbi aspernantur convicium. quis porosus est consilium malignantium
5. 9.
,en. .5.'4. ect cum impiis non sedit, ut de co veridice quasi do Enoch diceretir: 'ambulavit Enoch 25
'cum deo et non inveniebatiir' in miindi scilicet vanitate omnis post idola proclive id
temporis claidicare relicto deo insipientis? quis eorum salutari in area, hoc est numinc
cclesia, nullum deo adversantem, ut Noo diluvii temporc, non adimisit, lt perspicue


IC (finit v. 6 acies) DPQ
1 tr:-msmareD t)um] ACPQ, om. 1 '2 uerius] A('PQ, ierimn D zabliea] DPQ, dinabliea A
3 illusion i. saltemi A dein] ACiPQ, deinde D 4 )ingunit] fingiut A 5 recte] erecta A 6 semi-
dirmitaiites] ACI'Q, seinidormientes /1 sese] se P, esse A quaed. nou. A 7 organa . i ingerunit]
o. affirmiant et hui ingerunt patrie que quondam ingessit rome nouatus niger purcia domiinice emulator mar-
garite A mulcator] scripsi, muletator 1)Q, conculcator P, emulator A 8 parie D armis A flammis]
tIluiis 1) 9 dignas post non tam P schema] scena D, cena A extensuri post 8 uiolentr" A
10 ap. dix. A uenitris] u. pigri A Ihiisie 1) 11 modo] solunm modo A inuitant] initantur P
11 12 exproblationem A 12 talibusue AP 13 uitiis i. e. t. p.] ad uitia id est ad tartar portlasAl'
II ;ac si] uelit .1 lolt P, loth olim A 15 imbr. sod. A praepropere] prope A 17 uel] APQ,
sei D1) 18 compreheinsi] excepisti P, comprehendisti A quia no1111 om. A 19 mali suit . dif-
fiteinurl nimon inues et nos profecto nou denegamus A cos ... 20 bonos] quosdam eorumi et eastos esse et
religiosos A 20 respondeliiius] ex diuine scripture testimonio respondeunis non minus periculosum esso
saeordotibus pra1Lorn111 et iulipiorum uituam tacendo consentire quam ipsos p)rmue nilnere. nit enim scripture
[flot. 1, 32) 11111 enim qui faciunt sed el qui consentiunt peiia pectendi sut iinmnque A sacerdoti omi. A
sIlus] ipse A 21 niolan.rat 1) rapiendo . 22 carnis carniess D) on.. lA 22 eidem DI qua f. s.
multatur] mu1ltailr qua et filii uiolatures preceptorum domiiiii suint miltati A rogo] ergo A post eorinm
ins. de quIorum mnoribus satis multa superius diximus l' 23 liostiae e. q. i. in c. euectae] uite A cae-
lestisque 1) igni) Q, igne P', regni 1) ceelium P wccisus] o. est JP 24 aspernantur] pertimescuiit A
iprs. est] .uorniii est pcrosus A mallignacium I/ 23 ut] AD), ita ut PJ' de eo ... diceretur]
nliriti de co dientrAiil 25,26 enoch chmll dei] emn ( deo tauquam enoich A 26 et noi . 27 insi-
piletis (inilipivintis P') owe. A 27 quis eorin . 65, 1 debere] quis eoruim Ioe imitator exstitit qui telmpore
d(iliii in salutarem archam nulluin dei aduersariumi intromisit per (qud |ierspicne monstratur ion nisi iiin-
n.1.\ios nel digni peInitcntcs in denimum dominiii q(ue est sancta ecclesia introinitti debere 1A 26 ullum P1







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BI3TANNIAE,


II..strarctur 110non nisi innoxios vel pl enitentes egregios in dominica doimn c1ss debr'-.'
uiii victoribus solum ct in tricentenario nuincro, hoc est trinitatis sa'ramennto, liberate '',.
m-to regumn quinquc victriciumnque turnarunli exercitus ferales vincentibus et nequa-
-prim alicna cupiontibus sacrificium offerens, ut Molchiscdech. bcnedixit? quis sponto
pr.:.priuim in altari capite caodendum, nt Habralam, dco iubonto optulit filinun, ut
-n1ile quoddam hnic imploret Christi miandatum dicentis oculum dextrumn scandali- Mu,,l,. .. ,.
: itoni cvclli deborec t prophitae praecaveret sc maledictum csse gladium ot sanguincim i,-r,,,.4 0to.
[.i.hibcntcmn' quis memorial 4malefacti do corde radicitus, ut losoph evulsit'? qnis', fn. o, .
ill Iontc C1un domino locutus ct nequaquam concrcpantibus this cxindo pcrterritus r,,,d. 4.29.
i. In is tabulas cornutamquc faciom aspect incrednlis inliabilein ot horrendaim tropico
-. tui, ut Moyses, advexit? quis corn pro peccatis populi exorans imo do pcctore
SI.1inavit, ut ipse, domnine, inquinus, 'peccavit populous isto peccatum grand: quod si .'.i i ,
".11inittis cis, dimitte: alioquin dole ime do libro tuo'? Quis zelo dci accensus mirabili 7n
.,.I ultioncni fornicationis sine dilationo, sananudo pacnitontiac inedicanmine stupri affectumini. ""' 7.
i. ii. ira populo inardcsccret. sicnt Finces sacerdos, ut per hoe in acvo reputaretur illi Psalm. 1,;.
imtitia, strenue consurrexit? quis vero corum vol in extirpationom usque ad inter- os. 24, 11.
Inloionem do terra repromissionis septem gentinm morali intellegontia, vol ad consta-
I.lirtioniem spiritalis Israel pro cis losum Nave imitates est? quis corumn populo d1 1,,,. ( ei 22.
hfiiles terminus trans lordnimin. ut sciretnr quid cui tribui conveniat. sicut supradicti,
: i.. i'llecs scilicet ct Icsus, sagacitcr diviscro. ostendit? quis lit adversariorum plebi dei ,,a. i.
,mnnimora prosternerct gentium inilia. unicam filiam quac p)ropria volup)tas intellegitur.
limtans ot in hoc apostolum dicentem: 'non quacrens quod mnihi utile est, sed quod .covr. m,33.
uiiltis, tit salvi fiant', obviantcm victoribus cumn tympanis et choris. id est carnalibus
,i.:,ideriis, in sacrificinin votivac placationis, ut lepte, inactavit? quis corum ad con- lur, 7."
., til handa fuganda stornoiinduqu superl)arni gentinm castra, mystorii trinitatis, ut supra
.li\inmus, cumn lagoons viris tonentihus egregias in nianibus sonantosque tubas, id est
pi.,phcticos et apostolicos scnsus, ut dixit dominus prophletac: 'exalta quasi tuba voccim ii,. Ms. .
tn:im': ot psalhnista de apostolis: 'in omnem torram exivit souus corunin et lagoonas rsai,. 1s,s.
-peI.ndidissiimo ignis lumiine noctu coruiiscantes, quae accipinntur in sanctorum corporibus


ADP (deficit 13 tno) Q
1 egregins oe. 1) douii] A Il, domu POQ 2 quis uictorihus . 4 henedixit o. A 3 uictri-
*,uinrie D 4 quis spunte .. 8 prohibentem] quis spoute obtulit propriui liliumn iubriite domino in
*ill ii capite cedendium ut abraiam quo apice impleret mandatum christi dicentis oculmn d. sc. en. deb. et
i...rliete comminationein qua inaledictumi esse qui gladium suutn a sanguine prohilberit denuntidat A
7 1.iaecaneret se] (, praecaieret 1), un. 1' et saiguinem] ;i sanguine P 8 quis] q. eorumn A iosep A
...ellit 1) quis in moute ... 11 adnexit om. A 11 noyseni imij uiio P', nililio A 12 ipse]
i.... 13 I to] t. quem scripsisti A quis] tiel quis A mirabili . 16 coiisirrexit] strenue surrexit ad ultioneim
l..i. icationis uel sacrilegli in principeni sine dilatione pugioue penitentie eiin transfigens tit fines ne ira in
p.-pulum exardesceret et pro loc reputatur ei iustitia in sempiternum A 14 inedicamiiiiiine] Q, inedicumi
.:1 I' 16 iustitia] iniustia (sic) 1) nero omi. D nel in .. 18 inmitatus est] iesn naue imitatus ad
erxilpadatn usqne ad internitionem de terra repromissionis radiceu gentiuim mniiirli intelligentia insurexit A
17 promissiouis D1 18 spirituals Q( qinis eornim] uel quis A 1\) ltrans iordanem onr. A cuii] D,
ii.iie Q, unicuique A 20 svilicet onm. A iesus] i. fecerunt A sag. din. ostvnilit] sagaciter distribuit
p.:..t terminos A aduersariorumii .. 24 desideriis] aduersartiii geiitilu millia iiiiiiinera populImh dci debcl-
hiiia prosterneret unicam filinin ohiiautem sibi uictori qne intelligitur Ipropria uoluntas cum tiiimiis et
I.. is id est carnalilbus uitiis imltans in hoe christum diceitem noni neni facere u. I. et postolum 110non11
-linens q. m. sit utile sed q. in. nt s. f. A 21 prosterneret oni. 1) 24 desiderii I 2.) utj doinio
.ii .1 sterinenda on. 1) niysterii (mysterium D) . 28 tuin] cumi trecentis uiris tiguirain sanct, Irini-
I[lt gerentibus resoinantes (Utias iin maiiibus habeiites que significant propcheticas et a postolicas uoces a>in ad
i.tlbhetam dicitur quasi tubna e. u. t. A 29 splendissimo D accipiuntur ... 66, 1 ulpostolus] intelligniu-
..i sanetorum corda sancti spirits splendure ardenter refulgentia de quibus apostolus I
CHRONIcA 111.







GILDAE SAPIENTIS


2. cor. 4,, bonis opcribus annexis et sancti spirits igni ardontibus, ut apostolus, 'habcntes', inquit,
'thesaurunm istum in vasis fictilibus', post idolatriae luci, quod moraliter interpretatumn
condensac et fuscac cupiditatis, succisionem silvae ct evidentia signa Iudaici volleris
imbris caelestis experts et gentilis rore sancti spirits madefacti fide non dubia, ut
71 Gcdeon, processit? Quis eorum mori exoptans mundo et vivere Christo luxuriosos 5
,. 1P, '4. gentium convivas laudantes deos suos. id est, sonsus, extollentes divitias, ut apostolus
Cot. 3,5. et avaritia', inquit, -quna est simulacrorum servitus', concussis duabus virtute brachi-
orum columnist. quac iutelleguntur in voluptatibus nequam animal carnisque, quibus
doinus hunianae omnis nequitiae quodammodo pangitur ac fulcimentatur, tam innumera-
1;. sam. 7,,. biles, ut Sampson, prostravit? quis orationibus holocaustoque lactantis agni Philistino- lo
1. sam. i. rum mctuin depellens insperatas tonitruorum voces nubiumque imbres concitans absque

1. Sam. 5.: adulation regcm constituents, enndem doo non placentom abiciens, uncto pro illo meliore
28. 16, 13..
1. Sfa. 12, in rogno, ut Samuel, valedicturus populo astabit hoc modo dicens: 'occc praosto sum,
2-4. 'loquimiini coram domino et Christo cius, utrum bovcm cuiusquam tulerim an asinum,

'si qucmpiain caluminiatus sum, si oppressi aliquem, si de manu euiusquam munus :
'accepi ? cui a populo responsum est dicentc: lion cs calumniatus nos neque oppressisti
2. eg. 1. 'neque tulisti do manu alicuius quippiam'. quis eorum igne caelesti centum superbos
cxurous, quinquaginta humiles servans et absque adulationis fuco, non doum per pro-
phetas, sed idolumn Accaron consulenti, mortem imminentcm iniquo regi annuntians,
I.R ,s.,,40.omnies prophetas simulacri Baal, qui interprctati accipiuntur sensus human invidiac so
avaritiae, ut iam diximus, semper intenti. mucrone corusco, hoc est verbo dei, ut Helias
ac. s,17. egregius vates, prostravit et zelo dei commotus, iniquorum terrae imbres adimens
aetheralcs, ac si fortissimo penurii clustollo tribus annis sexque mensibus obseratos,
i.ey. 19,1o. fame siti moribundus in desert conquestus est: domine, inquiens, 'prophetas tios oc-
'ciderunt at altaria tua suffoderunt et ego relictus sum solus et quaerunt animam meam ?' 25
72 Quis corum carissimum discipulum terrenis extra solitum pondcribus oneratum, quae
2. Reg. 5. ante ea a se magnopere licet rogato ut acciperct despecta fuissent, etsi non perpctua
2. Reg. ,, lepra, ut Holisaous, saltim cxpulsione multavit? ot quis ex illis puero in vitae
15-17.
desperation aestuanti atque inproviso super bcllico liostium apparatus civitatem, in qua
crant, obsidentium tremcfacto inter nos, ut ille, animae visus, ferventi exoratione ad so
dcum fact, ita ut intucri poterit auxiliarium caelestis exercitus, armatorum curruum
cou equitum ignito vultu fulgcntium montcm plenum, patefecit. et credere quin fortior
2. Rey. 4. fortior esset ad salvandum quam inimici ad pugiiandum et quis corum corporis tactu
mortui scilicet muindo, viventis autem deo, alii diverso funcre occubanti procul dubio

ADQ
2 istis )D Incil lucis succensionem A interpretatur A 3 condensae] AD2Q, densae D'
succisionem siluae el] exterminate et post A uelleri* D/ 4 sp. sanet. A 5 cessit D liixuriosas A
I1 laudantes . 7 seruitus] nidelicet quinque satrapas pfilistinorum que intelliguntur quinque corporis sensus
qui captam animi uirtutem diuitiis et uite uoluptatibus illudunt recepta pristine uirtute A 7 sunulacro-
rnm D concussis ... 9 nequitiae] coneussis fortiter duabus columpuis que intelliguntur corporis animeque
perverse uolnutatis quibls omniis humane nequitie doinus A 9 ac] atque A fulientatur D, fulcitur A
9 11) tain iiiiiuimerabiles o01. A 10 ut samson prostranit ante concussis A quis ... 11 insperatas] quis
Ponrul orationum holuca[u]st i mfluni iinicmiorum insperate depulit ut ,amuel nel quis A 12 regem onm. 1l
constiluens] dei precept, coinslilit A unou placentem ... 13 diceniis] displicentem deficit et pro eo
meliorem uixit ant quis eormn assistenti sibi opupulo it idem sanmuel diccrc protest A 13 regno] Q, reg-
niun 14 dominiii] deo A anii] aut A 15 aliq. oppr. A 16 a om. D resp. est a pop. A
dicciiete om. A cal. es nos A iiequc] que D' 17 tulisti] AQ, cepisti D aliculus quippiam] AQ,
culuspiam /D 18 absque .. 19 accaron con om. )' non . 19 consulenti] qui non . consuluit A
19 mortem i. i. r. aiiintians post fuco A 20 ninues prophetas] quis eorum o. sacerdotes A prophetas
own. Di bahal D inuidiae] imimuiide A 21 corusco om. A 22 et zelo ... 67, 7 prostrata sunt om. A
21 iia out. D 27 ante ea] antea ) 29 atque] ac D 311 turmefacto D 31 poterint D
32 sou D 31 occumbenti D







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


im.it(no deo, vitiis vero viventi quasi supra dictus proficiet, ita ut statiml prosiliens
C'hnto grates pro sanitate agat cunctorum pace mortalium ore desperata?
Cuius eortm, carbon ignito do altari forcipe Cherubin advecto, ut peccata sua Fai. ,,. 7.
di.bl.rentur humilitate confossionis, labia, utt Esaiae, ttttudata sunt ot officaci oration 1g. 'd =
Esai. 37.
i: i., adiuncta pii regis Ezechiac, supplantatione centum octoginta quinque milia
ux'i:-litus Assyriorum in illo apparent vulneris vestigio angeli ianti, uit supra dicti,
pii.:'trata sunt! quis corumi ob praecepta di et miinas eaelitus datas veritateinque vol
iinn audientibus proferendain squalores pedoresque carcerum, uit momentaneas notes, fIr,' 2,-
ut bIeatus Icremins excelpit? et no multa: quis cormni, Lt magister gentiutm dixit, errarc nIr. 1,s7.
3v.
... in inoutibus et in spelincis ot in cavernis terrae, lapidari, secari, totius mortis genereo
pi. nominee domini attelnptari, sicut sancti proplietae, perpessus est? Sod quid immora- 73
min in exomplis voteribus, ano si non essent in novo tilla? audiant itaque nos, qui
:l, .ntoi ullo labor augustum hoc iter Christianace religionis praetento tattuim sacer-
,It.ali nominee intrare so putant, carpentes paucos flores veluti summos do exteuto
;. -..itorum novi testament tiromum amoonoque prato. quis vestrum, qui torpetis potius
qlua in sodetis legitime in sacerdotali sede, eiectus de consilio impiorunim, post diversarum Act. 14, s3.
pld,iLas virgaruim ut sancti apostoli, quod dignus habits est pro Christo vero deo cou-
ini:,oliam pati, toto cordon trinitati gratias egit? quis ob testimonium veruni deo feren- ','"', ns. e.
luim fullonis vecte cerebro percussus, ut lacobus primus in novo dumtaxat episcopus
.. t.:-t-imento, corporaliter interiit? quis gladio vestruni al) iniquo principle ut lacobus Ac. 12, 2.
Ih;iunnis frater, capite caesus est? quis, ut protoiniister martyrque euangelicus, hoc Act. 7, g.
.':iin criminis habens, quod viderit deum, quem perfidi videre nequiverant, nefandis
inmibus lapidatus est? quis inversis pedibus crucis affixus pro reverentia Christi
[ilitihulo, quem non minus morte quam vita honoraturns, ut clavicularius ille caelorum
.. r:ii idoneus, extremum halitum fudit? quis ex vobis gladii ictu veridicantis pro con-
I'.-.-ione Christi post vincula carceris, iaufragia marumn, virgarumn caedem post flumi-
minu latronum gentium ludaeorum pseudoapostolorum continue pericula, post famis
i-iniii vigiliarum labores, post perpetem sollicitudinem omnium ecclesiarum, post aestum
-iro scandalizantibus, post infirmitatem pro infirmis, post admirabilem praedicando
., r'liisti evangelium orbis paene circuitum, ut vas elections magisterque gentium electus
.t,ioe plexus est?' Quis vostrum, ut sanctits martyr Ignatius Antiochiae ul-bis episcopus, 7 1


ADP creditt 15 quis, oat. 18 toto . 25 fudit) Q
1 mortuo deo] Q, mortui D 2 poeune Q 4 ysaie D 7 prostrati D quis] q. iero A
ed itas A 7/8 ueritatemque ue] n. a. proferendain] Q, ueritatem quod n. a. proterendamn D, proferenidainmque
.ii0l item non audientibus A 8 pedoresque] fetoresque A ut mom.] ot mom. A 9 muilta] m.
I,,,p, ir A dixit] de prophictis dixit A 11 attemiptari] attrectari A sicut sancti proplihtae ow. A
,1-.'pessus est] ante errare A, perpessi suntD) 12 in ont. A in noni (nona I)) ullb] ulla in noo00
ii ,.i.,ento A nos om. A 13 hoc ang. A praetento] percepto A tanto D1) 14 se putant intrare
p..*.' labor A 14/15 ext. sanct. uoui (in. e. s. D) test. tir. am. q. prato] ext. am. q. prato sanct. tir. nmui
i.-t .4 15 quis] q. itaque A torpetis] torpens D' 16 sed. legitime (legittio D)] 1. s.A con-
;,... .4 diuersas A 17 ut sancti apostoli] gaudeat cum apostolis A quod one. P est pro ..
1 -git] sit contunieliam pro christo pati A 18 quis ob . 20 iiteriit] quis ob testiin iinmm nuerit.-Ilis
I..I. 0assus in cerebro uccte follonis ut iacobus noni testainenti primus episeopus oecubuit A 20 tesir. gl. A
r.ineipe] rege A 21 fr. ioi. A capite caesus] decollatus A ut protominister inartyrque eiang.]
uin i-iothomartir enuangelieusque minister A hoc . 22 nequinerant] ob christi testimonium A 23 est lap. A
c.ici s . 25 fudit] patibulo est adfixus pro ehbristo ut ille regni celorum clauiger idoneus A 25 regni]
i.o. gem D quis] q. inquam A gl. ictu ueridicantis (sic Q, ueridicantes D, om. P)] gladio post
,.ini ti A 26 careers A marum] scripsi, anmarum DQ, amnaram AH, maris /' 27 gent. id. later. A
,:--eudoap.] post pseudoap. A fames A 28 nigilinrnmquc A 2) infirmis] infirmantilbus A prae-
Ji,.andlo . 31 circuitmn] pene orbis circuitumn in predicatione enmangelii chliristi A 30 orbis] omnis D
it uns . 31 plexus (plectus 1') est] e. plexus est ut uas elections doctorque gentium ante post uinicula A
31 inartur DI antiochene A







G1LDAE SAl'IENTIS


post admiraabiles in Christo actus ob testimoniiin eius leounum molis Romae confraetus
est? (.uius verbe a 111m ad passionem duceretur audiences, si aliquando vultus vostri
rubiiliore conlusi sunt. noin soliiu in eoinparatione cins vos non putabitis saeerdotes, sed
nlie modiocros quidem Christianos esse. ait enin in epistola, quam ad Romanam ec-
n"ius hist. closiani misit: 'a Syria usque Romain curn bestiis terra marique depugno die ac nocto 5
(= Ignai s '. couetxs et colligatus decem leopardis, militibus dico ad custodian datis, qui ex bone-
"ficiis nostris saeviores fiunt. sed ego eorumi nequitiis magis erudior, nee tamon in hoc
instificatus sum. o salutares hestias, quake praeparantur mihi, quando voniont? quando
'Cnittentur? quiandio is frui licolit carnibus mois? quas ego exopto acriores parari et
*invitabo ad devorationemin mci t deprecabor, noe forte, ut in nonnullis fecerunt, timeant to
'attingere corpus medium: quin immo, et si cunctabuntur, ego vim faciam, ego me in-
gerain. date. quaoso, veniam, ego novi, quid oxpediat mihi: nune incipio esso Christi
*discipulus: facessat invidia vol human affeoetus, vel nequitian spiritalis, ut in lesum
-Christum adipisci iiiercar ignes, cruces, bestias, dispersiones ossium discorptionesque
'inoimbroruin a totius corporis poonae ct omnia in me unum supplicia diaboli arte is
'quaesita coinploentur, dummodo lesmn Christum nmerear adipisci'. quid ad haec dormii-
tantibus animal oculis aspicitis? quid talia s'rdis sonsnium auribus auscultatis ? discutite,
quaeso, tonebrosani atramque cordis vestri caligincm toporis, ut veritatis et humilitatis
praefulgidum lumen videre possitis. Christianis non mediocris, sod perfectus, saeerdos
sai. 14, 2.no11011 vilis, sed suminus, martyr non segnis, sod praocipuus dicit: nune incipio esso 2s
Christi discipulus. et vos, ac si Lucifer ille do caelo proicetus, verbis, non potestate
erigimini ot quodammodo sub dento ruminatis et gostibus praetenditis, quac antea
'"" actor vester depinxerat, 'in caelum', inquions, 'conscendam et ero similis altissimo'.
l.si.37,2. ot iterum: 'ego fodi ut bibi aquam ot exsiceavi vestigio pedum meorum omnes rivos
'aggerum'. multo reitius oporteba~t vos imitari ilium ot audire, qui totius bonitatis et 25
Psaim. 21,7. humilitatis vere invictum exemplar est, dicentoem per prophotam: 'ego autem sum vyer-
'mis et non homo, opprobrium hominum ot abieectio plobis'. o mirabile quoddam dixisse
eum opprobrium hominun, cum omnis mundi opprobria doelverit: ot iterum in euangelio.
lto. 5,3o. 'non possum ego a me ipso facere quicquam', cum ipse coaevus patri ac spiritui sancto,
communis eiiisdoinque substantial, caeluim et terrain cum omni corum inaostimalili So
Ec. 10,9. orniamento Iccorit, non alterius sed propria potestate : ot vos arroganter verba exaltasse,
75 propheta dicente: 'quid superbit terra et cinis'' Sod ad propositum revcrtar: quis,
"Rufnus "'" .inquamn, ox vobis, ut Smyrnensis occlesiae pastor cgregius Polycarpus Christi testis,

AD(II)P (oam. 28 et iteruin ... 32 cinis) Q
1 eius test. A 2 euius] APQ, que D 3 cenfusi] AD, sutnfsi PQ sunt] essent P eius]
ei D 1nn soliii . sacenrdtes] eribcsceetis in comparatione einis nun diec sluinuodo linos loeari sleer-
dotes A pltabitis] poetahlitis I) 4 esse omr, A 5 a omi. h roiiiiii usque A depugno] APQ,
pugno D 6 colligatus] A.'Q, ligatus D leopards militis 1) datis] clatis A 8 bestie que mihli
pa]irautur A 9 mittentur A lie. fruit A earnibus nicis] P]Q, carnes earnibus meis D, nostris carnibus A
ego om. D 11 attingre Q (emn. 11), tangere A et oam. P 12 quod D nunc] APQ, tune D 12/13 chr.
disc. esse A 13 fateseat A spiritalis] DP cum IRujino, spiritualis (, spirituales A iln omr. AP
14 mer. ad. A bestiae .IP 16 cioipleautur AP, eumiitleiitur lujfinus quid ad haec] quid queso
lice u presules A 17 aspicitis oam. A asenltatis ID 18 leporis] PQ, teimpris D, om. A et
liun,.] humiiiilitatise A 20221 clhr. esse A 21 ac (or. ID) si] tanquani A lucifer post proiectus 1),
ins. ante ille, sd rursumn del. I)P 23 aetor] Dry, auetor AP depinxerat] d. iianiter A 24 nestigio
W, uestigia DP) ped. monr.] ped. inmer. uestigio A 25 aggeris A multo] enimueru multos A 27 o
iir. q. dixisse eim] o q. admirabile so uocasse A 28 cumn oniiiis] qui toeius A probra diluerat A
et it. in eu.] in eciiauiilio uero A 29 ego] e. iuquit A ipse om. .A ne sp.] spirituique A 30 com-
muniis e. q. s.] c. q. s. existeis A iiieffabili A 31/32 exallasse pr. dicente] extollitis nee proplihetain auditis
dicentcii iA 32 quid] J 9, quo D sed] sed ut P reuertatiir I, reuertaiiiii A 33 testis .. 9, 2
dixit] I. eximin s christi caritate replctiis lumaneo incsall, appusuit militibls :l torienta cuin anide trahenti-
bus obieclts nero llammiis clauis so couantibus counligere dixit sinite A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


in,:ii-.im humane ihospitibls ad ignom eum avide trahentibus apposuit et obiectis
th.umi, pro Christi earitate dixit: -qui dedit mihi ignis ferre suppliciumi, daIlit, ut sine
laI rum contixione tlanmmas iminobilitor perferam'. tinum adhuc practer niagnam verbis
\,.lIn, sanuctorum silvam exempli gratia ponam. Basilium scilicet Caesariensesin Cpisco- ,1"5''
ium. qui, cuin ab iniquo principle minna huiuscemodi intentarentur, quod, nisi in cras-
riinii Arriano caeno, ut ceteri, macularetur, esset omnino morittrus, dixisse fertur:
*'?o sane cro eras, qui hodie sum: tu tc utinam non mutares'. et iterun: 'utinain
Sh.ll I em liquid dig-i muneris, quod offerrem huie, qui maturius Ba]silium dr, nodo
*f liIh huius absolveret'. quis ex vobis apostolic sermonis regular, iqiae a omnibus
ii .-,:in:r sanctis sacerdotibus quibusque temporibus extantibus humanaim suggestionem
pra.'i:pitanter ad nequitiam festinantem, recutinctibus servata est, in concussion tyran-
in:.i in indirupte custodivit, hoe modo dickens: 'oboedire oportet magis doo (quam hominibus'. A. 5, '" 9.
1-itrii confugientes solito more ad domnii misericordiam sanitorumnque proplihtarni eius 76
,,,:,.-. tit illi pro nobis oraculorum suorum iacula inperfectis pastoribus, ut antea tyraiiis,
,i qi- comIpmulti sanentur, librent. videamus quid dominnus per propihetas :id desides et
mii.'u.-stos sacerdotes et non bene populum tamni excmpla quami verba docentes minarum
.l',,u.itur. nam et Heli ille sacerdos in Silo pro co, quod non digno dco zelo severe
iII tlios contemnentes deumn ultus fulerat. sed molliter et clemienter. utp)ote paterno
if,.:tl, admonuerat. tali animadversione damnatur. dicente ad eum proplicta: -haec '''. S -a.2,27.
.- limit t dominus: manifesto ostendi me ad domurm patris tui, cum essent in Aegypto
*- i t,-.ntcs Pharaonis, et elegi domum patris tui ex omnibus tribubus Israel mihi in
-, ,:,.-rdotio'. et post pauca: quaree respexisti in incensum mneum et in sacrificium meumn1. Sam.2, 99.
Ailpi.:.bo oculo et honorificasti filios tuos plus quam me, ut benediceres cos a primordio
*in ,-mnibus sacrificiis coram me?' -et nunc sic dicit dominus: quoniam qui lionorificant ~.'"''.:',3
- ii:-, houorabo eos: et qui pro nihilo habent me, ad nihilum redigentur. eeo dies
\i..-i.-nt et disperdam nomen tnuin et semen domus patris tui'. 'et hoc tibi signunm .s-ms. 2,34.
-,it. quod veniet super duos filios tuos Ofni et Finees; in uno die morientur ambo in
gl.i.hio virorum'. si haec itaque patiuntur, qui verbis tantum subiectos et non condigna
ulti.:.ne emendant, quid ipsis fict, qui ad mala hortantur peccando et trahunt? Quid illi 77
5.-' ',.lu.qie perspicumn est vero vati post expletionem signi ab eondem praedicti et resti-


A<' (f. 27 inde a v. 10 circiter hiiiuima sed pleraoue eranueruid) DP (omr. 29 quid . 70, 9 eum) V(
3 4 nolaus uerbis magnam A 4/5 episcopum one. AP 5 ab om. D huinsinodi P inten-
d.'renvor A 6 macularentur A 7 te] ne A non om. P mutareris A 8 offeram A maturius
/...' ii us A 9 absoluereret D, absoluat A ex uobis] nestrum A 10 semper om.A quibusqueo
i.iq....,bus extantibus] onmi tempore P' suggestionem bis ID 11 nequicia D 11,12 in conenssione
iyi ...irum] et incutientibus tirannis A 12 indirupte (indisrupte P) custodiuit (sic A DIP, cnstodiint 'Q)
,.,t.- ,postolici A lie motld dickens] quae eiusmodi est P, constanter dixit A op. mag.] (OP, mag.
.,1. .1/ 13 igitur] nos i. A domini] dei et domini nostri A, domini nostri P miscricordialm om. iAP
14 ,-lu.; om. A inperfectis] in inperfectis A 14 ut ant. tyrannis om. A 15 quis] DP, queis (,
I|I|.| A librent] ante quibus A, liberent D per pruphetas] AP2,, om. D 16 bone D taiu
e\.,n.llis quam nerbis A minairum orm. A 17 et oem. A ille sacerdus (sacerdotes /))] sac. ille A
,1 -tlo om. A deo] dei A severe] seriare D. o0m. A 18 contemnentes deiin] P(2, cniitemiptus
.1. iii D, dci cults coiitcempnentes A iultus fuerat D, acecnsus fuerit A et clementer] clementcrque A
ilnl.,ta D, et A 19 monuerat I', admniuuerit A anilmaduersione] aduersime D 20 .,stendi me]
..-i,.,ii.l]ti D ad dornlin] doinuii A 21 phlaraoni P, in domo pharaunlis A cligi 1 tribnbus] .1,
ir,l..ii P, omn. DQ isr. mihii m. i. A 22 quare] quia A 23 improbo] in improbo D' 24 sacri-
ti.:,. i _. israel A et unne sic] D'Q, et munc DI, et sic P, one. A honorificante me D 25 h.nori-
r.. b.. .4 red. in nictiilumn A 27 sit one. A tinee- P 27 28 in gladio niiriorum] gladio A 2S si]
..* I' tantumn] ACPQ, inin 1) condigna] C (siuperest con .) P). digna ID 29 ipsis liCl (s;r (CfPV,
It.. 1 D)] fiet de ipsis A niala] magna agenda A peceando post trahint A quid illi. . 7 0, 1 rlu-
lid,, .lque] perspicuumni qnoque est quod illi neridic unati obtigit iiui missus a idea ut piroplietaret int bethel
|...ul ,xplicationem ... impio regi prohibitusquo A







GILDAE SAPIENTIS


tutioneoin ridae manus impio regi misso at ludaea prol)phtare in Bethel prohibitoque,
ne quid ibidem cibi gustaret, ac decepto ab alio, uit dicebatur, propheta, ut parum
2- ty-~ :quid p)anis t aquac suenerct, obtigit, diccnte ad e1m sno hospitc: 'have dicit dominus
'deus: quia inoboedions fuisti ori domini ot 1101on custodisti mandatum, quod praeccpit
doiinus dens tuus et revcrsus as ot comedisti panein et bibisti aquam in hoc loco, in 5
'quo mandaverain tibi, ne nianducares panem nec biberes aquam, non ponetur corpus
tuiumll in sepulero patrum tuoruni. ot factum est', inquit, 'postquam manducavit panem
*ot hibit aquani. stravit sibi asinam suain et abiit: ct invent cum leo in via et oc-
7b "cidit eumn' Esaiam quoquc sanctum proplihtaln do saccrdotibus hoc modo loquenteni
Ei.,l:_auditc: -vae impio in malum, retribution enim mnannum cins fiet ei. populumn mum n o10
'exactores sui spoliaverunt et mulieres dominate sunt eius. popule mous, qui beatum
-te dicunt, ipsi te decipiunt et viam gressuum tuoruin dissipant. stat ad iudicandum
'dominus et stat ad indicandos populous. dominus ad iudicium veniet cum senibus populi
*sui ot principibus eius. vos depasti estis vineam meam, rapine pauperis in domo vestra.
quaree atteritis populum meum ct facics paUperuin commolitis? dicit dominus exer- 15
sa- 'I".,'cituum'. et item: 'vae qui condunt leges iniquas et scribentes iniustitiam scripserunt,
'ut opprimerent in iudicio pauperes et vim facerent causac humilium populi mei, lit
'essent viduae praeda eorum ot pupillos diriperent. quid facietis in die visitationis et
Flai. 2q, *calamitatis do lounge venientis?' et infra: 'vernm lii quoque prae vino nescierunt et
'prae ebrietate erraverunt. sacerdotes nescierunt prae cbrietate, absorpti sunt a vino, 20
*e'rraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt indicium. omnes enim
79 'mensac replete sunt vomitu sordium, ita ut non esset ultra locus.' 'Propterca audit
Is.28s,4 1 'verbum domini, viri illusorcs, qui dominamini super populum meum. qui est in Hieru-
'salem. dixistis cnimn: pcrcussimus foedus cum more at cum inferno fecimus pactunm.
flagellum inundans cumn transierit, non veniet super nos, quia posuimus mendacium 25
Fsai. 28, 'sp)em nostram et mondacio protect sumus.' et post aliquanta: 'et subvertet granto
'spem mendacii ot protectionem aquae inundabunt, et delebitur foedus vcstrum cum
'morte et pactum vestruim cum inferno non stabit: flagellum inundans curm transicrit,
E,a,. 29, 'Critis ct in conculcationem: quandocumque pcrtransierit, toilet vos'. et iterum: 'et
dixitt dominus: eo quod appropinquat populus iste ore suo et labiis glorificant me, cor so
'autem corum long est a inme: ideo ecce ego addam, lit admirationem faciam populo
'huic miraculo grand ct stupendo. peribit enim sapicntia a sapientibus eius at intol-
'lectus pridentium eins abscondetur. vae qui profundi estis corde, ut a domino abs-
'condatis consilium, quorum sunt in tenebris opera et dicunt: quis videt nos? et quis
,sai. 6C,'novit nos? pcrversa cnim haec vestra cogitatio'. et post aliquanta: 'haec dicit domninus: 35
cacluln sedes mica eat terra scabellum pedum mcorum est. quac ista est domus, quam
aedificabitis mihii? et quis orit locus qnietis meae'? omnia haec manius inca focit

AI (f. 2S inde a v. 11 pule (?) incus) DP (incipit 9 esaiam, om. 33 uae . 71, 6 est) Q
1 prohibito quia D 2 quid] ACPQ, quis D decepto ab alio ut] deceptus a quodam qui A dice-
Latur] AC, dieilnitur Q, dicitur D 3 obtigit post nati videe ante) A suo hospite] predict prophet
liospite snoA 4 ori domiini] AQ, deeo D, Inc. C 5 dom. dens tnus] tibi doing. deus A et reiuersus
es oam. A 6 mandauerat A 8 sibi oem. A inuenit] A Q, in D, inc. ( 9 isaiam A, ysaiam D
s:cuietum ome. 1), ine. 0 10 ,enim oam. A manum D 11 exactoris A spoliarunt P eins] eis
ruly. rers. 12 et (C'1Q, ut 1D) stat a. i. populos domiinus om. A 14 pauperuni A 15 diet Q
1G itermni AP condiunt A 17 cause] AC (spatio requiritur) PQ, omv. D inei] AVOP, om7. 1D
18 prede A 19 hii AD 20 a uiuo] auimo A 23 illusores] AC (... sores) PQ, illusiores D
24 dixisti D cum inf.) AUPQ, non inf. 1) 25 uenie A nos] ACPQ, uos D 28 inferno] ACPQ,
in inferno 1) non stabit ante pactum A 29 et in] ei in AP euu vers. vulg. pertransierit] Iransierit A
30 approplinqunierit A glorificat A 31 eorum] eius A ideo] idcirco A ego addam] ACDn'lP,
uirgo adam /) 32 hnic] AC]PQ, om. D 34 in ten. sunt A 35 enim aece] est enin ista A haec
dicit . 71, 1 dieit dominus ome. A 37 mneae] mei Q, me, 1, clef. C







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


,.-r faicta sunt universe ista, dicit dominus. ad quem aliutcm aspiciam nisi nd pauplr-
,.-Ilum ct contritum spirit ot tromentei scrmnones meos? qui immolat bovem, quasi
.uiii interficiat virum: qui mactat plcus, quasi qui exccrebret canem: qui offort oblatio-
*r .nm. quasi qui sanguincm suillum offerat: qui recordatur thuris. quasi qui bhnedicat
-idolo. lhanc omnia oleogerunt in viis suis ct in abominationibus suis anima corum de-
I-.ctata est'. Hicroemias quoquo virgo proplictaque quid insipientibus loquatur pastoribus, bIt
:ittenditeo: 'hacc dicit dominus: quid invencrunt patres vestri in me iniquitatis, quia -,r.:', 5.
:longaverunt a me et ambulaverunt post vanitatcm et vani facti sunt?' et paulo post:
0: ingressi contaminastis terram nieam et hereditatem mcain posuistis in abominationemi. r. ,,er., -
., -.iceerdotes non dixerunt: ubi ost dominus? et tenentes legem nescierunt me of pastors
*iraevaricati sunt in me. proptreca adhuc iudicio contendam vobiscum, ait domiinus, Ct
*.inm filiis vestris disceptabo'. item post aliquanta: -stupor et mirabilia facta sunt in "'- .3,,
*tirra: prophctac praedicabant mendacium et sacerdotes applaudebant inanibus suis ct
'plopulus incus dilexit talia. quid igitur fiet in novissimis cius?' 'cui loquar et con-i, ..,;, .
-. t,-stabor, ut audiat? ecce incircumcisae aures eorum et audire non possunt. ecce
-'.frbum domini factum est illis in opprobrium et non suscipinnt illud': quia extcndam .'"-',
raninum meam super habitantes terrain, dicit dominus. a minor quippe usque ad
m*aiorcm omnes avaritiae student et a proplicta usqu ad1 sacerdotem cuncti facinnt
,lolum. ct curabant contritionem filiao populi mei cumr ignominiia dicentos: pax, pax.
',-.t non crit pax. confusi sunt, qui abominationem fccerunt. quin potius confusion
Inon sunt coufusi ot erubesccre nescierunt. quam ob rem cadent inter ruentos, in tern-
p.,re visitationis eorum corruent, dicit dominus'. ct iterum: oness isti principles do- .r ,
',-linantium ambulantes fraudulenter aes et ferrum universe corrupt sunt, deficit suffla-
Itrrium in igne. frnstra conflavit conflator, malitiac autem cornmm non sunt consumptae.
-. "argentum reprobum vocate cos, quia dominus proiccit illos'. ct post pauca: 'ego sum, "'',;7,
*-.go sum, ego vidi, dicit dominus. ito ad locum moum in Silo, uhi habitavit nomen mouin
*.1 principio, et video quac fecerim ei propter malitiam populi meci Israel. ct numine quia
1.-cistis omnia opera haec, dicit dominus: ot locutus sum ad vos mane consurgens et
I,,quens et non audistis, et vocavi vos et non respondistis, facial domnui huic, in qua
:,'. "ivocatum est nomon meum ot in qua vos habetis fiduciam, ,t loco, quem dedi vobis
*-t patribus vestris. sicut foci Silo et proiciam vos a faic inca'. Et itc\rum: 'filii mi b I
lr. I. 2l')
'.-xicrunt a me et non subsistunt, et non est qui extendat ultra tentorium moum ett' 1.
-rigat pelles meas. quia stulte egerunt pastores et dominum non quaesierunt. prop-
't.-rea non intellexerunt et grox eorum dispersus est'. et post aliquanta: 'quid est ,:.. U. s.
*u "od dilectus mcus in domo mea facit scelera multa? numquid carnes sanctac auferent
"': to militias tuas, in quibus gloriata es? olivam uberem pulchram fructiferam specio-
'.1111 vocavit dominus nomen tuiinum. ad voccm loquelae grades exarsit ignis in ca e,


AC (f. 29 inde a v. 2 circ. bovem, f. 30 inde a v. 31 pruiciam) DP (incipit 6 hieremias, deicit 19 in
.I...hnm) Q
1 respiliam A 2 qui immolat . 5,6 delectata est our. A 3 extcrebat D 5 idolo] '2,
D,l..la l) eligerunt DQ 6 est] '9,, une. I 7 haec dicit] ihac inuquiens 1', Inc iinquiens dicil A
N .longauerunt] se e. P et amiulauerunt one. A 9 et ingr.J ingr. A posnistis] A'PQ, poluistis /1,
F,. . in abom. ante posuistis A 10 duminus] (lens A 11 prupterca . dominus post 12
.,h.:eptabo adhue om. A contendebam P ait] dicit A 12 item] et A 14 nouissimo Al'
V, in orm. A qnia] et A 18 cuncti] ones A 20 et non crit] cmn non esset A qui] quia A
21 inter] in terra A 22 ones . 33 egernnt o01. A 2-1 cuntlauit] conflant P 25 nocate] Cy,
i..cat /D 26 ile] ( isle D silt] C (spatio requiritur) Q, iosaphat sylo / 28 consurgeins] Q,
;irgens D 29 non and.] aud. D 30 loco] Q, in loco D1 33 cl ome. A 34 intellexerunt]
idi.:llexerunt neglexeruul A 35 quod] CQ, quid A, uobis D dilectus] AD, dilestus Q faciat A num
P.pi.t . 72, 2 deuorandum] et infra A sancto 1 36 oliuam] CQ, obiuam D 37 uwcabit traditur







GILDAE SAPIENTIS


,r.. 12,9. .'combuist;a sunt friuteta cius'. et iteruin: 'venitc. congreganmini, onnes bestiac terrace,
'propcrate ad devorandum. pastores multi demoliti sunt vineam meam, conculcaverunt
'partem mnam, dederunt portionem ineam desiderabilem in desertum solitudinis'. itemque
ler. n.i,. 'loquitur: 'hac (licit doininus populo Imic, qui dilexit movere pedes suos et non quievit
'et domino non placuit. minune recordabitur iniquitatum eorim et visitabit peccata illo- 5
Ir. 1"4 'rum'. -pro]phetae dicunt cis: non videbitis gladium et fames non crit in vobis, sed
'paccm veram dabit dominus vobis in loco isto. et dixit dominus ad me: falso pro-
'plictae vaticinantur in nominee imno, non mnisi cos ct non praccepi cis, visionein men-
'dacem et divinationem et fraudulentiam ct seductionem cordis sui prophetant vobis.
'ideo haec dicit dominus: in gladio et fame consumentur prophetae illi et populi, quibus 10
'proplictaverunt, proiceti erunt in viis Hilcrnsalem prae fame et gladio. et non erit qui
S2 'sepeliat'. Et iterum: 'vac pastoribus, qui disperdunt ct dilacerant grcgcni pascuac
meac, dicit domains. ideo hace dicit dominus dcus Israel ad pastors qui pascunt
'po1ul)ium meutn: vos dispersistis grcgem meum et eiccistis cos ct non visitastis illos.
1' o.'cca, ego visitabo super vos malitiam studiorum vestrorimn, dicit dominus'. ')propheta 15
'namnque et sacerdos polluti sunt et in domu mea inveni malum corumin, dicit dominus:
'et idcirco via corun crit quasi lubricum in tenebris, impellentur enim et corruent in
'cai, afferain enim super cos mala, annum visitationis cormn, dicit dominus. ct in pro-
'phetis Samariac vidi fttuitatcm, at lruoplctabant in Baal et decipiebant populum
'meum Israel. et in prophetis lcrusalem vidi similitudinein adulterium ct itor men- 20
'dacii: et confortaverunt manis pessimorum, ut non convertevrntur unusquisque a malitia
'sua: facti sunt mihi omnes Sodoma et liabitatores (ius quasi Gomorrha. propterca
'haec dicit dominus ad proplhetas: occe ego cibabo cos absinthio et potato cos folle.
'a prophets enim Icrusalem est egressa pollution super omnnem terrain. lihaec dicit do-
'minus exercitnum: nolite audire verba prophctarum, qui prophetant vobis ct decipiunt 2
'vos: visioniem cnim cordis sui loquuntur, non de ore domini. dicunt olini his, qui me
'blasphomnant, locutus est dominuiis: pax erit vobis: et omni, qui ambulant in pravitate
'cordis sui, dixCrunt: non veniet super cos malunm. quis enim affnit in consilio domini
'et vidit et audivit sermonem eius? quis consideravit verbum illius et andivit? ecce,
'turbo dominicac indignationis cgreditur ct tempestas erumpens super caput impiorunm so
'venict: non rcvcrtetur furor domini, usque dunm fitciat et usque dum comnpleat cogi-
,3 'tationcm cordis sui. in novissimis diebus intellegetis cminsilium cius'. Parun namque
cogitatis vcl facitis, quod sanctus quoquc loel monens inertes sacerdotes ac defleiis
loel,. -1, detrinientumi populi pro iniquitatibus eoruni edixit: 'expergiscimini, qui estis cbrii a
'vino vestro, et plorate at lamentamini omnes, qui bibitis vinum in ebrietatem, quia a.1
'ablata esl ab ore vestro iucunditas ct gaudimn. lugeto, sacerdotes, qui deservitis
'altmrio, qlui;ia iscri facli sunt camp. lugeat terra, quia miscrum I'actum est rlimentum
'ct siccatuin est vinum, diminutum est oleum, arucrunt agricolac. lugete, possessions,
'pro tritico ct hordeo, quia periit vindemia ex agro, vitis arefacta est, ficus diminutac


A!' (finit c. v. 22) iD' (redhi 33 sanctus, um. 38 lugele .. 73, 3 areseerent) Q
2 properate] C(', rnepiarite / nin. me.inm] .10, iiiuealu 1) D desert A 4 haee dicil ..
7 iluo om. .1 miii ere] (Q1, noliere 5 6 illoiruiii C(', eoruln l I ftamis ) 7 uobis] in uobis D
7/8 pr. fails. A 8 t o11011] nonll ), nee A cis] eois I/ 8,'9i mendacein omn. A !9 fraudulencia 1)
I1 piriph1ialuoriit] predicauermit iD 12 dispergunt A 13 israel om. A 16 domu] D, domo AQ
iinueni] iuilntuii est A 18, 19 et in prophetis . 33 facitis onm. A 21 conuerterentur] C(?)D,
omieriieretur Q 22 sim uor. I) gurmorra I) 26 locuntur 1) hiis / 27 ambulat vers. vuly.
28 cos] eo /), mis vers. vuly. 33 quod s. q. ii']l quid quoque sani lus ioliel priphlietal A motens D
ac| j-I P' 3.1 dixit I', deimiitint allimdite .A expergiseemini A :15 inestro uom.i A Iibist.is uinum P
37 allari AP' ;:7/38 frumentum el s. (exsieeatulm Ad) est om. lD 38 deminutum A ariierunt] A Q,
el aruitrunlt 1), arnere P 39 perit i)







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANN1AE.


-lint granata et panlma et ihinin ct omnia ligna agri arefacta sunt. quoniamn con-
'fiid.:runt gaudiuni filii homiinunm'. quac omnia spiritaliter intellugunda v(runt vobis, no
t:ii p.:stilenti fame verbi doi animae vestrac arescerent. et iterum : 'fiete, sacerdotcs, 2, 17.
'.pIl d.:servitis domino, dicentes: parce, domine, populo teo et ne des heireditatemn
: tii:in in opprobrium et noe dominentur eorum gentes, uti noe dicant gentes: ubi est deus
'.-o11iini?' sed haec vos nequaquani auditis, sed omniia, quibus propensius divini f|nroris
ildlignatio inardescat, admittitis. Quid etiam sanctus Osee propliuta sacerdotibits vestri s,
inm:.lui dixerit, signanter attendite: 'audite laec, sacerdotes, et intendat donus Isra~l ,.. ..,;.
I.:t d:imus regis, infigite auribus vestris, quoniam ad vos est indicium quia laqucus
S'.;:li :stis speculation et velut retiaculum extensum super Thabor': quod indicators
Sen.itionis confinxerunt. Yobis etiam a domino alienatio huiuscemodi intendaitur per 8.5
1,,1.11. tam Amos dicnteni: 'odio habui et repuli dies f'estos vestros et non acuipiam .., ,
'i.r,.-m in sollemniibus covuentionibus vestris, quia etsi obtuloritis holocaustomata ut
hli.-ti.iu vestras, non accipilm eca. et salutare declarationis vestrac non aspicianm.
't.i'i.r a me sonum cantionumi tuarum, et psalmiium organum tuorumn non0 audiam'.
l:imii etenim evangelici cibi, culina ipsa vestrae animae viscera excomedens grassatur
in vuolis, sicut supra dictus propheta praedixit. 'ecce', inquiens, 'dies veniunt, dicit ..... ,ii.
'dhiiininis et inmittam famnem in terrain, non famem panis neque sitim aquae, sed
t'.iii-in in audiendo verbum dei et movebuntur aquae a mari usque ad mnare ot ab
:, .iiull,.no usque ad oriented, percurrent quaerentes verbimn domini, et non invenient'.
Aurilus quoque percipite sanctum Micheam ac si caelestem quandam tubam adversus S6
uhl.d,,los populi principles concisius personantenm: audite nunc', inquiens, principless ~ '.3,
1-12.
'l.:nin lacob: nonne vobis est, ut cognoscatis inudicium odientibus bona et quaorenti-
*lI- maligna, rapientibus polles corum ab eis et carns corum ab ossihus corum?
j- *i'n|..idmodumn comederint carnes plebis meae et pelles corum ab eis excoriaverunt.
-.i ,.-orumn confregerunt et laniavorunt quasi carnes in ollo ? succlamahiunt ad deunl
':.t lion exandiet cos ot avertet faciem suam ab eis in illo tempore. propter quod
ni,,litiose gesserunt in adinventionibus suis super ipsos. haec (licit dominus super
'proIlhotas, qui seducunt populum nmeum, qui mordent dentibus suis et praedicant in
'.11n paconi, et non est data in os corum: excitavi in enm bellum. propterea nox
*'.rit vobis ex vision et tenebrae vobis erunt ex divinatione et occidet sol super pro-
'plil.t;: et contenebrescet super cos dies et conflindentur videntes soinia et deride-
buintur divini et obtrectabunt adversus omnes ipsi, quoniam non crit, qui exaudiat cos.
'4i no:n ego implevero fortitudinem in spirit domini et iudicio et potestate, ut annun-
.',. 'tie, domui lacob impietates suas et Israel peccata sua. audite haec itaque, duces


.IDP (om. ad 3 areseerent et 14 et salutare ... 20 iuuenient et 28 hace ... 74,11 praeparat) Q
I grana A ligna] mala A quoniam] qm D 1/2 coufuuduut A 2 gandium] gladium D
p.rbialiter] AD, spiritualiter Q erunt] Q, sunt D, erant A 3 dei] domini A 4 domino] dco D,
..., .1 populo] parce populo A 5 et nc dominentur] Q, et dominentur ', et dominetur D, ut dominentur A
lm n d. genes] ne dicatur inter gentes .1 6 audietis D 7 admittetis D 9 infugite D laqueum A
Itl Il.-i,.,il.mn.] AAQ, reciaculum D, ratfiunculuil P super lthabor] vers. vuly., super retaberium PD4, on. AP
II11' II .-i.,d i. u. confinxerunt] DQ, et uictimas declinastis in profundum A (ex vers. vuly.), onm. P 11 cainm]
i I1' huinsmodi A intenditur AP 12 odio] ideo A noun om. D 13 soil. conu.] sollempni-
Iil,.. .1 holocaust D 14 declinationis A aspiciam] J1'Q, nacipian-1 A', accipiaim aspiciam 1)
1., ,nl.,li..i,,in, .1 organorum A andiam] AM, acecipiam 1) 16 famis ... xanimae] ipsa enim dira
laiu.4 .. c ii anime nestre .1 etenin] est ili D1 17 inquid 1) 19 in audiendo audicndi A et moue-
1.,ino . 20 inuenient omr. mouentur 1) aquae om. D 22 concisuis 1'. cousicius 1), fidutius A
.,vl, . 35 pecceta sua oun. A 21 ab] ex D 28 adinuemnionibus] Q, aduientionibus DP
.:.u.,nt D) 31 sol on. /) 32 33 deridebunt D 33 ipsi] Q, isti D 31 spirit domniui] V,
,...n11,1i nomine spirit D 35 isracl] in isr. D itaquc oem. A duces] AQ, principles D
10
CHRONICA III.







GILDAE SAPIENTIS


'domus lacob, et rcsidui domus Israel, qui abominamini indicium et omnia recta per-
'vertitis, qui aedificatis Sion in sanguine et Hierusalem in iniquitatibus: duces eius
'cur muncribus iudicant et sacerdotes eius cum mercede respondebant et prophetae
'eius cum pecunia divinabant et in domino requiescebant dicentes: nonne dominus in
'nobis est? non venient super nos mala. ideo propter vos Sion sicut ager arabitur et 5
l1lierusalom sicut specula pomarii erit et mons doinus sicut locus silvae'. et post ali-
.,Ch. 7. -3. quanta: 'hcu me, quia facts suin sicut qui colligit stipulain in messe et sicut racemus
'in vindentia, cuni non sit botrus ad nianducandum: primitive, hen me, anima quia
*periit terrenis operibus, semper pcccatorum reverentia exoritur reverens a terra, et
'qui corrigat inter hoinines, non est. omnes in sanguine iudicio contendunt, et unus- o10
87 'quisque proximum suum tribulatione tribulavit, in malum manus suas praeparat'. Quid
Sophonias etianm prophet egregius de vestris olim comessoribus disceptaverit, atten-
ditc, dt Hierusalem namnque loquebatur, quae spiritaliter ecclesia vel anima intellegi-
soph.3.1.2.tur: 'o', inquiens, 'quae crat splendid et liberata civitas, eonfidens columba, non ob-
'audivit vocem nec percepit disciplinam, in domino non confisa est et ad deum suum is
Soph.3,3-5. non accessit'. et id quare, ostendit: principless eius sicut leo rugientes, iudices sicut
'lupi Arabiae non relinquebant in mane, prophetae eius spiritum portantes viri con-
'temptoris, sacerdotes cius profanabant sancta et impie agebant in lego. dominus autem
88 'iustus in medio eius et non faciet iniustum : mane mane dabit iudicium suum'. Sed et
zach. 7 beatum Zachariam proplhetam monentem vos in verbo dei audite: 'haec enim dicit 20o
9-12.
'omnipotens dominus: iudicium iustun indicate et misericordiam et miserationem
'facite unusquisque ad fratrem suum, et viduam et orfanum et advenam et pauperem
'per potential nolite nocere et malitiam unusquisque fratris sui non reminiscatur in
'corde suo: et contunaces fierunt, ne observarent, et dederunt dorsum stultitiae et
'aures suas degravaverunt, nt non audirent, et cor suum statucrunt insuadibile, ne 25
'audirent legem meam et verba, quae misit dominus omnipotens in spirit sno in
'manibus prophetarunm priorum et facta est ira magna a domino omnipotente'. et
zac2h10, iterum: 'quoniam qui loquebantur, locuti sunt molestias et divini visa falsa et somnia
'falsa loquebantur et vana consolabantur, propter hoc aridi facti sunt sicut oves, et
'afflicti sunt quoniam non erat sanitas. super pastores exacervata est iracundia mea 3n
z'ah." 'et super agnos visitabo'. ct post pauca: 'vox lamentantium pastorum, quia misera
'facta est magnitude eorum. vox rugientium leonum, quoniam miser facts est decursus
'lordanis. haec dicit dominus omnipotens: qui possidebant, interficiebant, et non pae-
'nituit cos. et, qui vendebant eas, dicebant: benedictus dominus, et ditati sumus et
pasturess earum nihil parsi sunt in eis propter quod non parcam iam super inhabi- 35

AC (f. 31 inde a v. 9 reuerentia) DP (om. ad 11 praeparat el 26 in spirit . 30 sanitas et 31 et
post . 75, 1 doniins) Q
2 in iniq.] iniq. D 3 iudicabant A 4 in nobis] uobis D 5 sion post arabitur A 6 spelunca A
et mons d. s. 1. siluao oam. A 7 mense D, messem A et oam. A racemos A, ramus D 8 cum
non sit botrus] non sicut botros A primitiua . 11 praeparat om. A 9 permit D 11 tribulauit] CD,
tribulat Q snas praeparat] suiiat (vel snant) praeparant (vel -runt) D, sil' (supra scripta evanuerunt)
pparant 0! 12 el. soph. .1 13 spiritaliter] AP, spiritualiter DIQ 14 era D' et liberata] et
liberal P, liberata A 1-1/15 audiuit A percepit] recepit A est conf. A 16 quare] q. dixerit A
ostendit] C(?)]'('., ostenditur 0 eins] eius in ea P sicut] ACPQ, quasi D leones P, leones in
Iia 17 araliae] ncspertini A ueri A 17,18 contemptoris] CPQ, contem(p)tores AD 19 iniustum]
iniquitatem P, instum A 20 dei] domini A 21 omn. dom.] CD, dom. omn. APQ miserationem]
rationed A 22 fratrem] ACPQ, proximum D 23 per potential om. P nocere] calnmniari P
nn. fr. snid] CPQ, fr. sui un. /), un. fr. A 24 dorsuin] d. snum A 25 degraunuerunt] CQ, degraua-
runt P, degraueruit 1), adgraiierunt A insuadibile] indissuadibile A 25/26 ne audirent] nee obaudierunt A
26 suo] CQ, sancto 1), sancto et .1 27 domino] d. dleo A 29 consulabantur D, consulebanlur A
hoc] A CQ, quod D 30 exacernata] et exacerbate A 31 et post pauca .. 75, 1 dominus om. A
35 parsi] scripsi, pass libri, parcebant vers. vulq.







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


"tan*ii terrain, dicit dominius'. Quid practerea sanctus Malaehias proplieta vobis SO
d.,iiiii-ti.iverit, audit. 'vos', inquiens, 'sacerdotes, qui spernitis ioincn meum et dixistis: ,'_i:,. ,
S11 quP. sperniimus nomen tuumi ? offerendo ad altare ininum panes pollutos: et dixistis:
'in quo polluimus eos? in co quod dixistis: mensa domini pro nihlilo est, et quae
S-up.:.rposita sunt, sprevistis: quoniam, si adducatis caecuin ad victimam, nonne inalumn?
-i .inimoveatis elaudum aut languiduni, nonne malumin offer itaque illud praeposito
n1)o, -i suscipiet illud, si accipiet personain tuamn, dicit dominus omnipotens. et nune
.:.x,.rt.:' faeieni dei vestri et deprecamini eum : in manibus vestris facta sunt ihaec, si
.a .ipi.int ex vobis personas vestras'. et iteruim: 'et intulistis de rapina claudumi et,"' ",c. "
i., "Inguidlnl et intulistis munus. numqnid suseipiam illud do maiu vestra? dicit dominus.
'nil,,hIi.11 tus dolosus, qui labet in grege suo masculuin et votum faciens immolat debile
'dlina1.i. quia rex magnus ego sum, dicit doininus exercituumni, et nomnen moumn horri-
'.il.:' in gentibus. et nune ad vos mandatum hoc, o sacerdotes, si nolueritis audire et
lO'n.:.r.:' super cor, ut detis gloriam nomini meo, ait dominus exercituum, inittaim in vos
i *erst;tem et inaledicam benedictionibus vestris, quoniam non posuistis super cor.
e.:.:- go proieiam vobis brachium et dispergamn super vultum vestrum stercus sollemni-
'tatilium estrarum'. sed interea ut avidius organa nequitiae praeparetis ad bona, quid
d>.. aut.:.to sacerdote dicat, si quantulumcnunque adhue interni anditus in vobis remanet,
a.i-,:ultate: 'pactum meum', inquiens, fruitt cum eo', de Levi namque vel Moyse secun-'ch -2,
.... uni li toriam loquebatur, 'vitae et pacis, dedi ei timorem, et timuit me, a facie
,oiiumii- mei pavebat. lex veritatis fuit in ore eius et iniquitas non est inventa in labiis
ein-, in pace et in aequitate ambulavit mecum et mnultos avertit ab iniquitate. labia
'euim -acerdotis eustodient scientiam et legem requirent ex ore eius, quia angelus
*,loimiui exercituum est'. nim e item mutavit sensum et malos inerepare non desinit,
:- v,', in-uiens, 'recessistis de via et deseandalizastis plurimos in lege et irritnin fecistis *.u'",c. 2,
b|ia.,tum cumr Levi, dicit dominus exercitnum. prop)ter quod ct ego dedi vos contempti-
'likh.s et hnumiles in omnibus populis, sieut non servastis vias meas et accepistis faciemn
'in lege. numquid non pater unus omnium nostrum? nuinquid non deus unus creavit
'nos' nuare ergo despicit unusquisque fratrem suum?' et iterum: 'eece veniet doni- vataach. 3,
3:. *lut ex,..rcitnum et quis poterit cogitare diem adventus eius? et quis stabit ad viden-
*'1lin i..iin? ipse enim egrediotur quasi ignis ardens et quasi poa lavantiuim, et sedebit
'I:. It;in et emundans argentum, et purgabit filios Levi, et colabit eos quasi aurium et
'u.uasi argentum'. et post pauca: 'invaluerunt super me verba vestra, dicit dominus, alac'. 3,
et ,lixi-tis: vanus est qui servit deo, et quod emolumentum, quia custodivimus prae-
, i.epta eius et quia ambulavimus coram domino exercituum tristes? ergo mine beatos
*dit''inus arrogantes, si quidem aedificati sunt facientes iniquitatem, temptaverunt deum
'et .al\i faeti sunt'. Quid vero Ezechiel propheta dixerit, attendite: 'vae, inquiens, 90
'ui % ,~.e veniet et niiutins super iintium erit et quaeretur visio a proplieta et lex

.A.' (finit v. 6 si am) DP (om. 1 ad dominus et 13 et hune ... 37 sunt) Q
I i.:rram] 0 (spatio requiritur) PQ, om. D 2 denuntianerit] 0 (shiperest . anerit) PQ, deniunci-
,.rin /', :bnuintiauerit A ot dixistis in quo spernimus nomen] ACPQ, om. 1) 3 tuumn on. D' 4 cos
5. .1 '. quoniam] quia A cetunm 1), coctum A noiunei] non me D 6 si aimmoueatis . malum] AC
\,.'i-,'-t ., amn . .) PQ, am. D afler A proposito A 7 suscipiens D, susceperit 1' si] sic A
:-:, p.:iit 1' 8 dei] domini P' 9 ex] a A persouan nestram D 11 maledicus 1' 13 ad
.- .l,, J o onm. D 15 benedicentibus D 17 praeparetis] proper bona] b. nertere A
I'. ;-.. riidr.:. A pactum] peccatnm D' co illo A nel] et A 20 nitao et pacis post 19 cuen illo .1
l,i,-.,lm] amoremn meum A 21 pauebat] timebat D 22 in aeq.] ace(. 1 23 custodinit AD)
i'.-,4ii.? A ore] labiis D 24 inie item unit.] mutanit itaque A 25 nos] nos antem .1 descan-
d.Ia,.i I' in] de D 26 nos owe. A 27 populous /' sicnt] si 1) 28 numiIqnid . 37 fact snil
..r, .I i,-.strnm] nestruim D 29 nos] os D1) 31 poa lanatium] herba fullonuum D1) 33 quasi arg.]
arg I' 34 emolimentum D 37 quid nero bis A 38 nae uieniet] ueniot P erit o0e. 1) quieritur 1
10*







GILDAE SAPIENTIIS


E ech. 13. 'peribit a saccrdote ef consiliinm de senioribus'. et iterum: 'haec dicit dominus: eo
,luod sermiones vestri sutint mendaces et divinationes vestrac vanae, propter hoc ecce
'ego ad vos, dieit dominis, extendam manum mean super pIrophetas, qui vident men-
'dacia et cos qui loquuntur vana: in discipline populi mei non erunt et in scriptura
'domus Israel non scribentur et in terrain Israel non intrabunt et scietis quia ego 5
'dominus. propterea populum mcum seduxerunt dicentes: pax domini, et non est pax
Eiec. 3, 'donini. lije struit parietem et ipsi ungunt cum ot cadet'. et post aliquanta: 'vae
'his. qui concinnant cervicalia subtus omnem cubitum manus et faciunt velamina
'super omne caput universace aetatis ad subvertendas animals. animaeque subversae
'sunt populi mnci ot animals possidebant et contaminabant me ad populum meum to
'propter manum plenam hordei et propter fragmentum panis ad occidendas animals,
quas non oportebat mori, et ad liberandas animals, quas non oportebat vivere,
E:ech. 22,
24 '-~'dum loquimini populo exaudienti vana eloquia'. et infra: 'fili hominis die, tu es terra
Squae non compluitur neque pluvia facta est super to in die irae, in qua priucipes in medio
'eius sicut leones rugientes rapientes rapinas, animals devorantes in potential et pretia 15
'accipientes et viduae tuac multiplicatae sunt in medio tui et sacerdotes eius despexe-
'runt legem nmeam et polluebant sancta mea. inter sanctum et pollutum non distingue-
'bant et intermedium inmundi ot mundi non dividebant et a sabbatis meis obvelabant
91 'oculos snos et polluebant in medio eorumii'. Et itcrum: 'et quaerebam ex cis virum
Fzech. 22
30. 31. 'recto conversation ct stantem ante faciem meam omnino in tempora terrace, ne in 20
'fine delerem eam, et non inveni. et effudi in earn animum meum in igne irae mnae
'ad consumendum cos: vias eorum in caput corum dedi, dicit doniinus'. et post ali-
E:ech. 33, quanta: 'et facts est sermo domini ad me dicens: fili hominis, loquere filiis populi mei
'et dices ad eos: terra in quam ego gladium superinducam, et acceperit populus terrae
'hominem unum ex ipsis et dederit eum sibi in speculatorem et viderit gladium venien- 2:,
'tern super terrain ot tuba canuerit et significaverit populo et audierit qui audit vocem
'tubae et non observaverit, et venerit gladius et comprehenderit cuni, sanguis eius super caput
'eins crit: quia, cum vocem tubac audisset, non observavit, sanguis eius in ipso erit: et hic,
'quia custodivit animam suam, liberavit. et speculator si viderit gladium venientem et
'non significaverit tuba et populus non observaverit, et veniens gladius acceperit ex 30
'eis animam et ipsa propter iniquitatemni suam capta est ct sanguine de manu specu-
'latoris requiram. et tu, fili hominis, speculatorem to dedi domui Israel et audies ex
'Ore meo verbum, cumin dicam peccatori: morte morieris, et non loqueris, ut avertat se
'a via sua impius, et ipse iniquus in iniquitate sua morietur, sanguine autem eius de
manu tua requiram. tu vero si praedixeris impio viam eius, ut avertat se ab ea, et 35
'non se averterit a via sua, hie sua impietate morietur et tu animal tuaim cripuisti'.
92 Sed sufficient haec pauca do pluribus prophetarumnn testimonia, quis retunditur superbia
vel ignavia sacerdotuin contuinacium, no putent nos propria potius adinventione quam
legis sanctorumve auctoritate eis talia denuntiare. videamus igitur quid euangelica
AU (f. 32 inde a v. fere 37) 1DP (om. 9 animaeque . 36 eripuisti) Q
1 sacerdotibus A et iterum . 19 et iterunim] et in sequentibus A 2 dininatianes P 4 locun-
tur D 4'5 et in scr. d. i. non] neque in ser. d. i. non D, neque in scr. d. i. P 7 struunt P 8 hiis D
10 me ad om. D 13 populo urm. D filii 1) 17 polluerunit D 18 sabitis D 19 pulluerunt D
20 ne] nee D 21 line A ea] eain A imeuin in igne] incmn igni A 22 consuminndum A uinmi A
23 fili] filii D 24 terra] in terra A sup. gi. A acciperit A, accept D 24/25 homn. un. pop. terr. A
21; canuerit] AD, cecinerit Q 27 caput om. A 28 uoc. tub. cumi A erit] est D 29 specu-
lats D 30 acciperit D, tulit (ante animamn) A 30/31 ex eis amanimam] ex ea anima D, "n. ex eis A
31 sangieui] s. eius .1 31/32 spiculatoris D 32 spiculatorem 1) 33 loquaris D11) 34 impius
de uia sina A in oe. 1) 35 nero] auteni A 36 a suna ia A sua] in suia A eripuisti] ACQ,
ernisti D 37 )plurimis A quis] P, qnueis Q, quibus AD, inc. C rcscinditur A 38 cout. sac. A
adiim. pot. A 39 sancto iirumue] sanuctoruni uel D/), iel sanictoriin A eis] sibi P ailiiintiare A1
euangelica omr. A







DE EXCII)O ET CONQVESTV BRITANNIAE.


tuba mundo personans inordinatis sacerdotibus cloquatur: non cniiii d illis, ut iam
diximnus, qui apostolicam sedemi legitime obtiiient quique bene norunt largiri spiritalia
,onservis suis in tempore cibaria, si qui tamien multi in praesentiarumi sunt, sod do
1i.storibus imperitis, qui dcrelinquunt moves et pascunt vana ot non habent verba pastoris
ieriti, nobis sermo est. evidens ergo indicium est non csse eunm legitimuin pastoreni,
:eod ne mediocre quidem Christianum, qui haec non tain nostra, qui valde exigui
-uinius, quam veteris novique testamenti decreta recusarit vel infitiatus f'urit, sicut
I.rne quidam nostrorum ait: 'optabiliter cupimuns, ut hostes ecclesiac sint nostri quoque
.ibsque ullo foedere hostes, et amici ac defensores nostri non solum foederati, sed
, 'etiam patres ac doinii habeantur'. convenient namque sitguli vero examine con-
-,:-ientiam suain, ct ita deprehendent, an secundum rectam rationoin saccrdotali cathedrae
misidecant. videamnus, inquain, quid salvator mundi factorque dicat. 'vos estis', inquit, M,,m,. 13.
';.A] terrace: quod si sal evanucrit, in quo salietur? ad nihilmnii valet ultra, nisi ut
`iroiciatur foras ot conculcetur ab hlominibus'. Hoc unumi testiimonitim ad confuitandos 93
,. iipudentes quosque abunde sufficere posset. sed ut evidentioribus adiiuc astipulationi-
1bus, quantis semetipsos intolerabilibus scelerum fascibus falsi lii sacerdotes opprimant,
corbis Christi comprobetur, aliqua annectenda sunt. sequitur enini: 'vos stis lux *:u"h. 5, 4.
'iundi. non potest civitas abscondi supra montem posita, neque accenduiit lucernamn
',:.t ponunt eain sub nl) modio, sed supra candelabrum, ut luccat omnibus, qui in domo
.. unt'. quis orgo sacerdotumni ius temnporis ita ignorantiao caecitatc possesses, ut lux
,larissimae lucernae in aliqua domun cunctis noctu residentibus scientiae simul et bono-
rum operum lampade luceat? quis ita universis ecclesiae filiis tutumn publicum con-
-_iciuumque refugium, ut est civibus firmissima forte ut oditi montis civitas vertice con-
-tituta, habetur? sed et quod sequitur: 'sic lucent lux vestra corami hominibus, ut vn,. s. ,.
'\ideant opera vestra bona ot magnificent patrenm vestruin, qui in caelis est': quis
*,:'ruin uno saltim die potest implore? quin potius delsissima quaedam corum nebula
arraque peccaminum omni insulae ita incumbit nox, it onines paene a via recta
avertat ac per invios impeditosque scelerum calls errare faciat, quorum non modo
pater caelestis non laudatur per opera, sed etiam intolerabiliter blasphematur. velim
:.o quidem haec scripturae sacrae testimonia hiuic epistolae inserta vel inserenda, sicut
AC (f. 33 inde a v. 23 forte ut) DPQ
1 inordinatis] inique ordinatis A 2 spiritalia] AP, spiritnalia DQ 3 si qui tamen multi] CPQ,
.-.t qui tamen multi D, sed de his lautuin qui A sed de uni. A 4 qui] AC(')PQ, (qia i; et] nam 1'
uerba pastoris] uana pastores P, uasa pastoris A 5 nobis (nobis D') sermo est post iamn diximus A
ergo] CPQ, enim A, igitur D iuditium A eum] CPQ, cuum D 6 le am. Q 7 recusauerit A
sicut] quia sieut A 8 nostroruin] nostrum (nrm) D, def. C slut omn. AP quuoqne] qnouque et -1
'. amici] inimici ecelesie A 10 uero examine] ul examinentur A 11 :i] ad D cathedra A
12 insedeant A, insideut 1) mundi factor saluatorque A dicat] d. sacerdotibus A inquit om. AI'
M:1 ultra orn. P 14 proiciatur] ACPQ, uwittatur D et] AC(?)D, ut PQ 15 impudentissimos P
euid. adhuc astip.] euidentius adhuc P 15116 adliuc st. q. s. intolerabilibus om. A 16 liii D opprimait]
... semetipsos A 17 comprobetur] ACPQ, comprobatur D 18 supra] CDP, super Q, s. A 20 ergo]
,.nim A ita om. A ign. eaecitate (c. i. A) possessus] ACDQ, ign. caecitatem depellit P ut] qui uelut A
lux] AODQ, ceu lux P 21 aliqu . domu C, aliqua domo PQ, aliquam domum AD 22 lainpade
luceat (CP, lueet DQ)] possit claritatem prebere A quis] uel quis A-1 ita] ACPQ, itaque D 1iituin
Itotum D) ... 24 habetur] tamquam tirmissima ciuitas forte in imontis uertice coiistitiit tiutuim piblicuiii
...nspieuumnque refugium exibere ut opus est ciuibuis uidelur A 23 ut est] (DQ, est ut f lirnma '
forte ut] CD, forte in P, forte Q edita D 24 sed et ome. A quod . 25 caelis est post 2;
implere A 25 uestr. op. D luagnificent] g. A qui] qui et D' eaelis] o. A quis] quis autem A
26 salteni uno A, istud uno saltem P densissimna q. e. .. 27 nox] nelud quedam densissima alraqluo nebula
..inium peccaminum innumbit huie insule caligo A 27 ut] ita ut AD uniliis paene D, pene muniis A
28 auertat ante 27 a uia A innuis impedilosque (-tesque D)] imipeditos .1 quorum] per quorum imanlus
.411, per quorum opera (ou. infra per upera) A, 29 seelestis D nllon om. I per opera uom. P uelim]
CL', uellem ADP 30 sacrao] CPQ, facere D







GILDAE SAPIENTIS


94 nostra mediocritas posset. oinnia utcumque historic vel moral sensu interpretari. Sed,
IIn in inmensnum moduin opusculum hoc his, (qui non tan niostra quam dei despiciunt
fastidiunt avertunt, proteletur, simpliciter et absquc ullo verborum circuitio congesta
. 5,,,tL. 19. vel congerenda sunt. et post pauca: 'qui enim solverit unum de mandatis istis mini-
u,Ath. 7, j. 'miis et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno caelorum'. et iterum: 'nolite 5
2 'indicare, ut non indiccmini: in quo cnim iudicio iudicaveritis, iudicabitur de vobis'.
Muiih. 7,3. quis, rogo, vestrumi respiciet id quod sequitur? 'quid autem vides', inquit, 'festucam
Sin oculo fratris tui et trabem in oculo tuo non considerss' aut quomodo dicis fratri
'tuo: sine eiciam fostucam do oculo tuo ct ecce, trabes in oculo tuo est'. vel quod
Mait,. 7,c. 'sequitur: 'nolite dare sanctum canibus neque miseritis margaritas vestras ante porcos, Jo
'nc forte conculcent cas pedibus suis et conversi disrumpant vos', quod saepissime
vobis event. et populum monens, ne a dolosis doctoribus, ut estis vos, seduceretur,
.lau. 7dixit: 'attendite vobis a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimnentis ovium, in-
"trinsecus anteni sunt lupi rapaces: a fructibus cornum cognosectis cos. numquid col-
'ligunt de spinis nvas ant de tribulis ficus? sic omnis arbor bona bonos fructus facit 1i
Muu,. 7, 'et mala malos'. et infra: 'non omnis, qui dicit mihi: domine, domine, intrabit in reg-
'num caelorumn, sed qui facit voluntatem patris mci, qui in caelis est, ipse intrabit in
95 'regnum caelorum'. Quid sane vobis fiet, qui, ut propheta dixit, labiis tantum et non
tauis. i.o. corde deuni adhaeretis? qualiter autem impletis quod sequitur: 'ecce', inquiens, 'ego
'mitto vos sicut oves in medio luporurm', qui versa vice ut lupi in gregem ovium procC- 20
mam.io,2c.ditis? vel quod ait: 'estote prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbac?'
prudentes quidem estis, ut aliquem ore exitiabili mordeatis, non ut caput vestrum,
quod est Christus, obiectu quodammodo corporis defendatis, quem totis operum malo-
ruin conatibus conculcatis. nee enim simplicitatem columbarium habetis, quin potius
corvino assimilati nigrori ac semel do area, id est ecclesia evolitantes inventis carnalium as
voluptatumn fetoribus nusquamn ad eam puro corde revolastis. sed videanmus et cetera:
M,,ti jo,-,8.'nolite', ait, 'timere cos, qui occiduut corpus, animam autem non possunt occidere, sed
'timete eum qui protest et animnam et corpus perdere in gehennamn'. quidnam horum
feceritis, recogitate. quem vero vestrum sequens testimonium non in profunda cordis
M.anh. 5,14. arcana vulneret, quod de pravis antistitibus salvator ad apostolos loquitur? 'sinite illos, :o
'caeci sunt duces caecorum: caccus autem si caeco ducatum praostot, ambo in foveam
96 cadentt'. egent sane populi, quibus praeestis vel potius quos decepistis, audire. Atten-
dite verba domini ad apostolos et turbas loquentis, quae et vos, ut audio, in medium


AC (finit v. 24 simplicitatem) D(H)PQ
1 posset omnia utcumque] utc. poss. onin. A sensu om. Ca interprctare A 2 in om. D
his (iiis CD) . 3 proteletur] propagaretur saltim ut auertant hi qui non tam nostra quanm dei despiciunt
uerba A 3 protollatur P ullo] ODQ, ulla AP circuitio] 1), circuitione ACPQ 4 et post
pauca . 12 euenit orm. A 7 respicit P id quod] CPQ, illud D unid. inq.] CPQ, inq. uid. D
9 sine] CDQ, frater sine P eiciam] etiam D trabis D 11 disrumpant] OPQ, dirumpant D 12 a
om. P et] uideamus itaque quomodo dominus A 13 dixit] OPQ, alloquitur dicens A, om. D nobis]
nos PQ, om. A uestimnentis] AODP, uestitu Q 15 ficus sic] sicus set D 16 mili die. P 17 sed
qui . 18 caelorum om. D 18 quid] quod D nobis] de uobis A qui] quod D 19 deum
adhaeretis] 0, deo adhaeretis ', deum credits D, deo credits Q, domino adheretis A qualiter] quomnodo A
impletis] IOPQ, implebitis A, om. 1 20 ut om. A lup D 21 uel] ad hoc autem A estoto] e.
ergo A 22 ore exitiabili (extinabili D)] e. o. A non] num P ut] ut ne A 23 quod est christus]
conteratur A modo] ACPQ, om. D quod totius A 24 conculcans D 25 cornine assimiliti nigri-
dini A ecclesia] de e. A auolitautes D, euolantes PQ, unolantes A innentesD 26 numquamn A
reuolatis P et om. A 28 ot (om. AP) an. ct corp.] et corp. et an. D 29 recogitate] cogitate A
queCII] cuius APl seq. lest. post uulneret P in prufunda c. arcana] CD, profnnda (-di P) c. arcana AP,
in profundo cordis arcauo (-na 11) (2 30 antistilbns D 31 sunt duces] d. s. DI 32 cadunt D
egeant A quibusj qui DI decipitis P audire] audiant A 33 uos] ADPI, nos Q medio A







DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.


*:runiia ergo quaecunmque dixerint vobis, servate at facito: secunduin vero opera cormin
'i,:lite facero. dicunt eiim et ipsi non faciunt'. periculosa certc at supervacua sacer-
dtilhus doctrina est, quae pravis operibus obfuscatur. 'vac vobis, hypocritac, qui ,,ar,.23,13.
s 'cl.ditis regnum caeloruin ante homines, vos autein non intratis nec introientes sinitis
'niti ire'. non solum enim prac tantis malorum criminibus, quae geritis in future, sed
cli;in pro his, qni vestro cotidic exemplo pereunt, poenali poena pleetemini: quoruin
iiiguiis in die iudicii de vestris nmanibus requiretur. sed quid mali, quod servi para-
,:,I.i praetenderit, inspicite, dieentis in corde suo: moramn facit dominus incus venire. .Va.th.2s,9.
..1 qu pro hoe forsitan inceperat percutere conserves suos manducans et bibens cum obriis.
v. "niet ergo', inquit, 'dominus servi illius in die, qua non sperat, et hora, qua ignorat, ,1aft.24,l,.
S,.t ilividet cuii', a sanetis scilicet sacerdotibus, 'partemque eins ponet cmiu hypocritis',
(-iiin eis certe. qui sub sacerdotali tegmine lmultum obumbrant nequitiae, 'illic', in-
.i:.uiis, 'erit fetus ct stridor dentium', quibus in hac vita non crebro event oh coti-
,- ,i ,nas ecclesiae matris ruinas filiorum vel desideria regui caelorum. Sed videamnus, !i7
qilid Christi verus discipulus magister gentium Paulus, qui omnni ecclesiastico doctor
iinit;ndus est, sieunt ipse hortatur: imitatorss inei estate', inquiens, 'sicut et ego Christi', .or,. co., 1.
In t.li negotio pracloquatur in prima epistola dicens: 'quia cumn cognoverunt deunm, Rm. 1.21.
'n..in sicut deum magnificaverunt aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus
.. -'.i et obcaecatum est insipiens cor eormin dicentes se esse sapientes, stulti ficti stnt'.
In::-t hoc gentibus dici videatur, intuemini tamen, quia competenter istius navi sacer-
ditilbus cum populis coaptabitur. et post pauca. 'qui commutaverunt', inquit, 'veri-.n. 1, 2.
'tat,-m dei in mendacium et coluerunt et servierunt creaturae potius quam ercatori,
"'in est benedictus in saecula, propterea tradidit illos deus in passiones ignominiac'.
::. ete itern: 'et sicut non probaverunt deum liabere in notitiaiii, tradidit illos detis in ,O' 1.'
'rcpiobumn sensum, ut faciaut quake non convenient, repletos omni iniquitate malitia im-
'pildicitia fornicatione avaritia nequitia, plenos invidia homicidio', scilicet animarum
populi, 'eoutentione dolo malignitate, susurrones, detractors, deo odibiles, eontumeliosos,
'i4,perbos, elatos, inventories mnalorum, parentibus inoboedientes, insensatos, iucompo-
:.. '-itt:-, sine mnisericordia, sine affection, qui cuim iustitiami dci cognovissent, non in-
'".-ll.:-xerunt, quoniam qui talia agunt, digni sunt moree. Quisnam supra, dictorum his 9S
,innbus in veritate caruit? si enim esset, forte caperetur subieeto sensu, in quo ait:
n.i:ii solum qui faeiunt ea, sed etiam qui consentiunt faeientibus', nullo scilicet hoc Ron. 1,32.
ii:ilo eorum exstante inmuni. et infra: 'tu autem secundum duritiam tuam et cor nm.2,3.e.

AC (f. 34 inde a v. 22 commutauerunt) DPQ
3 ipsi om. A 4 uae] ait namque dominus ue A 5 omnes P autem] enim A introientes] D.
uiir-.,-untes APQ siuitis D 6 prae] pro PI futurum P, future seculo A 7 hils que D poenali]
i-.ralt AP plectimini D 8 quid] que A quod] quoque A 8/9 parabola] fabella A 9 protenderit D
iteit A 10 pro] ob P coeperat P conseruos] seruos A 11 uenit A serni ill. dom. A
qi,,] in qua P 13 sub omr. A neq. obuinmbr. A 14 non] AQ, om,. DP eueuit] e. mestitia A
1.: inmatr. eccl. fil. ruiu. A 16 christi] chr. quoque A omnibus ecelesiasticis doctorilus A doctori
.... I 17 im. est] exstitit imitandus A sicut ipse Ih. i. mi. e. iiqniens habet solus A sicut et ego
Cli i.;i] AQ, sicut et ego sumi discipulus christi P, om. D 18 cum] non D cognonissent API 19 magnifi-
c;nei- P 20 obsecatum D insipiens onr. D 21 licet] et licet A intueminiiiiij tanen i. A qunia]
,ii.iin 4 22 cum] et A populis] apostolis 1) cooptatur A commutanernnt] ACPQ, commnunicauerunt D)
*23 endacium] CPQ, mendacio AD 25 habere post notitiam A notitiam] ACD, nouliia PQ 26 repro-
himn. D 26/27 impudicia lD 27 fornicatione] f. inmmunditia A 27,28 hoinicidio scil. an. pop.]
hoiicidia ainim. scil. populi perditiune A, homieidio (rel. om.) P 28 contensione D 29 inoboed.] non
.lh..linies A 30 sine aff. sine mis. A 31 quoniam] quomodo P dictoruin] d. sacerdotum A
31:;3 omn. his A 32 si . ait] si forte enim essent in subiecla sententia capereitir qua all A 33 nullo . .
34 txslante immuni (exstantes ininiunes CD)] ut nullus scilicet eorum sit huius mali experts P 33/34 hoc
niek.i post inmmiuni A







GILDAE SAP1ENT1S


'impaenitens thesaurizas tibi iram in die irac et revelations insti iudicii dei, qui reddot
BRn .2 'unicuique secundum opera sui'. et iteruin: 'non est enim acceptio personaruin apud
'deuin. quicumque onim sine lege peccaverunt, sine lego et peribunt: quicumque in
'lege peccaverunt, per legemin iudicabuntur. non enim auditors legis iusti sunt apud
'deum, sed factors legis instificabuntur'. quid ergo severitatis ingruit his, qui non 5
solum inplenda non faciunt ct prohibita non declinant, sed etiam ipsani verborunm dei
99 lectionemn vel tenuiter auribus ingestam pro saevissimo angue refiugiunt? Sed transe-
Rom. 2,. 2.amus ad sequentia. 'quid ergo', inquit, 'dicemnus? permnanebiinus in peccato, ut gratia
'abundet? absit. qui onim mortui sumus peccato, quomodo iterumn vivemus in illo ?'
Rom. s,33. et post aliquanta: 'quis nos', ait, 'separabit a caritate Christi? tribulatio? an angustia? to
'an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius?' quemn vestrum,
quaeso, talis intinio corde occupabit affects, qui non mode pro pietate non laboratis,
sed ctiam tit inique agatis et Christum offendatis, inulta patimini? vel quod sequitur:
Ron.13, 'nox praceessit, dies autenl appropinquavit. abiciamus ergo opera tenebraruin et in-
'dunimus armna lucis sic ut in die honest ambuleinus, non in comessationibus et ebrie- ts
'tatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contention et aemulatione, sed induite
100 'dominum lesumn Christum et carnis curam ne feceritis in concupiscentiis'. Et iterum
I. cor. 3, ad Corinthios in prima epistola. 'ut sapiens', inquit, architectss fundamentum posui,
10-17.
'alter superaedificat. unusquisque autein videaf, quomodo superaedificct. fundanmentuun
'enim alind ncmo potest ponecre praeter id quod est losus Christus. si quis autein 20
'superaedificet super hoc aurum et argentum, lapides pretiosos, ligna, faenium, stipulam,
'unumquodque opus manifestum erit; dies enim domini declarabit illud, quia in igne
'revelabitur et uniuscuiusque opus quale sit, ignis probabit. si euius opus manserit,
'qui superaedificaverit, mercedem accipiet. si cuius opus arserit, detriinentum patietur.
'nescitis, quia tenmplum dei estis et spirits doi habitat in vobis? si quis antem templum 25
1. eor. 'dei violaverit, disperdet illum dens'. et iterum: 'si quis videtur apud vos sapiens esse
'in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapieus. sapientia enim huius mundi stultitia est
1.Cor.,.6.7.'apud deum'. et post aliquanta: 'non bona gloriatio vestra. neseitis, quia modicum
'fermentum totam massam corrumpit? expurgate igitur votus fermentum, ut sitis
'nova conspersio'. quomodo expurgabitur vetus fermentum, id ost peecatum, quod a 30
1. or., diebus in dies cunctis conatibus cumulatur? et iterum: 'scripsi vobis in epistola, ne
'commiscoamini fornicariis, non utique fornicariis huius mundi ant avaris aut rapacibus
'aut idolis servientibus: alioquin debueratis de hoc mundo exire. nunc autem scripsi
'vobis non commisceri, si quis nominatur frater et est fornicator aut avarus aut idolis
servicess aut maledicus aut ebriosus aut rapax, cuin huiusmodi nec cibum quidem 35
AG (finit v. 17 concupiscentiis) DP (finit 23 manserit o. p. i. iudicabuntur) Q
1 impaenitcns] penitens A 3 peccauerunt] CQ, peccauerint P, peccauerit D sine lege et peri-
bunt q. in 1. peccanerunt oon. A et omr. D peribit D 4 peccauerunt] Q, peccauerint P, peecauerit 1)
per legern indicabuntur] ACPQ, sine lege iudicabitur D 4/5 apud deum om. D 5 factors] ACPQ,
fortiores D ingrnit] AUCDQ, ingessit P 6 prohibita] pphita D etiam] etiam qui P 7 ingestanm]
ACDQ, instillatami P angue] agni 1 8 quid ergo ... 10 aliquanuta omt. A ergo] CPQ, igitur D
i> quImodol] t'PQ, quoinodo deo) D 10 nos] GPQ, nos 1 an aug.] in aug. P 11 persecution
an lom 1) 12 quaneso] .A 'PFQ, quern I) af" int. corde occupault A modo] solummodo A 13 nel]
sed A quod] quid AP 16 impudiciis D 16/17 induile dominum] induiniminum A 18 corintheos D
in orm. P 19 alter snperaedificat (-cet D)] aliud super illud aedificat P 20 id] DQ, id quod positum
est A P iesus] dominus iesus 1) 21 superaedificat AP sul)er] Q, supra D, supra fundamentum AP
et arg.] arg. A lapides] et 1. 1) 22 unumiquodque] euiusqnc P enim] etenim A illud om. A
quia] .IQ, Iquoniain 1, q(i P' 23 post manserit (post probabit A) ins. oinnia (enim ins. A) per ignem
iudicabnntur libri 24 qni sup.] qued superaedificauit A 25 nescit D 25/26 templum dei] dei
t. A, t. domini P 28 nonn bona] nero D :30 quomodo] hq. a uobis A 30/31 a (om. D) diebus
in dies] a die in diem A 32 commicemini 1) 33 exisse A 34 non] vers. vuldg., no libri tom-
misceri A 35 quid. cib. 1







DJE EXCIDJO ET CONQVESTV IIHITANNIAE.


'iiii .iere'. sed ]Iit Iro lIonu qullan pr) o lu'rtoI v'Cl latro' cinio hir' 'il alilliln d(;inil tl licill
p[tilns optat tuotir animat utpotc sui scoleris consortellc. Item in epistola ad C(orinthiis 101I
.-01da : 'ideo', inquit, 'Ihabentes hinc admininistrationoin, iuxta quod mliscrivordia coit n-i I- 2. c ..;.2.
.,e..iti sumnus, non deficianns: sod abicianmus occulta dedccoris non ambulantes in
ittia neque adulterantes verbuin dei', per iiimahnliii exemplun scilicet ot per adula-
t,'iin'm. in subsequentihls autom ita de malis doctoribus dicit: 'imin ciismodi p)seudo-2.c",. 11.
'i...-toli sunt operarii subdoli traiisfigrantcs so in apostolos Christi. ct ion minim:
ip,,- onim Satauas transfiguirat se in angolum luis. non est magnumn igitur, si ministry
t.i- transfigurcntur ut angeli institiac, qu(oruln finis crit secundui opera; cotruin'.
w, Att,:ndite quoqne, quid ad Ephisios dicat. an nescitis vos pro hoc in aliquo reos 102
t,:rn:ri? 'hoc', inquiens, 'dico et testificor in domino, ut tiam lion mnibuletis sicut gentes 0'1'4*. 4.
17-i1'J.
.iil.-ulant in vanitate seusus sui, tenebris obscuiratumn haboutes intlloctuni alienali a
(':l dci per ignorantiam, quac ost in illis propter eaccitatenm cordis comni, qui despo-
l.intes scinet ipsos tradiderunt impudicitiac in operationeni onuiis ininuinditiac ct ava-
i- llt.i '. et quis vestrumni sponto expleverit id quod sequitur: 'proptic,'a nolite fierli Eps. 3,17.
iinrudentes, sed intellogentes, quaco sit voluntas dei, et nolite inobriari vino, in quo
,.:-t Inxuria, sed replemini spirit saucto'. Sel et quod ad Thessalonicenses dicit: 'nquoe 103
.:11111 fuinimus apud vos aliquiando in sernione adulationis, sieut scitis, nequo in occasion I Th,. ."
'.,\:ritiae. nece quacrentes ab hoininibus gloriari neqlue ia wvbis nequ(e 11h aliis. caum
....-umus honori esso ut ceteri apostoli Christi. sed facti sinnis sicut pirvili in mcdio
'v:.-trum vel tamquam si nutrix foveat parvivulos suos, ita desideri ntes vos cupide vole-
l.aius vobis tradere non solum euangelium. sed etiai animals nostras'. si hunc vos
.il.,-toli retinetis in omnibus affectunm. cius quoque eathedrae legitime insider noscatis.
'..I .tiam quod sequitur: 'scitis', inquit. 'quac praecepta dederim vobis. lihaec est volun- 2.' 4.
: t. doi, sanctificatio vestra, ult abstincatis vos a fornicationui ct sciat unullsquisquo
',.-trum vas suunii possidere in lionore et sanctificatione, non in passion dcsiderii.
si. t et gentes quae ignorant deum. ot ne quis supergrediatur neque circuinveniat
'in negotio fratrein suum, quoniamn vindex est dominus do his omnibus. non enim
...ivit nos dens in inmunditiam, sed in sanctificationem. itaque qui liace spernit, 1ion
3i. 'liurinemi spernit, sod dcum'. quis ctiam vestrum circumspecte cauteque custodivit id
ii'',,d sequitur: 'mortificate orgo mnembra vestra, quae sunt super terraiii, ,fornicaOtonciii 3to,,3,s.A.
'in munditiam libidinem eot concupiscentiain inalam: propter quae venit ira dei in filios
,liftidentiae'. videtis enim pro quibus peecatis ira dei potissinium consurgat. Audite I01
it.iqlie, quid de vobis prophetieo spirit sanctus idem apostolus vestrisque consimilibus
5*. ir.adixerit, ad Timotheium aperte scribens: 'hoe enim scitote, quod in novissimis diebus 2- i. 3,
'nu-ta.bunt tenipora pcriculosa. crunt enim homines semet ipsos amnantes, cupidi, elati,
*il.,rbi, blasphcni, parentibus inoboodientes, ingrati, scelesti, sine affectione. incon-
'iiitnutes. inmites, sine )oniguitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatmin amatores

A (finit 22 in nostras q. k. n. f. e.) C (ineipit f. 35 evanidum fere v. 9 eius, finit e. v. 36) )(II)P
0n,, ad 2 item, et 27 et ne quis ... 33 consurgat) Q
1 quem] quin A 2 sceleris] federis A corinthios] P, corintheus DQ 3 ihabentes] hentes D
i .1 om. AD 6 eiusmodi] huiusmudi P sendoapostoli 7 stnt pearlri] sic operarii si'r I
S n.gnum igitur] magnum DI, ergo in. 1 9 tranisfigurarentur P iustitie]l misticie D 10 qbqune]
iI-. A an .. .11 leneri om. A 15 explenit A id] ACPQ, illud 1 16 impudentes D)' et
on, L 17 thessalonicenses] A, thelsalhnises D), compendlo PQ dicit] ail A 18 enimn onr. 1) seitis]
HI'. sitis DQ 18/19 in occ. an. nece] AC (spatio requiritur) 11y, onm. D 19 gloriam P neqne ab]
i.:. ab .1 20 possumus] 11, pssiins A i honori] in lionore P, oneri rers. vrui. 22 enang.]
.,1 ,r.gelium dei A post nostras add. quouiam karisseimi nobis facti estis (e.c vers. rutl.) A Ic Jfniens si] sed D
:*.. iisedere D 24'25 no!. dei] "CP, om. 1) 26 suum unas P 29 in sand.] (P, sandc. 1 33 qui-
.n,] D, queis Q, inc. U 34 itaque] item P nestrique P 35 scito 1' 37 blasfemnii 1) 38 timnidi
o.iilitatunm D
CHRONIC 111.







S2 GILDAE SAPIENTIS

'magis quIni doi, halientes quideni specimen pictatis, virtutein auiteu cius ahnogantes.
Pr. ,, ..'ct hos devita', sicut ot prophet (licit: 'odivi congregation malignorumn et cuin
'impiis non sedebo'. et post aliquanta, quod nostro tempore videmus pullulare, ait:
2. Trm., ',semper discentes, ct nuinquam ad scientiam veritatis perveniontes: quemadmoduni
'enim lainnes et 31ambres restiterunt M3oysi, ita et isti resistunt veritati: homines cor- 5
'rupti mente, reprobi circa fidom. sed ultra non proficient. insipientia enim eorumn
1015 uianiifesta erit omnibus, sicut et illorumn fuit'. Etenim evidenter ostendit, qualiter so
Ta.2,.7. ..cxhibeant sue ofticio sacordotos, ita ad Tituni scribens: 'to ipsuin praebe exemplum
-bonoruni oporumni, in doctrine, in intcgritate, in gravitate, verbum sanumn habens,
"irreprehonsibile, ut is qui ex adverse est vereatur, nulluin malum habens dicere 10o
2. T". 2,'do nobis'. ot itcruni ad Timotheum: laborra, iuquit, 'sicut bonus miles Christi
'lesu. nenmo militans doo implicat so negotiis saccularibus, ut placeat ei cui so
'probavit. nam ct qui contendit in agone, non coronatur, nisi legitimne certaverit'.
ihec quideon bonorunm adhortatio. quod voro item comprelhendit, mialorunm hominuni,
Trin.6, ,ut vos quibusquc intellegentibus apparctis, denuntiatio est: 'si quis', inquiens, 'aliter 1i
'docot et non adquiescit sermonibus sanis domnini nostri lesu Christi et ei, quae secun-
'dumn pietatem ost, doctrinal, superbus est, nihil sciens, sed languescens erga questions
'et pugnas verborun, ex quibus orinutur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspicions
'malac, conflictationes homuinum mente corruptoruim, qui veritate private suint, existi-
106 'inantinin quaestum esse pietatem'. Sed quid sparsim positis amnplius utentes tcsti- 20
moniis sensuuim ac diversorum undis in despecta ingenii nostri cymibula fluctuabinur?
recurrere tandem aliquando usque ad elections illas, quae ad hoc non solum ut reci-
tentur, sed etiam adstipulentur benedictioni, qua initiantur sacerdotum vel ministrorumn
manus, cosque perpetuo doceant, uti ne a mandatis, quac fideliter continentur in cis,
sacerdotali dignitate degenerantes rocedant, ex omni paene sanctarum scripturarum 25
toxtu merito excerptae sunt, necessarium duximus; ut apertius cunctis pateat aeterna
supplicia mansura eos ct non esso sacerdotes vel dei ministros, qui earum doctrinas
atque mandate opere secunduni vires suas non adimpleverint. audiamuns ergo quid
1. P r. 1, princeps apostolorum Petrus de tali negotio signaverit: 'benedictus', inquiens. dous
3-5.
'et pater domini nostri [esu Christi, qui per magnam misericordiam suam regene- 30
'ravit nos in spoem vitae aeternae per resurrectionem a mortuis domini nostri losu
'Christi in hereditatemn incorrulptibiloel ininarcescibilem incontamininatani conservatam in
'caolis in ves, qui in virtute dei custodimini'. quare eninm insipionter a vobis violatur
talis hereditas, quake non sicut terrena decidua, sed inmarcescibilis atque aeterna est?
1. p tr. 13. et post aliquanta: 'propter quod succincti estote lumbos mentis vostrae, sobrii, perfect as
'sperantes in camn, qua offoertur vobis, gratiam in revelation lesu Christi'. rimamini
namque pectoris vestri profunda, an sobrii sitis et perfect sacerdotalem gratiam exa-
1. r. minandam in domini revelation conservetis. et iterum dicit: 'quasi filii benedictionis


C (incipit f. 36 v. 26 cunctis) DP (om. 3 et post . 7 fuit et 14 quod uero .. 20 pietatem) Q
2 deuicta D sicut] idemn P 3 ait] ait enim D 5 et] ut D ier. res. D 7 etenim]
ceterum idem apostolus 1P 9 in int.] et int. D 10 his P, biis D aduerso] auerso P 11 uobis D
ies. chr. P 12 se] hace 1) 16 quae] qui D 17 est om. D sciens] scios D 19 con-
flictationes] c. male D 21 iac owm. P undis] modis D ingeuii] et genii D cymbula] cibula D
tluctuainus 1P 22 recurrcre (recurre D) . 26 duximus] igitur necessarimin duximus recurrere-. . quae
al lih ex omni . excerptae sunt, ut enot sulurn recitentur . fideliter in eis lectionibus continentur
s:eerdotali . recedant P 22 23 recitamnr D 26 aeterna] et net. P 27 mansura eos] eos esse
manisure: P qui] quia 1) 26 adimpleeierinut CQ, adimpleuerunt D, impleuerint P 29 petrus] GD, beatus
petrus PQ 30 et om. 1 clhristi] OPQ, om. D 30/31 regenerauit] C"PQ, regnauerit C'D 31 tos P
33 ens] uobis P enimie] cenim tam P 34 decidua s. i. a. aeterna] 'PQ, om. D 35 lumbis P
:;1 icsu] C'PQ, doinini nustri icsu D






DE EXCIDI 0 ET CONQNVESTV BRITANNIAE.


'ii- :ofiguirantes voS illis prioribus ignorantiae vestrai dcsideriis,. sed secundum u1in
'qui .os vocavit sanctos, et vos sancti in omnii eonversatioice estate. proper (quld
'.lipninm est: sancti estate, quia ego sum sancius'. q(lis rogo strumm ita sanctitatem
rt.., :nimi ardore sectatus est, lt hoc, quantum in so est, avide festinaret implore?
S.1 vidleamus, quid in eiusdom secunda lectione contineatur: 'carissimi', inquit, animalss I. P r 1,"-
'i:.tras castificate ad oboediendum fidci per spirituin in caritatc, in fraternitatc, ex
',,r,|,:. vero invicom diligentes pcrscverantcr. quasi rciati non ex scminc corruptibili,
'...il incorruptibili verbo doi vi\i ot permancntis in aeternuin'. Ilace quidenm ab apostolo 107
iim:,iita et in die vestrac ordinationis lccta, nt ea indirupte custodiretis, sed nequa-
j. ,I-uini a vobis in iudicio impleta, sed nee multum cogitata vel intellecta sunt. et infra:
*di:p,,entes igitur ominm malitiam ot omnem dolun et simulationeim et invidian et -f' -',*.
Sl.:-ir..:tioucs sic tt modo geniti infants rationabiles ct sine dolo lachie concupiscite, lit
.-r.. erscatis in salutem, quoniam dulcis est dominus'. rccogitate, an haloc quoquc
-iirl', auribus a vobis andita crebrius conculcentur. ct iterum: 'vos autcm genus;. Pr. 2.!.
i -l.:--tiin : regale sacerdotiiiiu, gcns sancta, populus in adoptioncm, ut virtutcs annuntietis
iii -_. qui do tenebris vos vocavit in illud tarn admirabile lumen suum'. non solum
i:-.in per vos virtues dei non annuntiantur, sed etiam pravissimis vestris apud in-
,:redilis quosque despiciuntur exemplis. audistis forte in eodem die, quod in lectionc
,:til- .postolorum lectum est, Petro in medio discipulorum surgente qui dixit: 'viri An. 1,1',. .
.,T *fr.it oportct scripturanm impleri, quam praedixit spirits sanctus per os David de
"lil:'. et paulo post: 'hie itaque adquisivit agrum de mercede iniquitatis'. hoc secure Ac,. i. .
vel putius hebeti corde, quasi non de vobis lecturm fuisset, andistis. quis, qunaeso,
v'-tiiIm non quacrit agrum de mercede iniquitatis? ludas namque loculos compilabat,
v.... :clesiae donaria filiorunmque animals cius vastatis. illo adiit Iud(aeos, lit denin
.' l.:rct, vos tyrannos et patrem vestrum diabblum, nt Christum despiciatis. illc triginta
:,rg:nits venalem babuit omnium salvatorem, vos vel uno obolo. Quid plura? fertur I0S
v,,I-i; in medium Matthiae in confusionem vestrain exemplum, sanctorum quoque aposto-
liruin, election vel iudicio Christi non propria voluntate sortiti, ad quod caeci effect
nnin videtis. quam long a meritis eius distetis, dum in amorem ot offectum ludae
:,, ti.ilitiris sponte corruistis. apparent ergo eum, qui vos sacerdotes sciens ex corde dicit
niiln (..sc eximium Christianum. sane quod sentio, proferam. posset quidem senior
tfi.- increpatio, sed quid prodest vulnus manu tanutim palpare unguentove ungere, quod
tuni...r iam vel fetore sibi horrescens cauterio et public ignis medicamine eget? si
tamin:n ullo modo sanari possit aegro nequaquam medelamn quacrente ot ab hoc medico
ir. Iugi. recedente. o inimici dei et non sacerdotes, veteran inalornm ot non ponti-
ti:.,:-., traditores et non sanetorum apostolorum succssores et non Christi ministry,
i ui-.ltastis quidem secundae lectionis apostoli Pauli verborum sonum, sed in nullo
iiiD n monita virtntemque servastis ct simulacrornm modo, qunae non evident neque

:3 quia] C(?)PQ, quoniam D ego sum sanct.] CQ, sanct. ego sum D, et ego sanctus sum P rogo]
onie r..g.' P 4 toto] CPQ, om. 1) hoc] CPQ, ow. m. D secutus D 5 quid] CPQ, qui D 6 eastificale]
1.,..ili ,:te P in f'rat.] CPQ, et frat. D 7 inu. dil.] CPQ, inn. dil. inuicein D 8 uerbo] per uerbum 1'
!.nil..,1 ord.] CPQ, ord. iesir. D indisrupte P cnstodieritis D 10 in om. P necc] nc P cogitatal] CPQ,
... D1.):ll,. D 11 simulaiionemi] OPQ, omnem s. 1) 12 rationabiles] CPQ, rationabile JD 13 co]
hi, eo 1' an] an et P 15 in adoptionem] acquisitions P nirtutis D 16 lumen] nonmen D
1; .mi-n.itiantur] DP, a. uel meliorantur Q 19 aclnum P est om. 1) 21 securo heb. corde uel
[.:.rl.i. quasi om.) D 22 electum faiisset P. fuiss. lect. D 23 namiqne] quoque P 24 deuni]
,i..,nhi D 2; argentcos D 28. ad quod his 1) 29 qu:im] qnia 1' distatii P murem P
)iI...inI P 30 corruilis P 31 sensco D 32 pr.dect] PQ, ualet D quid D) 33 et] uel D
314 .l .Ab P 35 neterani] Q, nerterani D, a licitatures P 36 successors] s. imupugnatores P ministris D
37 .a,,..,Itaslis D in om. P 38 sillm. iIdo] sim. more P






GILDAE SAPIENTIS


nudiunt, endem die altari astitistis. tune et cotidie vobis intonantis: fratres, inquit,
1. rn.3.1.'fidelis sermo est' et onini acceptione dignus. ille dixit fidelem et dignum, vos ut
1. Tri,.3.,. infidelem et indignumn sprevistis. 'si quis episcopatum cupit, bonum opus desiderat'.
vos episcopatum magnopere avaritiae gratia, non spiritalis profectus obtentu cupitis et
1. Tim. 3,2. bonum opus illi condignum nequaquam labetis. 'oportet ergo huiusniodi irrepreliensi- 5
'bilem esse'. in hoc nainque sermone lacrimis magis quam verbis opus est, ac si
dixisset apostolus curm esse omnibus irreprehensibiliorem debere. 'unius uxoris virum'.
quod ita apud nos quoque contemnitur, quasi non audiretur vel idem dicere et virum
uxormiu? 'sobrium, prudenten'. quis etiam ex vobis hoc aliquando inesse sibi saltem
optavit? 'hospitalem': id si forte casu evenerit, popularis aurae potius quam praceepti 1o
Mawh. 6,2. gratia factum, non prodest, domino salvatore ita dicente: 'amen dico vobis, receperunt
1. Tim. 3,3. mercedein suam'. ornatum, 'non vinolentum, non percussoremn, sed modestum, non litigio-
'sum, non eupidum'. o feralis inmutatio! o horrenda praeceptoruin caelestium con-
culcatin! nonne infatigabiliter ad iaec expugnanda vel potius obruenda actuum ver-
borumque armna corripitis, pro quis conservandis atque firmandis, si necesse flisset, 15
109 et poena ultro subeunda et vita ponenda orat? Sed videamus et sequentia: 'domum',
1. T,,,.A4. inquit, 'suamni bene regentem, filios habenteni subditos cuni omni castitate'. ergo imper-
fecta est patrum castitas, si eidem non et filiorum adeumuletur. sed quid erit, ubi
I. Tim. 3,5. ne pater nec filius mali genitoris exemplo pravatus conspicitnr castus'. 'si quis autem
'domni suae p)raeesse nescit, quomodo ecclesiae dei diligentiam adhibebit?' haec sunt 20
1. e.' verbal, quae indubitatis effectibus approbantur. 'diaeonos similiter pudicos, non bilingues,
'0non vino multum deditos, non turpe lucrum seetantes, habentes mysterium fidei in
'eonscientia pura. Ihi autenm probentur primum et sic ministrent nullum crime habentes'.
his nimiruinm horrescens din immnorari unum veridice possum dicere, quin baec ominia in
contrarians acts mutentur, ita tit clerici, quod nons absque dolore cordis fateor, iinpudici, 25
bilingues, ebrii, turpis lucri cupidi, babentes fidem et, ut verinus dicani, infidelitatem in
conscientia inipura. non probati in bono, sed in malo opere praesciti ininistrantes
et innumera erimini habentes sacro ministerio adseiseantur. audistis etiam illo die,
quo multo dignius multoque rectius erat, ut ad carcerem vel catastam poenalem quam
ad sacerdotium trahleremini, domino sciscitanti, quem se esse putarent discipuli, Petrum .o
att'S. ',IG respondisse: 'tu es Christus filius dei vivi' eique dominum pro tali confession dixisse:
'beatus es, Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed pater means
'qni in caelis est'. ergo Petrus a deo patre doctus recte Christum confitetur: vos autem
mioniti a patre vestro diabolo inique salvatorem malis actibus denegatis. vero sacer-
.vawt,. 16,18. doti dicitur: 'tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam': vos quidem 35
valth. 7,2-6.assimilamini 'viro stulto, qui aedificavit domum suanm super arenam. notandum vero
est, quod insipientibus in aedificanda domo arenoruin pendulae mnobilitati dominus non
nos. s,4. cooperetur, secundimn illud: 'fecerunt sibi reges et non per me'. itidemique quod sequitur
.vatth.16,1s. eadem sonat dicendo: 'et portae inferni non praevalebunt' ciusque peccata intelleguntur.

C (incipit f. 37 v. 32 reuelauit) DPQ
1 altare D, alteri P tune] licet ille tune P intonaret 1' inquit ont. P 2 fideles DI est omr. D
3 si] sed Df desiderat] cupit 1' 4 spiritalis] DP, spirituals Q 5 opus om. D lhabetis omi. D
8 quod] D', quid D2PQ nos] D2'Q, nos DI et om. D 9 uxoris P saltem opt.] aliquan;doptauit D
10 id si] id PQ, id est si D 12 ornatum] doctoreum vers. vulq. niolentum D 14 obserneuda D
15 quis] P, queis Q, quibus D 16 subdenda D 17 suain iq. P cum] in P caritate D 18 est
om. D eidem lion et] non item et P, eadem non esset D 19 priuatus P 20 sui D 21 effectibus] Q,
affectibus P, ont. D 22 multo P ministerium DP fidei omnt. D 23 hic D 25 imutantur P
26 infedilitatem P 27 malopere D praestiti D 2S et innumera] in uniuersa D habente D
assicantur 1) 30 scitante P, suscitanti D putarant P 31 niui o01. P 33 chr. conf.] (PQ,
cont'. dir. D 34 uero] 'OP, ergo 1) 38 cooperetur] UQ, cinparctnr /), cooperator P' 39 inferi P
peccata] CPQ, peceati D




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs