|
KAPR WASHTURUQ ATUQUWSHQ LIYUNHAWSHQ JAYCHISHKI
PASTORA DE CABRAS PELEA CON ZORRO Y LEON
MAURA EVANGELISTA CANDELA
Precio QZ/
tI
4
KAPR WASHTURUQ ATUQUWSHQ LIYUNHAWSHQ JAYCHISHKI
PASTORA DE CABRAS PELEA CON ZORRO Y LEON
MAURA EVANGELISTA CANDELA
Kawkin qillqaq
Dra. M. J. Hardman-de-Bautistatwa
Liynhan atqun riwujp"qa
Shunaya Marta Bautista Hardmanatwa
Qillqan imprisyunpqa
Dra. Phyrne Baconat"wa
Utpwa: 3101 NW 2nd Avenue
Gainesville, Florida, EEUU
1983
preparado por
Dr. M. J. Hardman-de-Bautista
dibujos por
Shumaya Martha Bautista Hardman
Publicado por
Dr. Phyrne Bacon
3101 NW 2nd Avenue
Gainesville, Florida, EEUU
ARU
aykipa voltear
achaka viejo
aka aqui, esto
ak"ama asf
akujcx'a este tamaRo
alasa
ampara
apa
apq"ulla
apsa
apsanapsa
arrasta
atuqu
awanta
awata
awilitu
ayka
aykipa
BUNHRUNH
chibatill
Chichas Sayki
Chichasa
chiwata
chulu
cx'inkata
furma
abas
mano
llevar
cargar
mahana
todos los d{as
arrastrar
zorro
delante
pastear
abuelito
cuanto
voltear
onomatopoeia
u cabra
toponimia
toponimia
cabra
cholo
rodar
jcomo
illa
Inbirnilla
intriga
ishk' i
itxitxa
jacxa
jallq' u
jalshu
j anawa
janchi
jaqarpaya
jatxa
jawch' a
jaycha
jaychka
jisu
jiwa
jiwya
juma
Juncx'yapu
kada
kapira
kapra
karaju
katu
kawa
kayu
Kinsmasi
kurala
kutxi
mirar
toponimia
entregar
orinar
pequela
llorar
perro
salir
aparecer
came
botar
llorar
re1iir
pelear
pelear
ijesus I
morir
matar
tu
toponimia
cada
cabra
cabra
carajo
agarrar
done
pie
toponimia
corral
vez
k"ita quitar
k"uwa alla"
K' urpa
ladu
liwkasa
liyunh
maja
manha
maq"a
maya
mushshchata
na
naru
nawa
nawpta
nillnil
palshu
palu
pascx'a
patxa
pichqa
piyuru
punacxa
pura
push
puyti
toponimia
lado
quebr r
leon
ir
adajo
volver
uno
poco a
poco
yo
reir
pegar
pegar
1 casi
comer de todo
comer
cabeza
anden
cinco
peor
llegar
ambos
cuatro
poder
qala piedra
Qalpunta toponimia
qama, qamisha como
qapra gritar
qaqa cerro
Qaqa TXumpa toponimia
Qaylla nito
Qucxpunta toponimia
qumpta abrazar
qumpurpaya agachar
qusa que
Q'asallorar
q'urawa
riku
saja
sama
saqu
saya
shaq
shuk' u
sifuru
siparadu
Sunsunhyapu
suyna
tarti
tiribli
tukqa
toponomia
huaraca
rico
decir
espalda
echar
parar
ino?
sentarse
seRor
separar
toponimia
sonar
tarde
terriblemente
volver
uka
uk"uk"a
urdunansnya
uru
uscx'a
usha
uta h
uwa
uwatqa
waka
wakcha
wala
wafintrxirn
wantcxa
wantshu
wanwan
waqitxi
washturu
watqa
waytaya
yaka
yapu
alii
harto
ordenanza
dfa
este tamano
terminar
aber, vivir
ahi
despues
vaca
borrega
andar
ia bajar
colgar
agarrar
much
detras
pastora
despues
aguaitar
dar
chacra
KAPR WASHTURUQ ATUQUWSHQ LIYUNHAWSHQ
JAYCHISHKI
MAURA EVANGELISTA CANDELA
Atquqa Qucxpuntanqa manh kapras katshush
jiwyawt naqa. Naqa itxitxa shaq ak qaylljama,
chul uscx'iwkinhn awatkaja kapranhwa. Kapranh
awat manhanq, atquq kapranh k"itk"itkan.
Q'askinhn kapra arrastshish mariwna. Liyunhkas
janawkn. Liyunh kapran pushi pichqkas jaychki.
Q'asayki wanwan jacxkajt tiribli. Watq tarti
punacxkaja kuralar, kapranha jaqarpaynshunhn.
Qamisha akujcx' qayllcha apq"amata kapirql?l
Uwatq awilitunhq nawptirwn urdunanshyn
qam> sash
karajull Kawas janchi, apq"amat wala, karaju>
sashu, nawwirwit achkanhq. Naq jacxacx
jatxriwajt qayllanhn. Kapra kad apssana, kapra
awatkaj kad apssana, Juncx'yapinhra,
Qucxpuntinhar, Sunsunhyapinhar,
Inbirnillinhrna, K'urpinhrna. Liyunh kapranhq
kitsh kitsh kitshkn. Kada tardi, kadasuru,
atquqa siparaduwat chiwatill, saqur saquruwat.
May kutxiqa liyunhq, ak"am shuk'kinhanq,
uksanna kapr katwat. BUNHRUNH ladunhn suynwi,
kaprap qumptishu. Furmal Nacha, jisu,
alasam ishk'inhshq ushawt. Verdad,
juna narktawl Illma, utxitx qayllachnhn kabr
awatkaja.
Uwatq Kinsmasini k"uwasmashna, ak"am sam qaqitx
yap itxitxa, itxitx qaqufachna, Qaqa
Txumpa, uksanna, akat samnhana, uwatq
patxulata kapranhq qumptawata kayut
katkishu.
Ak"am sayk k"uw siRurjama,
awantacx'inhan kaprap ak"am qumptish. Qus
tukqt na nillnill liyunhur cx'inkatawta,
piyurinhkinhn. Ni qaprish puytktxi, kapranh
arrastish maw. K"uwankas jallq'unh
jallq'unhkas kitawt, q'urawna. Kitshunhan
kapranha Chichas Sayki wantcxkawt. Waqitxinh
maqishush liyunhuq, Chichassanat kapr
waiintxirnishush, arrastishush mashu
palshuwat. Tarti awilitunhq nawachkkis.
Nawach aykayk liyunhuwshq jaychqista. Aykayk
atquwshq jaychist.
May kutxiq, q'urawn atqu jiwyawt. Chibatillunh
arrastishush mawi katshuqa. Uwach illkt
waytaykt, waytaykt, waytaykt, waytaykt. Ak"am
qalasna pal qallyaw chiwatillw.
Purat amprat qalanh wantshishu mawt.
Mushshchat ak"am Qalpuntar jalshuwt, Qalpuntar
jalshuwt. Yakawt pascx'n. Aykipcxaw. Uwatq
jallq'unhshq k"uwat akat, atquq jiwyawt.
Jiwynhanq qumpurpayinhn mawq"t atuq.
Chiwatillnh apq"ullinhn, naq atqups jiwyasktwa.
Liyunhps kayups liwkasq"kt q'urawn.
Jallq'unhshq kabrufanhshq kapranh
awatkaja. Uk"uk" kapr rik achkawshq, wakap
utkn, kaprap utkn, wakchap utkna. Rik
achkanhshq utkaj naq. Apsanapsan liyunhshq
jaychkwaj, atquwshq jawch'irwaja.
Ukchawa.
KAPR WASHTURUQ
JAYCHISHKI
PASTORA DE CABRAS
PELEA
ATUQUWSHQ LIYUNHAWSHQ
CON ZORRO CON LEON
MAURA EVANGELISTA CANDELA
Atquqa Qucxpuntanqa manh kapras
katshush jiwyawt naqa.
Al zorro en Qucxpunta este nuestras cabras
agarrando mate' yo.
Naqa itxitxa
Yo pequena
nilo,
shaq ak qaylljama,
ino? como ese
chul uscx'iwkinhn
awatkaja kapranhwa.
cholo este tamabito estando yo
pasteaba yo mi cabra.
Kapranh awat manhanq,
Mi cabra a pastear yendo yo,
atquq kapranh k"itk"itkan.
zorro mi cabra solia quitarme.
Q'askinhn kapra arrastshish mariwna.
Llorando yo cabra arrastrando solia ir.
Liyunhkas janawkn.
Leon tambien aparecia.
Liyunh kapran pushi pichqkas jaychki.
Leon de cabra cuatro o cinco ya mata.
Q'asayki wanwan jacxkajt tiribli.
Hace llorar much, yo lloraba terriblemente.
Watq tarti punacxkaja kuralar,
Despues tarde yo llegaba al corral,
kapranha jaqarpaynshunhn.
mi cabra yo botando dejando.
13
13
Qamisha akujcx' qayllcha apq"amata
kapirql?
iCono de este tamaHo chica no mas
vas a llevar cabral
Uwatq awilitunhq nawptirwn urdunanshyn
Despues mi abuelito solia pegar con ordenanza
sash
atqurq, karajull
diciendo
al zorro, carajoll
Kawas janchi, apq"amat wala, karaju>
Donde la came, vas a traer, anda, carajo>
sashu, nawwirwit achkanhq.
diciendo, solia pegarme mi viejo.
Naq jacxacx jatxriwajt qayllanhn.
Yo llorando solia llorar cuando era
nifa.
Kapra kad apssana, kapra awatkaj
kad apssana,
Cabra cada dia tras d a, cabra apasteaba cada
dia tras dia,
Juncx'yapinhra, Qucxpuntinhar,
Sunsunhyapinhar, Inbirnillinhrna,
K'urpinhrna.
a mi Chacra Oca, a mi Punta Lago, a mi Chacra
Anden Largo, a mi Inviernillo, a mi Terron.
Liyunh kapranhq kitsh kitsh kitshkn.
Leon mi cabra quite que quite que quitaba.
Kada tardi, kadasuru, atquqa siparaduwat
chiwatill, saqur saquruwat.
Cada tarde, cada dia, zorro separaba cabra,
echa que echaba.
May kutxiqa liyunhq, ak"am shuk'kinhanq,
Una vez leon, cuando asi yo estaba
sentandome,
uksanna kapr katwat.
en arriba ese cabra habfa agarrado.
BUNHRUNH ladunhn suynwi, kaprap qunptishu.
BUN en mi lado sono, su cabra abrazando.
Furma
iComol
Nacha, jisu,
ushawt.
Yo no mas, jesus,
me termine.
anasam
ishk'inhshq
como abas orinandome
Verdad, juna narktawl
IVerdadl iTe riesl
Illma, utxitx
awatkaja.
Mire, pequea
pasteaba.
qayllachnhn
kabr
chica siendo yo, cabra
Uwatq Kinsmasini k"uwasmashna,
Despues por Kinsmasini ahf mas allacito,
--- ---r '
II
1it
j t/
V.-i
S-
ak"am sam qaqitx
yap itxitxa, itxitx qaqufachna,
asi diga este tamano de cerro chacra
pe(ueba, en pequeno cerro no
mas,
Qaqa Txumpa, uksanna, akat samnhana,
Ardilla Pena, en encima ese, de aqui de mi
espalda,
uwatq patxufata kapranhq
qumptawata kayut katkishu.
Despues de andencito mi cabra habia abrazado
del pie agarrando.
Ak"am sayk k"uw sinurjama,
Asi paro alli como senor,
awantacx'inhan kaprap ak"am qumptish.
delantandome su cabra asi abrazando.
Qus tukqt na nillnill liyunhur
cx'inkatawta, piyurinhkinhn.
Que podda volver yo casi al leon,
habia rodado, peor para mi.
Ni qaprish puytktxi, kapranh arrastish maw.
Ni gritar pude, mi cabra arrastrando fue.
K"uwankas jallq'unh jallq'unhkas kitawt,
q'urawna.
En ahi ya con mi perro, ya con mi perro
quite con huaraca.
Kitshunhan kapranha Chichas Sayki
wantcxkawt.
Quitando yo mi cabra a Chichas Parado
puse colgado.
Waqitxinh maqishush liyunhuq,
a mi detras regresando el leon,
Chichassanat kapr wanintxirnishush,
de las Chichas cabra bajandolo,
arrastishush mashu palshuwat.
arrastrando yendo habia comido.
Tarti awilitunhq nawachkkis.
Tarde mi abuelito pega no mas ya.
Nawach aykayk
/ /
Yo no mas cuanto
Aykayk atquwshq
Cuanto con zorro
liyunhuwshq jaychqista.
/
con leon he peleado.
jaychist.
he peleado.
May kutxiq, q'urawn atqu jiwyawt.
Una vez, con huaraca zorro mate.
Chibatillunh arrastishush mawi katshuqa.
Mi cabra arrastrando fue agarrando.
Uwach illkt waytaykt, waytaykt,
waytaykt, waytaykt.
Ahi no mas yo veo, aguaito, aguaito, aguaito,
aguaito.
Ak"am qalasna pal qallyaw
chiwatillw.
Asi encima de piedra a comer empezo
mi cabra.
Purat amprat qalanh wantshishu mawt.
De ambos con mano mi piedra agarrando fui.
Mushshchat ak"am Qaluntar jalshuwt,
Qaluntar jalshuwt.
Poco a poco asi a Punta Piedra sall,
a Punta Piedra salt.
Yakawt pascx'n.
Di en la cabeza.
Aykipcxaw.
Volteo.
Uwatq jallq'unhshq k"uwat akat, atquq
jiwyawt.
Despues con mi perro de ah de aqu/, zorro
mate.
Jiwynhanq qunpurpayinhn mawq"t atuq.
Matandolo yo, agachandome yo, volvi al zorro.
Chiwatillnh apq"ullinhn,
jiwyasktwa.
Mi cabra cargando yo,
deje muerto.
naq atqups
yo al zorro tambien
Liyunhps
Leon tambien
huaraca.
Jallq'unhshq
awatkaja.
Con mi perro
pasteaba yo.
Uk"uk" kapr
kaprap utkn,
kayups
pie tambien
liwkasq"kt
lo quebre
q'urawn.
con
kabrufanhshq kapranh
con mi cabra mi cabra
rik achkawshq, wakap utkn,
wakchap utkna.
Harto cabra rico con viejo, vacas habfa, su
cabra habia, su borrega habia.
Rik achkanhshq utkaj naq.
Con mi viejo rico vivia yo.
Apsanapsan liyunhshq jaychkwaj, atquwshq
jawch' irwaja.
Todo; los dias con leon peleaba yo, con zorro
re?1ia.
Ukchawa.
Es todo.
VOCABULARO
abajo manha
abrazar qumpta
abuelito awilitu
agachar qumpurpaya
agarrar wantshu, katu
aguaitar waytaya
ahf uwa
alla k"uwa
alli uka
ambos pura
atas abasa
andar wala
anden patxa
aparecer janawa
aquf aka
arrastrar arrasta
asf ak"ama
bajar wanintxirna
borrega wakcha
botar jaqarpaya
cabeza pascx'a
chibatillu, chiwata, kapira, kapra
cada kada
carajo karaju
cargar apq"ulla
care janchi
casi nillnill
cerro qaqa
cinco pichqa
colgar wantcxa
comer palu
cabra
comer de todo palshu
Icomol furma
como qama, qamisha
corral kurala
cuanto ayka
cuatro push
chacra
cholo
yapu
chulu
dar yaka
decir saja
de,Lante awanta
despues / kuwatqa, watqa
detras waqitxi
dja uru
donde kawa
echar
entregar
espalda
este tamaio
esto
gritar
haber
harto
huaraca
saqu
intriga
sama
akujcx'a, uscx'a
aka
qapra
uta
uk"uk"a
q' urawa
ir maja
;jesusl jisu
lado
leon
llegar
llevar
llorar jatxa
manana
mano
matar
mirar
morir
much
niHo
no
onomatopoeia
ordenanza
orinar
parar
pastear
pastora
pegar
pelear j
peor
pequena
perro
pie
piedra
poco a poco
poder
/
que
quebrar
quitar
ladu
liyunha
punacxa
apa
q'asa,
apsa
ampara
jiwya
illa
jiwa
wanwan
jacxa
qaylla
shaq
BUNHRUNH
urdunanshya
ishk' i
saya
awata
washturu
nawpta, nawa
aycha, jaychka
piyuru
itxitxa
jallq'u
kayu
qala
mushshchata
puyti
qusa
liwkasa
k"ita
reir
retiir
rico
rodar
salir
seHor
sentarse
separar
sonar
tarde
terminar
terribleme t
todos los dia
naru
jawch' a
riku
cx'inkata
jalshu
sihfeuru
shuk' u
siparadu
suyna
tarti
usha
e tiribli
s apsanapsa
toponimia Chichas Sayki, Chichasa,
Inbirnilla, Juncx'yapu, K'urpa, Kinsmasi,
Qalpunta, Qaqa TXumpa, Qucxpunta, Sunsunhyapu
tu juma
uno
maya
vaca
vez
viejo
vivir
voltear
volver
yo
zorro
waka
kutxi
achaka
uta
aykipa
maq"a, tukqa
na
atuqu
PELEANDO CON ZORRO Y LEON
Cuando yo era pequefia no mas,
como ese nino alla, mate a un zorro en
Qucxpunta, donde pasteaba mi cabra. Ese
zorro siempre solla quitarme mi cabra. Yo
llorando no mas vela al zorro arrastrando mi
cabra. Tambien aparecia leon, matando unos
cuatro o cinco, Ay, que'me hacian llorar
much. Despues, tarde no mas llegaba party
botar al corral mi cabra. IY era yo no mas
de este tamanito, muy ninal
Y encima de todo, tambien me pegaba mi abuelo
con ordenanza diciendome < Carajo,Lentregas
al zorro no? iDonde -esta la came? Anda
trae, carajo> y asi me solfa pegar.
Mucbo lloraba yo de niTa. Dia
tras dia pasteaba yo mi cabra, en Chacra Oca,
en Punta Lago, en Anden Largo, en
Inviernillo, en Terron. Y dla tras da quite
que quite que quitaba el leon, y dia tras dia
el zorro tambien separaba las cabras para
robarlas.
Una vez, cuando me sentaba as{ no mas,
el leon agarro cabra asf arriba y saltd para
abajo sonando en mj lado, abrazando una
cabra. iComol Tenia tanto miedo que me
orine como anas. ;Como te riesl?l
Yo, tan pequgna, pasteando.
En fin, por Kinsmasini, en un cerrito
pequeno encima de Qaqa Txumpa, a mi
espalda de un andencito se fue el leon
agarrando a
paro como
agarrando la
casi rodara
podia gritar
cabra.
mi cabra por la pata. Y en alli
seTor, a mi delante,
cabra. Si volteara un poco casi
al leon -- peor para mill Ni
-- y alli se fue arrastrando
Pero yo con mi perro y con
quite la cabra del leon y la
Chichasa. Pero el leon regreso a
y, arrastrandola de Chichasa la
todos modos. En la tarde mi abuelo
mi huaraca
colgue' en
mi detras,
comio' de
me pego.
.Cuanto he peleado con leoni
iCuanto he peleado con zorrol
Una vez mate a un zorro con huaraca. El
zorro ,agarrando una cabra se fue
arrastrandola, Yo me puse a aguaitar largo
rato. Colocandose encima de una piedra
empezo a comer mi cabra. Agarre mi piedra
con las dos manos y fui poco a poco a Punta
Piedra, saliendo por allf. Le df en la
cabeza. yolteo. De, aquf de alla'pon mi
perro mate zorro. Matandolo yo, agachandome,
voivi al zorro. Recogi mi cabra muerta,
dejando tambien muerto al zorro.
Otra vez quebre la pata de leon con mi
huaraca.
Con mi perro pasteaba mi cabra. Mi viejo
era rico, asi que tenia harta cabra, vaca, y
borrega. Con ese viejo rico vivfa yo,
rih.endo todo los dias con leon y
zorro.
Es todo.
KAPR WASHTURUQ ATUQUWSHQ LIYUNHAWSHQ
JAYCHISHKI
PASTORA DE CABRAS CON ZORRO CON LEON PELEA
MAURA EVANGELISTA CANDELA
Atquqa Qucxpuntanqa manh kapras katshush
jiwyawt naqa. Naqa itxitxa shaq ak
qaylljama, chul uscx'iwkinhn awatkaja
kapranhwa. Kapranh awat manhanq, atquq
kapranh k"itk"itkan. Q'askinhn kapra
arrastshish mariwna. Liyunhkas janawkn.
Liyunh kapran pushi pichqkas jaychki.
Q'asayki wanwan jacxkajt tiribli. Watq tarti
punacxkaja kuralar, kapranha jaqarpaynshunhn.
Qamisha akujcx' qayllcha apq"amata kapirql?!
Uwatq awilitunhq nawptirwn urdunanshyn
sash
atqurq, karajul! Kawas janchi, apq"amat
wala, karaju> sashu, nawwirwit achkanhq. Naq
jacxacx jatxriwajt qayllanhn. Kapra kad
apssana, kapra awatkaj kad apssana,
Juncx'yapinhra, Qucxpuntinhar,
Sunsunhyapinhar, Inbirnillinhrna,
K'urpinhrna. Liyunh kapranhq kitsh kitsh
kitshkn. Kada tardi, kadasuru, atquqa
siparaduwat chiwatill, saqur saquruwat.
May kutxiqa liyunhq, ak"am shuk'kinhanq,
uksanna kapr katwat. BUNHRUNH ladunhn
suynwi, kaprap qumptishu. Furmal Nacha,
jisu, abasam ishk'inhshq ushawt.
Verdad, juma narktawl
qayllachnhn kabr awatkaja.
Uwatq Kinsmasini
qaqitx yap
qaqufachna, Qaqa
akat samnhana,
kapranhq qumptawata
Illma, utxitx
k"uwasmashna, ak"am sam
itxitxa, itxitx
Txumpa, uksanna,
uwatq patxufata
kayut katkishu.
Ak"am sayk k"uw siturjana,
awantacx'inhan kaprap ak"am qumptish. Qus
tukqt na nillnill liyunhur cx'inkatawta,
piyurinhkinhn. Ni qaprish puytktxi, kapranh
arrastish maw. K"uwankas jallq'unh
jallq'unhkas kitawt, q'urawna. Kitshunhan
kapranha Chichas Sayki wantcxkawt. Waqitxinh
maqishush liyunhuq, Chichassanat kapr
walintxirnishush, arrastishush mashu
palshuwat. Tarti awilitunhq nawachkkis.
Nawach aykayk liyunhuwshq jaychqista. Aykayk
atquwshq jaychist.
May kutxiq,
Chibatillunh
Uwach illkt
waytaykt.
chiwatillw.
q'urawn atqu
arrastishush mawi
waytaykt, waytaykt,
Ak"am qalasna pal
jiwyawt.
katshuqa.
waytaykt,
qallyaw
Purat amprat qalanh wantshishu mawt.
Mushshchat ak"am Qalpuntar jalshuwt,
Qalpuntar jalshuwt. Yakawt pascx'n.
Aykipcxaw. Uwatq jallq'unhshq k"uwat akat,
atquq jiwyawt. Jiwynhanq qumpurpayinhn
mawq"t atuq. Chiwatillnh apq"ullinhn, naq
atqups jiwyasktwa.
Liyunhps kayups liwkasq"kt q'urawn.
Jallq'unhshq kabruflanhshq kapranh
awatkaja. Uk"uk" kapr rik achkawshq, wakap
utkn, kaprap utkn, wakchap utkna. Rik
achkanhshq utkaj naq. Apsanapsan liyunhshq
jaychkwaj, atquwshq jawch'irwaja.
Ukchawa.
5
|