• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Main














Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00027
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Abbreviated Title: West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : plates, maps, ports. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff.
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1934
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherlands Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
Spatial Coverage: Suriname
Netherlands Antilles
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1.-39. jaarg.; 1919/20-1959.
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 volumes.
Issuing Body: Pub. in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
General Note: Editors: 1919/20- Janus Boeke and others.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00027
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: ltuf - ABV7932
oclc - 01646507
alephbibnum - 000328385
lccn - 23014833
issn - 0372-7289
 Related Items
Succeeded by: Christoffel
Succeeded by: Vox Guyanae
Succeeded by: Nieuwe West-Indische gids

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 48a
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 208a
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 258a
        Page 258b
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
Full Text
DE WEST-INDISCHE GIDS




De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN

Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY FORTMAN,
W. R. MENKMAN, H. SCHUTZ, JOH. F. SNELLEMAN

VIJFTIENDE JAARGANG 1933/1934

ZESTIENDE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1934




INHOUD VAN DEN VIJFTIENDEN JAARGANG

Benjamins herdacht in de Koloniale Staten van Suriname 131
Bericht der redactie . . . . . . v66r blz. 49
BEYERMAN (Mr. J. J.), De Nederlandsche kolonie Berbice
in 1771 . . . . . . ... . . .. 313
Bibliographie. 45, 76, 141,173,205,255,282,318,350,382,407
BRANDS (C. F. J.), De toekomst van Suriname . . . 309
EUWENS O.P. (P. A.), De ,,Brandaris", de hoogste bergtop
van het eiland Bonaire . . . . . . 257,289
GAAY FORTMAN (Mr. B. DE), Prof. mr. dr. C. van Vollen-
hoven t . . . . . . . . . . 69
- De Curaqaosche begrooting voor 1933 . . . 124
- Vrijheid van drukpers en recht van vergadering . 241
-- Boekbespreking
1. H. E. Lampe, Aruba voorkeen en thans (171). 2. Cura-
fao. Uitgave van de Koninklijke vereeniging ,,Oost en West"
(349). 3. A migoe di Curafao, 30 Dec. 1933. (376). 4. West-
Indische Kalender x934. (377).
GOEJE (C. H. DE), Boekbespreking
Journal de la Socidtd des A mdricanistes, Nouvelle S6rie,
Tome XXIV. 1932. (71).
HALL (Dr. C. J. J. vAN), De proven van dr. Fernandes in de
koffie-proef-fabriek in Suriname . . . . . 163
HALLEMA (A.), Friesland en de voormalige compagnieen
voor den handel op Oost en West. I. De Westindische
compagnie in Friesland . . . . . . . 81
- Sprokkelingen uit vergeelde bladen van een eeuw ge-
leden . . . . . . . . . . . 371
Handelmogelijkheden met Zuid-Amerika . . . . 20
HESSLING (H. A.), Beeld van Aruba in cijfers . . 385
HEYLIGERS (J. C. TH. G. J.), Brimstone hill ,,The Gibraltar
of the West Indies" . . . . . . . . 191
HINTE (Dr. J. VAN) Boekbespreking
Geschiedkundige atlas van Nederland. Kaart 17. De Kolo-
nign. Blad 13-15 West-Indii. Tekst door F. Oudschans
Dentz en W. R. Menkman. (347).




INHOUD VAN DEN VIJFTIENDEN JAARGANG


JUNKER (L.), Herinneringen aan het oerwoud; Uit mijn
dagboek van 1921 . . . . . . . 177,209
KESLER (C. K.), Graaf Von Zinzendorf in Holland . . 1
KIELSTRA (Prof. mr. J. C.) portret . . . v66r blz. 209
MENKMAN (W. R.), Statiaansche toestanden in de XVIIIe
eeuw . . . . . . . . . . 23, 105
-- De voorloopige Curagaosche begrooting voor 1934. 49
- Het voorspel der verovering van St. Eustatius in
1781 . . . . . . . . . .. 321,353
Openingsrede vn Z.Ex. B. W. Th. van Slobbe, gouver-
neur van Curacao bij de opening van den Kolonialen
raad voor het zittingsjaar 1933-1934. . . . ... 137
OUDSCHANS DENTZ (FRED.), Gegevens omtrent het op 31
Augustus 1923 te Paramaribo onthulde standbeeld van
H.M. de Koningin ter gelegenheid van haar zilveren re-
geeringsjubileum. . . . . . . . .. 11
-- Gegevens omtrent het geschenk ter gelegenheid van
het 25-jarig huwelijksfeest van het Koninklijk echtpaar
door de bevolking van Suriname aangeboden. .. ... 18
-- De inbezitneming van het Fransche gedeelte van Sint
Maarten door de Nederlanders . . . . . . 280
- Stichtingen en fondsen in de West . . . 390
-- Boekbespreking
H. Steinberg, Ons Suriname. De ending der Evangelische
Broedergemeente in Nederlandsch Guyana. (373). 1733-
1922 Jacobus Boelen Amsterdam. Bijdrage tot de geschiedenis
van den wijnhandel in Nederland in de laatste twee eeuwen. (375)
PANHUYS (Jhr. L. C. VAN), Aanvulling folklore in Neder-
landsch West-Indie . . . . . . . . 16
- Folklore van Bonaire . . . . . . . 97
- Ir. A. A. Meyers over het kolonisatievraagstuk. . 102
-- De geschiedenis van het Braziliaansche Amerikanis-
tencongres .. .. ... .. .. .. ... . 273
- Boekbespreking
Revista del institute de etnologia de la universidad national de
Tucumdn II, 2a, 1932. I-IV, blz. 133-620; II XXV Con-
gresso internazionale degli A mericanisti a la Plata Novembre-
Dicembre 1932. (167)
PREY (L. C.), De economische toestand van Suriname. . 227
Productie van Suriname over de laatste twintig jaar. . 75
Rede uitgesproken door Z.Exc. den heer gouverneur van
Suriname bij gelegenheid van de opening der Koloniale
Staten op 9 Mei 1933 ................ 133




INHOUD VAN DEN VIJFTIENDEN JAARGANG 7

SIMOONS (A. J.), Het verval van Suriname . . .. 299
SNELLEMAN (JOH. F.), Stulpmand en werpnet . . . 201
- Zielen in soorten (Boekbespreking: Prof. dr. J. H. F.
Kohlbrugge', 's Menschen religie) . . . . . 344
- Boekbespreking
West-Indische Peperpot, door Sir Reginald St. Johdston.
Uit het Engelsch vertaald door J. C. Th. G. J. Heyligers. (377)
STAHEL (GEROLD), De cultuurwaarde van Suriname. . 158
TRAA (Mr. A. VAN), De economische toestand van Suriname 332
WEEL (Dr. M. A. VAN), Reisindrukken van Curagao . . 145
WEITJENS (Mr. W. M. A.), De rechtsbedeeling in Curagao. 258





GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND
DOOR

C. K. KESLER

Het jaar 1932 was voor de Evangelische Broedergemeen-
te van bijzonder belang, daar toen het feit herdacht kon
worden, dat voor 200 jaar, op 21 Augustus 1732, door de
uitzending van twee breeders naar St.-Thomas 1) een
begin gemaakt werd met het werk onder de heidensche
negerslaven. Drie jaar later breidde die arbeid zich be-
langrijk uit, daar toen de eerste drie breeders naar Suri-
name vertrokken, terwijl het volgende jaar ook de Kaap
en Guinea in den zendingsarbeid betrokken werden.
De weg van het central punt, Herrnhut in Saksen,
naar de Hollandsche kolonien liep uit den aard der zaak
over de Republiek, in het byzonder over Amsterdam,
vanwaar de meeste schepen naar Suriname en Cura9ao,
in minder aantal ook naar andere West-Indische kolo-
nien, als Essequebo, Berbice e.a., vertrokken.
2) Dat als plaats van bestemming voor deze eerste uitzending de des-
tijds Deensche eilanden St. Thomas, Santa Cruz en St. John werden
uitgekozen, vindt zijn verklaring in het feit, dat Graaf Von Zinzendorf
in 1731 bij gelegenheid van de kroning van Christiaan VI, met wiens
families hij persoonlijk bekend was, een bezoek aan Kopenhagen bracht.
(Bij die gelegenheid verleende de koning hem de Danebrogs-orde, die
hij aanvankelijk eenigszins met tegenzin aanvaardde, doch later, toen
hij het besluit genomen had, zijn wereldlijke ambten neder te leggen en
zich geheel aan zijn geestelijke werkzaamheden te wijden, op 1 Januari
1736, aan den koning terugzond). Hier kwam hij in aanraking met een
negerslaaf uit St. Thomas, die aan den Opperstalmeester, Graaf Laur-
wig, toebehoorde. Deze slaaf werd in Kopenhagen gedoopt, ontving
den naam Anton en vergezelde Graaf Von Zinzendorf op zijn terugreis
naar Herrnhut. In den Raad der Gemeente werd daarna besloten, Le-
onhard Dober naar West-Indie uit te zenden. Deze vertrok bijna een
jaar later, vergezeld door een anderen broeder, David Nitschmann.
(A. G. Spangenberg, Leben des Herrn Nicolaus Ludwig, Grafen und
Herrn von Zinzendorf und Pottendorf, Herrnhut 1772).
West-Indische Gids XV 1




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


De man, die, naast andere werkzaamheden, waartoe
zijn vroom gemoed hem dreef, dat uittrekken in de hei-
denwereld organiseerde en in de banen leidde, vanwaar
de Gemeente in den loop van twee eeuwen niet belangrijk
meer afweek, was, zooals bekend is, Nicolaus Ludwig
Graaf von Zinzendorf. Reeds tijdens zijn studententijd
te Halle had hij door de stichting van de ,,Senfkornorden"
getracht, gelijkgezinden bijeen te brengen. Het mosterd-
zaadje wies op en werd een krachtige boom, onder welks
schaduw vele honderden, o.a. in Suriname, zich eensge-
zind vereenigden.
Sedert 1727 had zich onder de leden der Broederge-
meente de drang geopenbaard, om anderen tot een gods-
dienstig leven op te wekken, weldra ook, om het Evange-
lie aan de heidenen te brengen. Om dat werk uit te breiden
en te organiseeren, begaf Von Zinzendorf zich in 1736
naar Amsterdam, waar, zooals gebleken was, in enkele
kringen belangstelling voor het werk der Broedergemeen-
te bestond. Belangstelling, maar ook weldra wantrouwen
bij anderen en niet de minst gezaghebbenden in de Repu-
bliek. Dat zou tijdens Zinzendorf's verblijf te Amsterdam
weldra blijken.
De belangstelling vond haar ground in een bezoek, dat
de trouwe medewerker en levensbeschrijver van Zinzen-
dorf, August Gottlieb Spangenberg, op zijn doorreis naar
Amerika in 1734 aan Amsterdam gebracht had. Bij die
gelegenheid had deze een onderhoud met Bewindhebbers
der Geoctrooieerde Societeit en besprak met hen de mo-
gelijkheid en wenschelijkheid, breeders naar Suriname
uit te zenden. Een dergenen, met wien hij confereerde,
was Philip Hack, Directeur der Societeit, afkomstig uit
Keulen, de broeder van Wilhelm Hack, die in 1742 de
Geoctrooieerde Surinaamsche Mineraal Compagnie op-
richtte 1).
Volgens getuigenis van Spangenberg was Philip Hack
een zeer welwillend man, die het uit godsdienstige over-
') Philip Hack stelde in het bijzonder belang in emigratie van Duit-
schers naar Suriname en hield zich met de bevordering daarvan reeds
geruimen tijd bezig. (Zie West-Indische Gids 1919, blz. 413).




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


wegingen zijn plicht achtte, anderen van dienst te zijn.
,,Sonst ist er reformiert", voegt Spangenberg hierbij.
De besprekingen met de Directeuren der Societeit gaven
dezen aanleiding tot een verzoek om nadere inlichtingen
omtrent de Moravische Broeders, waarvan men destijds
te Amsterdam slechts weinig wist en die men wel ver-
eenzelvigde met de Halle'sche Pietisten. Spangenberg
verstrekte de gewenschte inlichtingen en voegde aan zijn
schrijven zijnerzijds een tiental vragen toe. Deze liepen
hoofdzakelijk over de plaats, die Directeuren ter vesti-
ging wilden aanwijzen, het aantal immigranten, dat toe-
gelaten zou kunnen worden, de kosten van transport, enz.
en in het byzonder over de mate van godsdienstvrijheid
en de bevoegdheid, de eigen kerkinrichting te behouden 1)
Daar de meeste Directeuren niet voldoende met het
Duitsch bekend waren, werd het geschrift van Spangen-
berg voor hen vertaald door Isaac Lelong 2), die later
een boek in het licht gaf, getiteld ,,Gods Wonderen met
Zijne Kerke", gebaseerd op de aanteekeningen van Span-
genberg.
Dit werk kwam o.a. in handen van Maria Louise, de
weduwe van Jan Willem Friso, en van haar schoondoch-
ter, Prinses Anna, de gemalin van den lateren stadhouder
Willem IV, die daardoor een hernieuwde belangstelling
voor het werk van Von Zinzendorf en de zijnen opvatten.
Hernieuwd, want reeds vroeger waren zij met den Graaf
in aanraking gekomen, toen deze, tijdens zijn rondreis
door Europa na afloop van zijn studenten-tijd in 1719
door den Graaf van Nassau-Siegen aan het stadhouder-
lijke hof in Leeuwarden was voorgesteld. Bij gelegenheid
van den verjaardag van Willem Karel Hendrik Friso, des-
tijds nog alleen Stadhouder van Friesland en Groningen,
ontving hij toen een uitnoodiging, om de feestelijkheden
ter eere daarvan bij te wonen. In 1728 nu, bij gelegenheid
') F. Staehelin, Mission in Suriname, I blz. 10 en 11.
') Isa&c Lelong was uit Frankfort afkomstig en woonde, toen Span-
genberg met hem in aanraking kwam, reeds 40 jaar in Amsterdam. Hij
hield zich hoofdzakelijk met vertaalwerk bezig en schreef behalve het
genoemde nog andere werken, hoofdzakelijk over theologische en kerk-
historische onderwerpen.




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


van zijn tweede bezoek aan de Republiek, herinnerde
Zinzendorf daaraan in een brief aan de Prinses, waarin
o.a. voorkwam: ,,Seitdem ich 1719 Ew. Durchlaucht
there Person zum letztenmale gesehen", enz. 1).
De vragen, die Spangenberg gesteld had, werden na-
mens Directeuren der Geoctr. Societeit overeenkomstig
het behandelde in de vergadering van 6 December door
den Secretaris Jan van Meel 2) beantwoord. Op 26 Maart
1735 berichtte deze in opdracht van Directeuren aan
den Gouverneur Johan Raye, dat met het schip van
Peter Versyn drie mannen uit Herrnhut naar ,,onze kolo-
nie" zouden vertrekken en beval hen in de welwillend-
heid van den Gouverneur aan.
In de ending naar Suriname stelde o.a. ook de, uit Oost-
Friesland afkomstige, Doopsgezinde predikant Decknatel
belang. Hij verklaarde zich beschikbaar, om uitgezonden
breeders voor te lichten en te Amsterdam bij te staan.
Na de voorbereidende maatregelen van Spangenberg
begaf in 1736 Graaf Von Zinzendorf zich voor de tweede
maal naar de Republiek, ten einde de zaak der ending
naar Suriname en zoo mogelijk ook naar andere Hol-
landsche kolonikn te organiseeren. Hierbij werd ook de
mogelijkheid overwogen tot werkzaamheid, behalve in
Suriname, in Berbice, Curacao en Groenland. Het laatste
gebied werd in de overwegingen betrokken, in de eerste
plaats, daar men in Herrnhut kennis gekregen had van
den geslaagden arbeid van Hans Egede 8), en verder,
omdat de mogelijkheid bestond te Amsterdam aanraking
te verkrijgen met de Bewindhebbers der Groenlandsche
Compagnie.

1) Spangenberg, I blz. 114.
') Mr. Joan Hubert van Meel was 1726-1769 Secretaris der Geoc-
trooieerde Societeit. Zijn vader Jan Huybert van Meel had dezelfde
functie bekleed. (Elias, De Vroedschap van Amsterdam).
') Hans Egede (1686-1758), de Apostel van Groenland, was eerst
predikant op de Lofoden. In 1721 vertrok hij als zendeling naar Groen-
land en keerde vandaar in 1736 terug. In zijn arbeid werd hij ijverig ter
zijde gestaan door zijn vrouw Gertrud Rask. Na zijn terugkeer werd hij
door de Deensche regeering benoemd tot Superintendant der Groen-
landsche Missie.




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


Een reis van Hermhut achter in Saksen naar de Repu-
bliek was in die dagen geen kleinigheid. Spangenberg
had dat twee jaren te voren ondervonden en was o.a. in
gevaar geweest, in het gezicht van de haven schipbreuk te
lijden, daar in de nabijheid van Utrecht een dronken
voerman de reiskoets deed omslaan, waardoor de reizi-
gers in het host van den nacht in de modder terecht
kwamen.
Graaf Von Zinzendorf, die zijn gemalin 1) en zijn oudste
dochter, die hem zouden vergezellen, vooruitgezonden
had, haalde dezen te Budiszinn in. De reis going verder
over Leipzig en Jena, in welke laatste plaats het gezel-
schap zich drie dagen ophield voor conferenties met
Graaf Hendrik XXIX van Reuss-Ebersdorf den broeder
der Gravin, die in zendingsarbeid levendig belang stelde,
en op 4 Maart 1736 kwam het gezelschap te Amsterdam
aan.
Hier kwam Graaf Von Zinzendorf weldra in aanraking
met verschillende regeerings-personen en predikanten,
in de eerste plaats met den predikant Van Alphen 2), die
in nauwe betrekking tot het stadhouderlijke gezin te
Leeuwarden stond. Andere vooraanstaande personen,
met wie Zinzendorf in aanraking kwam, waren de Burge-
meester Gillis van den Bempden 8), de Admiraal Cornelis
1) Graaf Von Zinzendorf is tweemaal gehuwd geweest; de eerste
maal (7 Sept. 1722) met Edmuthe Dorothea, Gravin van Reuss-Ebers-
dorf. Na haar overlijden op 19 Juni 1756 sloot hij in Juni van het vol-
gende jaar een tweede huwelijk met Anna Nitschmann, de zuster van
David Nitschmann, die op 21 Augustus 1732 met Leonhard Dober, als
eerste zendelingen, naar St. Thomas vertrok.
') Hieronymus van Alphen, de oom van den bekenden, gelijknami-
gen kinderdichter, (1700-1758) was Hervormd Predikant en stond
1733-1757 te Amsterdam. In het laatste jaar verkreeg hij zijn emeri-
taat.
V66r zijn Amsterdamschen tijd was hij te N.-Loosdrecht en later
1726-1733 te Leeuwarden werkzaam geweest. Hij stond in hooge
gunst bij Maria Louise van Hessen-Kassel, de gemalin van Jan Wil-
lem Friso. Zijn vader Hieronymus Simonsz. van Alphen, sedert 1693
predikant te Amsterdam en sedert 25 Februari 1715 hoogleeraar in de
theologie aan de Universiteit te Utrecht, had als student onder zijn
gehoor gehad Willem Karel Hendrik Friso, den lateren Stadhouder
Willem IV. (Nieuw Biografisch Woordenboek).
') Mr. Gillis van den Bempden was Burgemeester in 1738, '41 en '47.





GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


Schrijver 1) en de Geheimraad Abraham Romswinckel 2).
Burgemeester Van den Bempden stelde in de zaken, die
Zinzendorf wenschte te bespreken, zelfs zoozeer belang, dat
hij dezen op 21 Maart 1736 persoonlijk een bezoek bracht.
Zooals hij dat in Herrnhut en elders gewoon was, hield
Zinzendorf huiselijke godsdienstoefeningen met de met
hem gelijkgezinden. Deze bijeenkomsten trokken zoozeer
de aandacht, dat weldra het stadsbestuur aanleiding
vond, zich ermede te bemoeien. Zij werden eerst bij
den Graaf aan huis, later in een gebouw, de eerste Herrn-
huttersche kerk, waarschijnlijk op de Raamgracht, ge-
houden. Dat zij zeer de aandacht trokken, was niet te
verwonderen. De Amsterdammers waren destijds al niet
veel anders dan tegenwoordig en, als er iets byzonders te
zien is, is gewoonlijk spoedig een groote menigte op de been.
En hier was inderdaad iets byzonders; bijeenkomsten
van een gemeente,waarvan men niet veel wist; godsdienst-
Hij was gehuwd met Lady Catherine Grey, de weduwe van Jan Willem
Trip. (Overl. 1732), Bewindhebber der O.I.C. en in 1732 Directeur der
Geoctr. Soc. van Suriname.
Hij was eenigszins gebrekkig en had onder het volk den bijnaam van
,,de Kruk". Evenals de meeste destijds aan het behind zijnde perso-
nen te Amsterdam was hij sterk anti-Oranje gezind. Van een zijner te-
genstanders verscheen een schotschrift (aanwezig in het Gemeente-
Archief van Amsterdam) onder den titel ,,Afbeelding van den Amster-
damschen Burgemeester Van den Bemden, alias de Kruk, ter Recom-
pens van zijn zeggen ,,dat men den Prins van Orange in plaets van Ge-
neraal Tamboer most maken".
J. Bicker Ray vermeldt van hem het volgende: ,,Hij was considera-
bel dik van lichaam en was lam aan het eene been, sodat hij altoos ge-
holpen door twee knegts en met behulp van een stevige kruk na 't stat-
huys of elders geescorteert most worden".
V. d. B. was o.a. Curator der Illustre Schole en Scholarch der La-
tijnsche Scholen. (Elias, De Vroedschap van Amsterdam).
*) Cornelis Schrijver (1686-1768) was in 1738 Vice-Admiraal. Hij
was zeer gezien bij Willem IV en een voorstander van verbetering der,
destijds zeer verwaarloosde, zeemacht. Hij schreef o.a. aan den Stad-
houder een uitvoerigen brief ,,over de redenen van het groote verval
van 's lands zeemagt". (N. Biografisch Woordenboek).
*) Abraham Romswinckel (1657-1738) was o.a. Geheimraad en
Resident te Amsterdam van den Koning van Pruisen. Hij behoorde
tot de voornaamste kooplieden en deed belangrijke zaken, eerst onder
de firma Abraham Boddens & Abraham Romswinckel, later onder die
van Romswinckel & Warin. Hij bezat o.a. de bekende hofstede Els-
wout bij Overveen. Hij was een zoon van Ds. Joh. Romswinckel.
(Elias ,De Vroedschap van Amsterdam).




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


oefeningen, die sterk afweken van wat men in de Ned.
Hervormde kerken gewoon was en bovendien een voor-
naam heer, die, als gelijke met de zijnen omging en, die
gaarne bereid was, het volk, dat zich verzamelde, toe te
spreken.
Spangenberg vermeldt daaromtrent het volgende:
Zoodra de families Von Zinzendorf te Amsterdam aan-
gekomen was, ontving zij bezoek van verschillende vrien-
den, met wie de Graaf reeds vroeger in correspondentie
geweest was. 's Avonds woonden deze de huiselijke gods-
dienstoefening bij. Hierdoor werd de belangstelling -
wellicht ook de nieuwsgierigheid niet alleen van ver-
schillende predikanten en magistraatspersonen opgewekt,
maar ook van velen uit de volksklasse. Weldra werd de
toeloop zoo groot, dat het noodig geacht werd, afzonder-
lijke bijeenkomsten voor mannen en vrouwen te houden.
Aanvankelijk gaf deze scheiding eenige moeite; er ont-
stond een oploop, zoodat Von Zinzendorf het noodig
achtte, op den stoep te komen en de verzamelde menigte
toe te spreken, om haar tot kalmte aan te manen.
Burgemeesteren waren echter met deze bijeenkomsten
maar matig ingenomen. De kleine burgerstand begon
reeds roerig genoeg te worden en men wist, dat Von Zinzen-
dorf zeer in de gunst stond bij het hof te Leeuwarden. Er
waren dus eenigen, die de nieuwe gemeente gunstiggezind
waren; er warren er echter meer, die haar liever niet in de
stad zagen. De bedoeling van Von Zinzendorf was echter
toen volstrekt niet propaganda in eenigen zin, allerminst
politieke, te maken. Van Alphen getuigt van hem, dat
zijn doel niet was ,,A tenir des assemblies publiques"; hij
had slechts ,,permis a quelques amis d'assister aux d6vo-
tions particuliUres dans son domestique". In overleg met
dezenwerddan ookbesloten,Amsterdam teverlaten en zich
liever naar het steeds Oranj e-gezinde Friesland te begeven.
Voor het daartoe kwam, waren intusschen reeds ver-
schillende plannen overwogen, om, zij het niet te Amster-
dam dan toch ergens anders in de Republiek, tot een
blijvende vestiging der Moravische breeders te komen.
Wederom door bemiddeling van Ds. Van Alphen be-





8 GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND

reikte Graaf Von Zinzendorf een voorstel van Maria
Louise, om deze nederzetting te vestigen in de baronie
IJselstein, die aan het Huis Oranje toebehoorde 1).
Op 26 Maart begaf de Graaf zich over Utrecht daar-
heen, vergezeld door twee zijner Amsterdamsche vrien-
den, Mattheus Beuning 2) en Jacob Schellinger. Het resul-
taat van deze reis was, dat een terrein aan den Holland-
schen IJsel gekocht werd, ongeveer een kwartmijl van
IJselstein. Hier begon men het volgende jaar met den
bouw der huizen voor de vestiging, die den naam kreeg
van Heerendijk 3). Aan de inrichting dezer vestiging
1) De baronie IJselstein was bij de finale regeling der nalatenschap
van Willem III in 1732 met andere, in het grondgebied der Republiek
gelegen, goederen aan Willem Karel Hendrik Friso toegewezen.
Zij was, na achtereenvolgens aan de geslachten Aemstel, Borselen,
Avesnes en Egmond toebehoord te hebben, door het huwelijk van
Prins Willem I met Anna van Egmond aan het geslacht Oranje-Nas-
sau gekomen.
*) Mattheus Beuning was een, blijkbaar vermogend, Amsterdammer
die zich bij de Broedergemeente aansloot en zich financieel in haar be-
langen interesseerde. Ook aan andere geldelijke transacties nam hij
deel, die ten slotte, ongetwijfeld tegen zijn wil, op schade voor het werk
der Broedergemeente uitliepen. Een leening van 300.000 gulden aan
den Graaf van Ysenburg-Meerholz, op wiens gebied de Herrnhutter
nederzetting Herrnhag zich gevormd had, gaf tot ernstige verschillen
met de lands-autoriteiten aanleiding en veroorzaakte, nadat Zinzen-
dorf het geleende kapitaal aan Beuning terugbetaald en dus zelf
schuldeischer geworden was, in 1750 de verbanning der Broeders uit
Herrnhag.
Op bet kerkhof, dat nog in wezen is, herinneren eenige namen op de
grafsteenen aan de werkzaamheid van Graaf Zinzendorf in Holland,
b.v. Johanna van den Boogaard nit Haarlem, overleden 1 Februari
1750; Katharina Angelkorte, geb. Le Long uit Amsterdam, overleden
3 Dec. 1744.
Daar liggen ook begraven Hendrik XXIX van Reuss-Ebersdorf, de
zwager en twee zoons en een dochter van Graaf Von Zinzendorf.
(Herrnhut, Wochenblat der Brnidergemeine, Jaarg. LXV, No. 45).
Aan de Commenijne river in Suriname ligt een plantage van dien
naam, vroeger met een Herrnhutter vestiging.
8) Heerendijk in de baronnie van IJsselstein, prov. Utrecht. Dit
huis, omtrent het jaar 1736 gebouwd door die van de gezindheid der
Moravische breeders of de Evangelische Broedergemeente. De baron
Frederik van Wetteville had er bij den aanvang het opzigt over en het
werd eerst door vijftien of zestien personen bewoond, die tot tusschen
veertig en vijftig zijn aangegroeid, maar omstreeks het jaar 1746, hetzij
hun meerdere vrijheid te Zeyst vergund werd of om andere redenen,
zijn de meesten derwaarts getrokken.
(A. J. A. A. van der Aa, Aardr. Woordenboek der Nederlanden, 1849).




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


nam o.a. de bekende Christiaan David, een der grond-
vesters der gemeente te Herrnhut, een werkzaam
aandeel. Tot 1746 diende Heerendijk tot tijdelijke ver-
blijfplaats voor, uit Duitschland aangekomen, breeders
en zusters; in dat jaar werd de vestiging overgebracht
naar Zeist 1), waar zij zich tegenwoordig nog bevindt.
Nadat de verschillende maatregelen voor de vestiging
van Heerendijk genomen waren, vertrok de families Von
Zinzendorf naar Friesland. De gravin begaf zich met haar
11-jarige dochter Benigna regelrecht naar Leeuwarden.
Von Zinzendorf zelf bracht eerst nog een bezoek aan
Groningen, waar hij conferenties en dispute had met
verschillende theologen. Op 12 April kwam hij daarna
eveneens te Leeuwarden aan en was gedurende een vier-
tal dagen de gast der stadhouderlijke families. Hier wer-
den o.a. de voorwaarden voor de vestiging te Heerendijk
nader besproken, waarbij Von Zinzendorf er den nadruk
op legde, dat de gemeente in geen enkel geval ten last
der baronie van IJselstein of van het Huis Oranje mocht
komen. In een brief uit het begin van het volgende jaar
aan Maria Louise kwam hij daar nogmaals op terug.
Op 16 April nam de families afscheid van het stadhou-
derlijke gezin en was voornemens zich huiswaarts naar
Saksen te begeven. Zij werd echter onderweg genood-
zaakt, haar reisroute te veranderen, daar in Kassel Graaf
Zinzendorf een bevelschrift van den Keurvorst van Sak-
sen bereikte, waarbij hij uit diens land verbannen werd.
De redenen daarvan zullen wel hoofdzakelijk hierin ge-
legen hebben, dat de Oostenrijksche regeering ongaarne
zag, dat zoovele emigranten in de laatste jaren Bohemen
en Moravie verlieten, om zich op Zinzendorf's grondge-
bied en elders neer te zetten. De nauwe betrekkingen
tusschen het Saksische en Habsburgsche hof Frederik
1) Het huis te Zeist behoorde sedert 1677 aan Willem van Nassau, Heer
van Odijk en Kortgene. Het werd na zijn dood gearfd door zijn neef
Lodewijk Frederik, Graaf van Nassau la Lecq, heer van Beverweerd
en Odijk. Deze was Voorzitter der Edelen en Ridderschap en Luite-
nant-Opperhoutvester der prov. Utrecht. (1697-1781).
Het geslacht Nassau la Lecq stamde af van Maurits nit diens ver-
bintenis met de Jonkvrouwe van Mechelen.




GRAAF VON ZINZENDORF IN HOLLAND


Augustus II, als Koning van Polen Augustus II, was
gehuwd met Maria Josepha, dochter van Jozef I ver-
gemakkelijkten ongetwijfeld de maatregelen tegen den
Graaf, die toch reeds de Saksische regeering tegen zich
had ingenomen door het nederleggen van zijn ambt als
Regeeringsraad op 12 September 1731, al werd ook het
gevraagde ontslag hem destijds op de meest eervolle
wijze verleend.
Het verbannings-edict was gedateerd 20 Maart 1736
en bevatte o.a. deze clausule: ,,Wir sind entschlossen,
gedachtem Grafen Von Zinzendorf das Consilium, fiih-
rohin unsere Lande, von dato der Insinuation dieses
unseres Rescripts, ganzlich zu meiden, unaufhaltlich
ertheilen zu lassen" 1).
Graaf Von Zinzendorf was nu wel genoodzaakt en going
daartoe trouwens gaarne over, om zijn tijd geheel te
besteden aan reizen ten dienste zijner ending. In 1737
bezocht hij nogmaals de Republiek en predikte te Amster-
dam, zoowel in het Hollandsch, als in het Duitsch. Ook
bracht hij, vergezeld door Ds. Van Alphen, een bezoek
aan Heerendijk, bezocht den Prins van Oranje, die des-
tijds in Den Haag was en zond Baron Frederik de Watte-
ville 2), zijn bijzonderen vriend, naar het stadhouderlijke
hof te Leeuwarden, om verschillende zaken te bespreken.
Van Hellevoetsluis vertrok hij daarna naar Engeland.


1) Spangenberg IV, blz. 960.
') Frederik de Watteville (1700-1777) was een afstammeling nit
een voornaam geslacht, uit Bern afkomstig, eigenlijk Wattenwyl gehee-
ten. Zijn vader was de stichter van het beroemde slot Montmirail. In
1715 vertrok hij naar het Padagogium te Halle, waar hij vriendschap
sloot met Von Zinzendorf. In 1722 vestigde hij zich te Berthelsdorf op
diens gebied en bevorderde in 1724 de vestiging der uitgeweken Mora-
viers te Herrnhut.
Daar zijn huwelijk met Fraulein Von Zetsschwitz kinderloos bleef,
nam hij een candidaat in de .theologie, Michael Langguth, als zoon aan.
Deze veranderde toen zijn naam in dien van Johannes von Wattenwyl,
werd in 1747 tot bisschop gewijd en zette in Groenland en Amerika
het werk van Von Zinzendorf voort.
Gedurende eenigen tijd was hij gouverneur van Von Zinzendorf's
zoon, Christian Renatus, en huwde met zijn oudste dochter Benigna
Justina, die in 1736 o.a. in Holland was.





GEGEVENS OMTRENT HET OP 31 AUGUSTUS 1923
TE PARAMARIBO ONTHULDE STANDBEELD
VAN HARE MAJESTEIT DE KONINGIN, TER
GELEGENHEID VAN HAAR ZILVEREN
REGEERINGSJUBILEUM
DOOR
FRED. OUDSCHANS DENTZ

Ongeveer vijftien maanden voor den dag, waarop Hare Majes-
teit de Koningin haar zilveren regeeringsjubileum zou herdenken,
richtte de voorzitter van de Koloniale Staten in Suriname, mr. S,
D. de Vries een brief aan de nieuwsbladen, waarin hij o.a.
mededeelde: ,,overtuigd van de verknochtheid en de liefde, welke
in het volk van Suriname leven aan en voor het Oranje-Huis in
het algemeen en Koningin Wilhelmina in het bijzonder, en ge-
sterkt door de hooge instemming, welke het in deze door mij te
nemen initiatief van de zijde van Zijne Excellentie den Gouver-
neur, Mr. A. J. A. A. Baron van Heemstra, in ruime mate mocht
ondervinden, meen ik, dat ook Suriname niet mag en ook niet zal
willen achterblijven in het medehuldigen van zijn Koningin".
De heer De Vries stelde tevens daarin aan de redactie voor om, te
zamen met haar en de andere door hem eveneens uitgenoodigde
vertegenwoordigers der verschillende kerkgenootschappen, ver-
eenigingen, instellingen en persorganen, op een nader te bepalen
dag eene samenkomst te houden, teneinde te geraken tot het
vormen van een herdenkingscomit6.
Het algemeen huldigingscomitW werd als volgt samengesteld:
Eerevoorzitter: mr. A. J. A. A. baron van Heemstra, gouverneur
van Suriname; Voorzitter: mr. S. D. de Vries, voorzitter van de Ko-
loniale Staten; leden: pater A. M. van Esch en J. Rodrigues, voor de
Roomsch Katholieke gemeente; L. Schfitz en J. N. Rijssel voor de
Evangelische Broedergemeente; Ds. J. W. Poort, voor de Ned. Her-
vormde gemeente; J. A. Faverey voor de Evangelisch Luthersche ge-
meente; A. Fernandes voor de Ned. Port. Israelietische gemeente;
C. S. Pos, voor de Ned. Israelietische gemeente; J. Blufpand voor de
Vrije Evangelisatie; J. R. C. Gonggrijp, ondervoorzitter van de Ko-
loniale Staten, R. D. Simons en E. R. de Vries leden van de Koloniale
Staten; mr. L. J. Rietberg president van het Hof van Justitie; mr. J.





12 HET STANDBEELD VAN H. M. DE KONINGIN

L. Nysingh, procureur-generaal b/h Hof van Justitie; S. H. de Grana-
da, agent-generaal; E. J. Kempees, directeur van v/h department
van openbare werken; H. L. Bierman, Majoor tit. Commandant der
troepen; Th. E. Juda, major der Schutterij; A. F. C. Curiel, oudste
consulaire vertegenwoordiger; mr. A. van Traa, voorzitter directeur
der Surinaamsche Bank; C. J. A. Kwast, agent van de K.W.I.M.;
W. H. A. Benz, voor de Kamer van Koophandel, S. Beck voor de ver-
eeniging van Handel en Nijverheid; S. M. Levie, voor de vereeniging
voor den grooten landbouw; D. S. Huizinga, voor de Surinaamsche
landbouwvereeniging; mr. dr. P. H. W. G. van den Helm, voor het Al-
gemeen Nederlandsch Verbond; J. G. Samson, voor de vereeniging
voor national feesten; Fred. Oudschans Dentz, voor de vereeniging
Oost en West; A. G. J. M. Alberga, voor den Algemeenen Planters-
bond; Ch. C. Meriba voor de vereeniging van gouvernements bureau-
ambtenaren, bond van belastingambtenaren, vereeniging van gsvan-
genispersoneel en vereeniging van brievenbestellers; C. M. de Vries,
voor het Surinaamsch Onderwijzersgenootschap; A. M. F. Oostburg,
voor de onderwijzersvereeniging ,,Broederschap" en den bond van
Surinamers in Nederland; F. A. J. Spong, voor de vereeniging van
personnel v/h Militair Hospitaal; C. F. Getrouw, voor den Katho-
lieken Onderwijzerskring; R. A. Schenkers, voor den Surinaamschen
Politiebond; A. F. Schiff, voor de Vereeniging van Personeel Spoor-
wegen en Openbare Werken; J. Hendrison, voor de vereeniging van
scheepsgezellen; J. Lindveld, voor de werkliedenvereeniging ,,Algemeen
Welzijn"; Th. Bijlhout voor de vereeniging tot bevordering van Vak-
belangen; G. Lichtveld, voor de R.K. Volksbond ,,St. Joseph" A. R.
Louiszoon, voor den Surinaamschen Sjouwersbond; Sital Persad,
voor de Britsch-Indische Immigrantenvereeniging; Djojowidigdo,
voor de Ned.-Indische Immigrantenvereeniging; Ch. Law Hon, voor de
Chineesche societeit ,,Kong Ngie Tong"; C. K. Kesler, voor de redactie
van ,,De West" en A. J. Morpurgo, voor de redactie van ,,De Surina-
mer". Het comit6 belast met de dagelijksche leading en uitvoering van
zaken bestond uit de heeren: mr. S.-D. de Vries, voorzitter, mr. A. van
Traa, penningmeester, R. D. Simons, secretaries en ir. E. J. Kempees.

Het denkbeeld om een standbeeld voor Hare Majesteit op te
richten going uit van den eerevoorzitter en de gedane onderhan-
delingen in Nederland daarover werden aan het bijeengerbepen
comit6 medegedeeld, dat zich daarbij neerlegde; alleen het lid
Fred Oudschans Dentz opperde het voorstel tot de stichting van
een fonds in den geest als het ,,Koning Willemfonds" in Londen.
De vervaardiging van het standbeeld werd opgedragen aan den
heer A. G. van Lomn te 's-Gravenhage. De oud-luitenant t/z P. J.
Jager trad in Nederland als vertegenwoordiger van het comit6 op.
Een Oranjekleurige circulaire in twee talen, Nederlandsch en
Negerengelsch, opwekkende tot geldehlijken steun, werd in Suri-
name verspreid en inteekenlijsten werden rondgezonden.
In Suriname werd een bedrag van / 18.578,02 ontvangen. Par-
ticulieren droegen daartoe bij: /6.146,581/,, handelshuizen en




HET STANDBEELD VAN H. M. DE KONINGIN


winkeliers: f 4.396, verschillende vereenigingen en lichamen:
/ 3.172,25, de bevolkingsgroep Britsch-Indidrs: / 212,50, de Ne-
derlandsch-Indiers: f 199,85 en de Chineezen: / 408,50. Inzame-
ling in de stad zelve bracht nog / 489,81 op.
Ook buiten Paramaribo liet men zich niet onbetuigd.
De districten brachten de volgende bedragen bijeen: Beneden-
Suriname en Beneden-Para: f 805,96, Beneden-Commewijne:
/ 760,06, Boven-Suriname en Boven-Para: / 736,85, Nickerie:
/459,58, Coronie: / 220,371/2, Boven-Commewijne en Cottica:
/ 211,70, Beneden- en Boven-Saramacca: / 197,10 en Marowijne:
/ 160,90.
Het comit6 had bovendien nog eenvoordeelige post van / 150,38
aan den verkoop van platen met de beeltenis van H.M. de Ko-
ningin en de Koninklijke families en van /47 aan den verkoop
van afgietsels van het standbeeld, zoodat de geheele som te zijner
beschikking / 18.775,40 heeft bedragen.
De kosten van het standbeeld hebben bedragen / 12.500 aan
den beeldhouwer, / 1000 aan een bronzen afgietsel ter hoogte van
50 c.M. voor H. M. de Koningin benevens gipsafgietsels, f 1.054,65
aan werkloonen en materialen ten behoeve der opstelling. Voorts
werd nog uitgegeven aan onthullingskosten, t.w. onkosten van
inrichting en versiering van het terrein op 31 Augustus 1923, als-
mede onthaal van schoolkinderen welke daarbij zongen, doek voor
onthulling, vlaggen en bloemen: / 429,52, giften aan de melaat-
scheninrichtingen ,,Bethesda", ,,Gerardus Majella" en ,,Groot
Chatillon" ten behoeve van een tractatie aan verpleegden: / 300,
postzegels en telegrammen: / 148,391/,, algemeene onkosten in
Suriname en Nederland, alsmede kosten der collecten op 29 en
30 April, photo's, administratie- en reiskosten: / 270,75, tezamen
/ 15.703,311/,.
Er bleef derhalve een batig saldo van / 3.072,081/1.
De eerste vergadering van het huldigingscomit6 had plaats op
Donderdag 20 Juli 1922, de laatste op Zaterdag 17 April 1926,
toen het werd ontbonden na rekening en verantwoording te
hebben afgelegd. Daarbij werd besloten, dat van het vorenver-
meld saldo, inmiddels verminderd tot / 2722, een bedrag van
/ 1000 zou worden bestemd voor het aanbrengen van een nieuw
voetstuk onder het standbeeld. Aan elk der drie melaatschenin-
richtingen zou / 500 worden geschonken, terwijl de vereeniging
,,Het Groene Kruis" het overblijvende of / 222 zou ontvangen.
De aanbieding aan Hare Majesteit de Koningin van het on-
geveer 1/, M hooge bronzen afgietsel van het standbeeld had op 21
Maart 1925 plaats door een deputatie, het Surinaamsche huldi-




14 HET STANDBEELD VAN H. M. DE KONINGIN

gingscomite vertegenwoordigende en bestaande uit de heeren:
dr. H. D. Benjamins, professor P. C. Flu, D. Coutinho en P. J. Ja-
ger. De aanbieding going vergezeld van een oorkonde en eenige fo-
to's. Dr. Benjamins hield daarbij de volgende rede:

Majesteit,
Het zij mij veroorloofd eerbiedig een woord tot U te richten.
Het Huldigingscomit6 in Suriname heeft ons vereerd met de
uitnoodiging om aan Uwe Majesteit aan te bieden de nu eerst ge-
reed gekomen verkleinde reproductive in brons van het stand-
beeld van Uwe Majesteit, door een Nederlandsch kunstenaar ver-
vaardigd en sedert 31 Augustus het Gouvernementsplein te Pa-
ramaribo sierende.
De trouwe liefde van Suriname's bevolking voor haar Vorstin
heeft zich bij elke gebeurtenis in het Koninklijke gezin ondubbel-
zinnig geuit.
Het beeld van Koningin Wilhelmina heeft steeds geleefd in de
harten der bevolking. Maar zij wenschte dat beeld ook steeds voor
oogen te hebben. Het was dan ook een gelukkig denkbeeld van
het Huldigingscomit6, met zijn eere-voorzitter Gouverneur Van
Heemstra, om de herinnering aan het 25-jarig jubileum van Uwer
Majesteits regeering, levendig te houden door de oprichting van
dit monument, een denkbeeld, dat dadelijk bijval vond bij de ge-
heele bevolking.
Voor het Comit6 dat met groote toewijding zijn taak heeft ver-
vuld moet het een streelende voldoening zijn, iets tot stand te
hebben gebracht dat van geslacht tot geslacht aan de bevolking
dierbaar zal zijn, als symbol van hare verknochtheid aan Uw
Huis.
Ik zal niet herhalen al wat zoo goed gezegd is bij de onthulling
van het standbeeld, in het telegram van hulde van den Gouver-
neur, in het adres der Koloniale Staten, in de talrijke adressen
van eerbiedige hulde van de burgerij, die Uwe Majesteit hebben
bereikt en in de gedenkboeken en tijdschriften en in de Surinaam-
sche bladen.
Slechts dit wil ik herhalen, dat in geen tijdperk van de ge-
schiedenis van Suriname, zoowel op geestelijk als op stoffelijk ge-
bied door het Moederland zooveel is gedaan voor de kolonie als
gedurende het 25-jarig tijdperk van Uwer Majesteits regeering.
Dat de maatregelen op economisch gebied met altijd het ge-
wenschte gevolg hebben gehad, is toe te schrijven aan oorzaken
waartegen de mensch niets vermag.
De grondwetsherziening van 1922 opent ook voor dit over-




HET STANDBEELD VAN H. M. DE KONINGIN


zeesch gebiedsdeel van Uwer Majesteits Rijk nieuwe perspectie-
ven.
Waren het bij de inhuldigingsfeesten in de kolonie klanken van
liefde en trouw aan de Vorstin, welke vernomen werden, bij uw zil-
veren feest voegden zich daarbij uitingen van innige dankbaar-
heid voor al hetgeen onder de regeering van Uwe Majesteit voor
de kolonie is gedaan.
Aan de voorzijde van het monument prijkt het Koninklijk
wapen, met zijn fier: Je Maintiendrai. Op de achterzijde het oude
Surinaamsche wapen met zijn spreuk: Justitia, Pietas, Fides.
Gouverneur van Heemstra heeft het zoo treffend gezegd in het
jubileumnummer van het blad De Surinamer, dat deze spreuk
Koningin Wilhelmina kenmerkt, zoowel in Haar wezen als in
Hare regeering.
Het is de innige bede van Suriname's bevolking, dat Uwe Ma-
jesteit met haar gezin nog gedurende een lange reeks van geluk-
kige jaren moge gespaard blijven.
Majesteit! moge het U gegeven zijn in de ingetreden regeerings-
periode Suriname, dat niets liever wenscht dan Nederlandsch te
blijven, te zien worden een bloeiend en gelukkig land, een parel
aan Uw Kroon.
*

Hare Majesteit antwoordde hierop met een korte toespraak,
waarin zij uitdrukking gaf aan hare gevoelens van groote erken-
telijkheid voor de liefde en trouw van Suriname's bevolking aan
haar en haar gezin. De wenschen en belangen van Suriname's be-
volking, zouden bij haar steeds een open oor vinden. Het groot-
sche huldeblijk der bevolking had haar getroffen. Zij verzocht
haar hartgrondigen dank te willen overbrengen. Ten slotte sprak
Hare Majesteit den wensch uit, dat zij het nog mocht beleven,
dat de wenschen van voorspoed en geluk voor Suriname's bevol-
king, geuit door dr. Benjamins, zullen worden verwezenlijkt.
*

In het voorgaande is in het kort de geschiedenis van het op 31
Augustus 1923 op het Gouvernementsplein te Paramaribo ont-
hulde standbeeld vastgelegd.

1) De geschiedenis van het huldeblijk aan H. M. aangeboden ter ge-
legenheid van Hoogstderzelver huwelijk op 7 Februari 1901 is te vin-
den in afl. 7 en 8 van den 69sten jaargang van ,,De Navorscher" (1920)
door Fred. Oudschans Dentz.




AANVULLING FOLKLORE IN NEDERLANDSCH
WEST-INDIE
DOOR
JHR. L. C. VAN PANHUYS

De zeer eerw. heer pastoor W. L. de Barbanson schrijft
uit Rincon (Bonaire), dat hij heel toevallig het Juli-Au-
gustus number 1932 van De West-Indische Gids in han-
den kreeg, waarin op blz. 127 het spel beschreven staat,
dat de heer Statius Muller op Curagao heeft gezien; hij
vervolgt, dat het spel op Rincon ook wordt gespeeld, en
wel op dezelfde manier als ik het in de W. I. Gids aan-
duidde. De woorden, zegt pastoor de Barbanson, die ze
hier erbij zingen zijn:
Solo cu luna lagami pasa
cu un todo mi gda
cu Dios a duna mi
Premio, premio, premio
silencio na pleizier.
De vertaling ervan is: Zon en maan laat mij doorgaan,
met mijn kind alleen ? (of alleen met mijn kind?), dat God
mij gegeven heeft, prijs (de prijs ervoor is?), stilte en
pret.
De vraag, bij de uitverkiezing van zon en maan, luidt:
,,cual por stima: solo 6 luna?", vertaling: wat bemin je
(wat mag je, of wat kun je beminnen), zon of maan?
Pastoor de Barbanson vermoedt, dat er wel varieties
zijn in die woorden, en verklaart zich bereid te probeeren
die veranderingen te verkrijgen.
Het liedje wordt op een bepaalde melodie gezongen,
het meest bij huis bij heldere maan. Bij de school wordt
het niet gespeeld of misschien zeer zelden. Dat het lied




AANVULLING FOLKLORE IN NED. WEST-INDIE


's avonds bij maanlicht gezongen wordt, is te begrijpen,
omdat men dan immers tamelijk goed zien kan en de
menschen dan vanzelf er meer toe komen om buiten te
zitten voor hun huisjes. Een rechtstreeksch verband
tusschen het liedje en het maanlicht (met de duidelijk
zichtbare aanwezigheid van de maan) ziet de heer de B.
echter niet. Het is zijn zeer eerwaarde bekend, dat er nog
andere liedjes onder de bevolking bestaan; ik hoop, dat
hij erin moge slagen ze op te teekenen. Het zou niet de
eerste maal zijn, dat door toedoen van iemand behooren-
de tot de R.K. geestelijkheid, volksgebruiken of eigen-
aardigheden werden te boek gesteld en voor de herinne-
ring bewaard die anders onherroepelijk verloren zouden
zijn gegaan.


West-Indische Gids XV




GEGEVENS OMTRENT HET GESCHENK TER
GELEGENHEID VAN HET 25-JARIG HUWELIJKS-
FEEST VAN HET KONINKLIJK ECHTPAAR DOOR
DE BEVOLKING VAN SURINAME AANGEBODEN
DOOR
FRED. OUDSCHANS DENTZ

In de laatste vergadering van het huldigingscomit6 op 17 April
1926 1) deelde de voorzitter, mr. S. D. de Vries, mede, dat hij met
den secretaries, R. D. Simons en den penningmeester, mr. A. van
Traa, eenige maanden tevoren het initiatief had genomen om gel-
den in te zamelen om het Koninklijk echtpaar bij diens zilveren
huwelijksfeest wederom een geschenk uit Suriname te kunnen
aanbieden.
Aan bijdragen uit Paramaribo ontving het comity / 2.451,80
en uit de districten / 1.198,43, t.w. uit Beneden-Commewijne:
f 336,75, uit Boven-Suriname en Boven-Para: /f 237,93, uit Bo-
ven-Commewijne en Cottica: / 182, uit Saramacca: / 136,15, uit
Marowijne :/ 91, uit Nickerie: / 90,60, uit Coronie: / 89,25 en uit
Beneden-Suriname en Beneden-Para: / 34,75.
Voor deze som van / 3650,23 werden aangekocht:

A. Ten behoeve van H.M. de Koningin:
1. Een waaierketting samengesteld uit
pepieten . . . . . . / 483.-
2. Doos ingelegd met gekroonde W en
jaartallen versierd met gouden schar-
nieren, goud slot en staande op gouden
pootjes .............. .- 337.50
3. Zes gouden menuhouders, voorstel-
lend het oude Surinaamschewapen 1200.-
4. Doos voor deze menuhouders . .. 46.- / 2066.50
') Zie bladz. 13.




GESCHENK AAN HET KONINKLIJK ECHTPAAR


B. Ten behoeve van Z.K.H. den Prins der
Nederlanden:
1. Stuk kwarts met goudaderen voor pres-
se-papier . . . . . . . 70.-
2. Goud voor het vervaardigen van het
voetstuk der presse-papier . . .- 1200.-
3. Doos voor de presse-papier . . .- 22.- / 1292.-
C. Administratiekosten, verzendings- en
verzekeringskosten enz. . . .. 53.05
D. Voordeelig saldo . . . . 238.68

Tezamen . .. / 3650.23
Het saldo werd, overeenkomstig het verlangen der Koningin,
afgestaan ten behoeve der slachtoffers van den watersnood in Ne-
derland. Het werd op 14 April 1926 afgedragen aan den penning-
meester van de groep Suriname van het Algemeen Nederlandsch
Verbond, A. Ph. Samson, die penningmeester was van het plaat-
selijk comity tot inzameling van gelden ten behoeve van de
slachtoffers van den watersnood.
Wat de gouden waaierketting van de Koningin betreft, kan
worden medegedeeld, dat deze 1,52 lang was een gewicht aan
zuiver goud van 161 gram had en in een slangenhouten doos was
verpakt, waarop als motief kolibri's voorkomen, honing uit de
bloemen van een stefanoot zuigende. Elke parel van de ge-
kroonde W is ingelegd. Op een lint van Oranjehout zijn de data
aangebracht 1901-2 Februari-1926. De voetjes, slot en schar-
nieren zijn van Surinaamsch goud (80 gram).
De pressepapier voor den Prins heeft een grondvlak van mas-
sief Surinaamsch goud (6761 gram), waarop een stuk kwarts
van 50 gram bevestigd is, zichtbaar doorregen met goud en af-
komstig van het placer der Cie des mines d'or.
De menuhouders wegen ieder een ons en zijn van zuiver goud.
Het goudsmidswerk van de getting en menuhouders was van
den goudsmid M. A. Abrahams, dat van de presse-papier van
S. J. Robles, de dozen waren door den schrijnwerker De Meer
vervaardigd en het bekleeden der dozen was geschied door de
eerwaarde sceurs.




HANDELSMOGELIJKHEDEN MET
ZUID-AMERIKA

Tentoonstellingsschip naar de Zuid-Amerikaansche havens

De Directeur van het Bureau voor Handelsinlichtingen
Oudebrugsteeg 16, Amsterdam, verzoekt ons de aandacht
van de Nederlandsche firma's te vestigen op de moge-
lijkheden die zich voordoen voor het aanknoopen van
zakenrelaties in Zuid-Amerika.
Hij ochrijft:
Waarschijnlijk is het in Nederlandsche handelskringen
niet genoeg doorgedrongen hoe andere landen hun best
doen om nieuwe markten in Zuid-Amerika te veroveren.
Zagen wij eenige jaren geleden de grootsch opgezette
propaganda van Engeland, om den handel tusschen
Engeland en de voornaamste staten van Zuid-Amerika
teverlevendigen, zoo zienwij thans het s.s. ,,PointAncha"
de havens van Midden- en Zuid-Amerika aandoen, ten-
einde den afzet der producten van de Vereenigde Staten
te bevorderen.
Deze drijvende tentoonstelling brengt de meest ver-
schillende artikelen naar Zuid-Amerika. Artikelen die ook
door Nederland kunnen worden geleverd zooals blijken
zal uit de volgende opsomming:
Bouwmaterialen, suikerwerken, cement, chemische
producten, cocosolie, katoenen goederen, melkproducten,
ontsmettingsmiddelen, meel, conserven, materialen voor
wegen-aanleg, gebreide goederen, verf, papieren, rub-
ber-artikelen, electrische lampen, zeep, specerijen, tegels,
dakpannen, gereedschappen, isolatoren, jaloezieen, deu-
ren, tuinmeubelen, houtsoorten, glaswerk, vruchtensap,
lantaarns voor automobielen, lederwaren, machines




HANDELSMOGELIJKHEDEN MET ZUID-AMERIKA 21

(landbouw-, ijs-, meel-, enz.), lucifers, radio, pompen,
koelkasten, houtwaren.
Plaatselijke bladen uiten hun groote voldoening over
deze propaganda en sporen den handelsman aan zich
deze gelegenheid ten nutte te maken, om goede relatives
aan te knoopen.
Het is niet te verwachten dat men in Nederland spoedig
zal overgaan het voorbeeld van de Ver. Staten te volgen.
Weinige jaren geleden werd er in ons land moeite ge-
daan een drijvende tentoonstelling naar Zuid-Amerika
te zenden. Dit plan most worden opgegeven uit gebrek
aan deelneming.
Het is te begrijpen dat men onder de huidige omstan-
digheden opziet tegen een dergelijke onderneming.
Er bestaan echter eenvoudiger middelen die de Ne-
derlandsche industries zouden kunnen bevorderen door
uitbreiding van haar afzet in Zuid- en Midden-Ame-
rika.
Het Bureau voor Handelsinlichtingen verklaart zich
gaarne bereid hieraan mede te werken. Getrouw aan zijn
devices ,,Ick Waec" acht het zich tot plicht thans het
bekende waarschuwende woord ,,Let op Uw Saeck"
weder te laten hooren. Nederland heeft reeds naam ge-
maakt in Zuid-Amerika, maar men mag niet vergeten
dat, wanneer men uit vrees ,,voorloopig" afziet van
nieuwe relatives in Zuid-Amerika, concurrenten van andere
nationaliteiten alles zullen doen om dit afzetgebied voor
zich te winnen.
De bewering, dat men in Nederland in het algemeen
weinig afweet van de voordeelen die Zuid-Amerika biedt,
is in vele gevallen niet just. Dat Zuid-Amerika voor vele
artikelen aan Nederland de voorkeur geeft, bewijzen het
groote aantal verzoeken van Zuid-Amerikaansche firma's
die aan het Bureau voor Handelsinlichtingen worden ge-
richt met het doel verbindingen te verkrijgen met Neder-
landsche fabrikanten en exporteurs.
Zuid-Amerika is voor het Bureau voor Handelsin-
lichtingen reeds meer dan 30 jaren ,,bekend terrein" en
omgekeerd is er geen officiele of belangrijke particuliere




22 HANDELSMOGELIJKHEDEN MET ZUID-AMERIKA

handelsinstelling die het Bureau voor Handelsinlichtin-
gen niet kent.
De uitgebreide gegevens betreffende alle Midden- en
Zuid-Amerikaansche staten welke onze archieven be-
vatten, stellen ons in staat inlichtingen te verstrekken
betreffende import, export, statistieken, invoerrechten,
enz.





STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE
XVIIIe EEUW
DOOR
W. R. MENKMAN
I
In den ochtend van 13 April 1778 werd van de forteres ,,Oran-
ge" op St. Eustatius ,,alarm geschoten", volgens ,,oud costuym"
het sein voor de Burgerij om zich binnen deze versterking te ver-
zamelen. De stemgerechtigde ingezetenen werden bijeen geroepen
ter verkiezing van een nieuw Raadslid, wegens het overlijden -
zes dagen te voren van Johannes Heyliger, den Kapitein der
Burgerij.
Behalve het Bestuur des eilands waren in de Raadszaal aanwe-
zig de Schout bij Nacht Lodewijk Graaf van Bylandt Com-
mandant van het sedert kort in de Westindische wateren aange-
komen eskader en twee zijner onderbevelhebbers, de Kapiteins
ter Zee Willem van Braam en Jan Pruyst. De vlootvoogd was in
der haast .van St. Maarten overgekomen, vermoedelijk met drie
zijner schepen, want er is van nog een Kapitein sprake, Guilliam
van Harencarspel Dekker. Allerlei geruchten vernomen hebbende,
o.a. over knoeierijen welke met betrekking tot deze verkiezing
zouden zijn beraamd, voelde van B. zich blijkbaar geroepen om de
plechtigheid bij te wonen en toe te zien dat alles eerlijk toeging;
Commandeur en Raden hadden hem op zijn verzoek toegestaan bij
de verkiezing aanwezig te zijn, wat moeilijkietsanders kan zijnge-
weest dan een concessie tegenover den Bevelhebber van 's Lands
vaartuigen.
Het bij de verkiezing ontstane ,,tumult" intusschen, waardoor
het Statiaansche Bestuur ,,de achtbaarheid der Regeering" in ge-
vaar gebracht achtte, ontstond niet rechtstreeks door de aanwe-
zigheid der Marine-officieren, maar doordat de door Commandeur
en Raden in zijn bediening geschorste Secretaris-vendumeester,
Alexander Le Jeune, eischte dat door hem en niet door zijn plaats-
vervanger, den Eersten Klerk Abr. Beaujon, de stemmen zouden
worden opgenomen, een eisch welke door de op haar privileges




24 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

gestelde Burgerij, onder aanvoering van den Luitenant Willem
Heyliger en den Vaandrig Jacobus de Windt, werd ondersteund.
De Schout bij Nacht stelde zich bij dit conflict nogal duidelijk
aan de zijde der Burgerij en tegenover den Commandeur Jo-
hannes de Graaff en zijn aanhang. Een oplossing werd ten slot-
te gevonden door het besluit om te stemmen met listen, inge-
diend door iederen corporaal van het voetvolk en iederen officer
der ruiterij; alleen burgers van de Protestantsche Religie, de Ne-
derlandsche taal machtig en niet verwant aan de zittende Raads-
leden, zouden mogen stenmmen en bij de stemopneming zouden
desgewenscht corporaals en officieren aanwezig mogen zijn. Op
deze wijze kwam de verkiezing tot stand van Hendrik Pandt tot
Raadslid en van het oudste Raadslid, P. Runnels, tot Kapitein
der Burgerij, lang niet tot aller tevredenheid evenwel. De Schout
bij Nacht, 66n Kapitein t/Z., de Luitenant der Burgerij, de oud-
commandeur a.i. Abrm Heyliger en de geschorste Le Jeune, in
vergadering bijeengekomen, protesteerden tegen de verkiezing
buiten de tegenwoordigheid van den Secretaris; de Luitenant leg-
de zijn functie neer. Ook werd een protest ingediend door een
aantal burgers tegen de onregelmatigheid van het stenmmen met
listen, tegen het verbod om gewapend op te komen ter verkiezing
en tegen de rol welke was toebedeeld geworden aan den Gerechts-
bode, die n.1. van met een lijst rond te gaan bij de burgers die
wachtdienst hadden; dit alles zou volgens de onderteekenaars
van het protest in strijd zijn met de ,,aloude costumee.
Natuurlijk gaf het gebeurde aanleiding tot de noodige verhoo-
ren door de Overheid beeedigde verklaringen speelden destijds
een belangrijke rol bij moeilijkheden van allerlei aard in zake
de geruchten waarover de Schout bij Nacht zich had uitgelaten;
praatjes o.a. van RavenM Jr. corporaal der Militie dat orders
zouden zijn gegeven tot voorbereiding op gewapend optreden te-
gen de Burgerij. Even begrijpelijk echter is het dat de Regenten
van het eiland zich ,,grootelijk geledeert en gegraveert" voelden,
vooral door de memories welke van Bylandt op een bijeenkomst
van 17 April nadat de verkiezing van 13 April door het optre-
den van Le Jeune mislukt was ten huize van den Commandeur
aan dezen laatste, de Raadsleden en de officieren der Burgerij had
voorgelezen, ter verklaring van zijn overkomst naar St. Eustatius.
Commandeur en Raden ,,insinueerden" onmiddellijk na de bijeen-
komst den Schout bij Nacht om een copie van het voorgelezene
over te leggen en besloten niet meer met hem te zullen conferee-
ren over interne aangelegenheden des eilands. Van Bylandt




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 25

schreef een boozen brief terug vanuit het huis van den koop-
man Jacques Texier, bij wien hij logeerde in welken brief hij
zich beleedigd toonde door de tot hem gerichte insinuatie, waar-
aan hij niet voldoen wilde; hij zeide met 's Lands eskader te zijn
gekomen om kolonie en commercien te beveiligen, doch wat dit te
maken had met zijn optreden bij de verkiezing bleef in het mid-
den.

Door het bovenomschreven relletje bereikte een oneenigheid
haar climax welke reeds geruimen tijd had bestaan, die tusschen
den Commandeur Johannes de Graaff en zijn aanhang eenerzijds
en den Secretaris-vendumeester Alexander Le Jeune vermoe-
delijk eveneens met aanhang aan den anderen kant, een geschil
waarvan de bijzonderheden een allerongunstigst licht werpen op
de Statiaansche toestanden van dien tijd.
Alexander Le Jeune, van Bergen op Zoom, een Luitenant ter
Zee, was in 1776 door Heeren X aangewezen om den tot Comman-
deur benoemden de Graaff in de verschillende vroegere functie-
van dezen laatste op te volgen. Thulemeyer (dep&che van 17 Mei
1776) beweerde dat Le Jeune was aangesteld om Engeland genoe-
gen te geven en dat hij opdracht had met den Engelschen Ambas-
sadeur hier te lande betrekkingen te onderhouden; een en ander
in verband met de klachten van Sir Joseph Yorke, over begunsti-
ging der Amerikanen op St. Eustatius. Le J. meende te weten dat
de G. liever geen Secretaris nit Holland had zien komen.
Spoedig na Le Jeune's aankomst op St. Eustatius ontstond een
conflict met de Graaff, die b.v. in twijfel meende te moeten trek-
ken of Le J. ook benoemd was voor Saba, voor welk eiland de
Commandeur zelf een vendumeester wilde aanstellen; de com-
missie van Le J., in de vergadering der X van 3 Mei 1776 vastge-
steld, was blijkbaar op dit punt niet duidelijk.
Het conflict heeft lang geduurd en van weerskanten is heel wat
paper beschreven met klachten aan Bewindhebbers.Commandeur
en Raden legden den Secretaris ,,weederspannigheid en tegen-
streeving" ten last, beklaagden zich over zijn onkunde en ver-
waandheid en meenden zelfs bewijzen te hebben van zijn, ,,onge-
regelde, buytenspoorige, oproerige, dangereuse en strafwaardige
conduite". Le Jeune van zijn kant beschuldigde in zijn lijvige
memories van 8 Mei 1777 de Graaff van corruptie in allerlei
vormen, van machtsmisbruik en nepotisme, van inhaligheid,
gebrek aan activiteit en conservatism uit belangzucht, kortom
van alles wat leelijk is, of liever van alles wat het XVIIIe




26 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

eeuwsche regentendom in ongunstigen zin kenmerkte. Bestuur,
rechtspraak, administrative, vreemdelingenpolitiek, het was vol-
gens Le J. alles even slecht op St. Eustatius; de slaven werden
niet behoorlijk in bedwang gehouden, de discipline onder de mili-
tairen was gering en de weermiddelen verkeerdeninslechtenstaat.
In een nieuwe memories van 23 October 1777 legde Le J. er
nog een schepje boven op en deed hij o.a. een boekje open van de
door den Commandeur uitgesproken verbanningen.
Bij besluit van Commandeur en Raden dd. 9 Mei 1777 werd Le
June geschorst en als Secretaris van den Raad tijdelijk
vervangen door den Eersten Klerk Beaujon; Le J. maakte daarop
publiek bekend dat B. geen opdracht of aanstelling had uit Ne-
derland en dat wat hij als Secretaris verrichtte dus van onwaarde
was.
Bewindhebbers keurden de actie tegen Le J. niet goed; zij
meenden dat Commandeur en Raden zich door animositeit had-
den laten leiden. Het Bestuur van het eiland besloot desniettemin
den Secretaris niet te herstellen in zijn functie; liever wilde men
de zaak voor de Staten-Generaal brengen. In Augustus 1778 eerst
werd Le J., ingevolge de in het Moederland genomen beslissing, in
de volle waarneming van zijn ambt hersteld, nadat Commandeur
en Raden nog op 2 Mei van dat jaar hadden geresolveerd hem wel
vergoeding toe te kennen voor tijdens de suspensie gemist inko-
men, maar zich overigens zekere rechten tegenover hem voor te
behouden. Intusschen had de vergadering der X in Juni van het-
zelfde jaar besloten Le J. naar Patria te laten komen, in verband
met het gebeurde bij de verkiezing. De Secretaris sprak er in een
brief aan Bewindhebbers van 24 October 1778 zijn verwondering
over uit dat men hem noodzaakte een kostbare reis te ondernemen
en hij vertrok niet met bekwame spoed, evenmin als de Graaff,
die reeds in 1777 was ontboden, om zich te verantwoorden op de
klachten van den Engelschen Gezant, maar uitstel had gekregen.
Eerst op 3 Februari 1779 aanvaardde Le J. de reis, met het
snauwschip ,,Neletta", kapitein S. J. van der Hout; evenals de
G. werd hij gehandhaafd en ook hij keerde naar St. Eustatius te-
rug, waar beiden getuigen zouden zijn van de neming van het
eiland door de Engelschen op 3 Februari 1781.
Van de fouten in het bestuur over St. Eustatius lijkt wel de
ernstigste het ellendige system der emolumenten. De bezoldi-
ging der Compagniesdienaars indien zij al betaling genoten -
was bijzaak; hun werd gelegenheid gegeven om van al wie met
het Gouvernement of met de Justitie te maken had, schatting te




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 27

heffen en de onderlinge ruzies der ambtenaren hadden in de aller-
eerste plaats in broodnijd haar oorzaak. Niet minder verkeerd
was het natuurlijk dat de Commandeur tevens Fiscaal was, wat
aan den eenen kant tot vexaties, aan den anderen kant tot slappe
wetshandhaving leidde. En eindelijk moet de slechte bestuurs-
voering van destijds worden toegeschreven aan gemis aan belang-
stelling bij de Heeren in Patria voor de inwendige aangelegenhe-
den van de kolonies en het ontbreken van behoorlijke reglemen-
ten en instructies.

De Commandeur genoot van de Compagnie een tractement van
500 gulden per jaar, alsmede 240 pesos per jaar voor huishuur.
Verder werkten, zoolang er nog Compagniesslavinnen waren, twee
negerinnen voor hem als waschvrouwen en had hij de beschikking
over zekere gronden, aan de Compagnie toebehoorende, welke
,,van oude tijden af tot gebruik en voordeel en als emolumenten
van de Commandeurs zijn geweest" (brief van 22 Maart 1779 in
antwoord op een vraag om inlichtingen van de zijde der Kamer
Amsterdam dd. 17 October 1778, gedaan aan den Commandeur
a.i. Pieter Runnels). Toch schatte Le Jeune het inkomen van de
Graaff op 30.000 pesos 's jaars, zijn slavenmacht op 300 stuks en
zijn bezit aan vaste goederen op ongeveer een vierde van al het
particuliere eigendom op het eiland; dat hij een vermogend man
was kan ook nog hieruit blijken dat zijn particuliere kas bij de
komst van Rodney bijna 55000 pesos bevatte, welke som hij aan
den plunderenden Engelschen admiral most afstaan.
Toen Le J. in 1776 als Secretaris en Vendumeester optrad nam
hij deze beide ambten over van de G., die ze 25 jaar lang, immers
sedert 1751, had bekleed en er ontstond al direct oneenigheid om-
dat de Commandeur de kas en de financieele bescheiden onder
zich wilde houden. Volgens de memories van Le J. liet de G. zich
30 pesos betalen voor een vrijbrief en een Johannis (11 stukken
van 8) voor een burgerbrief; allerlei papieren werden buiten de
Secretarie om behandeld en de Commandeur trok meerinkomsten
dan de Secretaris, die het werk deed en het kantoor bekostigde,
eenvoudig door zich voor elke handteekening te laten betalen.
Een lijstje van ,,de salarissen of emolumenten welke de Heer
,,Gouverneur trekt van alle papieren die door Z. Ed. geteekend
,,worden" was bij de memories van Le J. gevoegd.
Als Fiscaal vielen den Commandeur boeten toe in crimineele
zaken; Le J. had eens een geval onderzocht of liver met den
delinquent besproken en in het dossier dat het Bestuur op 28




28 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

Juli 1777 naar Nederland zond, ter ondersteuning der klach-
ten tegen den recalcitranten Secretaris, werd een beeedigde ver-
klaring opgenomen van denzelfden delinquent, Samuel Moses,
van de Joodsche natie, die op den tweeden Pinksterdag van dat
jaar in zijn winkel goederen een broek n.l. had verkocht.
Voor deze overtreding had de Commandeur hem een boete opge-
legd van 25 pesos, plus een daalder voor den onderofficier die den
beklaagde had voorgeleid. Commandeur en Raden vermeldden
het geval om aan te toonen dat Le J. zich bemoeide met zaken
welke hem niet aangingen en waarmede zij ongetwijfeld meenden
zonder schroom voor den dag te kunnen komen; voor ons echter
illustreert het hoe de Commandeur de ordonnanties handhaalfde,
ratione officii, maar ten voordeele van eigen beurs. Ook vertelde
Le J. nog hoe de rechterlijke actie tegen zekeren G. Scott op
ground van klachten der Engelsche autoriteiten, aan den Com-
mandeur 150 pesos had opgebracht.
In het algemeen werden volgens Le J. de verordeningen op
slappe wijze uitgevoerd; de G. verdeelde zijn tijd tusschen kan-
toor, fort en eigen plantage en gaf door zijn gebrek aan activiteit
een slecht voorbeeld aan de andere ambtenaren, die evenals hij
zelf door kuiperijen aan het roer waren gekomen, hij vergaf amb-
ten aan vrienden en verwanten, om ook uit hunne inkomsten
mede te kunnen profiteeren.
De tappers, schreef Le J., waren Spanjaarden en Portugeezen,
die hooge huren betaalden aan de huiseigenaren notabelen van
het eiland en ongestraft gestolen goederen aannamen, in ruil
voor drank; de G. legde boeten op aan slagers, die voor zijn huis-
houding geen vleesch wilden leveren tegen officieel vastgestelden
- te lagen prijs. De Justitie was slecht, de Rechters onbe-
kwaam en partijdig en zij liepen aan de leiband van den Comman-
deur. De boedelbereddering was z66 gebrekkig, dat geabandon-
neerde boedels soms twintig jaar lang onverantwoord bleven; fa-
milieleden van de G. durfden hem niet om afrekening vragen van
gelden welke hij van hen wonder zich had, de curatoren warren
meest vrienden van den Commandeur. Hierbij valt op te merken
dat Wees- en Boedelkamers in de andere Westindische Koloniin
reeds lang bestonden; voor St. Eustatius echter begon men de
wenschelijkheid van een dergelijk instituut pas in 1780 in te zien.
Tien jaar. later evenwel was het met de boedelbereddering op
St. Eustatius nog altijd slecht gesteld, zie den brief van den Gou-
verneur Godin aan den Raadpensionaris dd. 31 Augustus 17901).
i) West-Indische Gids Eerste jaargang.





STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 29

Inwoners die bij de Graaff of leden van zijn kliek in de schuld
stonden als hypotheekgevers b.v. lieten zich uit vrees aller-
lei ,,impositiOn" welgevallen, vertelde Le J.; wanneer iemand,
voor een civiele schuld aangesproken, niet betaalde, dreigde de
Commandeur met opsluiting in het fort.
Ook tegen den vroegeren Commandeur Jan de Windt -
hadden de inwoners grieven gehad en zij hadden daarvan door
een adres laten blijken; de W. die niet minder dan 21 jaar aan
het bestuur is geweest had toen volgens Le J. door intimidate
weten te verkrijgen dat een ,,contra-adres" werd geteekend. Dat
Le J. niet alleen stond met zijn bewering over een kliekgeest, wel-
ke op St. Eustatius zou bestaan, bleek uit een brief van 7 Februa-
ri 1779 van een heel wat eenvoudiger man, een militair met lang-
durigen dienst en van vreemde nationaliteit, den corporaal der
Militie Frangois Chitzie, geboortig uit Weenen, die zich in Neder-
land beklaagde over de behandeling hem op zijn ouden dag
door den serjeant een Statiaan aangedaan. Klagen ter
plaatse zelf was ,,niets gedaan", schreef de verontwaardigde cor-
poraal, want op St. Eustatius was iedereen aan iedereen gepa-
renteerd. Wij weten dat de Vice-Commandeur van St. Maarten,
Abraham Heyliger Pietersz., de Graaffs' schoonvader was, twee
Godet's waren zijn zwagers en het is vooral deze laatste naam,
welke men voortdurend terugvindt in verband met verschillende
Compagniesbedieningen.
Dat het voor den Secretaris-vendumeester, die een Hollander
was en dus buiten alle combinaties stond, zaak was alle hem rech-
tens toekomende emolumenten binnen te krijgen, spreekt van
zelf; van de zijde der Compagnie genoot hij niemendal, zelfs geen
rantsoen. Het vendumeesterschap alleen evenwel gaf al inkom-
sten van beteekenis; het had de laatste zeven jaar gemiddeld 1750
pesos 's jaars opgebracht, schreef de Graaff op 18 October 1776 -
en hij kon het weten en daarvan behoefde geen enkele recog-
nitie aan de Kolonie te worden betaald. En volgens brieven van
Mr. Ter Hoeven over wien later van October 1780 maakte
Le Jeune toen / 25000.- per jaar vrij geld.
De in de zaak Le Jeune zoo vaak genoemde Beaujon was eerst
Assistent, op een gage van 25 gld. 's maands, later Eerste Klerk
met / 40 per maand, onder beide titels gerechtigd tot het ontvan-
gen van rantsoen, dat, toen het niet meer in natural werd uitge-
reikt, vergoed werd met 182 pesos per jaar. Bovendien mocht hij
blijkbaar de kamer boven de Compagniespakhuizen 6f als kan-
toor gebruiken, 6f verhuren en volgens zijn request van 18 Sep-




30 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

tember 1776 maakte hij hiermede nog een inkomentje van 180
pesos per jaar. Dat deze ambtenaar, die een groot gezin had, het
grootendeels ook al weder van de emolumenten most hebben,
is duidelijk. Zoodra hij evenwel den titel van Eerste Klerk had
gekregen, protesteerde Le Jeune er tegen dat Beaujon aandeel zou
krijgen in de secretarieele en notarieele emolumenten, waardoor
de Secretaris-vendumeester zijn bestaan bedreigd zag en dat ter-
wijl op St. Eustatius het leven zoo duur was.
Officieele tarieven der justitieele, secretarieele en notarieele
papieren bestonden niet, volgens de memories van Le J.; zij warren
door den Heer de Graaff, toen deze nog Secretaris-vendumeester
was, willekeurig vastgesteld. De Compagnie bemoeide zich blijk-
baar met deze aangelegenheden niet en de bevoegdheden aan de
verschillende ambten verbonden werden ook nogal eens in het
midden gelaten; Beaujon b.v. kreeg pas eind 1777 een instructie
uit Nederland gestuurd.
Toen eindelijk Commandeur en Raden gedwongen waxen Le
Jeune weder in zijn functies te herstellen, werd tevens besloten
dat de ,,actes van revizien", waaraan blijkbaar ook wat verdiend
werd, voortaan als publieke of notarieele bescheiden zouden wor-
den beschouwd en dus de Secretarie zouden passeeren. Tevens
werd bij die gelegenheid het bedrag vastgesteld waarop Le J.
recht had wegens gemiste emolumenten tijdens zijn schorsing als
Secretaris van den Raad wat langer dan een jaar en bepaald
op ruim 2100 pesos. Beaujon had als plaatsvervanger die gelden
geincasseerd ten behoeve van den Raad wel te verstaan en
zoodoende werd het te restitueeren bedrag omgeslagen over den
Commandeur en vijf Raadsleden. Voor den afwezigen de Graaff
betaalde diens op St. Eustatius achtergebleven echtgenoote, voor
een inmiddels overleden Raadslid diens weduwe onder protest
- en 6n Raadslid bleef in gebreke, eerstens omdat betalen hem
niet convenieerde, tweedens omdat hij niets genoten had, zoo be-
weerde hij.
Dat de ambtenaren zelf baas waren over de emolumenten blijkt
hieruit dat Le Jeune, toen hij naar Patria was opgeroepen, met
Beaujon de overeenkomst maakte dat deze laatste 6n derde zou
genieten van de inkomsten der Secretarie en van die van het
Vendukantoor, wat B. te weinig vond. Overigens betaalden de
ambtenaren in de leidende functies zelf de kantoorbehoeften,
zoowel als de salarissen der ondergeschikten. Er waren in 1776
vier beeedigde klerken, 6n bij den Commandeur, 6n bij den Eer-
sten Klerk en twee aan de Waag; deze genoten geen van allen




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 31

eenige bezoldiging van de Compagnie, evenmin als Gerechtsbode
en Substituut-gerechtsbode. De Waag- en rooimeester had ook al
geen tractement ten last der Compagnie, maar hij trok natuurlijk
inkomsten uit de Waag; de Pakhuismeester stond wat gage en
rantsoen betrof gelijk met een soldaat of constabelsmaat en werd
dus lager bezoldigd dan een corporaal.

Als een voorbeeld van de minder alledaagsche zaken welke
Commandeur en Raden als rechterlijk college zoo af en toe te be-
handelen kregen en waarbij zij volgens Le Jeune van hun on-
kunde blijk gaven kan gelden dat van de ,,Poisson Volant" -
in de Engelsche stukken ,,Flying Fish" genaamd een schoener
gevoerd door kapitein Armand La Fargue. Het schip was in Fe-
bruari 1777 op St. Eustatius aangekomen, zoogenaamd in ballast
en met het doel geleden schade te herstellen, maar had clandes-
tien eenige ,,nieuwe negers", 48 olifantstanden en 35 stukken
campache ingevoerd. Bij vonnis van den Raad waren de negers
geconfisqueerd en verkocht en de goederen opgeslagen ,,tot nade-
re orders en dispositie". Later echter bleek dat alles afkomstig
was geweest uit het Engelsche snauwschip ,,Amelia" John Mc.
Neil genomen door de Amerikaansche bark kaperschip -
,,Retaliation" George Ord en overgeladen in de ,,Poisson
Volant". Zoowel de geinteresseerden bij de prijs als de belang-
hebbenden bij den ,,capteur" reclameerden en de Statiaansche
rechters wisten niets beters te doen dan de zaak te verwijzen naar
het Moederland.
Een tweede geval in hetzelfde jaar had eveneens betrek-
king op den kaperoorlog. Ditmaal gold het twee Epgelsche kapers,
die in voile zee twee Amerikaansche barken hadden genomen en
naar Antigua opgebracht. Inwoners van St. Eustatius waren ge-
interesseerd bij de genomen schepen en hunne ladingen, in het
eene geval een zekere Th. Wallace, in het andere H. Godet de
Waagmeester der Compagnie en E. Lester; de beide laatstge-
noemde Heeren komen in andere stukken van denzelfden tijd voor
als door de Engelsche autoriteiten beschuldigd van betrokken te
zijn geweest bij de bemanning en de uitrusting van een Ameri-
kaanschen kaper op St. Eustatius. Toen een der beide Engelsche
kaperkapiteins Joseph Berry van den schoener ,,Grayhound"
- zich na zijn actie weder eens op St. Eustatius vertoonde, werd
hij door Wallace en Lester in rechten aangesproken, op ground
hiervan dat noch hij noch zijn college behoorlijke commissies zou-
den hebben bezeten. Commandeur en Raden echter ontzegden




32 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIII EEUW

den eisch, omdat naar hunne meening het al of niet wettige der
neming geen zaak was ,,voor de Regeering van het eiland" en be-
langhebbenden op Antigua behoorden te klagen.
De strijd tusschen Engeland en de Amerikaansche Staten was
voor een belangrijk deel een kaperoorlog en het was niet alleen
de verleiding om ter will van het profit met de Nederlandsche
neutraliteit de hand te lichten, dat St. Eustatius in een moeilijke
positive verkeerde; de aanwezigheid van vele vreemde elementen,
al dan niet in het bezit van Statiaansche burgerbrieven, droeg
daartoe mede bij en niet minder het uitreeden van talrijke kleine
kaperschepen op de naburigen Engelsche en Fransche eilanden.
Zeeroof, kaapvaart en sluikhandel hadden twee eeuwen lang in
het gebied der Caraibische Zee welig getierd en wanneer een nieu-
we gelegenheid tot vrijbuiterij zich aanbood, dan was er geen ge-
brek aan ondernemingslust, noch aan personnel.
Een strafzaak welke een rol heeft gespeeld in den strijd tus-
schen den Statiaanschen Raad en Le Jeune en waarover deze
laatste op 15 Januari 1777 aan Bewindhebbers schreef, was die
tegen een 15jarigen scheepsjongen, die verdacht werd van zijn
kapitein te hebben willen vergiftigen. Hoewel niet blijkt dat wer-
kelijk vergif was toegediend, vinden wij w~l dat de jeugdige delin-
quent gepijnigd werd aan de op den rug gebonden handen opge-
heschen, met een gewicht aan den hals. Niet tegen deze hardhan-
dige ondervraging had Le J. bezwaar, maar tegen het onderteeke-
nen door hem als Secretaris van den Raad van zekere inter-
rogatorien, welke niet vooraf aan den verdachte waren voorgele-
zen. Op de weigering van Le J. tot onderteekening dezer inter-
rogatorien volgoe een z66 warme discussie over de vraag of al dan
niet de juiste vormen in acht waren genomen, dat Le J. met Van
Leeuwen's ,,Manier van procedeeren in crimineele saaken" op de
tafel sloeg. De Raad meende dat de Secretaris had te onderteeke-
nen wat President en Leden hadden vastgesteld, Le J. evenwel
had een andere opvatting van den aard van zijn ministerie. Si-
mon van Leeuwen was, volgens een memories van Le J. van 23
Juli 1777, ,,alleen den wegwijzer van deese Heeren, of te pas komt
of niet". In Nederland intusschen, was men het met Le J. niet
eens in dit geschil en deze laatste schreef op 12 Januari 1778 dat
naar zijn meening de ordonnantie van Koning Philips van 1570
(op den stijl der crimineele procedure) richtsnoer behoorde te
zijn; gedurende zijn 15 jarigen Marinedienst had hij steeds op de
door hem voorgestane wijze zien te werk gaan, ten aanzien van de
aan verdachten afgenomen verhooren.





STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 33

Nog twee strafzaken verdienen vermelding, n.l. die tegen den
Luitenant en eenige ondergeschikten van de Amerikaansche ka-
perbark ,,Peggy", die in 1777 de Engelsche brigantijn ,,Marquis
of Rockingham" van de reede van St. Eustatius hadden gelicht
en die tegen den Luitenant en eenige manschappen van den En-
gelschen commissievaarder ,,Ranger", die in hetzelfde jaar gewa-
penderhand waren opgetreden aan boord van twee Nederland-
sche schepen op de reede. In het eerste geval werden de delinquen-
ten veroordeeld tot geeseling, te pronk selling en verbanning, de
Engelschen van de tweede zaak kwamen er heel wat schappelijker
af, hoewel de Graaff als Fiscaal lijfstraf tegen hen had geeischt;
de Luitenant werd gestraft met twee maal 24 uur op water en
brood ,,in de put" van de forteres ,,Orange", de ondergeschikten
met half zooveel en bovendien werden deze delinquenten veroor-
deeld in de kosten van het geding.
Blijkbaar kwamen de autoriteiten in Nederland tot het inzicht
- allicht mede door de actie van Le J. dat de rechtsbedeeling
op St. Eustatius niet was wat zij behoorde te zijn, althans bij
Resolutie van H.H.M. van 13 Januari 1778 werd vastgesteld een
,,Generaal Reglement der sentences en disposities des regters in
,,de colonies van den Staat in de West Indien gelegen", terwijl bij
Placaat van 10 Augustus van hetzelfde jaar de confiscatie der
goederen van ter dood veroordeelden werd afgeschaft. Het is
merkwaardig dat bij de afkondiging h.t.1. van laatstgenoemden
datum de confiscatie geheel en al werd afgeschaft, dus niet alleen
ingeval van doodvonnissen. In Holland was de confiscatie reeds
verdwenen in 1732, in Zeeland in 1735; de volkplantingen van
den Staat in Oost en West volgden nu in 1778, evenals de Genera-
liteitslanden en de Graafschappen, Baronien en Heerlijkheden
van den Prins van Oranje, pas in 1781 het land van Vianen en
Ameyden 1). Dat op het gebied der strafwet de overzeesche ge-
bieden ,,achter" zijn bij het Moederland in Suriname en Cura-
cao bestaat b.v. thans nog de doodstraf is dus niets nieuws.

Van veel belang was vooral dat men terugkeerde tot het vroe-
gere system van gescheidenheid der administrative en justiti-
eele functies en een Fiscaal benoemde voor de drie Bovenwind-
sche eilanden, den reeds eerder genoemden Mr. Johannes Lam-
bertus Ter Hoeven, van Rotterdam.
Deze laatste, wiens commissie was vastgesteld in de vergadering
der X van 22 Juni 1778 en die op 2 December van dat jaar op St.
1) Groot Placaatboek.
West-Indische Gids XV 3




34 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

Eustatius aankwam, is direct begonnen met zijne bevindingen
aan Bewindhebbers te rapporteeren en uit zijne mededeelingen
en ontboezemingen is veel te leeren aangaande de toestanden op
het eiland.
Aangezien de Compagnie niets anders betaalde dan de huishuur
des Fiscaals 525 gulden per jaar most deze het ook al
weder hebben van de emolumenten, welke Ter H. aanvankelijk
niet meevielen, vooral omdat de Commandeur a.i. de Graaff
was in Nederland niet zonder nadere orders uit handen wilde
geven al datgene wat volgens den nieuwen functionaris tot diens
ambt behoorde, maar tot dusverre door den Commandeur was
verricht. Ter H. b.v. was ook Waterschout en hij wilde dus de
aanmonstering aan zich trekken. De G. monsterde zonder de
schepelingen zelfs te zien; Ter H. stelde zich voor het werk better
en goedkooper te kunnen doen. Hoewel tevens Auditeur mili-
tair had de nieuwe Fiscaal geen kennis van militaire zaken en hem
was ook geen handleiding verstrekt, terwijl op St. Eustatius zelf
niets te vinden was dat als leidraad kon dienen; zoo zou, wegens
gebrek aan instructies, bij overlijden van een militair de kwestie
kunnen rijzen of de Auditeur dan wel de Secretaris de boedel
most beredderen. Zouden, zoo vraagt men zich af, de emolumen-
tenjagers kans hebben gezien zelfs aan de armoedige nalaten-
schap van een soldaat nog iets te verdienen ?
Als nieuwe tak van dienst werd toezicht ingesteld op den in- en
uitvoer, kosten natuurlijk ten last der scheepvaart; de hieruit
voortspruitende emolumenten voor den Fiscaal evenwel vielen
hem niet als ,,vrij geld" ten deel. Ter Hoeven kende geen Engelsch
en most dus een translateur in dienst nemen, een jongmensch
die bij hem kost en inwoning genoot, plus 6n vierde der geheven
rechten voor in- en uitklaring. Toen echter Heeren X bepaald
hadden dat de Fiscaal aan den Secretaris zou moeten betalen voor
alle werkzaamheden welke de laatste in officio voor den eerste
zou verrichten, toen werd het Ter H. te machtig en nu was hij het
die zijn bestaan bedreigd zag. De regeling toch zoo meende hij
- zou hierop neerkomen dat, bij onvermogendheid van partijen,
de Fiscaal uit eigen beurs de rechtskosten zou moeten betalen;
nog 6n stap verder schreef hij en hij zou de vacaties voor
zijn rekening krijgen der be&edigde translateurs, in strafzaken te-
gen onvermogende vreemdelingen. Het onderhoud der gedeti-
neerden in het fort ten slotte zoo going hij verder -, zijnde drie
schellingen per dag voor een blanke en negen stuivers voor een
zwarte, de kosten der chirurgijns wegens schouwing van vermoor-




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 35

den, verdronkenen en gekwetsten, of op het strand dood gevon-
denen, allemaal uitgaven tot dusver bestreden uit s Lands kas,
zouden dan ook wel ten last van den Fiscaal kunnen worden ge-
bracht. Ter H. wees op den toestand op Curacao, waar de Fiscaal
150 pesos per jaar uit 's Lands kas ontving, wegens vacatie en
salaries in zaken, waarin diens partijen onvermogend waren en
waar hij bovendien recht had op 3 rantsoenen per week, plus
eens in de twee maanden een vat meel, kaarsen, vier kannen olie,
zes kannen azijn en zeven schepels mais.
Ondanks alle klachten echter over geringe emolumenten, hooge
onkosten en dure leefwijze, schijnt Ter Hoevens ambt toch niet
zoo onvoordeelig te zijn geweest, althans hij hield er hoewel
met zijn vrouw alleen in 1779 niet minder dan elf slaven op na,
vier mannen, vier vrouwen, 66n jongen en twee meisjes; wanneer
dit alle huisbedienden waren, dan voerde men dus nogal een
staat.
Ter H. was ook degeen die er op wees dat niet alle Compagnies-
dienaren commissies hadden; zelfs voor gegradueerde militairen
beneden den officiersrang door de Engelschen just ,,non-com-
missioned officers" genoemd scheen dat onder Hollandsch
behind toen nog noodig geacht te worden. Verschillende perso-
nen kregen in 1779 onder het interimaat van Pieter Runnels -
alsnog uit Nederland een commissie toegezonden, welke uitge-
reikt werd tegen betaling van de op die stukken vallende leges,
ten bate van den Advocaat der Compagnie in Patria. Den Con-
stabel, den Sergeant en den Corporaals werd niet minder dan een
voile maand gage in rekening belast wegens deze leges; later be-
sloten gelukkig de Bewindhebbers dat de commissies voor deze
militairen geacht zouden worden gratis te zijn verleend. De reeds
eenmaal genoemde Corporaal Chitzie schreef over de ontvangen
commissie als over een hem ten deel gevallen onderscheiding. Abr.
Beaujon had bij zijn aanstelling tot Assistent in 1769 negen
gulden te betalen gehad, wat voor hem uitkwam op ruim een der-
de van een maand gage.

Met de handhaving der openbare orde moet het op St. Eusta-
tius vrij slecht gesteld zijn geweest. Le Jeune had reeds de mee-
ning uitgesproken dat er van vreemdelingen voor vergunning tot
blijvende vestiging tien maal den prijs van een burgerbrief zou
behooren te worden geheven; het schuim der menschheid, schreef
hij in zijne memories, kan zich op St. Eustatius neerzetten, om na
korten tijd met gevulden buidel weder te vertrekken. Ook Ter




36 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

Hoeven sprak over de vele vreemdelingen en de menigte baldadi-
ge matrozen; ,,disorders en ongeregeldheden" kwamen dan ook
,,bij continuatie" voor, crimineele feiten dagelijks. Drie kwart van
het aantal delinquenten was van Engelsche, Fransche, Spaansche,
Portugeesche, Zweedsche of Deensche nationaliteit. Kort geleden,
zoo schreef Ter H. in October 1779, zaten er nog 26 arrestanten
in het fort, nu nog zeven, waaronder 66n die reeds de pijnbank
heeft doorstaan.
Met dat al echter was er geen politie; alleen bij nacht werden
rondes gedaan door burgers en vrije kleurlingen. Gevangenen
werden zelfs des nachts niet opgesloten en toen Ter H. een actie
begon tegen den Sergeant van het garnizoen wegens plichtsver-
zuim naar aanleiding van een ontvluchtingsgeval had hij
daarmede geen success. De Sergeant was een Statiaan en de Raad
meende dat de plaatselijke toestanden zich nu eenmaal tegen een
deugdelijke bewaking van gevangenen verzetten; de Fiscaal wilde
van de uitspraak des Raads wel in Nederland in beroep gaan,
maar hij informeerde veiligheidshalve eerst of hij misschien de
kosten der revisie zelf zou moeten betalen.
Op Curagao beschikte het openbaar gezag destijds reeds over
een Onderschout en eenige dienders en op St. Eustatius volgde
men in 1779, op voorstel van Ter Hoeven, dit voorbeeld na, door
een Substituut-schout aan te stellen, op 300 pesos en twee diena-
ren, ieder op 150 pesos per jaar, alles te betalen uit 's Lands The-
saurie. De politiemacht zou ook moeten waken tegen ,,sluiperijen",
want douanepersoneel was er ook al niet, buiten den Visiteur, die
heette te letten op uitvoer van krijgsbehoeften en clandestienen
invoer van slaven.

,,De West-Indische Compagnie op de kust van Afrika" werd
door Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck genoemd, ,,een
,,groot lichaam zonder ziel", zij werd maar al te vaak door haar
eigen schippers gepluymt". 1) Had deze Gouverneur van Suriname
(1683-1688) een eeuw later nog eens op kunnen kijken, dan zou
zijn oordeel over de Compagnie met betrekking tot St. Eustatius
allicht niet gunstiger zijn geweest; zij liet zich nog altijd ,,plui-
men" en wel door de kooplieden in Nederland, die der Compag-
nies ,,gerechtigheden" niet voldeden en door die op het eiland,
die de inkomende rechten ontdoken. De Fiscaal Ter Hoeven
most ook deze misbruiken trachten uit te roeien en hij stuitte
daarbij natuurlijk op allerlei moeilijkheden.
1) J. Wolbers. Geschiedenis van Suriname.




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 37

demand die bereid was om aan den wal de losing te controlee-
ren durende voor een schip uit Nederland zoowat twee weken
- was aanvankelijk wel te vinden (tegen een betaling van 66n
Spaansche mat = 11 stuivers daags) maar al spoedig beduidde
men dezen verificateur dat hij verklikkersdiensten verrichtte en
hij trok zich terug. Personen aan boord gezonden, om aldaar te
verifieeren, hadden het al direct opgegeven, omdat zij op de reede
zeeziek werden.
Het was natuurlijk van het grootste belang, te onderzoeken of
niet in Europa buiten voorkennis der Compagnie goederen waren
ingeladen. Reederij en schipper teekenden v66r het vertrek uit
Nederland een verklaring, waarbij zij onder verband van schip en
lading beloofden niet te zullen toestaan dat andere goederen wer-
den geladen dan zoodanige waarvan, blijkens paspoort, de gerech-
tigheden waren voldaan, zijnde convooij- en veylgelden 1/o% en
recognitie 2% ,,van de regte waarde"; retributie derhalve voor de
beveiliging der goederen en belasting voor de Compagnie als
monopoliehoudster. Werden onderweg nog goederen bijgeladen,
dan was het de bedoeling dat daarover de gerechtigheden nabe-
taald en dat zoodanige goederen op het manifest bijgevoegd zou-
den worden; control bij aankomst op St. Eustatius evenwel was
volgens Ter Hoeven vroeger niet gebruikelijk geweest, wanneer
het schepen gold, in Nederland door de Compagnie uitgeklaard.
Van die uitklaringen werd voortdurend mededeeling gedaan;
Bewindhebbers te Amsterdam waren gewoon te schrijven aan den
Commandeur: ,,Wij hebben geconsenteert in het afgeeven der
,,depeches voor het schip ....... schipper ....... gedestineert
,,naar St. Eustatius". Meestal volgde daarop de zinsnede: ,,Wij
,,hebben daarinne niets ten behoeve van het voornoemde eyland
,,doen laden" (geen Compagniesgoederen dus) en het formulier
going dan verder: ,,de uitgaande lastgelden zijn aan ons in gelden
,,voldaan. Het manifest der particuliere lading gaat hierneevens".
Soms werd nog een ,,naamanifest" opgezonden, wanneer na de
sluiting der brievenzak nog iets werd bijgeladen. Van eenige op-
dracht om bij de losing de juistheid van het manifest te contro-
leeren, is in deze stereotype mededeelingen 1773 en volgende
jaren niets te vinden en wij mogen veilig aannemen dat noch
de Windt, noch de Graaff zich daarmede druk hebben gemaakt;
leven en laten leven was het wachtwoord van den tijd.
In September 1779 liet Ter Hoeven 52 vaten meel en brood
aanhouden, na vertrek uit Nederland en wel in Engeland -
buiten voorkennis der Compagnie bijgeladen en niet op het mani-




38 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

fest voorkomende. Geconsigneerden op St. Eustatius ,,composeer-
den" met den Fiscaal transigeerden zouden wij tegenwoordig
zeggen onder goedkeuring van den Raad, maar de belangheb-
benden in Nederland Daniel Crommelin & Zoonen te Amster-
dam beklaagden zich bij Bewindhebbers; aangifte had immers
alsnog op St. Eustatius plaats gehad. Daar kon natuurlijk bij Ter
H. de schoorsteen niet van rooken; de aangifte was geschied na de
aanhaling en de Fiscaal kon zich de met zijne ,,calangie" ver-
diende boete niet laten ontgaan. Uit het request der firma Crom-
melin een naam welke in de correspondenties dier dagen nogal
eensgenoemdwordt,inverband met den handel op de Amerikaan-
sche kolonien blijkt dat haar schip, de ,,Jacobus" P. Kras -
in Nederland slechts 110 vaten paardeboonen zou hebben geladen
en niets meer; in Cowes echter waren nog bijgeladen 1018 vaatjes
meel en 188vaten beschuit,de recognitie waarvan naar men meen-
de evengoed ter desnatie kon worden voldaan. Merkwaardig is
dat, terwijl het dus voorkwam dat schepen uit Nederland hun la-
ding grootendeels elders innamen, in de geheele Statiaansche
boekhouding over de period 1768-1779 nergens blijkt van nabe-
taling van in Nederland verschuldigde rechten. In het geval ,,Ja-
cobus", door den nieuwbenoemden Fiscaal aangebracht, beslo-
ten Bewindhebbers dat schip en lading na betaling der recognitie
en onder borgtocht moesten worden vrijgegeven en zij schreven
voor de toekomst eenzelfde procedure voor.
Na het geval Crommelin kwam het nog vier of vijf keer voor dat
de 21/2% voor de Compagnie op St. Eustatius most worden na-
betaald en borg most worden gesteld voor hetgeen den Fiscaal
mocht competeeren; 66n schip had niet minder dan 1500 tonnen
haring bijgeladen in Gothenburg welke door Ter Hoeven
werden aangehaald en ten verkoop naar de publieke veiling ver-
wezen.
Dat er ook elders ,,gepluimd" werd blijkt uit het rapport van
den Commandant van's Lands fregat ,,Castor", gedagteekend 22
January 1770, volgens hetwelk een zekere Ernst Louissen, voeren-
de het schip ,,Zeeburg", thuisbehoorend in Zeeland, op de kust
van Afrika ,,gecontrabandeert en vrij wat ongepermitteerde nego-
,,tie gedreeven" had, zonder ,,bevorens te hebben vertolt".
Een ander misbruik op St. Eustatius was dat men naliet de -
ten bate van het eiland zelf geheven inkomende rechten te
voldoen. De schippers van twee tegelijk met Ter Hoeven aangeko-
men Hollandsche schepen Van der Hout en Dirk Peper, die
geregeld op het eiland voeren weigerden brutaalweg een copie-




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 39

manifest over te leggen en eerstgenoemde, die erkennen most 75
vaatjes ,,gedistilleerde wateren", 66n oxhoofd wijn en 50 vaatjes
boter buiten manifest aan boord te hebben, betaalde een trans-
actieboete van acht Johannissen, onder protest evenwel en drei-
gende in Patria over den Fiscaal te zullen klagen. Hoe de Handel
dacht over den nieuwen functionaris die heffingen deed kan
blijken uit de M6moire sur l'isle de Saint ,,Eustache" van 1786 in
het Alg. Rijksarchief 1). Volgens den reeds eerder aangehaalden
brief van den Gouverneur Godin kon Ter Hoeven die in 1785 op
St. Eustatius is teruggekeerd en toen tevens als adviseerend
Raad onder de veranderde omstandigheden, ,,door de ordinaire
wegen" geen bestaan meer vinden; v66r den oorlog zou hij vol-
gens Godin, ,,door den grooten handel onbemerkt voordeelen"
hebben genoten.
Oude gebruiken speelden op St. Eustatius een verderfelijke rol;
zoo bracht b.v. een oude costumeim" mede dat de inkomende rech-
ten eerst betaald werden wanneer het schip dat de goederen had
aangebracht weder vertrok, soms een paar weken later, wat Ter
H. terecht een misstand achtte, omdat men dan op de goederen
zelf geen verhaal meer had. Alleen stelde hij de zaak nog te gun-
stig voor, want het tijdsverloop was soms veel grooter; op een op
7 April 1779 ingeklaarde partij rum b.v. werden de rechten pas
voldaan toen het schip op 8 Juni weder vertrok.
Intusschen werden de kosten van het douanetoezicht, zijnde
8 realen voor het in- en uitklaren van ieder schip (de M6moire sur
l'isle de Saint Eustache spreekt ook nog van 21/s% op provision
en koopmanschappen, afkomstig van andere Europeesche landen
dan Nederland, ten behoeve van den Fiscaal) als een in sommige
gevallen te zware belasting gevoeld en onder zeker voorbehoud
werden de van Saba en St. Maarten komende vaartuigen dan ook
van het toezicht vrijgesteld.

Le Jeune noemde in zijn memories den staat waarin de Com-
pagniesgebouwen en de bewapening der forten verkeerden slecht,
het onderhoud van het wapentuig onvoldoende, de discipline
onder het garnizoen gering en het gehalte der aanvoerders laag.
Wanneer men de inventarissen leest welke opgemaakt zijn op
8 April 1775 na den dood van de Windt en op 14 Augustus
1776 bij de bestuursoverdracht aan de Graaff dan krijgt
men niet den indruk dat het veel zaaks was wat de Compagnie
aan onroerende en roerende eigendommen op St. Eustatius bezat.
1) J. de Hullu West-Indische Gids 1921.




40 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

In de forteres ,,Orange" stond een steenen gebouw, waarin
raadkamer en wapenkamer, er onder waren twee arrestantenloka-
len een voor crimineele en een voor civiele gevangenen -, ver-
der bevatte het gebouw een kruitkamer, in den kelder. Vijf hou-
ten huizen in het fort waarvan Mn met een kelder dienden
als woonruimten, respectievelijk voor Commandant en Constabel,
voor den Sergeant, voor de corporaals, voor de constabelsmaats
en voor de soldaten (corps de garde); een zesde houten huis was
,,kombuis voor officieren en militairen". In de batterij ,,Amster-
dam" stond een steenen gebouw als corps de garde; de gebouwen
in de batterijen ,,Nassau" en ,,de Windt" waren door den orkaan
van 31 Augustus 1772 vernield, in de eerstgenoemde versterking
was sedert een nieuw gebouw opgericht, bevattende drie vertrek-
ken en dienende als hospital. In de batterij ,,Nassau" stond ook
de vlaggemast; de batterij ,,de Windt" bevatte in 1776 slechts
een hut ,,met paalen en riet".
Er is in de inventarissen ook nog sprake van een fort ,,Tomme-
lendijk" of ,,Trommelendijk" waarin een houten gebouw van
drie vertrekken en hiermede kan slechts zijn bedoeld een sterk-
te aan wat in de 17e eeuw heette de baai van Dommelendijk -
ten N.W. van de Oranjebaai --en tegenwoordig den naam draagt
van Tumbledown Dick Bay. De Engelsche naam zal wel een ver-
bastering zijn van den Nederlandschen, hoewel het niet duidelijk
is hoe men aan Dommelendijk was gekomen.
Geschut met toebehooren, draagbare wapenen en ammunitie
was niet veel bijzonders; trouwens de reeds genoemde Schout bij
Nacht van Bylandt rapporteerde dat er van de Statiaansche ver-
dedigingswerken meer te maken zou zijn 1). Bij brief van 20 Sep-
tember 1776 kreeg de Commandeur opdracht uit Nederland om
onbruikbare munitie en wapenen naar Patria op te zenden, wat
niet wijst op geregelde zorg. Van het kruitmagazijn vertelt Le
Jeune nog in zijn memories dat het gelegen was in de batterij ,,Am-
sterdam", door een dunnen muur gescheiden van het verblijf des
Constabels en op tien pas afstands van de kombuis en ook dat
er destijds een voorraad van 100.000 W aanwezig was.
De verdere bezittingen der Compagnie bestonden uit twee
plantages op 6n waarvan een oud woonhuis stond -een per-
ceel land en een ,,savaan" boven het oude dorp, verdeeld in ,,loo-
ten" (lots), waarop huizen waren gebouwd; eindelijk een steenen
huis en erve en een houten huis en erve, beide ,,boven de straat".

1) de Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen. IV.




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 41

De militaire tradities van den Compagniestijd welke nog zoo
lang hebben voortgeleefd in Nederlandsch-Indie, in de titels Ma-
joor, Kapitein en Luitenant voor de hoofden der Chineesche be-
volkingsgroepen aldaar waren op het einde der 18e eeuw ook
in de West nog sterk, hoe weinig intrinsieke waarde de doode en
de levende strijdkrachten in de Amerikaansche kolonien dan ook
mogen gehad hebben. De Gouverneur van St. Eustatius, St.
Maarten en Saba werd door de Heeren in Patria nog altijd Com-
mandeur genoemd, de Gezaghebbers der beide onderhoorige ei-
landen heettenVice-commandeursenin den jaarlijkschen sterkte-
staat monsterrol genoemd telde men soms den Comman-
deur als hoofdofficier bij het garnizoen. Er waren op St.
Eustatius een Kapitein, een Luitenant en een Vaandrig van de
Burgerij, alsmede een Provoost van de Burgerwagt. De Kapitein
der Burgerij Pieter Runnels, als oudste Raadslid in 1778 fun-
geerende als Gouverneur, bij afwezigheid van de Graaff teeken-
de de certificate der naar Nederland uitgeklaarde schepen als
,,capiteyn-Commandant" en de Graaff zelf sprak in de briefwisse-
ling met Bewindhebbers van zijn bestuur als van zijn commande-
ment. Wanneer de Burgerij most opkomen zooals op 13 April
1778 dan kwamen de burgers ,,met haar geweer" in de forteres,
om per ,,corporaalschap" te worden binnengeroepen in de Raad-
zaal. De Assistent- later Eerste Klerk alsook de Plantage-
meester en de Pakhuismeester, hadden als ,,trainspersonen" hoof-
den in het soldijboek; soms treffen wij daarin ook den Predikant
aan. Domin6 Coenraad Schwiers, van Bremen, die in 1775 naar
St. Maarten werd uitgezonden, was bij vertrek 1000 gulden schul-
dig ,,bij transport"; er werd voor hem evenals voor een deta-
chement militairen een monsterrol aangelegd, onderteekend
door boekhouder en provoost.
Wat de organisatie betreft der gewapende burgerwacht leert
ons het Reglement, vastgesteld door Commandeur en Raden op
28 Augustus 1776, dat alle ,,burgers en opgeseetenen des Ey-
,,lands" van 16 tot 60 jaar dienstplichtig waren. Het Reglement
bedreigde straf geldboeten tegen het niet opkomen bij op-
roeping welke boete bij alarm zelfs 25 pesos bedroeg -, tegen
het in beschonken toestand opkomen, tegen het niet hebben van
de voorgeschreven uitrusting, tegen verwijdering zonder verlof,
tegen het verzuimen van gecommandeerde ronde en wachtdienst
en tegen het verlaten van het eiland zonder permissie. Er was be-
reden en onbereden burgerwacht; de cavaleristen moesten een
goed paard hebben, een zijdgeweer, een paar pistolen en zes kar-




42 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

dozen, terwijl zij bij alarm moesten opkomen met karabijn, pa-
troontasch en twaalf kardoezen. Voor de infanteristen was voor-
geschreven snaphaan, patroontasch en twaalf patronen; de cor-
poraals moesten bovendien van zijdgeweer zijn voorzien. Twee
maal 's jaars op den eersten Donderdag van December en den
laatsten Donderdag van Juni was er exercitie en inspectie. Alle
boeten vloeiden in de burgerlijke krijgskas.
Het eigenlijke garnizoen de militie stond onder een Com-
mandant, die 300 gulden per jaar verdiende, plus 182 pesos rant-
soen. Op hem volgde de Constabel, met 264 gulden per jaar soldij;
beiden waren Statianen van geboorte en in de later jaren was ook
de Sergeant een man van het eiland. Bij ontstentenis van den
Commandant voerde de Sergeant het bevel; eerst in 1780 going
men er toe over een Luitenant op een gage van 35 gulden
's maands, dus tien gulden meer dan de Commandant uit Ne-
derland uit te zenden, een zekeren Roelof Hammerberg, die v66r
zijn vertrek de eeden ,,van getrouwigheid en van purge" aflegde.
Onder de emolumenten van den Commandant noemde Le Jeu-
ne het onderhoud van geconfisqueerde negers; verder liet de Se-
cretaris zich in zijn memories op dubieuze wijze uit over de verant-
woording der ammunitie, welke de scheepvaart alsbelastinginna-
tura most afleveren aan het fort.
In 1777 kwameen detachement van 24man uit Nederlandaanen
de Graaff beklaagde zich over het slechte gehalte van dit troep-
je, ter repartitie van de Maze uitgezonden. E6n ,,recruut" was
een knaap van 14 jaar, een ander een stokoude man, een derde
gebrekkig. Het detachement had geen patroontasschen, noch
bandeliers en was over het geheel slecht uitgerust. Dit alles most
de schuld zijn der ,,zielverkoopers", haastte onze Commandeur
zich er bij te voegen, want het zou met de vaak hinderlijke oot-
moedigheid en onderdanigheid, welke de briefwisseling met Be-
windhebbers kenmerkte, onvereenigbaar zijn geweest, den Heeren
op hun eigen gebrek aan zorg voor de Kolonie attent te maken.
Alle waar echter is naar zijn geld en voor wat de Compagnie
aanbood zullen allicht geen betere militairen te krijgen zijn ge-
weest. De Sergeant verdiende 12 gulden 's maands, Corporaals
en Adelborsten hadden 9 gulden, Constabelsmaats, soldaten en
tamboers 8 gulden, gages derhalve, nog lager dan die welke ruim
een eeuw vroeger voor Oost-IndiE golden (zie Nicolaus de Graaff's
Oost-Indische Spiegel 1)). Staat en particuliere ondernemingen
waren alleen ingeval van hoogen nood voor verbetering van gage
1) Linschoten Vereeniging XXXIII.




STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW 43

te vinden, maar boden dan ook tegen elkander op, zooals in 1779,
toen de Marine 16 gulden per maand betaalde aan een matroos, de
Koopvaardij echter 30 gulden.
Evenals de Indische militairen in de dagenvan dokter de Graaff,
waren de in de 18e eeuw naar St. Eustatius uitgezonden man-
schappen bij hun vertrek 150 gulden schuldig ,,bij transport";
bovendien hadden zij twee maanden handgeld op hun boekje en.
13 gulden 18 stuivers voor wapenen en ,,vol geweer", zoodat zij in
hun Statiaansche garnizoen voorloopig niet veel te verteren had-
den. De diensttijd was zes jaar uit- en thuisreis niet inbegrepen
- en de gage going in bij vertrek. De ,,transporthouders" werden
betaald zoodra was gebleken dat de transporten op St. Eustatius
in het soldijboek waren ingeschreven en zij liepen dus risico van
desertie of overlijden tijdens de reis. Degezagvoerdersderschepen
genoten een premie voor iederen levend overgebrachten militair,
een regeling welke tot in de 20e eeuw in stand is gebleven bij den
overvoer van suppletietroepen naar de West.
Het dienstverband der militairen liep af door overlijden, ont-
slag wegens wangedrag of crimineele delicten, desertie of de-
missie op verzoek; gevallen van repatrieeren na volbrachten
diensttijd kwamen in een reeks van jaren niet voor. De sterf-
te was enorm, tot 15% per jaar; voor de kosten van graf en
doodkist eerst 71/,, later 121/i pesos werd de rekening van
den overledene belast. Bij verwijdering uit den dienst of deser-
tie werd een voordeelig saldo verbeurd verklaard en geconfis-
queerd.
De Sergeant Roelof Roelofs, van Amsterdam, die van 1766 tot
1776 op St. Eustatius diende, schijnt later in den handel te zijn
gegaan; zijn naam komt ten minste in 1779 voor als borg voor de
rechten op een lading naar Nederland en reeds eenige jaren v66r
zijn demissie leverde hij soms levensmiddelen voor het garnizoen.
Dit laatste had een enkele maal zelfs de Commandeur de Windt
wel gedaan en men zal er dus wel niets in gezien hebben dat een
onderofficier met veel vrijen tijd er een nering op na hield.Z66
zal het dan ook verklaard moeten worden, dat geen militairen te-
ruggezonden werden; vrijgekomen van den dienst op welke
wijze dan ook bleven zij op het eiland of in de buurt.
Onderofficieren en soldaten werden gevoed, eerst door het uit-
reiken van rantsoen in natural, later door uitbetaling van een ver-
goeding in geld. Het rantsoen voor een gewoon soldaat bestond
uit 31/,s brood, 6 W vleesch en 2 kannen rijst per week; corpo-
raals en onderofficieren kregen wat grootere hoeveelheiden van




44 STATIAANSCHE TOESTANDEN IN DE XVIIIe EEUW

dezelfde artikelen, een regeling welke ons nogal vreemd aandoet,
maar z66 gaf het rantsoenboek het aan.
Een factuur van 1774 leert ons het een en ander aangaande de
uitrusting der militairen; dat de ,,monteeringen" als vrachtgoed
werden verzonden, zou er op wijzen dat de manschappen op reis
naar St. Eustatius hun eigen kleeren droegen. Voor ieder man
werd uitgezonden I rok, 1 camisool, 1 broek, I hoed, 2 paar garen
kousen en 2 stropdassen, verder 1 houwer met porte-dp6e (de
factuur spreekt van Porte Pees), 1 koppel en 1 patroontasch;
,,snaphanen en banjonetten" gingen ook af en toe naar St. Eusta-
tius.
(Wordt vervolgd)





BIBLIOGRAPHIE

Het KoloniaaklWeekblad. Orgaan der Koninklijke Vereeniging ,,Oost
en West". 2 Maart 1933. Curagao gaat jubileeren. Suriname. Het
goudbedrijf. (Door H. J. W.). Rubriek Suriname: Het graf van
Van Aerssen van Sommelsdijck. In- en uitgang van het fort Zeelandia.
Autobusverordening. Balataproductie. Dr. D. E. Ellis t. Is de Suri-
namer lui? Een conflict in de Koloniale Staten voorkomen. Vertrek
van den heer Snellen uit Suriname. De Hollandsche boeren bij Para-
maribo en Ons Belang. Rubriek Curacao: De Staten-Generaal. -
Bethesda (Melaatschen-Inrichting) in Suriname in nood.

Idem, 9 Maart 1933. Het Houtbedrijf. A. J. W. Jaarverslag van
den Hoofdvertegenwoordiger van de Vereeniging Oost en West over het
jaar 1932. L. M. F. Plate. Rubriek Suriname: Dr. H. D. Benjamins t
Woeker. Vrouwenkiesrecht. De Goudonderneming Savitsky. Granman
staal-Kondre. De opbrengst der middelen in 1932 en de Spaargelden.
Brief van den Gouverneur bij terugkomst. Cassave. Sinaasappelen.
Onze Jongeren in Suriname. Geschiedkundige sprokkels. Rubriek
Curacao: Het Procureur-Generaalschap. De Bovenwindsche eilanden.
Militaire uitgaven. Het Standbeeld der Koningin.

Idem, 16 Maart 1933. Rubriek Suriname: Het drama van 7 Februari
op het Gouvernementsplein. Het Vrouwenkiesrecht. De United Gold-
fields of Guiana. Bauxiet. (De werkzaamheden van de Surinaamsche
Bauxiet Maatschappij en van de Kalbfeisch Corporation in Suri-
name). Surinaamsch hout. Inning van belastingen te Nickerie.
Rubriek Curagao: J. P. G. Ecker f. Willem de Zwijger-School.
E. S. Lansberg. (27 jaar lid en voorzitter van den Kolonialen Raad).
Cijfers. (De inkomsten over 1932 f 340.000 boven de raming). De
begrooting voor 1933.
Idem, 23 Maart 1933.
De twee Rijst- en Mais Cultuurplannen voor Suriname, door H. G.
Brandon.
Rubriek Suriname: F. E. baron Mulert t. Gouverneur Rutgers en
de Kamerverkiezingen (Dr. A. A. L. Rutgers in alle kieskringen opge-
nomen in de candidatenlijst voor de a.s. Tweede Kamerverkiezingen).
Indolentie. Passagierslijsten. De ongeregeldheden te Paramaribo. De
motie van de Katholieke Volksbond St. Joseph. Een Welvaartsplan
voor Suriname. Regeeringsreglement. -
Rubriek Curacao: De begrooting voor 1933. (2 Maart Voorloopig-
Verslag; 6 Maart Memorie van antwoord; 8 Maart Eindverslag; 10
Maart Openbare behandeling en aanneming. Een zeer snelle behan-
deling van een niet onbelangrijke begrooting).
Idem, 30 Maart 1933.
Het Bauxietbedrijf. Aluminiumerts, door H. J. W. (Het Bauxiet-
bedrijf gezien als een nieuw middel van bestaan voor de Kolonie).
Rubriek Suriname: Britsch-Indiers in Suriname (Buitengewone alg.
Verg. van de Br. Ind. Vereeniging ,,Bharat oeday" naar aanleiding
van tallooze klachten en grieven welke Hindostanische vereenigingen





BIBLIOGRAPHIE


op de vestigingsplaatsen in de districten hebben geuit. De verg. vraagt
om een zelfstandig Agent-Generaal der Immigratie). Gele koorts
(Voorzorgsmaatregelen tegen verbreiding ingevolge de sedert eenigen
tijd tot stand gekomen snelle vliegverbinding van* gele-koortsvrije
landen met landen, waar de ziekte nog voorkomt, Brazilia).
Nieuw Bethesda. (overbrenging Melaatschen-Inrichting naar Para-
maribo). De ,,Adat" in Suriname (eedsaflegging; gebrek aan eer-
bied(?) betoond door Javanen tijdens een rechtzitting; wijziging be-
grafenisverordening). Uitbreiding van het Eenmanbedrijf in Balata.
De uitvoer in 1932. (f 1.401.551 minder dan in 1931). Koffievoort-
brenging (sterk gestegen: 1931-25896 balen; 1932-36749 balen).
De Suikerproductie van 1932. Geschiedkundige Sprokkels.
Rubriek Curagao: Middelen. Opleiding van Ambtenaren (In
Oct. 1932 cursus geopend voor ambtenaren beneden rang adjunct-
commies). Het eerste athletiekfeest. St. Martin (Gouverneur ver-
keerd ingelicht omtrent optreden van den Methodistisch-Protes-
tantschen predikant).

Idem, 6 April 1933.
Rubriek Suriname: De tragedie van het possumhout. Ameri-
kaansche bluf. Van Ommerens waarschuwing. (Het verloop van
het in erfpacht geven van 64000 h.a. domeingrond aan een Amerikaan,
ondanks ernstige waarschuwingen). Studiereizen naar Suriname.
(Verzoek aan den Min. van Kol. om jaarlijks eenige studenten van
de T.H. te Delft en van de L.H. te Wageningen wonder leading van 66n
of meer Hoogleeraren een excursie te laten maken naar Suriname).
Werkloozenvraagstuk. (Een 10-tal wenken ter oplossing van dit
vraagstuk den Gouverneur aangeboden door het Herrnhuttercomit6).
Balata-exploitatie met gouvernementssteun. De Vader des Vaderlands.
Britsch-Indiers. (Hindostansche godsd. in Sur. niet erkend de ge-
volgen hiervan Hindostansch onderwijs noodig geacht excursie
naar Br. India).
Rubriek Curacao: Begrooting 1934. Massa Jonckheer f. Pater
S. van de Pavert O.P. t. Willem de Zwijger-herdenking. Curagao-
sche Radio Vereeniging. (20 Febr. 1933 te Emmastad opgericht).

Het Vaderland, 15 Maart 1933. Avondblad D. De twee Rijst- en
Maiscultuurplannen voor Suriname, door H. G. Brandon.
Idem, 16 Maart 1933. Avondblad B.
Onder ,,Financieel Nieuws": Uitbreiding van het Oliebedrijf op
Aruba?
Idem, 23 Maart 1933. Avondblad A. Suriname in de Tweede
Kamer; door W. R. Menkman. (Sur. begr. z.h. st. aangenomen.
Twee ton Nederlandsch geld zal besteed worden aan proefnemingen
met betrekking tot mechaniseering van het landbouwbedrijf in Su-
riname. Het nut dier proefnemingen acht schrijver problematiek met
het oog op het niet aanwezig zijn van een afzetgebied.
Idem, 25 Maart 1933. Ochtendblad B.
Een Welvaartsplan voor Suriname. Lezing van den Heer H. G.
Brandon in een bijeenkomst van het Indisch-Genootschap. (Suriname





BIBLIOGRAPHIE


kan slechts tropenproducten voortbrengen, terwijl Nederland het aan-
gewezen afzetgebied is. Nederland voert jaarlijks voor een 80 million
aan mais en rijst in. Dit bedrag kan Suriname ten goede komen en
aan tienduizendtallen volksgenooten een goed bestaan verschaffen.
Idem, 25 Maart 1933. Avondblad B.
Een Welvaartsplan voor Suriname. Gedachtenwisseling naar aan-
leiding lezing H. C. Brandon op 24 Maart in het Indisch-Genootschap.
(Vruchtencultuur in Suriname door Klein-landbouw of door Massa-
productie? Suriname zeer geschikt voor vruchtencultuur. Neder-
land is het aangewezen afzetgebied; het heeft jaarlijks 16 & 18 million
aan citrusvruchten noodig, welke thans uit vreemde landen worden
aangevoerd. De Creool als werkkracht. Geen gebrek aan water
voor rijstcultuur. Suriname-rijst moet op de Open-markt gebracht
worden tegen lageren prijs dan rijst van elders. Koffie en Cacao
als cultnurproducten. Watervoorziening).
Idem, 28 Maart 1933.
Cura9aosche Handel-Mij's Koffiecompagnie. N.V. (In St. Ct. no. 61
zijn opgenomen de Statuten dier N.V., bewilligd bij Min. besl. dd. 4
Maart 1933).
Idem, 31 Maart 1933. Avondblad D.
Rubriek Suriname. Persbreidel in Suriname. (Voorstel tot beperking
van drukpersvrijheid gaat niet tegen gezonde critiek, doch tegen on-
toelaatbare uitspattingen. Nochtans zullen er maatregelen dienen ge-
troffen te worden tegen mogelijk machtsmisbruik).
De actie van Dekom. (Huiszoekingen te Paramaribo, groote hoe-
veelheid communistische lectuur in beslag genomen). Export van
manga's. (Enkele soorten zeer geschikt voor vervoer).
Idem, 11 April 1933. Avondblad D.
De ongeregeldheden in Suriname. Bezwaren tegen het bestuursbe-
leid. (Jongste ongeregeldheden in Suriname verklaard door de hoogst
onbillijke behandeling der Javaansche Contractanten door de plan-
tagehouders, daartoe door den Gouverneur gemachtigd, en door de
wijze, waarop de blasting onder de Britsch-Indiers werd geind).
De Onpartijdige. Officieel orgaas vas de Debatteerclub ,,Jong Cura-
Fao". No. 12. 1933. De Kamer van Koophandel inzake de Ontwerp-
verordening houdende eenige bepalingen betreffende kooplieden. La
Protecci6n del Comercio. (Rede gehouden door A. E. Salas). Ont-
hulling standbeeld van H. M. Koningin Wilhelmina. Opinion coe
,,Amigoe di Curaqao" la forma di ,,De Onpartijdige" la err6nea.
Idem, No. 13.1933. Macht. lets over Levensverzekering. Rede ge-
houden door H. Steen. 8 Febr. 1933. Rasveredeling. Rede gehouden
door L. Wever. 8 Febr. 1933. Entre pueblo i Gobierno, door P. P. M.
de Marchena. Het verschil van erfrecht tusschen den langstlevenden
echtgenoot in Holland en op Curagao.
Idem, No. 14 1933.
De macht van het kleine. Rede gehouden door den heer B. Brand.
- Wat is de oorzaak van de belastingen ? Rede gehouden door den
heer M. E. Dovale. Rasveredeling en Zedenleer, door L.
War clouds on the Horizon; door L. Astleford.





48 BIBLIOGRAPHIE

Almanaque de Curafao, para el ano de 1933. Compilacion de W. M.
Hoyer.
Tropisch Nederland, 20 Maart 1933.
Een standbeeld van H.M. de Koningin op Curagao door C. K. Kesler.
De Vrijheid, Staatkundig Weekblad. 21 Maart 1933.
Curagaosche moeilijkheden. (Klachten over den Gouverneur: In-
gevolge de jongste pauselijke encycliek heeft de R.K. geestelijke op
St. Maarten zich zeer scherp over gemengde huwelijken uit gelaten.
De leeraar der Methodistengemeente, Rev. C. Mc. I. Darrell, is hier-
tegen met kracht opgekomen in zijn preek: ,,Mixed Marriages". The
Papal Decree of 1932: unlawful, unjust and unchristian. De Gouver-
neur zou de overplaatsing van den Leeraar verzocht hebben, wat door
de Synode is geweigerd).
Brochure over Suriname. Het Land der bekoring, maar toch het
Land der Beproeving. Uitgegeven door het Surinaamsch Handelskan-
toor, gevestigd te 's-Gravenhage. (Electr. Drukk. Luctor et Emergo
's-Hage). De brochure bevat tal van aardrijkskundige, geschiedkun-
dige, en economische gegevens omtrent Suriname, tot verspreiding van
meerdere kennis van de Kolonie. (Bewerkt door H. J. Wolff Oud-Be-
stuursambtenaar). Prijs 50 cent.
Flora of Surinam (Dutch Guyana) edited bij Dr. A. Pulle Prof.
of Syst Botany at the University of Utrecht-Netherlands. Supple-
ment The Ferns of Surinam by Dr. 0. Posthumus. Edited bij the In-
stitute Printed by N.V. Jahn's Drukkerij, Malang, Java. Price / 6.
(Kon. Ver. Koloniaal Instiuut te Amsterdam, mededeeling no. XXX;
Afd. Handelsmuseum no. 11).
Ons Suriname. Zendingsblad uit de Ev. Broedergemeente. No. 3-
1933.
De Suriname-Zending in Nood. (door P. M. Legene. Secretaris van
het Zeister Zendingsgenootschap.)
De Zending in Groenland 1733-1933.
Een atlas van de Suriname-Zending, (met twee kaarten; door het
Zeister Zendingsgenootschap). Indrukken van de Relletjes te Para-
maribo; door J. P. Schiingel. Zendingslectuur uit den arbeid der
Broedergemeente. (Reeks van boeken geschreven door P. M. Legene).
De Rijkseenheid. Staatkundig Economisch Weekblad ter versterking
van de banden tusschen Nederland en de Indien. 1 Maart 1933. -
Mechanisch rijstbedrijf (door Mr. A. van Traa). Uit oude Surinaamsche
couranten (door C. K. Kesler).
De Indische Mercuur. 22 Februari 1933. Verslag omtrent den stand der
cultures in Suriname gedurende het 3de kwartaal 1932; door G. Stahel,
Directeur van het Landbouw Proefstation te Paramaribo. Land-
bouwvooruitzichten in Suriname. Het Standbeeld der Koningin.
Idem. 1 Maart 1933. De begrooting van Suriname in de Tweede Ka-
mer. Rubriek: Kultuurberichten. Mechanisch Rijstbedrijf in
Suriname. Rubriek: Kleine Mededeelingen. Curacao 300 jaar in
Nederlandsch bezit. De vooruitzichten van Suriname. De Suri-
naamsche Bank N.V. (verkorte Balans).
Neerlandia. Maart 1933. Nederlandsche-Antillen. Aid. Aruba van
het A.N.V. (H. A. Hessling).




BERICHT DER REDACTIE


Zooals de omslag doet zien, is na de verschijning
der vorige aflevering tweedrlei wijziging in de redactie
van ons tijdschrift gekomen.
Verdwenen is de naam van den heer C. A. J. Struycken
de Roysancour, die van het eerste number van den
eersten jaargang af lid geweest is van de redactie, maar
de laatste jaren aan haar werkzaamheden niet meer
kon deelnemen. In hem gaat meer dan een redactielid
heen. Immers de heer Struycken is de geestelijke vader
van De West-Indische Gids en met de heeren Benjamins,
Boeke en Fock een der oprichters. De redactie zegt hem
dank voor hetgeen hij, vooral in de eerste moeilijke
jaren, voor het tijdschrift heeft willen doen.
In de redactie doet thans zijn intrede de heer W. R.
Menkman, voor onze lezers allerminst een onbekende.
De heer Menkman kent door een langdurig verblijf in
West-Indie Suriname en Curacao uit eigen aanschou-
wing; zijn artikelen in ons tijdschrift getuigen ervan,
dat hij zich ook na zijn terugkeer hier te lande van de
toestanden ginds ter dege op de hoogte gehouden heeft.
De redactie heet hem gaarna welkom in haar midden.

Redactie
3 Juni 1933. De West-Indische Gids




DE VOORLOOPIGE CURA(AOSCHE BEGROOTING
VOOR 1934

DOOR

W. R. MENKMAN

Een Cura9aosche begrooting, welke in Februari aan
den Kolonialen Raad wordt voorgelegd en gelden zal voor
een kalenderjaar, dat ruim tien maanden later pas zal
aanvangen, heeft betrekking op een toekomst, welke -
vooral in de tegenwoordige tijdsomstandigheden aller-
lei verrassingen kan brengen en allerlei verwachtingen
kan teleurstellen.
De budgetaire bescheiden evenwel bevatten m66r dan
begrootingen van uitgaven en ramingen van inkomsten
voor het jaar, volgende op het kort geleden ingetredene;
zij geven ook een verslag van het financieele beheer, ge-
durende het pas afgeslotene.
Laten wij, alvorens ons te verdiepen in de begrooting
voor 1934, inzage nemen van hetgeen er aangaande den
dienst 1932 wordt medegedeeld.

De uitgaven voor 1932 hebben, voor zoover op 18 Fe-
bruari j.1. bekend was, bedragen 6.336.921.- gulden, ter-
wijl het eindcijfer der begrooting voor dat jaar bedroeg
6.526.092.- gulden, derhalve is minder uitgegeven dan
toegestaan was, ruim 189.000 gld. In de Memorie van
Toelichting op de begrooting 1934 wordt, in verband met
dit voordeelige verschil, gesproken van een bezuiniging
van ongeveer twee tor., verkregen door 's Bestuurs em-
stige inspanning, om elke daartoe maar eenigszins in
aanmerking komende uitgave beneden het daarvoor
toegestane bedrag te houden; maar dan mag toch zeker
West-Indische Gids XV 4




DE VOORLOOPIGE CURAVAOSCHE


niet uit het oog worden verloren, dat het in Februari 1931
ingediende ontwerp der begrooting een totaalcijfer van
uitgaven had aangegeven van 7.365.395.- gulden,
waarvan, practisch geheel op initiatief van den Raad,
ruim 839.000.- gld. was geschrapt geworden.
De middelen hebben in 1932 opgebracht 6.879.754.-
gulden, d.i. 340.202.- g1d. meer dan de tusschentijdsche
racing van Juli 1932 had doen verwachten en ruim
522.000.- gid. meer dan de racing bij de definitive
vaststelling der begrooting in Mei 1931. Ook hierbij echter
valt iets te bedenken en wel dat bij het oorspronkelijke.
ontwerp der begrooting van Februari 1931 de in-
komsten voor 1932 door het Bestuur waren geraamd op
7.484.360.- gld., bij welke racing de werkelijke op-
brengst dus ruim zes ton is achtergebleven.
Men kan het slechts loven gezien den uitslag dat
de Raad zich indertijd niet heeft laten overreden om het
ontwerp van Februari 1931 aan te nemen; in goed ver-
trouwen dat het Bestuur, wanneer het budget niet houd-
baar zou blijken, wel met een suppletoir voorstel voor den
dag zou komen. Dit laatste is toch noodig gebleken -
evenals in vorige jaren maar het Curacaosche verte-
genwoordigende college zou in zijn plicht zijn tekort ge-
schoten, wanneer het had goedgekeurd, wat reeds op het
eerste gezicht onaanvaardbaar leek.
Thans laat de dienst 1932 een overschot van vijf en een
halve ton en verwacht mag worden dat dit saldo bestemd
zal worden voor een extra aflossing op de schuld aan het
moederland; in de begrooting voor genoemd jaar was
geen post voor aflossing opgenomen.

Met het oog op de harde woorden, welke ettelijke malen
zijn gevallen, wegens eigenmachtige overschrijding, door
het Bestuur, van eenmaal vastgestelde uitgaafposten, is
het van belang te onderzoeken, of en-in hoe verre dat
euvel in 1932 is blijven voortwoekeren. Gelukkig kan ver-
betering worden geconstateerd, maar ideaal was de toe-
stand in 1932 nog niet. Dat de begrooting voor dat jaar
reeds een overschot aangaf der ontvangsten boven de




BEGROOTING VOOR 1934


uitgaven, dat de uitgaven in total beneden de roaming
zijn gebleven en dat de inkomsten zijn meegevallen, zegt
natuurlijk niets. Het geheel of gedeeltelijk ongebruikt la-
ten van toegestane credieten, geeft geen vrijbrief voor het
overschrijden van andere, noch heeft het Bestuur de be-
schikking over een voordeelig saldo, al dan niet tevoren
verwacht.
In 1932 zijn inderdaad wederom talrijke posten over-
schreden en of de overschrijdingen belangrijk of niet be-
langrijk waren, doet principieel niet ter zake. Ook de be-
grootingsverordening 1932 bepaalde welke credieten,
wanneer zij ontoereikend mochten blijken, zouden kun-
nen worden aangevuld uit het credit voor onvoorziene
uitgaven; ongeveer het 7/10 deel van alle posten kwam
daarvoor in aanmnerking. Het is niet gemakkelijk we-
gens het verschil in de numbering der artikelen in den
uitgewerkten en toelichtenden staat bij de begrooting
voor 1934 na te gaan welke overschrijdingen van 1932
eigenlijk op den staat der onvoorziene uitgaven van laatst-
genoemd jaar hadden thuisbehoord, maar enkele steek-
proeven geven tot resultaat dat dit met de meesten het
geval is. Dat de post Onvoorziene Uitgaven ditmaal zelf
niet overschreden is geworden inderdaad is van dit
laatste credit voor slechts circa 70% gebruik gemaakt -
zegt derhalve ook alweder niets. Was alles wat daarvoor
in aanmerking kwam op ,,onvoorzien" geaffecteerd, dan
zou deze post lang niet voldoende zijn geweest.
De grootste overschrijding welke niet gevonden is
uit den post voor onvoorziene uitgaven is die van het
credit voor de personeelsuitgaven van het bijzonder on-
derwijs, ruim 50 mille. De toelichting zegt, dat de uit-
keeringen hebben plaats gehad overeenkomstig de be-
staande bepalingen op de bezetting der scholen met be-
voegde leerkrachten; alsof iemand er het Bestuur van
zou verdenken, meer personnel te hebben betaald, dan
wettelijk geoorloofd is. Het gaat echter niet om de toe-
passing der onderwijsverordening, doch om hetgeen bud-
getair just of onjuist is.
Over sommige uitgaven, welke wdl als onvoorziene zijn




DE VOORLOOPIGE CURAeAOSCHE


verantwoord, valt ook nog wel iets te zeggen. Men vindt
daaronder b.v. 13.000.- gid. voor een standbeeld der
Koningin en ruim 4800.- gid. voor bestrijding der mijn-
wormziekte op St. Maarten, inderdaad uitgaven welke
haar omschrijving niet vonden in de begrooting voor
1932, zooals die was vastgesteld, maar de behoeften waar-
in zij voorzagen hadden niet onverwacht mogen opkomen.
Tot het oprichten van standbeelden is gewoonlijk het
voornemen geruimen tijd tevoren opgevat; het monu-
ment in kwestie was n.b. bedoeld als een huldeblijk ter ge-
legenheid van H. M.'s 50sten verjaardag 31 Augustus
1930 en het is pas in Januari 1933 onthuld. Wat de
ankylostoombestrijding betreft, in het Verslag van Be-
stuur en Staat over 1927 werd medegedeeld dat daarmede
,,reeds" was alangevangen en in de verslagen over vol-
gende jaren heeft men er telkens iets over kunnen vinden.

Gaan wij nu over tot het bestudeeren der begrooting
voor 1934, dan treft het ons natuurlijk heelemaal niet als
iets vreemds, dat de Memorie van Toelichting gewaagt
van het streven des Bestuurs naar soberheid. Wel is het
merkwaardig, dat het Bestuur beweert de inkomsten
,,niet hooger" te hebben geraamd dan voor 1933, hetgeen
zou moeten zijn bijna negen en een halve ton lager
(6.352.400.- tegenover 7.298.250.- gld.). De begroo-
ting voor 1933, waarvan die hooge racing een deel
uitmaakte, is niet door de Kroon goedgekeurd en de
Nederlandsche wetgever heeft een racing der middelen
van 6.568.400.- g1d. vastgesteld, maar dat laatste kon
het Curacaosche Bestuur op 18 Februari nog niet weten;
misschien moeten wij in de Curacaosche M. v. T. lezen:
niet hooger dan voor 1932.
In elk geval, het Bestuur acht de racing voor 1934
voorzichtig genoeg, omdat die voor 1933 al ,,vrij laag" is
geweest (dus dan zou men toch het thans loopende jaar
tot uitgangspunt hebben genomen en niet 1932) en een
verdere belangrijke ,,vermindering van den toestand"
niet waarschijnlijk is; van het geven van prognosen kan
het Cura9aosche Bestuur zich maar niet onthouden.




BEGROOTING VOOR 1934


Intusschen kwam in de Curacaosche Courant van 17
Maart een middelenstaat voor over Januari 1933. Het
-6n twaalfde der raming voor het geheele jaar werd ge-
steld op 608.190.- gld., volkomen terecht, want nog al-
tijd was de racing van de voorloopige begrooting niet
herzien. Bij dit 66n twaalfde zijn de ontvangsten van Ja-
nuari 467.421.- gid. zeer belangrijk achtergeble-
ven, immers met ruim 140.000.- gid. Vergeleken bij het
66n twaalfde der roaming, zooals deze thans in Nederland
is vastgesteld, moet echter eveneens een achterstand wor-
den geconstateerd van bijna 80 mille en vergeleken
bij de opbrengst in Januari 1932 een van 192 mille.
Het Bestuur meende in Februari j.l. dat op een natuur-
lijke stijging der inkomsten in 1934 niet mag worden gere-
kend; inderdaad, een stijging, niet veroorzaakt door be-
lastingverhooging, zou tegenwoordig eerder als een onna-
tuurlijke moeten worden beschouwd. De opbrengst der
middelen liep sedert 1930 geregeld terug tot en met
January 1933 en er zijn volstrekt geen aanwijzingen,
dat de vooruitzichten voor 1934 better zijn.
Terloops zij aangeteekend, dat het budget 1934 niet is
geflatteerd geworden zooals voor de zes voorafgaande
begrootingsjaren het geval is geweest door geen inkom-
sten te ramen uit, desniettemin toch geheven, invoerrech-
ten en accijnsen op de Bovenwindsche eilanden; de op-
brengst is wel niet groot, maar budgetair waren de 22 mil-
le van 1932 toch ,,gevonden geld".
Het Bestuur wijdt geen enkel woord aan het herstellen
van den toestand van v66r 1928, maar veilig mag worden
aangenomen mede in verband met een opmerking in de
Memorie van Antwoord aan de Eerste Kamer dat de
dwaasheid om, van zes tot 66n fiscal geheel behoorende
eilanden, er drie vrij te stellen van invoerrecht en van ac-
cijns grootendeels op uit het buitenland geimporteerde
goederen thans voor goed van de baan is. Wel is het
vreemd dat in een regeeringspublicatie van 1930 de in-
druk werd gewekt dat op St. Maarten, St. Eustatius en
Saba geen invoerrecht zou worden geheven, wat nooit ge-
rectificeerd is geworden.




DE VOORLOOPIGE CURAqAOSCHE


Helaas heeft in Curacao niemand tot dusver algeheele
terugkeer bepleit tot het system van uniformiteit van
belastingen, integendeel zijn de Bovenwindsche eilanden,
met ingang van 1 Mei 1932, ook vrijgesteld van het beta-
len van inkomstenbelasting; waarop het fameuze plan
van 1927, om de Bovenw. eilanden met betrekking tot de
belastingen, in een uitzonderingspositie te plaatsen, ei-
genlijk berustte, is nooit voldoende opgehelderd.
Intusschen geven de reeds eerder verleende vrijstellin-
gen ons de gelegenheid eenig inzicht te verkrijgen in het
euvel der achterstanden in het Curacaosche gebiedsdeel.
Gebruiksbelasting en grondbelasting werden voor de Bo-
venw. eilanden reeds afgeschaft met ingang van 1 Janu-
ari 1929; in 1932 evenwel werd op St. Maarten en St.
Eustatius nog gebruiksbelasting geincasseerd en op St.
Eustatius nog grondbelasting. Saba had blijkbaar reeds
in 1930 geen achterstand meer; of de beide andere eilan-
den thans ook zoo ver zijn, zal nog moeten blijken.
Merkwaardig is het verloop der inkomsten van de Cu-
racaosche Bank, de gouvernementsinstelling, houdster
van het monopolie der biljettenuitgifte; die inkomsten
bedroegen in 1930 ruim 66 mille, in 1931 ruim 136 mille,
in 1932 echter slechts 17.560.- gld. Voor 1933 werd op
Curacao nog geraamd 52.500.- gld., wat echter in Ne-
derland werd teruggebracht tot 16.000.- gld., voorzich-
tigheidshalve. Curacao raamde voor 1934 eveneens
voorzichtigheidshalve 15 mille, zijnde teruggave van
door 's Lands kas bestreden uitgaven.
Wederom treft ons de grootte van het bedrag der niet
gespecificeerde inkomsten ,,alle andere ontvangsten";
- dit ,,middel" bracht in de period 1930-'32 gemiddeld
232.144.- gld. op en voor 1934 wordt 113.000.- gid. ge-
raamd. In Suriname worden nimmer dermate hooge in-
komsten uit ,,verschillende ontvangsten" geraamd.
Van de vier belangrijkste middelen invoerrecht, in-
komstenbelasting, loodsgeld en accijns op gedistilleerd -
wordt voor 1934 een gezamenlijke opbrengst verwacht,
slechts 86.5 mille beneden de in Nederland vastgestelde
racing voor 1933; men kan slechts de hoop koesteren dat




BEGROOTING VOOR 1934


ook 1934 geen, of geen al te groote teleurstelling zal bren-
gen. Tegen de exorbitant hooge loodsgelden hebben blijk-
baar scheepvaart en handel geen bezwaar, evenmin als
tegen de bevoorrechting, welke het oliebedrijf op dit punt
geniet, welks aandeel in het scheepvaartverkeer niet min-
der dan 70% van het total bedraagt.

Voor de derde maal is thans een begrooting ingediend,
verdeeld in zeven afdeelingen, in plaats van in elf, zooals
vroeger. Wederom zijn onderwijs en eeredienst ingedeeld
bij binnenlandsch bestuur en allerlei gouvernementsbe-
drijven bij financien. Wat met deze eigenaardige ,,opma-
king" wordt beoogd, is nooit duidelijk gemaakt; zij heeft
echter geen practisch effect en sedert 1931 is er niet meer
over gediscussieerd.
Het spreekt van zelf dat een specificatie, welke aan-
geeft dat van het total der uitgaven ruim 6.300.000.-
gld. voor rekening van financien ruim drie miljoen ko-
men, voor rekening van justitie bijna e6n miljoen gulden
en voor rekening van binnenlandsch bestuur uitgeoe-
fend door drie gezaghebbers en eenige districtsmeesters
- even zooveel, niet veel zegt en dat een andere groe-
peering der cijfers meer licht geeft in de vraag waar het
geld blijft. Eenige optelsommetjes geven tot resultaat dat
975.000.- g1d. noodig zullen zijn voor den dienst der lee-
ningen (kasvoorschotten van het moederland), ruim
760.000.- g1d. voor politie en brandweer, bijna 740.000.
gld. voor onderwijs, ruim 585.000.- gld, voor openbare
werken (met inbegrip echter van straatverlichting en rei-
nigingsdienst, doch zonder de bedrijven), ruim 500.000.-
gld. voor pensioenen, wachtgelden, ondersteuningen, toe-
lagen en kosten van uitzending en terugzending van per-
soneel, bijna 420.000.- gld. voor den openbaren ge-
zondheidsdienst, met inbegrip van de quarantaine-, keu-
rings- en veterinaire diensten.

De M. v. T. zegt dat gedurende 1932 in total
1.383.426.- g1d. in Nederland werd afbetaald op de ,,ge-
noten" kasvoorschotten en dat het total der door Ne-




DE VOORLOOPIGE CURAqAOSCHE


derland ,,verleende" voorschotten, in het begin van ge-
noemd jaar 8.042.000.- g1d. bedragende, op het einde
daarvan tot 6.915.000.- was verminderd. Heelemaal
duidelijk wordt de situatie daardoor niet, immers volgens
den uitgewerkten en toelichtenden staat bedragen de uit-
gaven gedaan in of nog te doen voor 1932, wegens rente
(en aflossing) van opgenomen gelden, 225.000.- gld.; er
was voor 1932 alleen gerekend op rentebetaling, niet op
aflossing.

Dat de onderwijsuitgaven grootendeels betrekking heb-
ben op het bijzonder onderwijs, spreekt van zelf; de per-
soneelsuitgaven van het b. o. worden voor 1934 begroot
op 463.000.- gld., het aantal leerkrachten gesteld op 224,
derhalve gemiddeld 2067.- gld. per hoofd. Ter bestrijding
der kosten, verbonden aan het verleenen van verlof aan
personnel van het bijzonder lager onderwijs, wordt 15 mil-
le uitgetrokken, de post der pensioenen voor het perso-
neel van het b. o. is wederom een memoriepost, de kosten
van het uit- en terugzenden van dat personnel worden
niet afzonderlijk genoemd. Het b. o. geniet ,,tegemoetko-
ming" in de kosten voor het stichten of aanbrengen van
schoollokalen en voor het aanschaffen van leermiddelen
en schoolbehoeften, maar nog geen vergoeding van rente
van kapitaal, belegd in terreinen en gebouwen, welke ei-
gendom der schoolbesturen zijn.Van de ontvangen school-
gelden echter behoeft niets in de openbare kas te worden
gestort.
Of algeheele doorvoering der ,,gelijkstelling" zooals
in Curagao opgevat voor de schoolbesturen, dan wel
voor de openbare kas voordeelig zou zijn, is nooit becij-
ferd en voor een vermindering der personeelsuitkeeringen
- voor zoover die uitkeeringen betrekking hebben op tot
geestelijke orden behoorende leerkrachten zijn in Cu-
ragao nog geen stemmen opgegaan.

Van de kosten der politie en van de brandweer -
komt ruim 640.000.- gld. op rekening der bezoldigingen
enz. van het militair en burgerlijk politiepersoneel. Voor




BEGROOTING VOOR 1934


vergoeding door de op Aruba werkende petroleumonder-
neming, wegens voor haar verrichte politiediensten,
wordt in de raming der middelen en inkomsten niet
echter in die van Aruba, maar in die van alle eilanden te-
zamen een bedrag van 62.500.- gld. uitgetrokken;
volgens de toelichting is in 1932 het bedrag dezer terug-
betaling 108.322.- g1d. geweest. In vroegere jaren, toen
dezelfde niet zeer fraaie regeling gold ook wel
met betrekking tot het petroleumbedrijf op Curagao -
is nimmer iets geincasseerd, omdat men niet over vol-
doend personnel beschikte, om de diensten in kwestie te
verrichten.
Er wordt slechts tractement uitgetrokken voor 66n
officer der militaire politie, den luitenant-commandant;
voor 1933 voorzag de formatie nog in een kapitein-com-
mandant en 66n luitenant; de dit jaar repatrieerende ka-
pitein der politietroepen zal dus niet door een ranggenoot
worden vervangen.
De door Nederland betaalde militaire bezetting 66n
compagnie mariners staat echter wel onder een kapi-
tein.
Plaatselijk hoofd van politie in het stadsdistrict op Cu-
racao zal dus een luitenant der militaire politie zijn; de
plaatselijke hoofden elders ook in de buitendistricten
op het hoofdeiland zijn burgerlijke ambtenaren. De
elders dienstdoende politiemilitairen evenwel ressorteeren
disciplinair natuurlijk onder den luitenant-commandant.
De sterktestaat der politie geeft voor 1934 een total
aantal personen aan van 232 politiemilitairen, burger
politiebeambten en veldwachters en het militaire ele-
ment in deze heterogene politiemacht is nog steeds in de
meerderheid; global kan men dit element stellen op 135
man, onder bevel van een eersten luitenant.
Meer in het bijzonder als weermacht zijn dan nog voor
moederlandsche rekening aanwezig een garnizoen van
100 man waarbij drie officieren zijn ingedeeld en
een marinevaartuig met een bemanning van circa 130
man, waaronder natuurlijk een aantal officieren.
De positive der militaire politie is inderdaad niet gewor-




DE VOORLOOPIGE CURA-AOSCHE


den wat men er eenige jaren geleden van had mogen ver-
wachten en dit spreekt zich ook uit in de bezoldigingen.
Het tractement, uitgetrokken voor een sergeant-majoor
der m. p. is lager dan dat voor een onderinspecteur der
burgerpolitie, dat voor een sergeant lager dan dat voor
een hoofdagent, dat voor den fourier lager dan dat voor
een agent I e klasse, dat voor een brigadier lager dan dat
voor een agent. Het gevoel van slechts aangehouden te
worden van wege de goedkoopte kan niet bevorderlijk
zijn aan den goeden geest der m. p., welke reglementair
belast is met straat- en verkeersdienst en met de
brandweer en dus in geheel andere positive verkeert dan
in het moederland.
Erg goedkoop intusschen is de Curagaosche politie in
het algemeen niet; een burgeragent van den laagsten
rang verdient ruim 3000 gulden, voor 5 corveeers die
wel politiemilitairen zullen zijn wordt 1923.- g1d. per
man uitgetrokken, voor chauffeur, autohersteller, kleer-
maker en schoenmaker echter evenveel. De veldwach-
ters plaatselijk gerecruteerden, vermoedelijk zonder
special opleiding genieten nog iets meer, n.l. 1944.-
gid.
Aan 66n wanverhouding zal thans een einde komen en
wel aan deze dat de commandant der m. p. ietsmeertrac-
tement genoot dan de voorzitter dan het hof van justitie,
slechts weinig minder dan de procureur-generaal en be-
langrijk meer dan de advocaat-generaal.
De procureur-generaal regeeringsreglementair hoofd
der gerechtelijke en administrative politie heeft se-
dert enkele jaren, evenals in Nederland, te maken met
een uit verschillende elementen deels militaire, deels
burgerlijke bestaande politiemacht; er bestaat even-
wel geen zekerheid dat een Curagaosche procureur-gene-
raal tevoren veel practische ervaring heeft opgedaan in
politieaangelegenheden.

Bijna zes ton voor openbare werken lijkt veel, in aan-
merking genomen dat het niet de bedoeling is, werken
van eenigen omvang uit te voeren; de kosten der straat-




BEGROOTING VOOR 1934


reiniging en die der straatverlichting echter voor welke
laatste een particuliere onderneming zorgt zijn in het
genoemde bedrag begrepen. Verder dient er rekening me-
de te worden gehouden, dat tegenover de posten voor on-
derhoud en verbetering van straten en wegen de op-
brengst staat der motorrijtuigen -, rijwielen en motor-
bootbelasting; de betreffende verordening wijst geen be-
paalde bestemming aan voor de uit deze heffing verkre-
gen inkomsten, maar volgens de begrooting wordt er de
verbetering der verkeerswegen uit bestreden. Opmerke-
lijk is, dat uit de opbrengst voor 1934, ten bedrage van
122.000.- gid., te heffen op Curacao, Aruba en Bonaire,
verbeteringskosten zullen worden bestreden, alleen ech-
ter van straten en wegen op Curagao en Aruba, ten bedra-
ge van 95.000.- gid. De vraag rijst of ook deze heffing,
evenals die der loodsgelden, bestemd is om een voordeelig
saldo te laten; afgezien dan van de anomalie, dat gebrui-
kers van motorbooten, als zoodanig, moeten bijdragen in
de kosten der verbetering van de landwegen. Gemiddeld
bracht de belasting in kwestie in de drie jaren 1930-'32
ruim 154.000.- g1d. per jaar op, tegenover een uitgave
voor verbetering van straten en wegen van gemiddeld
127.989.- gid.; dat gewoon onderhoud en verbetering
nauwkeurig uit elkaar zouden zijn gehouden, lijkt boven-
dien dubieus en dat zal ook wel niet mogelijk zijn.
Zonderen wij de reinigings- en verlichtingsdiensten uit,
dan zal er ,,verwerkt" worden hoofdzakelijk aan loo-
nen en materialen bijna 340.000.- gid., terwijl de kos-
ten van het department personnel in vasten en in tijde-
lijken dienst en een onbeduidend bedrag aan kantoorbe-
hoeften ruim 80.000.- gid. vragen; een percentage al-
gemeene onkosten van 23.5% lijkt hoog, maar of het
overdreven hoog is, valt zoo maar niet uit te maken.
Ten slotte valt nog op te merken, dat de exploitatie-
kosten van alle onder den havendienst ressorteerende
gouvernementsvaartuigen ook de herstellings- en on-
derhoudskosten dier vaartuigen onder de afdeeling
financing zijn ondergebracht, alsook de kosten van onder-
houd en verbetering van dammen en putten op alle eilan-




DE VOORLOOPIGE CURAgAOSCHE


den; of het department der openbare werken met her-
stelling, onderhoud en verbetering als bedoeld eenige be-
moeienis heeft, blijkt niet uit de begrooting. Zelfs de be-
drijfs- en de onderhoudskosten van den brugdienst res-
sorteeren onder financien; de eigenaardige toestand doet
zich voor dat herstellingen aan de Koningin Emmabrug,
noodig geworden wegens stormschade is 1932, uit het
credit der afdeeling financien zijn betaald geworden,
herstellingen echter aan het gewapend betonwerk der
Koningin Wilhelminabrug, in hetzelfde jaar, uit dat der
afdeeling openbare werken.
Waarschijnlijk beschouwt men den eenen brugdienst
als een bedrijf, den anderen niet; op den weg naar een be-
drijfsboekhouding schijnen nog niet zoodanige stappen te
zijn gezet, dat met een resultaat voor den dag kan worden
gekomen.

Van het halve miljoen, dat noodig zal zijn voor de per-
soneelsuitgaven, welke niet naar afdeelingen kunnen wor-
den gesplitst, is de zwaarste post die der pensioenen, ten
bedrage van 367.284.- gld. Bovendien is uitgetrokken
20 mille voor de reserve tot het vormen van een pensioen-
fonds.
Tot dit laatste doel was ook in de begrooting voor 1933
en in die voor 1932 een gelijk bedrag dus telkens 20.000
gld. opgenomen; in 1932 evenwel is er niet 20, maar
30 mille gereserveerd, zijnde het bedrag der kortingen op
de inkomsten van dat jaar der ambtenaren en gepension-
neerde ambtenaren, wegens pension. Deze korting wordt
voor 1934 geraamd, niet op 30.000.- gld., zijnde de ge-
middelde opbrengst der laatste jaren, maar op 130.000.-
gld.; naar eenige nieuwe regeling wordt niet verwezen. 1)
Hoe dit zij evenwel, in 1914 werd vastgesteld, dat op 31
December 1909 de contante waarde van alle toen in aan-
merking komende pensioenverplichtingen van Curacao
reeds bijna 3.5 miljoen bedroeg en in 1925 werd aangeno-
men, dat toen die verplichtingen op een aanzienlijk hoo-
') In de definitive begrooting voor 1933 vinden wij: pensioen-
reserve 20 mille, kortingen voor pension 130 mille.




BEGROOTING VOOR 1934


gere contante waarde zouden moeten worden getaxeerd;
thans zijn wij weder bijna 8 jaar verder en inmiddels is er,
beginnende met 1931, de onbeduidende som van 20 mille
per jaar gereserveerd geworden.
Toelagen aan gehuwde ambtenaren en kinderbijslagen
zullen in 1933 nog worden verleend; in 1934 zullen de toe-
lagen vervallen, doch de bijslagen worden gehandhaafd.
Twee mededeelingen omtrent ambtenaren worden in de
begrootingsbescheiden gedaan, weke bespreking ver-
dienen. De eerste betreft den gouvernementsaccountant,
een nieuwe functie, in verband met het instellen waarvan
in de begrooting voor 1933 gelden werden opgenomen.
Deze begrooting voorloopig vastgesteld zijnde, werd be-
gin Juni 1932 bij den Raad een suppletoire begrooting
voor het toen loopende jaar ingediend, waarin ook voor
dat jaar gelden voor hetzelfde doel werden aangevraagd,
overeenkomende met het salaries van den accountant over
zeven maanden; men kreeg dus den indruk dat het going
om een ambtenaar, die niet alleen reeds aangesteld, maar
die zelfs reeds in functie was. Thans deelt het Bestuur aan
den Raad mede, dat in 1932 geen aanstelling geeft plaats-
gehad, wat wel een beetje vreemd is.
Het tweede geval betreft den gewezen adjunct-direc-
teur van openbare werken, welke functie voor 1932
nog noodig geacht is opgeheven, wegens vermindering
van werkzaamheden en inkrimping van personnel aan
dat department. Bedoelde ambtenaar is thans belast
met de tijdelijke waarneming der betrekking van post-
directeur, welke waarneming tot medio 1934 zal duren;
voor 1934 wordt nu een credit aangevraagd, voor de be-
taling van dezen functionnaris, als ambtenaar ter be-
schikking en wel een credit ten last der afdeeling bin-
nenlandsch bestuur. Men kan zich afvragen waarvoor dan
eigenlijk de wachtgeldregeling dient.
Onbekend met Cura-aosche toestanden, zou de lezer
deze combinatie van openbare werken, posterijen en bin-
nenlandsch bestuur misschien vreemd kunnen vinden.
De functionnaris in kwestie echter is een Curacaosch ad-
miniistratief ambtenaar geen technicus -, die in




DE VOORLOOPIGE CURAqAOSCHE


1929 toen de uitgaven voor openbare werken
een kleine vier miljoen bedroegen en de administrative
verwarring haar toppunt bereikte als directeur aan dit
department fungeerde en later als adjunct-directeur ge-
handhaafd werd. Hij is dus thans tijdelijk postdirecteur
en blijkbaar bestemd om na afloop dezer waarneming bij
het binnenlandsch bestuur te worden geplaatst, of eigen-
lijk herplaatst.
In Curagao heeft lang deze toestand bestaan, dat de
zonen des lands, die den ambtelijken loopbaan hadden
gekozen, achtereenvolgens met functies in de meest ver-
schillende dienstvakken werden belast; specialiseering
was bij een z66 klein corps niet mogelijk en de postdienst
was een administrative dienst als elke andere. De vraag
mag echter worden gesteld, of deze laatste dienst thans
niet in zoodanige mate in belangrijkheid is toegenomen,
dat althans voor den directeur eene zekere elders opgeda-
ne ervaring om van een special opleiding nu maar niet
te spreken wel wenschelijk zou zijn.
Wat de tegenwoordige, overall zoo brandende bezoldi-
gingskwestie betreft, zegt de M. v. T. op de begrooting
voor 1934 dat het Bestuur er toe overgegaan is, de sala-
rissen der ambtenaren ,,iets" naar beneden te brengen,
waarvan ook uit de cijfers blijkt; dan volgen eenige bij-
zonderheden, welke voor den lezer hier te lande niet erg
duidelijk zijn.

Het Bestuur wenscht den staf van den openbaren ge-
zondheidsdienst uit te breiden met een psychiater; vol-
gens de toelichting wordt het ,,niet langer" mogelijk ge-
acht een ,,redelijke" behandeling der krankzinnigen te
verkrijgen, zonder de leading van een volkomen deikun-
dige. Of het aantal patienten belangrijk is toegenomen, of
welke andere moeilijkheden zich hebben voorgedaan,
blijkt niet. Intusschen wordt gehandhaafd de post voor
bezoldiging 1800.- gulden van een directeur van
het krankzinnigengesticht, tevens directeur van het me-
laatschengesticht; hiervoor zal wel gelezen moeten wor-
den een huismeester.




BEGROOTING VOOR 1934


Is de psychiater salaries 9600.- gid. er eenmaal,
dan zal deze, zegt de toelichting, na eenigen tijd voorstel-
len moeten doen voor verbetering der tegenwoordige in-
richting tot verpleging van krankzinnigen, welke in-
richting, volgens het Bestuur, ,,niet aan minimum-ei-
schen voldoet en toch vrij kostbaar is".
Op het gebied der verpleging van krankzinnigen wor-
den dus thans openbaringen gedaan, welke zeker inter-
essant zijn. In het laatste verslag van den openbaren ge-
zondheidsdienst, vervat in het Verslag van Bestuur en
Staat Curacao, heeft men kunnen lezen dat in 1930 de be-
handeling dezer patienten was opgedragen aan een ,,spe-
ciaal daartoe opgeleiden geneesheer"; over den staat der
inrichting werd toen niet gesproken.
Een vroeger verslag, dat over 1927 ,bevatte enkele ge-
gevens betreffende drankgebruik en drankmisbruik -
ook natuurlijk zeer nuttig maar deze soort bericht-
geving is niet voortgezet geworden, wat jammer is; de
kwestie van het gebruik van bayrum als drank b.v. ver-
dient wel aandacht, ook nog uit ander dan hygienisch
oogpunt.
Wie meenen mocht na de discussies van November
1931 in de Tweede Kamer dat voor 1934 gelden zou-
den zijn aangevraagd tot steun der drankbestrijding, zal
zich teleurgesteld zien; trouwens, of van subsidieering
van de eene of andere particuliere installing iets te ver-
wachten zou zijn, lijkt uiterst dubieus. Wanneer men
eenige waarde toekent aan hetgeen af en toe in de plaat-
selijke pers wordt onthuld over de toestanden in de olie-
stad op Aruba en in de Punda op Curagao mede in
verband met de aanwezigheid van een betrekkelijk groot
aantal militairen, met veel vrijen tijd en veel gelegenheid
om de bloemetjes buiten te zetten dan kan men zich
niet onttrekken aan den indruk, dat in de allereerste
plaats maatregelen noodig zijn op wetgevend gebied. Bij
den dienst der volksgezondheid in het moederland is een
inspecteur ingedeeld, special voor de drankbestrijding
en er is dus alle gelegenheid om zelfs van hier uit het
vraagstuk grondig te bestudeeren.




DE VOORLOOPIGE CURAqAOSCHE


Over het problem der Bovenwindsche eilanden wor-
den bij deze begrooting geen hoopgevende opmerkingen
gemaakt. Niet lang geleden schijnt bij de bewoners dier
eilanden heel even de verwachting te zijn opgewekt, dat
er ten slotte toch een landbouwkundige zou worden aan-
gesteld; er worden echter voor 1934 geen gelden voor dit
doel gevraagd. De landbouwuitgaven voorkomende
onder binnenlandsch bestuur zijn beperkt tot 30 mille
voor voorschotten tot bevordering van landbouw, tuin-
bouw en veeteelt, alsmede andere uitgaven een en an-
der echter ten behoeve van alle eilanden tezamen, niet
special voor de Bovenwindsche -, plus 66n duizend
gulden voor onderhoud van gouvernementsproeftuinen
op St. Maarten en St. Eustatius. Aan voorschotten en
andere uitgaven werd in 1932 uitgegeven bijna 42 mille,
terwijl toegestaan was 35 mille; voor 1933 is 24 mille uit-
getrokken. In de drie jaren 1930-'32 werd op den post
voorschotten tot bevordering van landbouw, tuinbouw en
veeteelt, alsmede andere (landbouw)uitgaven (alle eilan-
den tesamen) in total geaffecteerd 93.087 gulden; hoe-
veel hiervan ten goede is gekomen aan de Bovenwind-
sche eilanden, is niet na te gaan. Aan aflossing en rente
van landbouwvoorschotten werd in deze zelfde period
terugontvangen 13.459.- g1d. op Curacao, 100.- g1d. op
St. Eustatius en niets op eenig ander eiland.
Blijkens een mededeeling van den Minister van Kolo-
nien aan de Tweede Kamer (M. v. A. Cur. begr. 1933)
wordt nog steeds tusschen den Gouverneur en den betrok-
ken gezaghebber van gedachten gewisseld aangaande den
economischen toestand en de toekomstmogelijkheden der
Bovenwindsche eilanden en is het niet onmogelijk dat, bij
de uitvoering van maatregelen tot verhooging der wel-
vaart op die eilanden, beschikt zal kunnen worden over
een deel der twee ton, opgespaard door het Ondersteu-
ningsfonds Nederlandsche Antillen.
De laatste vijf jaar heeft ook de Volksvertegenwoordi-
ging in Nederland zich vrij geregeld beziggehouden met
het vraagstuk der Bovenwindsche eilanden en in 1931
maakte zelfs de troonrede er melding van. Twee jaar ge-




BEGROOTING VOOR 1934


leden deelde het Curanaosche Bestuur aan den Kolonia-
len Raad mede bijna gereed te zijn met plannen tenaan-
zien van de bevordering der welvaart op die eilanden.
Ondanks dit alles is men nog steeds niet verder gekomen.
Niet dat die welvaart nog steeds op zich laat wachten is
het teleurstellende men stampt die niet zoomaar uit
den ground maar dat een goed overzicht van den toe-
stand nog steeds niet is gepubliceerd en dat nog altijd de
vraag niet is beantwoord of er iets kan worden gedaan -en,
zoo ja, wat in het belang van hethandjevolmenschen
dat nog op die eilanden, onder de Nederlandsche vlag,
leeft.
Thans heeft, volgens de mededeeling van den M. v. K.,
de Gouverneur zich gewend tot het landbouwdeparte-
ment op Trinidad, met de vraag of niet een deskundige
van daar ,,voor korten tijd" zou kunnen overkomen, om
de middelen tot verbetering van den landbouw op de Bo-
venwindsche eilanden ,,te bespreken"; van de veeteelt-
plannen van den Curacaoschen gouvernementsveearts
wordt niet meer gerept. Vele jaren geleden zetelde te Pa-
ramaribo een directeur van den landbouw, die af en toe
ook de eilanden bezocht; belangrijke resultaten zijn daar-
mede toen niet verkregen. Later is wel eens voorlichting
gezocht bij het Agricultural Department op St. Kitts.
Men zou haast vergeten, dat onze Bovenwindsche
eilanden drie eeuwen Nederlandsch zijn en dat aldaar
steeds de tropische landbouw is beoefend.
Wat bij de lezing der Curacaosche M. v. T. op de be-
grooting voor 1934 sterk de aandacht trekt, dat zijn de
opmerkingen betreffende het verschepen van producten
der Bovenwindsche eilanden naar de Benedenwindsche,
per stoomschip. Uit die opmerkingen laat zich gereedelijk
afleiden, dat het met die verscheping met zoo druk loopt
en dat de producenten de zooveel dichterbijgelegen vreem-
de markten niet willen verwaarloozen. Dit punt is van
belang, in verband met het zoo herhaaldelijk vernomen
betoog, dat men nu, door een interinsulaire stoomvaart-
verbinding tot stand te brengen, iets van beteekenis in
het belang der Bovenwindsche eilanden had verricht,
West-Indische Gids XV 5




DE VOORLOOPIGE CURA(AOSCHE


terwijl het voor de hand lag dat de productiemogelijk-
heid en niet de afzetmogelijkheid primair was.
De bond voor lichamelijke opvoeding op Curacao
krijgt ook weder in 1934 subsidie; de waarde der sport
voof de volksopvoeding in Curagao, is den laatsten tijd in
alle toonaarden naar voren gebracht en bij de opening
der vergaderingen van den K. R. voor het zittingsjaar
1932-'33 nog eens als in het oog springend gereleveerd.
Bij de laatstbedoelde gelegenheid heeft men ook kun-
nen vernemen, dat door verbetering van het gevangenis-
wezen de criminaliteit der jeugd better kan worden be-
streden, wat een eenigszins duistere uitspraak lijkt, waar-
aan echter geen consequenties werden verbonden. Tegen-
over de Eerste Kamer stelde de M. v. K. zich op het
standpunt, dat er van een sterke vermeerdering der cri-
minaliteit in Curagao geen sprake is; zoodanige vermeer-
dering zou ook weinig in overeenstemming zijn met de
vermindering der laatste jaren van het aantal ingezete-
nen, wegens het vertrek van vele vreemdelingen, maar
daarom gaat het niet uitsluitend.
Zeer recent gegevens betreffende de misdadigheid zijn
niet bereikbaar; het Verslag van Bestuur en Staat over
1930 echter gaf een gevangenisbevolking van 81 perso-
nen, op een total aantal inwoners van 76.332, wat heele-
maal geen gunstige verhouding is, vergeleken bij de Ne-
derlandsche van hetzelfde jaar. Door het hof van justitie
en de kantongerechten werden in 1930 niet minder dan
2226 strafzaken behandeld, buiten en behalve 1343 ge-
vallen (overtredingen) waarin vervolging werd voorko-
men, door het betalen van door het openbaar ministerie
bepaalde boeten, tezamen zoowat 5% der gemiddelde be-
volking. Een tijd lang zijn yrij geregeld in de Curagaosche
Courant politieberichten opgenomen, bevattende ge-
dane aangiften van strafbare feiten en opgemaakte pro-
cessen -verbaal, vermoedelijk alleen betrekking hebbende
op het stadsdistrict op het eiland Curacao. Volgens deze
opgaven zouden gedurende de laatste vijf en een halve
maand van 1932 o.a. zijn geconstateerd: 2 gevallen van
moord (c.q. doodslag), 2 van poging tot doodslag, 138 van




BEGROOTING VOOR 1934


mishandeling en zware mishandeling (waaronder 66n
geval van zware mishandeling in vereeniging), 13 van be-
dreiging, 10 van beleediging, 109 van diefstal (waaron-
der 13 met braak, 1 met inklimming, 1 met bedreiging en
I met geweldpleging, op den openbaren weg), 3 van in-
braak, 2 van poging tot inbraak, 25 van verduistering,
8 van oplichting, 4 van helping, 21 van verduistering, 5
van huisvredebreuk, 12 zedendelicten en I geval van
shaking. Voor een kleine samenleving als de onderhavige
nu niet een zou heel goedaardig uitziende chronique scan-
daleuse.
Gesproken van verbetering van het gevangeniswezen,
in het Verslag van Bestuur en Staat over 1930 werd me-
degedeeld, dat het bouwen eener nieuwe gevangenis op
Curagao noodzakelijk was gebleken, wat toen reeds geen
nieuws meer was; ook voor 1934 echter zijn voor zooda-
nigen bouw geen gelden uitgetrokken. In 1927 ontvlucht-
ten op Curacao 5 gevangenen, in 1929 aldaar 2 en op
Aruba 2; in 1930 kwam alleen op St. Maarten een ont-
vluchtingsgeval voor. Latere gegevens ontbreken.
In de laatste twee Verslagen van B. & S. werd over de
voeding der gevangenen niets meer gezegd, maar uit
vroegere verslagen was gebleken, dat de voedingsmid-
delen van gouvernementswege werden aangekocht, of
dat voor de levering inschrijvingen werden gehouden;
aangenomen mag worden dat de toestand dezelfde is ge-
bleven en dat uit de omschrijving van den begrootings-
post ook voor 1934-,,kostgeld" enz. voor de gevange-
nen niet iets anders moet worden afgeleid.

Met vertrouwen mag de hoop worden gekoesterd, dat
de Cura9aosche Raad zich niet zal hebben laten ontmoe-
digen door hetgeen er met de begrooting voor 1933 is ge-
schied en dat dit college bij de behandeling van het be-
grootingsontwerp 1934 evenveel belangstelling en ver-
antwoordelijkheidsbesef aan den dag zal leggen, als het
vorige jaar betoond.


Amsterdam, Mei 1933.


Z.O.Z.




68 DE VOORLOOPIGE CURAgAOSCHE

Naschrift

Intusschen is het ontwerp bij Nota van Wijzigingen
herzien en daarna door den Raad aangenomen. Van den
post voor aflossing van kasvoorschotten heeft het Gouver-
nement 100.000.- gid. teruggenomen, om met gelijk be-
drag den post voor onderhoud en herstelling van straten
en wegen op Curagao te verhoogen; de overige wij zigingen
waren niet belangrijk en die welke nog bij de mondelinge
behandeling moeten zijn aangebracht kunnen evenmin
van beteekenis zijn.




PROF. MR. DR. C. VAN VOLLENHOVEN f


In De West-Indische Gids mag zeker niet
ontbreken een woord van dankbare waardeering en van
herinnering aan den grooten geleerde, den belangstellen-
den Nederlander, den beminnelijken, eenvoudigen man.
Tot de vakken, die prof. Van Vollenhoven aan de
Leidsche hoogeschool onderwees, behoorde het staats- en
administratief recht van Suriname en Curagao. De be-
wijzen zijn er, dat hij deze onderdeelen van zijn studied
niet verwaarloosde. Ofschoon natuurlijk ook bij hem in
alles het zwaartepunt in de Oost lag, behoorde Van Vol-
lenhoven zeker niet tot de Nederlanders, die, als zij van
Indie spreken, daarbij niet denken aan de West-Indische
gebiedsdeelen van het koninkrijk. Ik behoef slechts te wij-
zen op de geweldige studied, die Van Vollenhoven opzette
in het tweede summer van den 17den jaargang van H e t
Koloniaal tij dschrift met De central rechts-
gemeenschappen overzee en twee jaren later eindigde met
Plaats van het Staatsrecht overzee in het Staatsrecht van het
Koninkrijk. Welk een feitenkennis, welk een belezenheid
omtrent Suriname en Curacao wordt hier neen! niet
ten toon gespreid, maar verwerkt op de degelijkste wijze.
De belangstelling van den voorman der ,,Leidsche rich-
ting" going allereerst naar Nederlandsch-Indi6 uit. Maar
reeds v66r de grondwetsherziening van 1922 pleitte hij
ook voor een veranderde samenstelling van het ,,verte-
genwoordigend lichaam" in Curagao. Ik herinner mij, dat
hij in 1921 na een voordracht in de ,,Indische week" te
Leiden over den ,,vooruitgang der Nederlandsche West-
Indische eilanden", waar dit punt terloops aangeroerd
was, just daarmee instemming betuigde. En het proef-
schrift van mr. H. J. Wytema, in 1931 te Leiden verde-
digd over Opperbestuur en algemeen bestuur over Neder-




PROF. MR. DR. C. VAN VOLLENHOVEN f


landsch-Indij, Suriname en Curacao verraadt de instem-
ming van den discipel met den leermeester, die de lijn der
grondwetsherziening voor de West niet minder dan voor
de Oost wilde doortrekken.
In 1928 steunde prof. Van Vollenhoven van heeler harte
en krachtig tweeerlei initiatief op onze West betrekking
hebbende: dat tot vorming van een groep West-Indie in
het Indisch genootschap, en dat tot inrich-
ting van den West-Indischen leergang ter
voorbereiding van uit te zenden ambtenaren voor een
goede vervulling van hun taak in Suriname en Curagao.
Er is op gewezen, dat van Van Vollenhovens kennis
van het volkenrecht wellicht niet voldoende partij is ge-
trokken. Van die kennis gaf hij ook blijk in ons tijdschrift,
toen hij in den tweeden jaargang een doorwrochte be-
spreking gaf van mr. Corporaals bekend proefschrift over
De Internationaalrechtelijke betrekkingen tusschen Neder-
land en Venezuela, 1z86-19-20o.
Suriname en Curacao kende prof. Van Vollenhoven
uit eigen aanschouwing. In den zomer van 1912 vertoef-
de hij er op een studiereis, en mij is het een behoefte met
dankbare herinnering te gedenken, dat hij mij da-r wees
op het groote belang van studied in de Curagaosche ar-
chieven ter verbreiding van kennis over en tot het wek-
ken van belangstelling voor de kolonie en op de voldoe-
ning, die deze studied mij wellicht zou geven.
B. DE GAAY FORTMAN
Amsterdam 4 Mei 1933




BOEKBESPREKING


Journal de la Socidf des Am"ricanistes.
Nouvelle S6rie, Tome XXIV (Fasc. 2),
Paris 1932.

De Soci6t6 des Amdricanistes is wellicht het belangrijkste
centrum van studied van het oude Amerika. Hoewel Fransch
van opzet en organisatie, heeft dit genootschap zich tal van cor-
respondeerende leden uit alle landen toegevoegd, en is daardoor
een international installing, welker tijdschrift een mijn van
inlichting is geworden.
Een indruk van de veelzijdigheid, geve de inhoud van het on-
langs verschenen deel XXIV, 2e stuk: De keramiek der Xebero's
in Peru. Een medisch argument (verbreiding der vlektyphus)
ten gunste van Rivet's meeting over oude immigratie in Amerika
vanuit Oceania. Opgravingen in Tiltil (Chili). Claude-Anne,
markies van Saint-Simon, en zijn aandeel in de overwinning van
Yorktown in 1781. Resten van pre-Columbische ornamental
bleeding in het Chaco-gebied, waarbij o.m. de reproductive van een
portret dat vermoedelijk Montezuma, keizer van Mexico weer-
geeft. Het karakter der negermuziek, special in Amerika. Fees-
ten in Mexico. Kleine berichten. Jaarlijksche bibliografie (121
blz.!). Handelingen van het genootschap. Lijst der leden. En ten
slotte ik noem ze het laatst, omdat ik er hier wat meer van wil
vertellen, onder necrologie de levensbeschrijving van wijlen Er-
land Nordenskiold, en een opstel van zijn medewerker Henry
Wass~n, over het bezoek van een Cuna-Indiaan aan het museum
te Gbteborg in 1931.
Nordenskiold (1877-1932) was een Zweed, zoon van den be-
roemden poolreiziger en leider der Vega-expeditie. Hij heeft ver-
schillende onderzoekingstochten in Amerika gedaan, en op zijn
laatste reis, bezocht hij met zijn echtgenoote, Panama en Colum-
bia. Daar werd hij ziek, en kon zijn plan niet meer geheel afwer-
ken; doch terug in Zweden, heeft hij den Cuna-Indiaan Ruben
P&ez Kantule, secretaries van den Nle van Ustdpu laten over-
komen, die een half jaar bij hem heeft doorgebracht. De Cuna's




BOEKBESPREKING


bezitten een beeld-schrift, en vele dingen van hun geschiedenis
en gebruiken hebben zij in zulk schrift vastgelegd, waardoor een
soort bibliotheek is ontstaan, waarvan P6rez een deel meebracht.
P6rez is vol Indiaan, met een brandende belangstelling voor zijn
volk; hij heeft eenige jaren te Panama gestudeerd, en daar zeer
goed Spaansch geleerd, terwijl hij bovendien redelijk Engelsch
kan spreken. Door dit alles was een vruchtbare samenwerking
mogelijk.
Van een der volken van Midden-Amerika, de door hun bouw-
werken beroemd geworden Maya's, heeft een onderzoeker ge-
zegd, dat ze wellicht het allerdiepst religieuse volk waren, dat
ooit heeft bestaan 1). In meerdere of mindere mate geldt zulks
van alle oorspronkelijke volken van Amerika. Alleen is de uit-
drukking ,,religie" hier niet geheel just, want bij de Indianen is
het niet een zich her-verbinden met de uit het zicht verloren god-
heid, doch het onderhouden der nooit verbroken aanraking met
bovenzinnelijke machten. Die aanraking is er, doordien vele In-
dianen van nature eenigszins ontvankelijk zijn voor gewaarwor-
dingen van bovenzinnelijke dingen die wij in het algemeen niet
opmerken. Bovendien echter, kan men dat vermogen versterken,
en degenen die dat gedaan hebben, worden door de Europeanen
aangeduid met den naam medicijnman, wellicht omdat zij hun
vermogens en wetenschap gebruiken voor het genezen van zie-
ken. Er zijn echter ook Indianen die geboren zijn met groote ga-
ven van helderziendheid, en bij de Cuna's heet zoo iemand Nde,
vermoedelijk ongeveer hetzelfde als i e, dat het beste met,,heilig"
kan worden vertaald. Van een dergelijken, zeer in aanzien staan-
den NMle, hoofd over een groot deel van den stamp, was Perez de
secretaries.
Nordenskiold, een van die wetenschapsmenschen die zulke
dingen niet als onzin en bijgeloof terzijde leggen, heeft er bijzon-
dere aandacht aan gewijd, waarvan het nog just voor zijn dood
voltooide opstel ,,Faiseurs de miracles et voyants chez les Indiens
Cuna" 2) getuigt. Tevoren verschenen reeds zijn ,,L'art, la religion
et la magie chez les Cuna et les Choc6" en ,,La conception de l'Ame
chez les Indiens Cuna de 1'isthme de Panama" 3) en vele andere
artikelen. En in Nordenski6ld's zoo belangrijke geschriftenreeks

1) G. Mason, Silver cities of Yucatan, London 1927, p. 173.
*) Revista del Instituto de Etnologia de la Universidad national
de Tucuman, II, 2a, TucumAn 1932.
*) 'Journal de la Soci6t6 des Amdricanistes, XXI, 1, XXLIV, 1,
Paris 1929, 1932.




BOEKBESPREKING


,,Comparative ethnographical studies", verscheen als no. 7, I
,,Picture-writings and other documents by Ndle, paramount
chief of the Cuna Indians, and Ruben P6rez Kantule, his secret-
ary", en II Id. ,,by Nele, Charles Slater, Charlie Nelson and other
Cuna Indians", met gekleurde reproducties van het beeldschrift 1).
Dit beeldschrift is oorspronkelijk Indiaansch, want oude be-
richten van Spaansche ontdekkers maken er reeds melding van.
Het zijn niet, gelijk ons schrift, teekens die de klanken aanduiden,
doch opvolgende eenvoudige afbeeldingen van de voornaamste
dingen die het verhaal noemt, waardoor de herinnering te hulp
wordt gekomen 2). Doordien er bij de wijze van afbeelden een
zekere gewoonte heerscht, is zoo'n schrift ook leesbaar voor ande-
ren die het beeld-schrijven verstaan.
Om een voorbeeld te geven: een der verhalen begint met een
voorstelling van een river, dan volgt een poppetje, daarna een
voorstelling van een huis, en vervolgens een blauw, een rood en
een groen schijfje, die elk een geneeskrachtige steen voorstellen 3),
en een blauw, een rood, een paars, een groen en een zwart boom-
pje, die elk een plantaardig geneesmiddel aanduiden. Als een
Indiaan datgene wat hierdoor wordt aangeduid, zingt, dan luidt
het ongeveer aldus: ,,Ter plaatse waar de rivieren naar beneden
vloeien, heeft te uwen behoeve God een huis opgericht", en dan
volgt de opnoeming van de magische steenen en de medicijnen.
Het verhaal, dat het opschrift Acualel (steen-heilig) draagt, be-
schrijft hoe een ziel, geroofd door demonen, uit de onderwereld
verlost wordt en teruggebracht, wat de opvatting der Cuna's is,
van ziekte en hoe men die geneest.
Behalve formules voor genezingen, recepten voor jacht- too-
vermiddelen en dgl., bevatten deze deelen beschrijvingen van het
zonneschip, het maanschip, van demonen, van hemelsche en
aardsche nae's der oudheid, de levensbeschrijving van hun hei-
land, die medekwam met de menschheid die na den zondvloed
uit den hemel op aarde afdaalde, het scheppingsverhaal en de be-
schrijving van het hiernamaals.
De ziel reist na den dood door de oorden van beproeving en
de hemelsche gewesten, en de teekeningen hiervan doen op den
eersten blik, denken aan de voorstellingen op Egyptische papy-
') G6teborg 1928, 1930.
') Wie belangstelt in zulke primitive schriftstelsels, raadplege
Th. W. Danzel, Die Anfinge der Schrift, Leipzig 1929'.
3) Ook de Indianen van Guyana en omgeving kennen tooverkrach-
tige steenen. Zie mijn opstel Oudheden nit Suriname. Op zoek naar
de Amazonen. De W.I.Gids XIII p. 503 vig.




74 BOEKBESPREKING

russen. Het verhaal is, wat de hoofdzaak en vele bijzonderheden
betreft, stellig oorspronkelijk Indiaansch, want er is een opmer-
kelijke overeenkomst met dat wat de Indianen van Suriname
vertellen van de belevingen der ziel bij de inwijding of na den
dood. Hier en daar echter, zijn er trekjes die laten vermoeden
dat iets van de Christelijke geloofsleer is overgegaan in hun op-
vattingen en verhalen. En bovendien zijn sommige beelden ont-
leend aan het moderne Europeesch-Amerikaansche leven: de reis
door het hiernamaals geschiedt gedeeltelijk per lift en per spoor-
trein, en op een der gereproduceerde teekeningen ziet men, tus-
schen voorstellingen van den overledene, aan de hand gevoerd
door zijn beschermgeesten (kenbaar aan hun vederen hoofdtooi),
de afbeelding van een spoorwagen!
C. H. DE GOEJE.







PRODUCTIVE VAN SURINAME OVER DE LAATSTE TWINTIG JAREN.

Cacao in Koffie in Aard- Bananen Houtr uit-
baen van baen van Suikern Paddi in Mais in Kokos- vruchten induizend Goud in Balata in voerwaar- Bauxiet
Jaren 100 100 noten in in duizend fallen de in dui-
Kilogr. Kilogr. tons tons tons duizend tallen bossen K.G. tons zendtall. in tons
tallen kilogr. guldens

1912 8640 1969 9634 2659 1291 968 1417 257 743 727 84 -
1913 14782 3190 13244 2231 1076 822 1343 342 858 1186 128 -
1914 14574 4810 15022 3136 878 876 1518 344 919 1019 60 -
1915 14652 6097 14747 5280 1168 1015 2025 447 911 209 30 -
1916 18709 7644 13032 7471 2254 1051 2307 520 798 769 31 -
1917 19872 15460 14360 5338 1608 1449 4220 563 808 888 53 -
1918 18877 18530 12086 8655 1874 2370 5571 734 586 681 31 -
1919 13174 12824 7580 11388 1430 2468 4589 401 598 425 55 -
1920 16023 17053 10077 9798 2078 2589 3991 385 470 444 244 -
1921 15799 18124 11131 11797 1553 2216 3316 424 351 487 285 -
1922 13606 25862 11906 12934 1713 2105 2085 484 374 546 142 13047
1923 11606 28239 11785 10817 1538 2077 2160 489 396 629 146. 12616
1924 7951 16806 9068 16984 2206 2165 1885 480 323 555 80 60032
1925 6956 25507 16612 13232 2582 2314 2031 520 309 735 130 86826
1926 1402 17611 13965 16745 1718 1906 1855 378 259 563 232 46454
1927 2107 30368 16736 14869 879 2233 1574 372 240 770 184 181584
1928 2049 29238 19038 17476 916 2961 1658 348 171 511 318 213866
1929 2790 28958 12763 23557 906 2850 2126 426 111 446 234 209998
1930 2547 36503 18819 20795 936 2845 2785 491 148 488 246 264555
1931 2104 27206 22541 24395 1104 2409 2319 490 143 429 316 173154
On tleend aan het Verslag der Vereeniging voor Handel en Ngjverheid in Suriname over 1931.





BIBLIOGRAPHIE

Het Koloniaal Weekblad. i3 April 1933. Jaarverslag. (Verslag van
den secretaries van de Afdeeling ,,Curacao" over het jaar 1932). The
West India Committee Circular, 16 Maart '33. The Architecture of the
West Indies; door Arthur J. May.
Rubriek Suriname. Vrijheid van drukpers en persbreidel. Vracht-
verlaging van Koffieverschepingen. Britsch-Indiers. Een mensch-
lievend bisschop. Boschrum. Begrooting 1934. Tuinbouw-
teelt. Openbare Gezondheidsdienst. Geschiedkundige sprokkels.
Rubriek CuraFao. De Ruyter-monument op St. Eustatius. De
Eerste Kamer.

Idem. 2o April '33.
Rubriek Suriname. Begrooting 1933. (Voorloopig Verslag: Alge-
meen Welvaartsplan; bevordering teelt sinaasappelen, pompelmoes en
ananas; vindplaatsen van goud; opleiding voor den kleinen landbouw;
herziening regeeringsreglement; mechanisch bedrijf voor rijst. Memo-
rie van Antwoord: bestrijding van Algemeen Welvaartsplan; verbe-
tering fruitcultuur; bauxiet-industrie; hernieuwd onderzoek goudrijk-
dom in Suriname wenschelijk; onlusten te Paramaribo; verdediging
mechanisch bedrijf voor rijst; de kleine landbouw zal van dit bedrijf
geen nadeel ondervinden). Rijst in de naburige Kolonie Britsch-
Guyana. (Concurrentie rijstlevering tusschen Britsch-Indie en Deme-
rara; prijsverlaging door Britsch-Indie fnuikend voor Demerara. Naar
welke market zal nu de rijst gevoerd worden, welke het ,,Welvaart-
splan Brandon" en het ,,Mechanisch rijstbouwplan-Van Dijk" zullen
opleveren ?) Goud. (Zou een nieuw onderzoek naar goud in Suri-
name gewettigd zijn in verband met de resultaten van vroegere onder-
zoekingen, die veel gekost hebbende een weinig bemoedigend
resultaat opgebracht hebben). Marienburg, de groote onderneming
van de Nederlandsche Handel-Maatschappij Handelsregister -
Asphaltwegen Belangstelling in Zuid-Afrika voor Suriname -
Geschiedkundige Sprokkels.
Rubriek Curafao. Scheepvaart Middelen Huisvlijt De
whiskey-soda en de Schoenen Eindelijk. (De Curagaosche afdeeling
der Kon. Vereeniging Oost en West heeft een perscommissie ingesteld
om het Kol. Weekblad van belangrijke Curagaosche berichten te
voorzien).

Idem. 27 April 1933.
Rubriek Suriname. Nogmaals: Is de Surinamer lui ? (Waar en wan-
neer over dit onderwerp is geschreven). Vereenigingen van Britsch-
Indiers, Javanen en Chineezen. ('t Antwoord op de vraag welke veree-





BIBLIOGRAPHIE 77

nigingen er bestaan onder de landslieden van vreemde nationaliteit.
Br. Ind. vereenigingen: Bharat Oeday, Sanatan Dharm, Surinaamsche
Islamitische Vereeniging, Mohammedaansche Vereeniging ,,Kalifat
Anjumun", Mohammedaansche vereeniging ,,Anjuman Hidayat Is-
lam Able Sunnat Wal Jamaat". Chineesche vereenigingen: Chung Fa
Foei Kon, Kong Ngie Tong Sang).- Verzamelingen uit Suriname. -
Waar zijn ze gebleven ? (teekeningen, miniatuur-woning, wassen pop-
pen, alles vervaardigd door Kapitein Stedman, die van 1772-1777 de
tochten tegen de Marrons meemaakte).
Rubriek ,,Ingezonden". Weerlegging van het art.: ,,De Tragedie van
het Possumhout, Amerikaansche bluf, enz.", voorkomende in het K.
W. van 6 April 1933 door den Oud-Gouverneur van Suriname Van
Heemstra. (de Oud-Gouverneur toont aan, dat het artikel in kwestie
als tendentieus is te wraken).
Rubriek Curafao. Zonder slag of stoot (Curanaosche begrooting
z.h.st. en zonder beraadslaging door de Eerste Kamer aangenomen). -
Kamer van Koophandel. (H. J. Cohen Henriquez tot vice-voorzitter
van de Kamer van Kooph. gekozen). De macht van den Gouver-
neur. (Het art. ,,Macht", voorkomende in ,,De Onpartijdige" van 15
Febr. j.l. becritiseerd).

Idem. 4 Mei 1933.
Rubriek Suriname. Nogmaals Boschrum. (Boschrumvervaardigers
zeer moeilijk door belastingdienst te betrappen). Dr. Benjamins
herdacht. De Vader des Vaderlands. De weg naar Domburg.
(18 Maart 1933 weg Paramaribo-Domburg geopend). De onlusten
van 7 Febr. 1933. Crisismaatregelen. (Bijeenkomst ten gouverne-
mentshuize op 20 Maart ter bespreking van de crisismaatregelen. Een
zestal nieuwe maatregelen door den Gouverneur geopperd: woning-
bouw, herstelling van landsgebouwen, uitbreiding van voedselver-
strekking in natural, nieuwe steunverleening aan koffiecultuur, op-
richting nachtasyl voor zwervers, afgifte bons voor bereid voedsel
nit bestaande gaarkeukens. Vermoedelijke kosten 70.000 gld.). -
Goudexploitatie. (Een 10-tal Sur. gouddelvers naar Cayenne vertrok-
ken). Onderwijs. (Een derde onderwijsvereeniging opgericht: De
Sur. Ond. Bond.) Irrigatie-ingenieur. Bacovenuitvoer. (Stu-
diereis naar Suriname en Trinidad). Verzamelingen uit Suriname
- Waar zijn ze gebleven? (In Nederland niet te vinden ondanks
uitgebreide onderzoekingen).
Rubriek Curapao. St. Martin .- Klein Gedoe. Wat is het ver-
schil? De nieuwe procureur-generaal.

Idem. zz Mei 1933.
Rubriek Suriname. De Westindische Leergang. Journalistiek. -
Waterleiding. Evangelische Broedergemeente.
Rubriek Curafao. De rechtspraak op de Bovenwindsche eilanden. -
Prof. Van Vollenhoven t Curacaosche scheepvaartmaatschappij. -
Recht van initiatief.
Her gedrag van enkele in Suriname gekweekte rijstsoorten bij het
pellen, door Prof. Dr. G. Stahel. Uitg. De Bussy, Amsterdam. (De
brochure bespreekt de Surinaamsche rijstsoorten; oogstmethoden;





78 BIBLIOGRAPHIE

de in Sur. gekweekte tropische soorten leggen bij het pellen minder
goede eigenschappen aan den dag dan Amerikaansche soorten).

Verslag West-Indische Leergang over 193o, door Mr. F. G. Schalk-
wijk. April 1933. Kol. Inst. (Verwisseling van docent bij het Onder-
richt in het Neger-Engelsch; de wenschelijkheid van nauwer contact
tusschen Regeering en Aziaten (Britsch-Indiers en Javanen); het
streven naar Hindostansch Onderwijs; uitingen gericht tegen het ge-
bruik van de Hollandsche taal; de bestudeering van het Papiamento).

De Groene Amsterdammer. 13 Mei 1933. West-Indie als toeristen-
land: door J. D. Verloren.

Economisch-Statistische Berichten. io Mei 1933. De Economische
toestand van Suriname; door Mr. A. van Traa.

Petrus Donders. Mei 1933. Pater Donders' sterfdag. Bij een heen-
gaan uit de Missie. (Frater Anselmus om gezondheidsredenen naar Ne-
derland vertrokken). Van de aartsbroederschap der H. Familie.
(Plechtig Triduum in de Kathedraal). Op vacantie. (Een 8-daagsche
vacantietocht op en langs de Saramacca-rivier). Roode Hond; door
A. Verschure. C. ss. R. Hoe men hier op de river een relletje bezingt;
door H. de Groot C. ss. R. Sympathieke daad van Bethania's Katho-
lieken. Frater M. Desideratus. Tidei alla moesoe wakka. (Eerste
strophe van een Neger-Engelsch Kerstlied); door S.

Ons Suriname. April 1933. Grepen uit de Jaarverslagen van de Zen-
ding onder de Immigranten in Suriname. De Javanen. (Zending onder
de Javaansche immigranten met groote moeilijkheden gepaard, aan-
gezien deze grootendeels behooren tot de allerminsten van de Javaan-
sche maatschappij; hun economische toestand laat ook nog alles te
wenschen over; het ontwaken van het national en godsdienstig be-
wustzijn; de Zendelingen en Goeroe's). De Zending onder de Br. Ind.
immigranten.

Journal de la Socitdd des A mericanistes. Nouvelle sdrie-Tome XXI V
(Fasc. Iet II). Deze afleveringen bevatten tal van hoogst interessante
artikelen over landen en volken in de onmiddellijke nabijheid van onze
West-Indische kolonien: La conception'de l'Ame chez les Indiens Cuna
de l'Isthme de Panama. (La signification de trois mots Cuna: purba,
niga et Kurgin); par Erland Nordenskil61d. Contribution a l'6tude
des fetes de Mores y Cristianos au Mexique; par Robert Ricard. -
Note sur la duret6 des haches prdcolombiennes de 1'equateur et du
Mexique; par A. Cl6ment. Wortlisten aus Amazonien; Von Curt
Nimuendaju. Folk-lore du Haut-Amazone; par le Marquis de Wa-
vrin. Das Kariri (Nordost-Brasilien, von C.H. de Goeje). Le caractere
special de la Musique negre en Amerique; par Warrington Dawson. -
Les fetes de Moros y cristianos au Mexique; par Robert Richard.

Eigen Haard. No. z8. 6 Mei 1933. Naar de West. Trips naar West-
Indie aangeboden door de K.N.S.M.





BIBLIOGRAPHIE


De Indische Mercuur. 12 April 1933. Berichten v. d. Afd. Handels-
museum van de Kon. Ver. ,,Koloniaal Instituut". No. 78. De kwaliteit
van den Sur. Sinaasappel, vergeleken met die van de andere hier te
lande ingevoerde Sinaasappelen. (De Controlevoorschriften elders;
m6thodiek; de Spaansche Sinaasappel; de Zomersinaasappel; de Sur.
Sinaasappel). Rubr. ,,Kleine Mededeelingen (Begrooting Suriname;
Begrooting Curacao).

Idem. 19 April. 1933. Verslag omtrent de Stand der Cultures in Su-
riname gedurende het 4de kwartaal 1932; door Dr. G. Stahel, direc-
teur v.h. Landbouw Proefstation te Paramaribo. (Regenval, cacao, kof-
fie, suiker, rijst, cacao, sinaasappelen, geoculeerde plankjes, mais) -
Welvaartsplan Suriname. (Memorie van Antwoord van de Eerste
Kamer op Voorloopig Verslag over de begrooting van Suriname).

Idem, 26 April x933. Surinaamsche bananen naar Nederland. (In
het belang van de uitvoer van bananen naar Nederland heeft de on-
dernemersraad voor Suriname Prof. A. M. Sprenger, bijgestaan door
Ir. R. Mulder, uitgenoodigd een studiereis naar Suriname en Trinidad
te maken). Mechanisch rijstbedrijf in Suriname. (Wetsontwerp in-
zake proefnemingen met een mech. bedrijf voor rijst en andere gewas-
sen door de Eerste Kamer goedgekeurd).

Idem. 3 Mei 1933. Personalia. Prof. Mr. C. van Vollenhoven, hoog-
leeraar in het adat-recht van Ned.-Indie, staats- en administratief
recht van Ned.-Indie, Suriname en Curagao t. Waterleiding te Pa-
ramaribo. (27 April 1933 geopend door den Gouverneur).

Onze Overzeesche Gewesten. Bijblad v. d. Avondpost 13 Mei 1933. Onze
West in het parlement; door Ir. R. Menkman.
Rubriek Suriname: Het overheidsbeleid en Critiek daarop. Klach-
ten over de politie. De nieuwe burgerwacht.

Tropisch-Nederland. z7 April x933. Standbeeld van H.M. de Konin-
gin in het Wilhelminapark te Willemstad, Curacao. (Onthuld 12 Janu-
ari 1933).

Idem. i Mei z933. Het belang van Curacao voor den Wereldhan-
del. (De vermeestering van Curagao in 1634 door Johannes van Wal-
beeck. 29 Juli 1934 Curacao 300 jaar onder Nederlandsch gezag) door
C. K. Kesler. Wordt vervolgd).

De Rijkseenheid. 3 Mei 1933. Handhaving van het gezag in de
West; door Emeritus. (In de Oost zoowel als in de West zijn destruc-
tieve machten werkzaam om Neerlands gezag te ondermijnen: Aan-
slag op Curagao, ondermijning van de discipline op de vloot in Indie,
onlusten te Paramaribo. Aan dit driven dient paal en perk te worden
gesteld. Is een parlementair regeeringsstelsel voor de West wensche-
lijk ? 't Antwoord luidt ontkennend. Een krachtig, deskundig behind
is noodig, doch een kiesstelsel is zoowel voor Curacao als Suriname
hoogst ongewenscht).





80 BIBLIOGRAPHIE

Het Onderwijs. Orgaan van het Sur. osd. Genootschap. r5 April 1933.
Statuten wijziging. Het Onderwijs in de begrooting voor 1934. -
Een nieuw system. Een nieuwe openbare School. De voorberei-
ding der liquidatie van het Sur. ond. Gen.; door Ph. J. Redmond. -
Onder de Kleintjes; door A. B. Een weddingschap in de School;
door Alpha. Herinneringen van een oud-penningmeester; door Ph.
J. Redmond.

Tijdschrift voor Economische Geographie. r5 April 1933. Ir. H. H.
Meyers, Het bevorderen van en leading geven aan de Kolonisatie van
nieuwe gronden. (Voorzoover het Suriname betreft komt ter sprake:
de immigratie der Javanen in Suriname; de Javanen en de Britsch-
Indiers als kolonisten; credit verleening; regeeringsimmigratiefonds).

Lecruur voor de leden van den St. Dominicus Penning. afl. 107. Uit
de missie van Curacao. (Katholieke gebruiken op de West-Indische
eilanden; door P. fr. B. A. Schipper S. Allerzielen op Curacao; door
Pater B. Krugers. 0. P.

De Suriname-Zending der Evangelische Broedergemeente in kaart.
(Uitgave: Zendingsgen. der Evang. Broedergem. te Zeist 1933) 25
kaarten van het Surinaamsch Zendingsgebied met een naamregister.

N. V. Surinaamsche Bauxite Maaischappij. (General Report covering
the 16th. book year 1932).

Curazaosch Verslag 1932. I. Tekst van het Verslag van Bestuur en
Staat van Curacao over het jaar 1931. (Grondgebied; Bevolking; De
financieele toestand; De economische toestand; De cultureele toe-
stand; De Sociale toestand; De central overhead.

Curafaosch Verslag 1932. II. Statistisch jaaroverzicht over het jaar
1931. Samengest. door de Gouvernements-Secretarie. (Tip. Mercantil
- Curacao 1933) Inh: Bevolking, Belastingen, Hypotheken, Vee-
teelt, Stroohoeden, In- Uit- en Doorvoer, Scheepvaart, Posterijen, Te-
legrafie, Regenval, Onderwijs, Gevangeniswezen, Gezondheidsdienst,
Verkiezingen.
J.
Algemeen Handelsblad. 29 Mei 1933. Vacantiereisjes naar de West.





FRIESLAND EN DE VOORMALIGE
COMPAGNIEEN VOOR DEN HANDEL OP
OOST EN WEST

I. DE WESTINDISCHE COMPAGNIE IN FRIESLAND

Een bijdrage tot de geschiedenis van de actie der provin-
de Friesland in de 17de eeuw om meer invloed te krijgen
in de zaken der Oost- en Westindische Compagnie
DOOR

A. HALLEMA

,,De Staten van Vrieslant hebben goetge-
vonden en geresolveert, 't selve doende mits
desen, dat de saken, rakende de combinatie
van de Oost- en Westindische Compagnie, als
mode de saken neffens de prolongatie van het
Octroy der Oost-indische Compagnie resu-
meert en by der hand genomen worde met in-
clusie van de Vriesche Compagnie, ende sullen
de Gecommitteerde van dese Provintie gehol-
den sijn, van tyt tottyt de Staten van 't Landt
te adviseren, en de besoignes over te senden
ended sorge te dragen, dat in cas van prolonga-
tie van het Octroy voor de Oost-indische Com-
pagnie als boven het versochte subsidie voor
de West-indische Compagnie daar uyt ge-
fourneert worden. Aldus geresolveert op 't
Lantshuys den 5 December 1645".
,,Resolutie, raakende de vereeniging der
Oost- en West-Indische Compagnie met in-
sluiting der Vriesche Oost-Indische Compag-
nie."
Uit het Resolutieboek der Staten van Fries-
land op bet jaar 1645.

De Noordelijke provincign hebben vanaf de oprichting der 0.
en W. Indische Compagniedn weinig aandeel in den kolonialen
handel gehad en daardoor is vaak antagonisme ontstaan tusschen
het machtige Holland, dat dien handel zoo goed als beheerschte,
West-Indische Gids XV 6




82 FRIESLAND EN DE VOORMALIGE COMPAGNIEEN

en Friesland, dat vanouds vooral in de Middeleeuwen, men
denke aan het rijkeStavoren zijn zeevaarders en visschers in de
zeefn van heinde en verre had. Men lette maar eens op de steden,
waar de kamers en haar filialen der V.O.C. waren gevestigd: Am-
sterdam, Middelburg, Rotterdam, Delfshaven, Enkhuizen, 's Gra-
venhage en Hoom. Ditzelfde geldt van de Westindische Com-
pagnie, welker belangen vanuit de kamers te Amsterdam, Mid-
delburg, Dordrecht, Delft, Rotterdam, Hoorn, Enkhuizen en
Groningen werden behartigd. En toch had Friesland zoowel als
Groningen bij de vaststelling en verlenging der octrooien van deze
compagniefn door zijn gedeputeerden in de Staten-Generaal het
bewijs geleverd, ,,dat in hare respective havenen mede goede
commoditeyten waeren ende dattet aldaer aende vertieringe van
de Coopmanschappen ende waeren oock niet en soude gebree-
cken". Bij de verlenging van het octrooi der Noordsche Compag-
nie of Groenlandsche visscherij in 1633 wilden de Friezen althans
die compagnie ontbonden hebben en de visscherij voor alle Ne-
derlanders openstellen, omdat ook daarbij Holland en Zeeland
zich weer het leeuwenaandeel hadden verzekerd. En zoo lezen we
dan verder het protest en de klacht der Staten van Friesland, toen
de pogingen om de verlenging tegen te houden waren mislukt, in
dier voege dat het opnieuw verleende monopolie street ,,tegens de
Tractaten en Articulen van d'Unie, dat de eene Provintie door
den anderen zoude worden onttrokken de Negotie en Trafycque
in een vrye Zee, alwaar aan de voorsz. onze Provintie naader ge-
legen is als de voorsz. andere beide Provintien, en alzoovoor een
groot deel ontbloot worden van de middelen, waar uit de contri-
butien tot de gemeene zaaken alhier gegeven worden". Bij die
gelegenheid verklaarden zij zich wederom voor den vrijhandel en
tegen protective en monopolie, maar konden toch aan den mono-
poliegeest niet geheel ontkomen.
Het gevolg was, dat de Staten van het protesteerend gewest nu
toch een eigen Friesche compagnie oprichtten voor de visch-
vangst in het Noorden, gelijk er enkele jaren later ook stappen
werden gedaan tot vestiging van een aparte Friesche compagnie
voor de zaken van den Oostindischen handel. De visscherij-com-
pagnie der Friezen vond haar recht van bestaan volgens de auto-
riteiten, die het octrooi daartoe den 22sten November 1634 ver-
leenden, in het feit dat haar onderdanen nu zelf de handen maar
eens uit de mouwen moesten steken, zich niet langer door Hol-
land en Zeeland op het stuk van handel, zeevaart en visscherij de
wet konden laten stellen ,,inzonderheid ten respect dat de voorsz.




VOOR DEN HANDEL OP OOST EN WEST


Visschery of Capture wordt geexcerceerd in den grooten Oceaan,
die doch na de Natuur en na aller volkeren wetten, een ieder ge-
meen, vry en open is, en aan Creatuuren, die in den zelven Oceaan
geteeld worden, en vryelyk evageren en na de voorsz. Regten den
Primo Occupanti toestandig worden", in verband waarmee
,,naar hun opinie de zelve vryheit door geen Compagnian, Mo-
nopolifn en Octrooyen konde worden gehindert" 1). Maar de
Friezen begrepen, dat zij heel wat tegenstand te overwinnen had-
den, voordat hun ,,particulier monopolie ende octrooy" naast dat
der Staten Generaal ten behoeve van Holland en Zeeland zou
worden erkend en daarom deden zij nog een poging om op gelijke
wijze als Zeeland in de algemeene Groenlandsche Compagnie te
worden opgenomen, hetgeen uiteindelijk ten gevolge had, dat de
Friezen onder bepaalde voorwaarden toestemming kregen om in
de Noordelijke zeegn te kunnen visschen. Daardoor werden nu
drie kamers gesticht, waarin ter bespreking van de gemeenschap-
pelijke belangen de Hollanders zes, deZeeuwen twee en deFriezen
66n stem kregen, zoodat Holland toch nog de superintendentie
held en de beide andere deelgenooten gemakkelijk kon over-
stemmen.
Op gelijke wijze going het ook in den strijd om het monopolie in
de zaken van den Oost- en Westindischen handel, een strijd, die
vooral gedurende de jaren 1642-'46 fel heeft gewoed en de an-
tagonistische krachten in Holland en Friesland tegen elkaar in 't
geweer heeft doen brengen. In 1602 was Friesland door den voort-
durenden oorlogstoestand, het verraad van zijn stadhouder Ren-
nenberg maakte, dat Groningen tot 1594 Spaansch bleef, vanuit
welke stad het Friesche land door de Spanjaarden uitgeplunderd,
gebrandschat en van zijn bestaansmiddelen beroofd werd -,zoo-
danig uitgemergeld, dat dit gewest in het gestorte vennootschaps-
kapitaal van bijna 6% million gulden slechts met 700.000
gulden kon deelnemen. Toen echter ook in deze province de
economische omstandigheden gunstiger werden en het bestuur
van haar stadhouder, Graaf Willem Lodewijk, weer meerdere
welvaart in het land bracht, eischten de vrijheidlievende Friezen
meerdere vrijheid in den gemonopoliseerden overzeeschen handel,
althans een grooter aandeel daarin dan de V.O.C. hun op ground
van de ingelegde kapitalen den Friesche participanten wilde toe-
1) C. G. Zorgdrager, Groenlandsche visscherij, 's Grav. 1727, blz.
221. Inzonderheid voor de geschiedenis der Westindische Compagnie in
Friesland maakte ik gebruik van de in het Charterboek van Friesland
afgedrukte stukken, dl. IV, fol. 105, 132, 249, 257, 265, 495.




84 FRIESLAND EN DE VOORMALIGE COMPAGNIEEN

staan. Daardoor ontbrandde een felle strijd, door de Friezen meest
gevierd met obstructionistische middelen, het tegenhouden der
verlenging van het octrooi, genoegdoening inzake allerlei handels-
kwesties, beraadslagingen en besprekingen in den boezem van het
Staten-college en dat der Staten-GeneraaL De daardoor ingeno-
men uitzonderlijke positive van Friesland in den kolonialen han-
del vond tot dusverre geen beschrijver en al hebben wij than ook
nog geen volledig geheel van desbetreffende stukken kunnen bij-
eenbrengen, de beschikbare gegevens stellen ons toch wel in staat
over de kwestie eenige nadere bijzonderheden bekend te maken,
die een eerste bijdrage en voorloopige poging kunnen opleveren.
Want het feit, dat geen gewest zoo consequent als Friesland Hol-
land in zijn greep naar den buit heeft durven weerstaan en dat
reeds vanaf den aanvang van het bestaanderV.O.C.enW.I.C.,
eischt op zich zelf al vermelding. Niet minder de voortdurende
eisch om vrijhandel.
Reeds op den Landdag der Friesche Staten, gehouden te Leeu-
warden den 24sten Februari 1604, werd het volgende verzoek ter
tafel gebracht. Eenige Friesche kooplieden en schippers hadden
den Gedeputeerden van dit gewest verzocht, ,,dat men hen wilden
octroieren ende toe staen om enige Schepen in deese Provincien te
equipperen ende daer mede hun traffycque te doen na de Cape
Bone Esperance, Magelanes ende Oost-Indien, het welcke de Ge-
deputeerden als regale synde hun nyet hebben connen accor-
deeren". Na deze afwijzende beschikking hadden zij zichgewend
tot de plenaire Statenvergadering, om ,,daer op alsulcx te dis-
poneren, als tot dienst van de negotiate ende vermeerderinge van
de neringe in deese Provincien bevonden sal worden te behoren".
Merkwaardig was nu de beschikking der Staten, die meer dan
hun Gedeputeerden voelden voor den wensch der ondernemende
zeevaarders en kooplieden in hun gewest. De Gedeputeerden van
Friesland ter Staten-Generaal moesten ingevolge opdracht der
Friesche Staten bij de eerste gelegenheid deze zaak ter sprake
brengen en bevorderen, ,,dat deese Provincie (van Friesland) van
het praetens octroi, eenige Personen verleent, worde gefximeert en
vrygestelt, vermits sy Staten .oyt emant gdlasi hebben, omme int
selve octroi, regaal synde, te consenteeren, nyet cunnende oock eenig
pretens consent, 't welcke geseyt soude mogen worden van deeses
Landschaps weghen verkregen te syn, preeiudiceren; aengesien in
't stuck van Landts Privilegien overstemminge geen plaets en
heeft, ende in cas van meerder swaricheyt ordonneren haere Ge-
deputeerde van haer wedervaeren de voorsz. Staten ter eerster




VOOR DEN HANDEL OP OOST EN WEST


byeencompste te veradverteren, omme sulcx gedaen daer inne
voorts gedisponeert te worden nae behooren". Het verzet tegen
monopolies bij de vrijheidlievende Friezen blijkt ook hieruit dui-
delijk.
Intusschen hadden de Friezen persoonlijk, voorzoover ze als
schippers, visschers en zeevaarders op 's lands vloot dienst had-
den genomen of zich met de wilde vrachtvaart bezighielden, dap-
per meegedaan aan de ontdekking van vreemde landen en zeegn
in Oost en West. Hun namen ontmoet men in de oude reisjour-
nalen van bet laatst der 16de en begin der 17de eeuw veelvuldig
en hun koenheid, volharding en navigatie werden ook toen ge-
prezen en tot voorbeeld gesteld. De namen der schepen waren niet
zelden van Friesche herkomst en de Hollandsche breeders toonden
zich zeer ingenomen, als ze Friesche schippers in hun dienst kon-
den krijgen voor de gevaarvolle en lange tochten om de Kaap naar
India. Maar ook en niet in de laatste plaats gingen er vele Friezen
mee, in dienstverband bij de eerste Compagniegn van Verre, die
voor den handel op West-India waren opgericht te Amsterdam,
Rotterdam en Enkhuizen, om in Noord- en Zuid-Amerika hun
geluk te beproeven, de kusten van Guinea te exploreeren, Bra-
zilie te bereizen of wat ook geen zeldzaamheid was, te vallen in
de handen der op concurrentie naijverige Spanjaarden.
De Zuid-Nederlander Willem Usselincx had intusschen plan-
nen ontworpen en propaganda gemaakt voor een general West-
indische Compagnie, waarvoor hij in verschillende Hollandsche
en Zeeuwsche steden veel aanhang vond en waarvoor ditmaal ook
de nuchtere Friezen warm liepen, misschien ook wel, omdat Us-
selincx' plannen zulk een democratischen bestuursvorm der in uit-
zicht gestelde onderneming behelsden. Doch het zou tot 1606 du-
ren, voordat het plan in de Statenvergadering van Holland in
overweging en behandeling werd genomen. Hoe men daarover in
Friesland dacht in verband met de Friesche handelsbelangen,
zullen we hierna zien, doch eerst volge nog even iets over de be-
veiliging der Friesche koopvaarders uit dien tijd ingevolge de
destijds geldende voorschriften der Staten van dit gewest.
Het placcaat namelijk, waarbij in 1603 na en door de stichting
der Vereenigde Oostindische Compagnie, toen de handel op de
Middellandsche zeehavens, de Levant en de Indian, met erken-
ning van het buitrecht op vijanden en concurrenten a.h.w. ver-
overd en afgedwongen most worden, de bewapening der koop-
vaardijschepen verplicht en gelast werd, gold behalve voor Hol-
land en Zeelandcook voor Friesland, een bewijs dat de Friezen hun




86 FRIESLAND EN DE VOORMALIGE COMPAGNIEEN

aandeel behielden in de bedrijven der ,,Coopvaardie als Visscherie,
uit de Vereenigde Nederlanden overzee varende". Het stuk, on-'
der de papieren van den bekenden historieschrijver Simon Abbes
Gabbema gevonden, vangt aan met de volgende ordonnantie.
,,Eerst dat niemand met ongemonteerde schepen in zee sal tnogen
loopen, sonder convoy ofte sonder gemonteerde scheepen Ad-
miraelschap gemaeckt hebbende, na de ordre hier naer verclaert
op peyne van op elck last scheeps telcker reyse te verbeuren twee
ponden van XL grooten tpondt; ende dat zy genomen wordende
haer eygen rantsoen sullen moeten betalen sonder tot last van de
Reeders ofte Coopluyden yet te mogen brengen".
Wat betreft de bewapening en bemanning der koopvaardijsche-
pen resumeerde ik de volgende gegevens uit het stuk tot een sta-
tistisch overzicht.
Grootte der Bemannng
schepen man- jon- Bewapening
nen gens
40-50 last 7 1 2 gotelingen van 800 pond, 2 steen-
stukken van 100 pond, 4 mus-
ketten, 6 lange en 12 korte spie-
sen.
50-60 ,, 8 1 2 gotelingen van 1000 pond, 4steen-
stukken van 100 pond, 6 mus-
ketten, 6 lange en 12 korte spie-
sen.
60-70 ,, 9 1 4 gotelingen van 1000 pond en ver-
der alsvoren.
70-80 ,, 10 2 4 gotelingen alsvoren, 6 steenstuk-
ken van 100 pond, 6 musketten,
12 lange en 12 korte spiesen.
80-90 ,, 11 2 6 gotelingen samen 7000 pond en
verder alsvoren.
90-100 12 2 6 gotelingen samen 8000 pond en
verder alsvoren behalve thains 18
korte spiesen.
100-110 ,, 13 2 6 gotelingen van samen 9000 pond,
4 steenstukken van 200 pond, 8
musketten, 12 lange en 24 korte
spiesen.
Met elke vermeerdering van 10 last inhoud per schip vermeer-
derde naar advenant de bewapening, zoodat een bodem van 190-
200 last een bemanning most hebben van 22 mannen en 3 jon-




VOOR DEN HANDEL OP OOST EN WEST


gens, bewapend of uitgerust met 8 gotelingen van gezamenlijk
minstens 14.000 pond, 8 steenstukken van total 1200 pond, 16
musketten, 24 lange en 36 korte spiesen. ,,Ende alle andere
schepen boven de twee hondert lasten zullen moeten geequipeert
ende van alles voorsien zijn naer advenant, welverstaende wel met
meerder volk, geschut ende ammunitie maer nyet minder". Ook
vielen daaronder de Noordvaarders en schepen, die ter visscherij
voeren in de Noordzee en den Atlantischen oceaan, doch die we
hier verder onbesproken kunnen laten. Koopvaardij- zoowel als
visschersschepen moesten onder convooi varen, die uit of door het
Vlie naar 't Oosten of de Noordsche landen dertig in getal onder
geleide van minstens 2 oorlogsschepen, die uit de Maas zeilende,
minstens 2-4, moesten bewapend zijn met ten minste 12 gote-
lingen; evenzoo die uit den mond van Tessel met ten minste 24
gotelingen. ,,Behoudelyck nochtans, dat. de schepen, zeylende
naer Oost ofte Westindien, Guinea, Barbarien, Italien ende door
ofte voorby de Straete van Gibaltara, alleen sullen mogen vuyt-
zeylen; gelyck oock zullen moghen doen de schepen, commende
vuyte Zont naer de Maze, Seelant ofte elders besuyden het Texel,
als mede de Bergvaerders ende de schepen die bij western de Nois
laden om naer Westen te varen".
Wel achtten de heeren Gecommitteerden der Provincie Fries-
land het noodig, dat het College ter Admiraliteit voor hun gewest,
,,residerende in Vrieslant binnen Doccum, mocht tot Harlinghen
verleyt worden, omme op dese ende alle andere saecken, die zee-
vaert concerneerende, te better regard te moghen nemen, ende
meerdere dienst doen". Hierin zat echter ook voor de zucht der
Friezen tot emancipatie en exemptie aan het toezicht van het in
1588 ingestelde College van Superintendentie, maar overigens was
het verzoek billijk, daar Dokkum sinds lang geen geschikte zee-
haven meer was en Harlingen daarvoor heel wat gunstiger was ge-
legen, ook in verband met de aansluiting der Friesche koopvaar-
ders bij het Hollandsche convooi vanaf de reede van Texel. Eerst
in 1644 werd echter aan dien wensch tot verplaatsing voldaan.
Zooals hiervoor reeds meegedeeld werd, kwamen Usselincx'
plannen tot oprichting der Westindische Compagnie, krachtig ge-
steund door den beroemden aardrijkskundige Petrus Plancius en
den raadsheer Frangois Franken, die veel studied had gemaakt
van den geographischen toestand van West-India, in Juli 1606
in behandeling bij de Staten van Holland. De edelen en steden
toonden zich zeer ingenomen met het plan, nu de eerste rijke
winsten uit de ,,Ooster-Indien" hoopvol stemden, om een derge-




88 FRIESLAND EN DE VOORMALIGE COMPAGNIEkN

lijk success ook in de West te behalen, zoodat de nieuwe onder-
neming ,,voor den lande loffelyk, eerlyk en zeer dienstelyk" ge-
acht werd. Het grootste bezwaar was niet het bijeenbrengen van
een stichtingskapitaal van ruim 6000 000gulden, doch de kwestie
omtrent de zoutvaart, die sommigen wel, anderen niet in het oc-
trooi betrokken wilden hebben om haar groote voordeelen. Een
voorloopige commissie, waarin ook Jan Huyghen van Linschoten
en de bovengenoemde Francois Francken zitting hadden, bracht
rapport uit en stelde vast, dat het kapitaal zeker wel te vinden
zou zijn, doch dat de geinteresseerden eerst de voorwaarden wil-
den weten, waaronder de vennootschap gesticht zou worden,
welke rechten haar leden kregen en welke voordeelen met eenige
zekerheid in uitzicht gesteld konden worden. In zonderheid voor
Holland en Zeeland achtte de commissie de voordeelen groot en
ook Usselincx, in Zeeland zijn propaganda verder voortzettende,
bleef op de belangen dier provincien bij voortduring de aandacht
vestigen.
Het is merkwaardig, dat toen en later bij de koloniale explo-
ratie steeds weer de belangen van deze beide provincidn op den
voorgrond werden gesteld, zooals nog eens duidelijk blijkt nit het
rapport der opgemelde commissie tot voorlichting bij de stichting
der Westindische Compagnie, welk stuk thans nog op het Alge-
meen Rijksarchief voorhanden is en waaraan wij alleen ter ken-
schetsing bhet volgende ontleenen. ,,De proffitelyckheyt van dien,
issonderheyt voorde landed van Hollandi ended Zeelant, is daer inne
principalyck gelegen, dat deselve met dese middel aldermeest
souden gevordert connen werden in drye saecken, daer inne haer
welvaerenaldermeestisbestaende, teweten inde traffycke, scheep-
vaert ende manifacturen. Wandt indien Godt almachtich gelieffde
dit stuck te zegenen, so soude tselve medebrengen de grootste
traffycke vande werelt, de scheepvaert ende macht ter zee soude
daermede uytermaten vermeerderen, ende de manufacture sou-
den oneyntelyck syn, die opte voorsz. quartieren souden worden
vertiert, sulcx dat deur de selve drye pointen de Vereenigde Ne-
derlanden ende sonderinge de laden van Hollan ended Zeelant
aljyt souden oorsaecke hebben om te floreren. Ende bysonder dese
Compaignye by Octroye in Holandt ended Zeelandt beMestigi, ende
so grote Capitaelen uyt vreemde landen alhier geradiceert synde,
soude sulcx sijn verbonden, datse by veranderinge van tyden, ver-
loop van neeringen, die deur vereeninghe vande andere provinties
ofte andere accidenten souden mogen vallen, nyet en soude connen
worden gediverteert, sulcx dat de Compaignyen van Oost ende




VOOR DEN HANDEL OP OOST EN WEST


West-Indien, gevoecht byde neeringe die de nature van t' landt
medebrengt als de Visscherie, mette Oostersche ende Noortsche
vaert, souden de landen van Hollandt ende Zeelandt altyt oor-
saecke hebben om te floreren in goede traffycke, grote macht van
Scheepvaert, traffycke neeringen ende manufacturen.
Door een en ander leek reeds thans met stelligheid de oprichting
der W.I.C. aanstaande, te meer daar Prins Maurits de zaak steun-
de en de kaapvaart op Amerika, om daardoor den ouden vijand
Spanje afbreuk te doen, menigeen toelachte. Dit was wel niet bhet
doel van Usselincx, die just de belangen van den handel op over-
zeesche gewesten en het stichten van kolonign op het oog had,
doch een andere geest drong door in Hollands Statenvergadering,
om naast en boven de commerciele de politieke belangen te be-
hartigen, als de stichting der W.I.C. werkelijkheid zou kunnen
worden. Een concept-octrooi in dien zin werd dan ook opgesteld
en het was zeer begrijpelijk, dat Oldenbarneveldt zich tegen der-
gelijke bedoelingen verzette, just in een tijd, dat van weerskan-
ten gestreefd werd naar en gewerkt werd voor het tot standkomen
van een voorloopigen (Wapenstilstand) of definitieven vrede. En
tevens kunnen we ons voorstellen, dat het concept, melding ma-
kende van slechts 4 kamers als central van het bestuur der te
stichten compagnie, zich deze uitsluitend binnen de grenzen van
Holland en Zeeland dacht, van welke vier de Amsterdamsche ka-
mer het beheer zou krijgen over de h/eflvanhetstichtingskapitaaL
Dat beteekende dus wederom de hegemonie van Amsterdam, ook
inzake den handel en kaapvaart op de zeegn en in de landen van
het Westen.
Maar de zeeprovincie Friesland lette ook ditmaal op haar zaak,
althans in de eerste jaren der voorbereiding van de W.I.C. toen
de Statenvergadering in December van het jaar 1606 te Leeuwar-
den werd gewijd aan de bespreking van de oprichting der W.I.C.,
op welke wijze dit gewest daarbij was geinteresseerd en wat zijn
bestuur te doen stond om de Friezen een ruimer aandeel in deze
compagnie te verschaffen dan bi de totstandkoming der V.O.C.
mogelijk was geweest. Onder dagteekening van 23 December be-
handelden de Staten te Leeuwarden het concept vorenbedoeld,
,,by de Bewinthebbers (1) van de West-indische Compagnie ter
vergaderinge van myn Heeren Staten Generael overgelevert ende
alhier tot Leeuwarden overgesonden, omme de Provintien te be-
wegen tot bevorderinge van de voortganck der West-indische
Compagnie, ende omme sonder swarigheyt int concipieerde oc-
troy, alhier mede overgesonden, te consenteeren". Met ingeno-




90 FRIESLAND EN DE VOORMALIGE COMPAGNIEEN

menheid hadden de Staten van den inhoud der stukken kennis ge-
nomen in 't besef, ,,dat de erectie van dese Compagnie grotelyx
sal comen te strecken tot bevorderinge der gemene sake ende son-
derlinge krenckinge van den vyand". Dus wilden de Staten van
Friesland van hun kant gaarne de oprichting der W.I.C. bevor-
deren, ,,synde te vreden, dat het octroy ten behoorlycke effect
gebracht werde, nochtans met desen bescheide, dat by soo verre
het capital van de Ingesetenen deser Landschappe soo hoog
mogt stygen, dat het de opreginge van een besonder camer in con-
formiteit van de naebuyrige quartieren mochte vereyschen, dat
men insulcken gevalle als dan binnen dese Landschappe ter plaet-
sen, daer 't bequamelyxt bevonden sal syn, nu ofte na het ver-
loop van de ses jaren int octroy verhaelt, mede een camer sal
opregten". De heeren gecommitteerden van deze proviqcie ter
Staten-Generaal werden gemachtigd, om de desbetreffende be-
langen der Friezen te behartigen, de stichting van een apart
kamer der W.I.C. voor Friesland te bevorderen, hetzij te Harlin-
gen hetzij te Leeuwarden, en alles te doen, wat in 't belang en
voordeel van hun gewest kon zijn. Maar noch toen noch later heb-
ben de Friezen hun eigen kamer der Westindische Compagnie ge-
kregen, gelijk we in het volgende nader zullen uiteenzetten.
Men weet dat tot grievende teleurstelling van Usselincx en an-
dere geinteresseerden de uitvoering dezer plannen tot oprichting
der W.I.C. ten slotte afstuitte op den onwil van Oldenbarneveldt
e.a., vooral in verband met het sluiten van het Twaalfjarig Be-
stand en den berooiden staat onzer geldmiddelen, zonder welke
een kaapvaartonderneming met onzekere kansen en kostbare uit-
rusting geringe bestaanskansen zou krijgen. Men school zoowel in
de Staten-Generaal als de gewestelijke Statenvergaderingen de
zaak op de lange baan en hoewel Usselincx lustig bleef doorgaan
met zijn pamfletten te schrijven om de zaak warm te houden,
kwamen de plannen voor een W.I.C. niet eerder weer ter tafel
dan kort na de gevangenneming van den grooten tegenstander
Oldenbarneveldt, die den 29sten Augustus 1618 op last van Prins
Maurits in arrest gesteld werd. In 1619 kwam de zaak der oprich-
ting nu weer ter sprake, eerst in de gewestelijke Statenvergade-
ringen van Holland, Zeeland en Friesland en vervolgens in die der
Staten-Generaal, in welk laatste college steeds meer leden met de
door de Staten-Generaal gewijzigde plannen van Usselincx in-
stemden. En naast Holland en Zeeland was het ook Friesland,
dat in de Westindische Compagnie vergoeding zocht voor wat zijn
inwoners misten aan voordeelen, die vooral Holland uit de V.O.C.





VOOR DEN HANDEL OP OOST EN WEST


trok. Prof. van Rees stelde het zelfs zoo voor, alsof door Fries-
land en Groningen een sterken aandrang op de Staten-Generaal
werd uitgeoefend, om de plannen van Usselincx niet alleen in
studied te nemen doch die ook uit te voeren 1).
Zulks blijkt echter niet uit de resoluties van Frieslands Staten
d.d. 15 Apirl 1619, waarin just vastgelegd werd, dat de Hoog-
mogende Heeren Staten Generaal ,,met rype deliberate van Ra-
den ende uyt hoochdringende nootsaeke goetgevonden hebben,
dat de Schipvaart, handelingen ende commercien in de quartieren
van Westindien ende Africa ende andere, int gefroponeerde Octroy
gedesigneert, voortane niet en sal worden gedreven dan met ge-
meene vereenigde macht van de Coopluyden ended Ingesetenen deeser
vereenichde Landen ende dat daeromme raetsaem waere gevonden,
dat men tot dien eynde soude oprechten eene general Compaignie,
die den H.M. Heeren Staten Generael met consent der Provin-
den uyt sonderlinge affectie tot den gemeenen welstand ende
omme den Ingesetenen van dien te conserveeren in goede nee-
ringe, souden mainteneren ende verstercken met hare H.M.
hulpe, faveur ende adsistentien, voor soo veele den jegenwoor-
digen staet ende gestaltenisse der Landen eenichsins sal connen
verdragen, ende daer toe deselve Compaignie te version met be-
hoorlycke Octroy ende met die privilegien ende exemption, int
voorsz. Octroy int lange gededuceert ende hier by mede ver-
thoont 2) ende desen aangaende oock alhier overgelevert is see-
ckere remonstrantie, houdende aen de Heeren Staten van Vries-

1) Mr. 0. van Rees, Geschiedenis der Staathuishoudkunde in Ne-
derland tot het einde der achttiende eeuw, dl. II (Geschiedenis der ko-
loniale Politiek van de Republiek der Vereenigde Nederlanden), blz.
103: ,,De Staten van Holland lieten er zich niet verder mee in (t.w. met
de voorstellen van Usselincx). Nu wendde hij zich tot de Staten Gene-
raal, bij welke hij meer bijval verwachten kon; want Friesland en Gro-
singen, die van het bestsur en ook grootendeeals van de voordeelen der
Oostindische Compagnie warren uitgeslotes, drongen zeer aan op de op-
rickhting der Westindische Compagnie, waarin zij een evenredig aandeel
hoopten to bekomen, terwijl Zeeland voortdurend daarvoor bleef ijveren.
Wat vermogten echter de Staten-Generaal, wanneer Holland tegen-
werkte of zich terugtrok? Zij verwezen Usselincx naar de Staten van
dat gewest en deze lieten zijne memories en requesten ongelezen liggen.
Zoo naderde allengs het einde van zin vrijgeleide en zag hij zich ver-
pligt voor zijne schuldeischers naar Zeeland de wijk te nemen" (blz.
104).
') De tekst van dit octrooi, in alle plakkaatboeken en in andere bron-
nenverzamelingen voorkomende, heb ik ook om die reden hier niet
opgenomen.




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs