Front Cover
 Title Page
 Table of Contents

Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
Full Citation
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00026
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Abbreviated Title: West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : plates, maps, ports. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff.
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1933
Frequency: monthly
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherlands Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
Spatial Coverage: Suriname
Netherlands Antilles
Dates or Sequential Designation: 1.-39. jaarg.; 1919/20-1959.
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 volumes.
Issuing Body: Pub. in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
General Note: Editors: 1919/20- Janus Boeke and others.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00026
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: ltuf - ABV7932
oclc - 01646507
alephbibnum - 000328385
lccn - 23014833
issn - 0372-7289
 Related Items
Succeeded by: Christoffel
Succeeded by: Vox Guyanae
Succeeded by: Nieuwe West-Indische gids

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 50a
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 164a
        Page 164b
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 304a
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 338a
        Page 338b
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
Full Text


West=Indische Gids


Dr. H. D. BENJAMIN t, Prof. Dr. J. BOEKE,





BENJAMINS (Dr. H. D.). Boekbespreking ....... 135
Albert Helman, De still plantage. R'dam 1931, Nijgh &
Van Ditmar N.V.
- Joh. F. Snelleman, 1852-26 Dec.-1932. (Met for-
fret) .. . . . . . . . . . . 305
- Snellemans in Suriname . . . . . . 311
Bibliographie . . . 46,79, 191,223,253,302,366,416
BOONACKER (J.). Hoe kan Suriname's landbouw tot ont-
wikkeling komen? I . . . . . . . . 175
- Idem. II ................. 281
- Idem. III ................... 342
BRANDON (H. G.). Proefneming voor machinale hoeverijst-
cultuur op de plantage Guadeloupe in Suriname in 1925
1926 .. . . . . . . . . . . 81
- Boekbespreking . . . . . . . . 355
Report on the cultivation, treatment and prospects of rice
in Brit. Guiana, by Charles E. Douglas.
BRUMMER (A. F. J.). De titel Excellentie . . . . 285
Eedenfonds (van). Dertigste jaarverslag, over 1931 . 190
FORTMAN (Mr. B. DE GAAY). De Cura9aosche begrooting
voor 1932 ................... 69
- Boekbespreking 337
x. Almanaque de Curafao Para el AMo Bisiesto doe 932.,
Compidacion de W. M. Hoyer (42.) 2. 1932 Handels-adresboek
voor Ned. West-Indie (3de uitg. door Bur. voor Handels-in-
lichtingen, Amst. (294). 3. Knappert, Gesch. v. d. Ned. Bo-
venwindsche eilanden in de x3de eeuw, met 2 K. en 4 pl. (295).-
4. Kasimir Edschmid Glanz und Elend Sud-Amerikas, Roman
eines Erdteils. Frankf. a. M. 1932. (298).
Benjamin de Sola. 347
GOEJE (C. H. DE). Het merkwaardige Karaibisch (Een eth-
nologisch verhaal voor den gewonen lezer) . .. . 99
GRUTTERINK (Prof. ir. J. A.). IJzerman's schets van de ge-
ologie van Suriname. (Met ees kaarte) . . . . 145


JOHNSTON (Sir REGINALD ST.). De geluksbrief uit Demerara.
Vertaald door J. Heyligers . . . . . . 235
- Te elfder ure. Vertaald door J. Heyligers . . . 287
JUNKER (L.). Het einde van een dynastie. De dood van
Jankosoe. Met een laat . . . . . . . 49
- Een staat in den staat. I . . . . . . 267
- Idem. II (slot) ................ 321
-- De cultuurwaarde van Suriname . . . . 417
KALFF (S.). lets over Gouvemeur Crommelin . . . 8
KESLER (C. K.). Heeft Columbus St. Maarten ontdekt? . 76
- Na 100 jaar. Branden in Paramaribo. (Met 3 platen) 164
- Bacoven in Suriname . . . . . . . 216
- In memorial mr. dr. C. F. Schoch; met portret . 339
KNAPPERT (Prof. Dr. L.). Geschiedenis van de Nederland-
sche Bovenwindsche Eilanden in de 18de eeuw (slot). . 25
LICHTVELD (Lou). Een oude getuigenis over de genezing
van slangenbeet en aard-eten . . . . . . 1
LYNDEN (W. E. K. BARON VAN). Landbouwvoorlichting en
landbouwonderwijs in Suriname . . . . . 257
MENKMAN (W. R.). Essequibosche Correspondentie . . 59
- Amerikaansch Nederland op het Congres ,,Nederland
Overzee"... .................. 193
- De Surinaamsche taaltuin . . . . . . 244
- St. Eustatius gouden tijd . . . . . . 369
MORPURGO (A. J.). Eenige opmerkingen over de Surinaam-
sche negertaal ................... 397
OUDSCHANS DENTZ (FRED.). De titel Excellentie . . 179
- Julius Constantijn Rijk . . . . . . 206
PANHUYS (Jhr. L. C. vAN). Folklore in Nederlandsch West-
India . . . . . . . . . . . 124
Rede door den Gouverneur van Suriname, Dr. A. A. L.
Rutgers, op 10 Mei 1932 uitgesproken ter opening van de
zitting der Koloniale Staten . . . . . . 182
Rede door den Gouverneur van Curacao, B. W. T. van
Slobbe, op 10 Mei 1932 uitgesproken ter opening van de
zitting van den Kolonialen Raad . . . . .. 186
SImoNS (R. D. G. PH.). De maatschappelijke beteekenis der
Surinaamsche ziekten (van 1919 tot 1931) . . . 429
SNELLEMAN (JOH. F.). De kaart van onzen tijd . . . 43
Bruin's kaart van Nederlandsch Oost- en West-Indi maet
vliegensvluggen plaatsbepaler. Uitg. N.V. de Erven J. J. Tijl,
- Dr. H. van Cappelle (overleden 24 Aug. 1932) . .. 225


SNELLEMAN (Joi. F.). Boekbespreking. . . . .. 315
Ioannes de Laet. Historic often laerlijck Verhael van de Ver-
richtinghen der geoctr. W. I. Compagnie, zedert haer Begin, tot
het eynde van 1636.
- In memorial dr. H. D. Benjamins . . . . 337
SPooN (W.). Enkele Surinaamsche producten in Nederland
in 1932 .. . . . . . . . . . . 409
WENT (Prof. dr. F. A. F. C.). De Flora van Suriname . 131


Reeds in zijn eerste artikel over ,,Snetji-koti" heeft dr.
H. D. Benjamins gezegd, dat de Surinaamsche genees-
wijze van, en de voorbehoedmiddelen tegen slangenbeet
Afrikaansch import waren. Ik heb getracht bewijsmateri-
aal voor deze selling bijeen te brengen, en het is than
een uitgemaakte zaak. Ook heb ik gewezen op het voor-
komen van analoge gebruiken onder Noord-Amerikaan-
sche negers, doch eerst sedert kort is mij een waardevolle
getuigenis ter kennis gekomen van het bestaan en de uit-
werking van ,,snetji-koti", en wel onder de negers van het
eiland Martinique, reeds op het einde van de 17de eeuw.
Dat behoeft niemand te verwonderen. De negers die op
de Antillen werden aangevoerd, waren geen andere dan
die men in Suriname ontscheepte. Zij behoorden tot de-
zelfde Westafrikaansche volksstammen, en hadden dezelf-
de gebruiken. In zooverre leert ons het relaas dat hier ter
sprake wordt gebracht niets nieuws. Maar wel is het
waardevol, omdat het afkomstig is van een der schran-
derste reisbeschrijvers, een missionaries die in een roemrijk
tijdperk van West-Indie al de Antillen gedurende twaalf
jaar heeft afgereisd, en daar een nauwkeurige kennis
heeft opgedaan, zoowel van de aanwezige Caraiben als
van de verschillende soorten negerslaven. Hij kon met
beide bevolkingsgroepen in hun eigen talen verkeeren, en
daar hij een man was van zeer veelzijdige kennis, munten
al zijn mededeelingen over de Antillen uit door hun rijk-
dom aan bijzonderheden, hun groote exactheid en be-
West-Indische Gids XIV 1


Het is niemand minder dan de beroemde Pere Labat,
die iedereen van naam kent, maar wiens beide oorspron-
kelijke werken, de ,,Nouveau Voyage aux isles de l'Ame-
rique" (zes deelen, het eerst in 1722 verschenen) en zijn
,,Voyages en Espagne et en Italie" helaas veel minder ge-
lezen en gekend zijn, dan de reisbeschrijvingen van ande-
ren, die hij met zooveel smaak wist te bewerken.
Toen deze Fransche Dominicaan in 1693 naar Martini-
que vertrok, bezat hij al de orthodoxie waarvoor zijn orde
bekend is. Die orthodoxie heeft hij ook na twaalf jaar
missiearbeid en een heel leven van strubbelingen met zijn
oversten in Europa niet verloren. Maar wel zien wij hem
bij het schrijven van zijn boeken geneigd tot het aanne-
men van wonderlijke verschijnselen die hij niet door god-
delijke inwerking kon verklaren, en die hij dus op reke-
ning van de duivel meende te moeten stellen. Doch niet
voor en aleer hij zich geheel had uitgeput in het geven
van ,,natuurlijke" verklaringen.
Nog slechts heel kort beyond hij zich op Martinique,
toen men hem kwam halen om de biecht te hooren van
een neger, die door een slang gebeten was, en die men dus
klaarblijkelijk in levensgevaar dacht. Wat Pere Labat
daar meemaakte vond hij zoo belangrijk, dat hij er een
zeer gedetailleerd verslag van gaf in het 7de hoofdstuk
van Boek I van zijn ,,Voyage aux isles de l'Am6rique".
De neger was gebeten door een slang van zeven voet
lengte en de dikte van een mannenbeen. Labat beschrijft
nauwkeurig hoe hij de kop van het dier onderzocht, en hij
geeft een voorbeeldige uiteenzetting van de stand en
working der giftanden.
,,J'en fis arracher un et je remarquai qu'il etait creux
depuis sa naissance jusqu'aux deux tiers de sa longueur,
ofi il y avait un petit trou; ces dents sont mobiles et sont
accompagnees, a 1'endroit oui elles sont attaches aux
gencives, d'une petite pellicule en maniere de vessie
remplie de venin".
Hij heeft zich dus wel wis en degelijk overtuigd van
het feit dat de neger door een giftige slang gebeten was.
Het slachtoffer was er dan ook naar aan toe, al hadden


zijn kameraden hem reeds ,,in behandeling" genomen.
Men had het dier gedood in de verwachting ,,que le ser-
pent etant mort, le venin agirait avec moins de force sur
celui qui avait 6t6 mordu. J'en demandai la raison, qu'on
ne me put dire".
Terecht merkt Labat op, dat zulk een voorstelling van
zaken overeenstemt met de sympathische geneeswijze.
Maar hij voegt er aan toe: ,,je ne sais s'ils connaissent cet-
te vertu".
De neger was in wollen dekens gewikkeld, er werden
twee vuren bij hem gestookt, en niettemin klaagde hij te
sterven van de kou, van dorst en van slaap. Gewone
vergiftingsverschijnselen, volgens de missionaries.
Het gebeten been was sterk afgebonden met een liaan,
zoowel boven als beneden de knie. ,,La jambe et le pied
etaient horriblement enfl6s et le genou, malgre les liga-
tures, 1'6tait un peu". De zieke sprak zijn biecht, maar
om hem wakker te doen blijven most de pater zijn hand
vasthouden en voortdurend bewegen.
Toen liet hij de neger roepen die de zieke verzorgd had,
en vroeg hem naar zijn meening. Hij antwoordde dat er
gevaar was, en dat hij niets zeggen kon v66r het een etmaal
verder was.
Gevraagd naar zijn geneeswijze en medicijnen, weiger-
de de neger deze mede te deelen, omdat dit geheim zijn
broodwinning beteekende. Maar wanneer de priester zelf
gebeten was, wilde hij hem gaarne behandelen!
Toch wist pere Labat, die voor geen kleintje vervaard
was, de neger aan 't spreken te krijgen. In de eerste plaats,
zei deze, most het gebeten lidmaat 7 a 8 fingers boven
de wonde afgebonden worden, en in de nabijheid van een
gewricht ook dharboven. Onverwijld most dan de pa-
tient naar huis, zonder te drinken, tenzij z'n eigen urine,
wat in zulk een geval een krachtig tegengif zou zijn!
Voorts zei de neger, dat hij er goed op lette of er 6en
dan wel twee giftanden in het vleesch gedrongen waren.
Naar gelang daarvan zette men een of twee koppen op,
na insnijdingen over de beet gemaakt te hebben. Door
krachtig de omgeving van de beet te drukken, trachtte


men het uittreden van bloed en venijn te bevorderen.
Zoo noodig zet men twee- tot driemaal nieuwe koppen.
Tegelijk met deze uitwendige behandeling past men
ook een inwendige toe. V66r alles krijgt de patient een
goed glas brandewijn of dram (,,eau-de-vie de cannes"),
waarin ,,une once de th6riaque ou d'orvietan". Dit ,,dria-
kel of kwakzalversmiddel" wordt niet nader bekend ge-
maakt, en maakt dus deel uit van 's negers geheim.
Intusschen stampt men in een vijzel een bolletje knof-
look, een handvol ,,liane brfilante", wat waterpostelein,
,,de la malnomm6e et deux ou trois autres sortes d'herbes
ou racines", waarvan men de naam niet wilde zeggen.
Dit vermengt men met poeder van de slangenkop en wat
brandewijn. De patient heeft dit mengsel te drinken na-
dat de koppen gezet zijn. Het bezinkselwordt bij wijze van
pleister op de wonde gelegd, en men heeft nu maar te
zorgen dat de zieke zoo warm mogelijk blijft, de eerste 24
uren niet slaapt en niets anders drinkt dan een afkooksel
van bovengenoemde kruiden, met water, citroensap en
brandewijn vermengd.
De pleister wordt na 12 uren verwijderd, en door een
soortgelijke vervangen, zoo lang als het noodig blijkt.
In drie of vier dagen is allies genezen, tenzij de beet een
belangrijk bloedvat heeft getroffen, in welk geval alle po-
gingen vruchteloos zijn en de patient in 12 of 15 uren
Er is nog een andere manier, schrijft pere Labat, na-
melijk die van de wond uit te zuigen; maar het is een ma-
nier die voor de dokter even gevaarlijk is als voor de pa-
Na al deze wetenschap te hebben opgedaan, vertrok de
missionaries. Reeds de volgende dag ontving hij een be-
richt dat de neger buiten gevaar was. De behandeling had
dus geholpen.
Dit relaas is in verschillende opzichten leerzaam.
Ten eerste bewijst het, dat de toenmalige negers van
Martinique een geneeswijze kenden van vergiftigde slan-
genbeten, die ontdaan van alle ,,geheime" elementen,
van alle magie en van alle sympathische betrekkingen tot


de slang, meer dan genoeg ,,natuurlijke" elementen be-
vatte om een genezing te kunnen bewerkstelligen.
Ten tweede, dat bij de behandeling de verbrande slan-
genkop weliswaar slechts een van de vele onderdeelen
was waaruit de remedie bestond, maar dat deze zoowel
in- als uitwendig werd toegediend, gelijk dat ook in Suri-
name en elders het geval is.
Ten derde, dat de negers van Martinique hun middel
geenszins als onfeilbaar beschouwden, maar vooral groote
waarde hechtten aan snelle en geheele verwijdering van
het venijn, en door afbinden trachtten verdere versprei-
ding ervan in het lichaam te voorkomen.
De neger die pere Labat inlichtte in het jaar 1693, had
klaarblijkelijk een just inzicht in het process en de thera-
pie van de slangenbeet. Van een prophylaxe wordt ner-
gens gesproken.
Misschien is het niet overmoedig hieraan een kleine
hypothese vast te knoopen. Ik geloof aan het bestaan van
een jungle-wijsheid; een uit ervaring opgebouwde kunde
om aan de verschillende gevaren van het oerwoud het
hoofd te bieden. Een deel van deze kennis is een zeer re-
cele, en onaantastbare geneeskunde. Maar de primitive
mensch bezat haar nooit geisoleerd; zij werd altijd ver-
mengd met eenige magie. Et pour cause! Het is zelfs bij
ons dikwijls nog niet anders.
Nu doet zich het verschijnsel voor, dat soms de kunde
geheel of gedeeltelijk verloren raakt en de magie over-
blijft of overschat wordt, eventueel de kunde overwoe-
kert. Dat schijnt in Suriname het geval. Terwijl men de
omgekeerde gang van zaken kon waarnemen op het Mar-
tinique van meer dan twee eeuwen geleden.
Heeft de negerdokter het veiliger geacht om zich tegen-
over de inquisitorische pere Labat over die magie niet
verder uit te laten? De verstandige zendeling heeft ten
aanzien van het werk der ,,negres sorciers" een uitspraak
gedaan, die liberal en voorzichtig genoeg is om alle par-
tijen ter overweging te dienen: ,,Je sais qu'on exagere
souvent dans ce qu'on en dit, mais je crois qu'il faut con-


venir que tout ce qu'on en dit n'est pas entibrement faux,
quoiqu'il ne soit peut-6tre pas entierement vrai".

In hoofdstuk II van het tweede boek van zijn ,,Voyage
aux isles de l'Amerique" spreekt plre Labat met zijn ge-
bruikelijke uitvoerigheid over het aardeten door negers.
En daar de Encyclopaedie van Ned. W. I. i.v. ,,Aardeten"
zijn getuigenis niet vermeldt, wijs ik er hier terloops op.
Wat deze schrijver mededeelt is immers veel ouder dan
het weinige dat door Hartsinck ervan gezegd wordt, en
vooral veel uitvoeriger.
Pere Labat maakt een duidelijk onderscheid tusschen
verschillende vormen en oorzaken van aardeten. Hij be-
zat zelf een slaafje van 12 h 13 jaar, afkomstig uit Elmi-
na, dat ondanks alle moeite om het hem te beletten, aarde
at. Hij was niet te genezen ,,parce qu'on ne pouvait pas en
6ter la cause, qui itait une milancholie noire qui le por-
tait a cet exces". Eerst toen het te laat was leerde de
meester van het knaapje de oorzaak van die melancholie,
- scheiding van zijn broertje en heimwee naar de ouders
-, kennen. Hij had het ventje gedoopt, en op zijn verwijt
dat het zelfmoord being, begon het te schreien. ,,II di-
sait qu'il m'aimait, mais qu'il voulait retourner chez son
pere". Hij stierf en werd weldra gevolgd door zijn broeder.
Volgens de schrijver hebben vooral de negers van de
kust van Elmina deze gewoonte gehad (volgens Hart-
sinck de Foin-negers, volgens Hostmann de Doema-koe-
koe's), en wel uit wraakgevoel tegen hun meesters en om-
dat zij geloofden na hun dood weer naar hun geboorte-
land terug te keeren. Niet alleen aarde eten de negers in
die staat van zwaarmoedigheid, maar ook asch, kalk en
dergelijke dingen meer. ,,Je dirai dans un autre endroit
mes conjectures sur cela", zegt Labat, die werkelijk in
hoofdstuk 9 van boek VI zegt, dat de negers zich zelden
aan dergelijke wanhoopsdaden te buiten gaan, wanneer
ze eenmaal goed en wel gedoopt zijn. Het is de duivel die
ze daartoe aanspoort....


,,Sans entrer ici dans la discussion, si ce sont de sim-
ples effects de leur imagination bless6e ou une obsession
reelle et veritable, car le monde est a present rempli d'es-
prits forts, qui se piquent de ne croire que ce qu'ils ont vu,
nous nous servons d'un remede qui les guerit ou les d6-
livre infailliblement. Ce remede est le bapteme".
Op wat hij beschouwt als een zielsziekte past hij dus
een ,,psychische" behandeling toe. De religie had voor
pere Labat ook haar practische waarde!
Overigens zegt hij, op de eerst aangehaalde plaats, dat
het verschijnsel toch ook zeer algemeen is onder de gedoop-
te creolen, en special onder de trouwlustige meisjes.
,,Dans cet 6tat elles mangent mille ordures. J'en ai connu
qui auraient mange plus de paper et de cire d'Espagne
qu'on n'en aurait employ dans le bureau d'un secretaire
d'Etat; d'autres mangent des pipes, des charbons, de la
toile et surtout certain petits cailloux blancs qu'on trou-
ve dans les rivieres; elles les font cuire dans le feu comme
les roches h chaux et les mangent comme la meilleure
chose du monde.... "
Niets kan ze ervan weerhouden, de meisjes worden geel,
lijkkleurig, krijgen zwarte kringen om de oogen, zijn ma-
ger, kribbig, indolent, ondragelijk voor anderen en zich-
zelf. Ze verliezen alle eetlust in behoorlijk voedsel en
krijgen een ongeneeslijke waterzucht.
In hedendaagsche taal zou men spreken van een vorm
van hysteria. En Labat dacht vast wel aan iets dergelijks,
want hij besluit heel oolijk: ,,Le meilleur remade qu'on y
puisse apporter d&s qu'on s'en apercoit, est de les marier".
Wat hij vertelt, stemt merkwaardig goed overeen met
het door dr. Richard Lasch over geophagie meegedeelde
en in de Encyclopaedie van Ned. W. I. geciteerde. Van
anchylostomiasis wist de goede plre Labat niets af, maar
't was een psycholoog, en een anthropoloog die zijn tijd
ver vooruit liep!

S. KALFF t 1)

Na het veelbewogen tijdperk van den gouverneur Jan
Jacob Mauricius kwam Wigbold Crommelin op den voor-
grond, hoewel nog niet als diens onmiddellijke opvolger.
Geboren te Haarlem in 1712 als zoon van den luitenant-
generaal Benjamin Crommelin, kommandant van de ves-
ting Geertruidenberg, had hij als vaandrig gediend in het
regiment van zijn vader, die na de overgavevan de citadel
van Namen door de Franschen krijgsgevangen was ge-
maakt en later op de buitenplaats Overhout bij Haarlem
stierf. De zoon was in 1738, toen hij nog luitenant was, te
's Gravenhage gehuwd met Bartha van Orrock, dochter
van den general Jeremias van Orrock, welke hem drie
dochters en een zoon schonk. Na haar overlijden her-
trouwde hij met Sybrandina Cornelia Johanna Storm van
's Gravesande, uit welken echt vier zoons en vier doch-
ters geboren werden, doch van die kinderen overleden er
vijf nog zeer jong.
In 1742, toen hij kapitein was in het regiment van den
luitenant general van Leyden, maakte hij het beleg mee
van Namen, waar ook zijn vader gestreden had, daarna
van Maastricht en raakte er krijgsgevangen, doch kwam
bij den vrede van 1748 weer op vrije voeten. In dat jaar
ving zijn koloniale loopbaan aan; hij werd toen benoemd
als opvolger van Jean Louis 1'Archer tot luitenant ko-
lonel en kommandeur van de troepen in Suriname, een
ambt 't welk overeenkwam met dat van legerkomman-
dant in het Oostindische leger. Met zijn vrouw en drie
1) De heer Kalff overleed op 1 Januari van dit jaar, geheel onverwacht,
in den ouderdom van 80 jaar. Redactie W.-I. G.


dochters vertrok hij toen in 1749 naar de kolonie; de
zoon, Benjamin, bleef voor zijne opvoeding in Nederland.
Hij werd later boekhouder bij de Wisselbank te Amster-
dam en huwde zijne nicht Suzanna Crommelin.
Te midden van de krakeelen en intrigues tusschen den
gouverneur Mauricius en de planterspartij, de zg. Cabale
onder leading van Salomon Duplessis en mevr. Audra,
kwam de nieuwe kommandeur in Suriname, en koos aan-
stonds de partij van den gouverneur. Hoewel hij als twee-
de person in de kolonie was aan te merken, kon zijn steun
aan de zaak van Mauricius toch weinig voordeel meer
doen; de hoogloopende geschillen tusschen gouverneur en
ingezetenen hadden den stadhouder prins Willem IV aan-
leiding gegeven eene commissie van drie gevolmachtig-
den te benoemen, en aan deze stond thans de beslechting.
Mauricius getuigde tegenover directeuren van de Socie-
teit van Suriname over zijn medestander:
,,De heer Crommelin, van wien ik anders alle reden heb
om content te weezen, en wiens ijver en gedienstigheid ik
met reden prijzen moet, is te laat gekomen om mij veel
te kunnen helpen, dewijl bij zijn aankomst alles reeds in
de war was".
In de commissie vervulde de eerste plaats H. E. baron
von Sp6rcke; de beide andere leden waren mr. C. Bos-
schaert en mr. J. de Swart Steenis. In eene koloniale
samenleving als de Surinaamsche, waar het openbare le-
ven zoo vaak op doodstroom lag, waar bij iedere buiten-
gewone gebeurtenis aanstonds de speelman op het dak
kwam te zitten en de kok achter het fornuis, gaf de komst
der hooge commissie gereede aanleiding tot feestelijk-
heden. Daartoe behoorden o.a. vier groote maaltijden, die
werden aangerecht op kosten van de Societeit van Suri-
name en aan welke werd deelgenomen door een gezel-
schap van 150 personen; luidens Mauricius' Journaal
,,grooter dan hier ooit geweest was". Deze maaltijden
werden opgemonterd door ,,klinkend spel" en gehouden
ten huize van den vendumeester Pieter Mauricius, een
zoon van den gouverneur, dewijl diens huis destijds de
meest spacieuse particuliere woning te Paramaribo was.


Het stond op een eveneens ruim erf, waarop later de
katholieke kerk verrijzen zou. Onder de officieele heil-
dronken, van welke de kanonschoten uit het fort de echo
vormden, was er een, die in deze omgeving van bijzon-
dere beteekenis geacht mocht worden; na de gezondhe-
den van den prins-stadhouder en zijne gemalin, de drie
commissarissen, de Edele Societeit van Suriname, de ho-
ven en collegian, enz. werd er ook gedronken op ,,de har-
monie". En hieraan had, te midden van de twisten en
kuiperijen van La Cabale, deze samenleving het meest
behoefte; 't was just de disharmonie geweest, welke de
hooge commissie in 't land had gebracht.
Voorts volgde nog een heildronk ,,op den welstand der
colonie", en 't pleitte niet voor dien welstand dat er spoe-
dig papiergeld in omloop most worden gebracht ten
einde in het gebrek aan muntspecie te voorzien; noch dat
de kosten van de commissie verhaald moesten worden op
de ingezetenen, die daarvoor f 1 hoofdgeld hadden op te
brengen en dubbel lastgeld voor alle komende en ver-
trekkende schepen. Voor zoover met dezen ,,welstand der
colonie" ook de lichamelijke welstand bedoeld werd, had
deze heildronk eenigszins het karakter van eene heilbe-
de, want de Staatsche troepen, die met de commissie uit
het vaderland waren gekomen, werden reeds spoedig na
aankomst door menigvuldige ziekte- en sterfgevallen ge-
teisterd. Deze nieuwelingen verdroegen het klimaat
slecht, terwijl ook de commissarissen von Sp6rcke en
Steenis door de kwalen van het land werden aangetast.
Intusschen zou het haantje van La Cabale vooreerst
koning kraaien, in zoover dat de commissie voor de rust
in de kolonie het wenschelijk achtte, dat de gouverneur
Mauricius naar het vaderland zou vertrekken om zich
daar te verantwoorden over de tegen hem ingebrachte
klachten. Hij werd derhalve geschorst in zijn ambt, doch
met behoud van ,,eer en gagie; op 11 April 1751 nam von
Sp6rcke het bestuur over en ongeveer eene maand later
vertrok Mauricius met zijn gezin naar Nederland. Daar
verantwoordde hij zich voor den Hoogen Raad van Hol-
land zoo afdoend tegenover zijne aanklagers, met Sa-


lomon Duplessis vooraan, dat hij op alle punten der aan-
klacht werd vrijgesproken. Duplessis werd in de kosten
van het geding veroordeeld, met verbod om ooit weer
naar Suriname terug te keeren. Mauricius had nu zijn
ambt kunnen hervatten, doch hij bleef in Europa en ver-
zocht in 1753 zijn ontlsag.
De ziekte van baron von Sporcke nam hand over hand
toe, en werd spoedig levensgevaarlijk. Op 2 Dec. 1750
was hij in de kolonie gekomen; op 7 Sept. 1752 kwam hij
te Paramaribo te overlijden. Het relaas van zijne uit-
vaart gaf eene voorstelling van eene gouverneursbegrafe-
nis op de helft van de 18de eeuw. De kist op den lijkwa-
gen, die met zes paarden bespannen was, droeg den staf
van kommando en den staatsiedegen. Het met zwart
laken gedekt vehikel werd voorafgegaan door een mili-
tair escorted, drie stukken geschut, gedeputeerden van zijn
regiment, secretarissen, dienstpersoneel, enz. Leden van
de hoven van politie en van civiele justitie fungeerden als
slippedragers. Achter de kist liepen de drie breeders des
overledenen en baron von Wangenheim, ,,representeeren-
de de naaste bloedvriend". Deze droeg een rouwmantel
met een slip ter lengte van 3 el, die door livreibedienden
werd opgehouden. Vervolgens kwamen kommandeerende
officieren, fungeerende en oud-raden van politie en jus-
titie, gelijk in 't vaderland twee aan twee macheerende;
daarna ontvangers, weesmeesters, predikanten, advo-
katen, geneesheeren, kapiteins, ,,gequalificeerden" uit de
burgerij, enz.
De lijkstaatsie, vertrokken van het Gouvernement,
werd op den ommegang door de stad ontvangen met de
eerbewijzen van militie en burgerkompagnikn, met vlie-
gende vaandels en slaande trom, met salvo's uit de mus-
ketten en kanonschoten uit het fort Zeelandia, waar de
vlag halfstok woei. Voor het binnenfort gekomen werd
de kist van den wagen genomen en grafwaarts gebracht,
waar de bijzetting geschiedde in bijzijn van de voor-
naamste personen uit den optocht en onder het lossen van
21 kanonschoten. Gedurende de begrafenis beierden alle
klokken en ieder half uur, tot zonsondergang, werd een


kanonschot gelost. Ofschoon eene afzonderlijke kennis-
gave tamelijk overbodig mocht heeten, daar het over-
lijden spoedig genoeg door heel Paramaribo ruchtbaar
was geworden, zoo wilde toch de etikette dat deze ge-
beurtenis de burgerij officieel werd aangezegd. En dit ge-
schiedde door een secretaries met twee aansprekers die, in
diepen rouw gehuld, in de koets van Z. Exc. waren ge-
zeten, terwijl de koetsier en de beide sergeants ter zijde
van de koets rouwmantels en lange lamfers droegen.
Zijn dood was onverwacht geweest, en gelijk dit bij
vorige gelegenheden reeds meer was voorgevallen, gaf dit
vrij plotseling sterfgeval ook ditmaal aanleiding tot bot-
sing ten aanzien van de bestuursopvolging, hoewel het de
gewoonte was dat de kommandeur der troepen vooreerst
het behind op zich nam. Hierin verschilde de Westin-
dische kolonie van de Oostindische, waar bij versterf van
een gouverneur general niet de legerkommandant voor-
eerst in zijn plaats trad, maar de directeur general als
eerste lid van den Raad van Indie. Echter most diens
benoeming door meerderheid van stemmen in den Raad
geschieden, en door bewindhebbers bekrachtigd worden.
't Gebeurde eens bij den dood van den gouverneur ge-
neraal Dirk van Cloon, dat bij de keuze van zijn opvolger
de stemmen staakten tusschen de raadsleden Patras en
Valkenier. Toen werd de kroes met de dobbelsteenen voor
den dag gehaald. Het lot most beslissen, en met 66n oog
meer bracht Patras de benoeming aan zich. Bij von Sp6r-
cke's overlijden bleek echter, dat in het geval voorzien
was. Gedurende zijne ziekte had deze meermalen den
kommandeur Crommelin gemachtigd om zijne plaats als
voorzitter van het Hof van Politie in te nemen, en na zijn
overlijden belegde de kommandeur eene buitengewone
vergadering van het Hof ten einde de begrafenis, en ook
de voorziening in het bestuur te regelen. Hij bracht in die
vergadering eene geheime aanschrijving ter tafel, hem
door Mauricius achtergelaten, waaruit bleek dat dire-
teuren der Societeit hem in geval van v. Sp6rcke's over-
lijden als provisioneel gouverneur hadden aangewezen.
De zaak scheen hiermee beslist te zijn.


Doch in de volgende zittingen van het Hof werd de pu-
blicatie van deze bestuursopvolging onder allerlei voor-
wendsels uitgesteld. Want de meeste leden van het Hof
waren tegenstanders van den gouverneur Mauricius ge-
weest, derhalve ook van dienstrouwenvriend Crommelin.
Zij hadden hun eigen kandidaat in den person van
Otto Christiaan baron van Verschuer, kolonel van een
regiment infanterie, die zich ook schriftelijk bereid
had verklaard om het provisioneel bestuur te aanvaar-
den. Crommelin teekende daarover in zijn Journaal echter
,,Den heer colonel was het nooit in de gedachten geko-
men om het gouvernement aan zich te trekken, was het
hem niet in 't hoofd gebragt door de voorstanders der
Cabale, die dag en nacht gewoeld hebben tot ze die zaa-
ken zooverre gebragt hebben".
Het bleek nu intusschen dat heeren planters, die de
meerderheid in het Hof van Politie vormden en die den
gouverneur Mauricius uit hun vaarwater hadden weten
te boegseeren, ook wel directeuren van de Societeit van
Suriname durfden te braveeren. Tusschen Verschuer en
Crommelin bestond reeds in zoover eenige rivaliteit, dat
de eerste als luitenant general kwartiermeester in het
leger der Staten een hoogeren militairen rang bezat; van
daar dat Crommelin vermeed zich tegelijk met hem in het
fort op te houden, ,,om 't conflict van het commando te
ontgaan". Eene poging om persoonlijk tot een vergelijk
te geraken, had geen gevolg. Verschuer bleef op het stand-
punt dat directeuren Crommelin alleen als wd. gouver-
neur hadden aangewezen in geval van Mauricius' ver-
trek of overlijden, doch dat door de benoeming van de
commissie von Sporcke en Mauricius' schorsing deze aan-
wijzing als vervallen most worden beschouwd. Het recht
tot benoeming van een gouverneur bleef nu aan den prins-
stadhouder en was nog niet op directeuren der Societeit
teruggebracht. Het geschil nam een scherper vorm aan
toen Crommelin bij trommelslag in de stad liet afkondi-
gen, dat hij het bestuur over de kolonie had aanvaard, en
Verschuer bij wijze van represaille de tamboers in arrest


liet nemen en op zijn beurt zichzelf tot wd. gouverneur
Daarop liet Crommelin het Hof van Politie bijeen-
roepen, ten einde de zaak thans op de spits te driven. 't
Bleek echter genoegzaam dat hij de stemming tegen zich
had, nl. uit het feit dat er slechts drie leden ter vergade-
ring verschenen. Onder hen bevonden zich de secretaries
Jan Nepveu en het lid Strube, die gehuwd was met eene
dochter van Mauricius. De overige leden erkenden Ver-
schuer als hun voorzitter en wd. gouverneur. Voor die
overmacht most Crommelin zwichten; er bleef hem nu
niet anders over dan zijn beklag in te dienen bij direc-
teuren der Societeit. En deze, over de miskenning van
hun gezag niet weinig in de wiek geschoten, beklaagden
zich op hun beurt bij de Staten Generaal en bij de prinses-
gouvernante Anna (prins Willem IV inmiddels overleden
zijnde). Het was noodig dat deze laatste, ofschoon zij
zich ,,Uwe goetwillige vriendinne" teekende, een na-
drukkelijk schrijven tot het weerbarstige Hof van Po-
litie richtte, waarin zij de aanspraken van baron van Ver-
schuer ten eenemale achter de bank wierp, en hen ge-
lastte Crommelin als wd. gouverneur te erkennen en te
respecteeren. Aan dezen laatste schreven tegelijk direc-
teuren der Societeit, dat zij Verschuer's optreden had-
den aangezien ,,met de uyterste surprise", en dat zij
,,voor nul en kragteloos" zouden houden al hetgeen er on-
der zijn voorzitterschap ,,in soo onwettige en ongeper-
mitteerde vergaderinge soude weesen uytgebroeid".
Voorts dat zij de prinses-gouvernante in kennis hadden
gesteld van het ,,outrageante geval", en dat zij niet zou-
den verzuimen om Crommelin's medestander Jan Nep-
veu, die door de tegenpartij feitelijk uit zijn ambt als
secretaries van het Hof van Politie was gezet, kost- en
schadeloos te stellen.
Het geschil was hiermede, en door de verklaring van
prinses Anna, tot een eind gebracht. Roma locuta, causa
finita! Bij aankomst van dit besluit beyond Commelin
zich op de plantage Rust-en-Werk, welke hij in eigendom
bezat, doch hij riep aanstonds het Hof van Politie bijeen


en daar gaven de brieven van Gouvernante en directeuren
den doorslag. Op 2 Febr. 1753 gaf kolonel Verschuer zijn
,,illegitiem gezag" over in handen van Crommelin en vol-
deed verder zonder eenig dispuut aan diens verzoeken.
De secretaries Nepveu (die later ook nog eens gouverneur
zou worden) werd in de vleiendste bewoordingen in zijn
ambt hersteld en daarentegen de raad-fiskaal mr. Cur-
tius, die geweigerd had Crommelin tegenover Verschuer
te steunen, op last van directeuren en ten voorbeeld voor
anderen, in zijn ambt gesuspendeerd.
Crommelin bleef nu ongehinderd de gouverneursfunc-
tiin uitoefenen tot het jaar 1754, maar in zijne provi-
sioneele waardigheid werd hij niet bevestigd door eene
effective benoeming, voor 't minst toen nog niet. Want
in dat jaar werd de kolonel der ruiterij Pieter Albert van
der Meer als gouverneur van Suriname uit het vaderland
gezonden, en aan hem most Crommelin het bestuur over-
geven. Intusschen betuigden directeuren den aftredenden
bewindsman hunne goedkeuring door hem een trakte-
ment toe te kennen naar rato vanf 6000 's jaars, gerekend
van het oogenblik waarop Mauricius' salaries had opge-
houden tot op de komst van v. d. Meer. Tot dusver had
hij als wd. gouverneur genoten f 4320 's jaars met 4
rantsoenen, welke op de betalingslijsten genoteerd ston-
den met f 100 's jaars ieder. ,,En wijders, in aanschouw
van d'essentieele diensten, ijver en trouw, door UEd. als
Commandeur mitsgaders als Interims-gouverneur aan
onse Societeit en aan de Colonie beweesen, hebben wij
goedgevonden aan UEd. voor het toekomende toe te
leggen eene vermeerdering van gage vanf 1600 boven uw
jaarlijx tractement". Het mocht hier dus gezegd worden,
gelijk in het Fransche blijspel: ,,Le seigneur Jupiter sait
dorer la pilule". Alleen werd het voorbehoud gemaakt dat
deze gratificatie als eene eervolle uitzondering beschouwd
most worden, welke later kommandeurs niet in conse-
quentie zouden mogen trekken.
,,Opmerkelijk is het", schreef v. Sypesteyn in zijne Ge-
schiedkundige Aanteekeningen, ,,dat van deze geheele be-
langrijke questie tusschen de heeren Crommelin en van


Verschuer bij geen der schrijvers over Suriname melding
is gemaakt, en zelfs nergens de naam van den waarne-
menden gouverneur van Verschuer wordt aangetroffen.
Alleen bij Hartsinck wordt op bl. 878 ter loops over deze
zaak gesproken, niettegenstaande de baron van Verschuer
de kolonie gedurende ruim vier maanden (14 Sept. 1751
tot 2 Febr. 1752) bestuurde".
Nadat Crommelin was afgetreden, vertrok hij in Maart
1756 met verlof naar Nederland. Hij was dus niet in de
kolonie, toen v. d. Meer in Augustus van dat jaar op zijn
post overleed. Bij dit overlijden bleek uit een geheimen
lastbrief, die bij eene zitting van het Hof van Politie op
den sterfdag geopend werd, dat voor zoo'n geval de raad-
fiskaal Jan Nepveu tot tijdelijk vervanger was aange-
wezen. Doch reeds in December van hetzelfde jaar 1756
keerde Crommelin van zijn verlof terug, en nu ontstonden
op nieuwverwikkelingen ten aanzien van het bestuur.Het
Hof van Politie was van oordeel dat Nepveu op zijn post
most blijven, maar alsof zij 't voorzien hadden dat de
Surinaamsche ketel weer zou gaan overkoken, hadden
directeuren in Nov. 1756 een besluit te boek gesteld
waarin Crommelin als wd. gouverneur werd aangewezen.
Dit besluit kwam eerst begin 1757 in de kolonie, maar
daarmee was de kwestie ook aanstonds opgelost. Crom-
melin aanvaardde dus het bestuur en werd nog in het-
zelfde jaar, 26 Sept. 1757, als effectief gouverneur van Su-
riname aangesteld en als zoodanig plechtig ingehuldigd.
Hetgeen als van zelf weer tot de traditioneele drukke
feestelijkheden aanleiding gaf.
Sedert bestuurde hij gedurende twaalf jaren eene las-
tige kolonie, en deed het met beleid. Voornamelijk aan
dat beleid was te danken, dat hij vrede kon sluiten met de
Boschnegers, in de eerste plaats de Aucaner- en de Sara-
macca-negers, die sedert jaren een guerilla-oorlog voer-
den welke de kolonie met den ondergang bedreigde. Fei-
telijk was dit carte forpie spelen; men most wel tot een
vergelijk komen met een vijand, dien men geen kans zag
blijvend onder de knie te krijgen. En de troebelen waren
daarmee nog niet ten einde; ook de opstand der slaven


aan de Tempatie-kreek in 1757 bracht groote onrust, en
nog meer groote verliezen in de kolonie teweeg, doordien
deze opstandelingen onder aanvoering van Samson zich
verbonden met de benden stroopende Marrons. Door plun-
dering en verwoesting van vele plantages veroorzaakten
zij aanzienlijk verlies van kapitaal; in de eerste plaats
aan de geldschieters der planters en aan de Amsterdam-
sche kooplieden, die bij de Surinaamsche ondernemingen
geinteresseerd waren. De vele gedroste slaven, vaak on-
bereikbaar in hunne schuilhoeken in de wildernis, ble-
ven een aanhoudend gevaar voor de kolonie, en deze de-
serties hadden maar al te vaak hun aanleiding in de
wreede behandeling door de blanke meesters. Cromme-
lin streefde wel naar verbetering van het slavenreglement
en verzachting van de daarbij opgelegde barbaarsche
lijfstraffen, doch hij vond in dit opzicht niet de vereischte
medewerking bij de leden van het Hof van Politie, zelve
slaveneigenaars en plantagehouders. Nog onder zijn be-
stuur, evenals onder dat van den humanen Mauricius,
werden de gruwelijkste straffen en executives op de on-
gelukkige zwarten toegepast, zoowel door hunne meesters
als door het Hof van Politie op welks wapenschild het
devices Justitia Pietas Fides prijkte.
Toch vermeerderden de deserties, en evenzoo de sla-
venopstanden. De meest geduchte daarvan barstte in
1763 uit in de naburige kolonie Berbice. Op verzoek van
den gouverneur v. Hogenheim zond Crommelin hem een
honderdtal militairen, doch de opstand, waarbij aan
weerszijden de ontzettendste wreedheden bedreven wer-
den, nam zulk een omvang dat men het fort Nassau in de
lucht liet springen en in beraad stond de geheele kolonie
te verlaten. Niet voordat er schepen en troepen uit het
vaderland waren gekomen, kwam er aan dit treurtooneel
een einde.
Bij Crommelin's optreden waren er nog ettelijke ge-
schilpunten hangende, welke aanleiding gaven tot ver-
deeldheid tusschen hem en het Hof van Politie. Aldus
over de kosten van verdediging tegen binnen- en bui-
tenlandsche vijanden, over de begeving van openbare
West-Indische Gids XIV 2


ambten, over de rangregeling tusschen de raden van po-
litie en de ambtenaren der Societeit, over de grenzen der
rechtsmacht bij het straffen van militairen, in het al-
gemeen over maatregelen in het belang der ingezetenen.
Dit belang werd steeds voorgestaan door de raden van
politie, welke zelve tot die ingezetenen behoorden, ter-
wijl de gouverneurs meer het belang dienden van de So-
cieteit, van welke zij hun mandaat hadden. En Crom-
melin niet het minst stond in de kolonie te boek als een
,,echte Societeitsman". Bij de behandeling van die ge-
schillen raakte de goede verstandhouding en zelfs het de-
corum niet zelden te loor; te meer omdat de gouverneur,
volgens den geschiedschrijver Wolbers, man van een
driftig en oploopend gestel was; die den tact miste om
zijne tegenstanders op minzame wijze te overtuigen, of
hen ten minste niet te verbitteren. Elders noemde de-
zelfde schrijver hem iemand van een korzelig karakter,
doch erkende tevens:
,,Zijne mannelijkheid en degelijkheid van aard, die
hem den sterksten tegenstand niet deed vreezen waar
hij vermeende tot zelfstandig handelen geroepen te zijn,
stelden hem in staat maatregelen in het belang der ko-
lonie ten uitvoer te brengen, waarvoor Mauricius was te-
ruggedeinsd. Soms evenwel dreef hij stijfhoofdig zaken
door, waartegen de Raden zich met regt verzetteden".
Een felle strijd b.v. ontstond over de versterking der
krijgsmacht met 600 man. Directeuren handelden daar-
mee in overleg met Amsterdamsche eigenaars van Su-
rinaamscheplantages, die hunne eigendommen gaarne be-
schermd wilden zien tegen stroopende Boschnegers en
deserteurs, en de gouverneur trad hierbij ex officio op als
pleitbezorger van de Societeit, terwiji het Hof van Politie
oordeelde dat met het onderhoud van die nieuwe troe-
pen de burgerij noodeloos bezwaard zou worden. Men
wilde hierover zelfs een plebisciet onder de bevolking uit-
lokken; men klaagde er over dat directeuren inbreuk
maakten op de bepalingen van het octrooi der Societeit,
en minachting aan den dag legden voor het Hof, 't welk
toch met den gouvemeur de wettige regeering van Su-


riname uitmaakte; men hoorde zulke vertoogen als: ,,De
milddadigheden zijn faciel wanneer men er niets toe con-
tribueert, Haar Ed. Groot Achtbaare hebben het maar
voor 't zeggen, maar uyt de cassa van de ingeseetenen
moeten de betaalingen koomen".
't Ging hier echter volgens het oude spreekwoord:
,,Heeren bidden is gebieden". De troepen kwamen, en
het vermeerderde nog de bestaande grieven, dat de wer-
vers der Societeit zoo weinig omslag met de rekruteering
hadden gemaakt, dat er zich onder die 600 nieuwelingen
zooveel knapen, bejaarden en ziekelijke of invalide per-
sonen bevonden.
Ook het geld, waarmee die troepen betaald moesten
worden, baarde het bestuur zorg, want het geldwezen
verkeerde in een ontredderden staat. De schaarste aan
muntspecie bracht eerst op het denkbeeld om daarin te
voorzien door looden munt, doch drong ten slotte tot de
uitgifte van kaartengeld, gestempeld met het kleine lands
zegel en waarvan allengs meer in omloop kwam dan voor
het credit der kolonie wel wenschelijk was.
In 1763 brak te Paramaribo een groote brand uit, die
niet de eerste was, en ook niet de laatste zou zijn. Het
vuur dreigde de grootendeels uit houten huizen bestaande
stad te verwoesten, te eerder dewijl er destijds nog geen
brandspuiten waren. Eindelijk werden de voortgrijpende
vlammen tot staan gebracht door hun het voedsel te ont-
nemen, d. i. door een blok huizen omver te halen. 't
Was een oud, maar beproefd middel, doch waartoe men
niet zoo spoedig weer zijn toevlucht behoefde te nemen
nadat in 't volgend jaar de eerste brandspuiten uit Ne-
derland waren aangevoerd. Een veel zeldzamer gevaar
dan een brand was de aardbeving, welke drie jaren later
een paniek in de stad teweegbracht. Dit ongewone ver-
schijnsel dreef de zieken uit het hospital en de inwoners
uit de huizen. De kroniek vermeldde dat aan boord van
de schepen ter reede de hangmatten in de ruimen begon-
nen te slingeren, en verder: ,,Zijn Excellentie is meede
blootsvoets uyt het Gouvernement gevlugt, met groot
gevaar dat telken oogenblikke vreesden hetselve in-


storten soude, want alle de gebouwen en selfs de aarde
beweegde zig als golven in de zee. Geen mensch weet zig te
herinneren dat ooyt of ooyt, soo lange hier Europeers syn
geweest, zulk een zwaare aardbeevinge als deese hier is
gevoeld geworden". Ongelukken kwamen echter niet
voor; alleen was de uitgeschreven dank- en bededag van
geen invloed op den voortduur der schuddingen, die
zich in de volgende dagen nog herhaalden, doch met ge-
ringer hevigheid.
Een ander gevaar was eene pokken-epidemie, welke
door een slavenschip was aangebracht en vele slacht-
offers, vooral onder de negerbevolking eischte. Voor een
land waar reeds de lepra inheemsch was, mocht deze
kwaal als eene dubbele bezoeking gelden. De vaderland-
sche formuliervroomheid, die in zulke rampen van hoo-
gerhand al spoedig een teeken van den goddelijken toorn
placht te zien, was er in dit land echter niet op bedacht
om deze pestziekte toe te schrijven aan den vloek der
slavernij. Noch vonden de predikanten aanleiding om
hier het bijbelwoord te gedenken: ,,Want ik zal een
zwaard over u brengen, dat de wraak des verbonds wre-
ken zal; dan zal Ik de pest in het midden van u zenden
en gij zult in de hand des vijands overgegeven worden" 1).
Want voor den zwarten heiden waren de gewetens des-
tijds als toegeschroeid; zij zouden eerst veel later ont-
Eene poging daartoe going intusschen uit van de Mo-
ravische Broeders, die onder Crommelin's bestuur het
eerst met hun zendingswerk onder de negersaanvingen.
Een van hunne pioniers was de zendeling Christoph Ker-
sten, die mede de grondlegger was van de firma C. Kersten
& Co.
Nadat hij 20 jaren in de kolonie had doorgebracht,
waarvan 12 als gouverneur, besloot Crommelin zijn va-
derland weer op te zoeken, waar hij in 1756 slechts een
vluchtig verlof had doorgebracht. Daarvoor vroeg hij
nogmaals een verlof aan en gaf in Nov. 1768 het bestuur

1) Leviticus XXVI 25.


over aan Jan Nepveu, doch bleef na zijn aftreden nog on-
geveer een jaar in de kolonie tot bereddering van zijne
zaken. Eerst daarna scheepte hij zich in naar Nederland
met zijne vrouw en beide dochters. Er kwam hem evenwel
een incident in den weg, dat zijn vertrek voor onbepaal-
den tijd dreigde te vertragen. Het betrof de verbintenis
tusschen den vaandrig bij de militie Jurriaen Fran9ois
Friderici, wiens voogd hij was, met zijne dochter Geer-
truid Elisabeth. Crommelin had tegen dezen huwelijks-
kandidaat zijne bezwaren en rekende dat het huwelijk
van zelf spaak zou loopen wanneer eenmaal de zee tus-
schen beide partijen was. Doch Friderici bezat eene schrif-
telijke trouwverbintenis van Crommelin's dochter, en
toen hij zag dat de schoonvader in spe hem ongenegen
was en spoedig met de verloofde scheep zou gaan, vroeg
hij op ground van hare trouwbelofte arrest personnel aan
op den afgetreden gouverneur en zijne dochter, hetgeen
beiden noodzaken zou om zich in een process partij te
stellen en vooreerst in de kolonie te blijven.
Ware Crommelin met zijn opvolger op vriendschappe-
lijken voet geweest, zoo had Friderici zijne aanvrage wel-
licht niet zoo grif ingewilligd gezien, aangezien Nepveu
wel bevroeden kon dat hij zijn voorganger, op 't punt van
vertrek staande, daarmee ,,een koek zou bakken". Nu de
verhouding tusschen den afgetreden en den opgetreden
gouverneur niet zeer rooskleurig was, mede door toedoen
van de wederzijdsche echtgenooten, werd in de vorde-
ring tot arrest personnel toegestemd. Crommelin ripos-
teerde daarop dat men wel zijne dochter, die het bewuste
stuk had afgegeven, in de kolonie kon houden, maar niet
hem. Hij was bereid om met e6n in plaats van twee doch-
ters te vertrekken; zij kon dan middels een advokaat de
zaak uitvechten en hem achterna komen.
Er kwam echter eene wending in de zaak doordien
Geertruid Elisabeth zich bewegen liet eene verklaring te
geven houdende dat zij die trouwbelofte buiten voorken-
nis van hare ouders had geteekend; dit onder voorwaarde
evenwel, dat het huwelijk in Nederland gesloten zou kun-
nen worden. Ten gevolge van die herroeping werd er een


vergelijk tusschen partijen getroffen, en Crommelin kon
met een compleet gezin vetrekken. Veertien dagen later
vertrok de vaandrig Friderici (die ook nog eens gouver-
neur van Suriname zou worden) mede met verlof naar Ne-
derland, maar het huwelijk kwam daar niettemin niet tot
stand. In 1771 teekende deze dochter van den gouverneur
haren echt aan met Jacob van Heeckeren, heer van Bad-
Een jaar ongeveer na zijn terugkeer in Nederland nam
Crommelin zijn ontslag uit den dienst der Societeit, on-
der toekenning van pension. Zijne sedert gepubliceerde
briefwisseling met zijn neef, mr. Anthonis Slicher, (Com-
melin's moeder heette Catharina Elizabeth Slicher) had
grootendeels betrekking op de likwidatie van den boedel
zijns overleden schoonzoons, Godlief van Barries, kapi-
tein bij de militie en eigenaar van de plantage. Berlin, die
gehuwd was geweest met Crommelin's dochter Johanna
Margaretha. Deze overleed in het jaar waarin Crommelin
naar Nederland vertrok en werd begraven op zijne plan-
tage Rust-en-Werk, waar ook hare oudere zuster Catha-
rina Elizabeth reeds ter aarde was besteld. In den zwaar
belasten boedel zijns schoonzoons was Crommelin be-
trokken voor de schuld rustende op de plantage Berlin en
indien hij ter zake eene overeenkomst had kunnen sluiten
waardoor de gedwongen verkoop dier plantage voorko-
men had kunnen worden, dan was 't zijn voornemen ge-
weest om naar Suriname terug te keeren en daar de za-
ken af te wikkelen. Maar ook zijne eigen zaken trokken
hem daarheen. Aan Slicher schreef hij:
,,Bovendien hebbe van mijne uytstaande pretentien in
Suriname tot nog toe geen de minste kunnen incasseeren.
Doch indien ik van mijne just pretentien gebruyk soude
willen maken, soude ik ligtelyk het eynde van dien (nl.
van een process) niet beleeven, en dan mijne erven in
eene beslommering laten".
Het eind was dus dat hij zijne vorderingen liet varen,
en er 30 mille bij inschoot. Voorts gaf hij aan zijn neef zijn
voornemen te kennen ,,mij als een gemeen burger te
retireeren op een afgeleege plaats, met mijn vrouw en


kinderen". Maar toen de berichten uit Suriname er later
op duidden dat de gouverneur Jan Nepveu in ziekelijken
toestand verkeerde en dat zijn einde was te voorzien,
kwam het denkbeeld om naar de kolonie terug te keeren
bij hem boven. Hij zou dan het landsbelang kunnen ver-
binden aan zijn eigen belang, en verzocht burgemeester
Slicher zijn invloed te gebruiken bij directeuren te Am-
sterdam ,,ten eynde ik alsdan (bij Nepveu's overlijden) in
mijn voorige post wederom soude herstelt worden en
welke ik mij verbeelde, volgens blijke bij mijne bekoome
demissie met alle genoege en als een eerlijk man te hebbe
waargenoomen. En waardoor nog soude worden uyt-
gewonnen mijn jaarlijks pension vanf 1500. Dit geschiet
sijnde soude mij occasie kunne geeve tot inning van mijne
uytstaande pretentian".
Ten gunste van eene herbenoeming meende Crommelin
zich te mogen beroepen op de voordeelige getuigenis zoo
van de ingezetenen der kolonie als van de Boschnegers,
met welke hij de vredespijp gerookt had. Hierop doelden
de regels in zijn brief:
,,Ik durve mede my flateere dat ik het vox populi hebbe
so van d'ingesetene als van de bevredigde bosnegers, die
mer als een blijke hebbe gegeeve van het vertrouwe dat
zij in mij stelle. Ook flateere dat mijne regeering gelukkig
is geweest, dat seedert mijn vertreck als een maledictie
over de colonie is gevalle door het vervalle credit, en bo-
vendien het intrecke van de post Thetisis, waarvan de
heer Nepveu en sommige rade van Policie hebbe gewaar-
Met dien post Thetisis werd bedoeld een dorp van de
wegloopers, door hen genaamd Tessi-si, 't welk in de ver-
taling bij Stedman beteekende: ,,Ruikt er aan zoo gij
lust hebt, of valt ons maar aan als gij durft". Die post,
tusschen de Cottica en Perica gelegen, was door een van
de boschpatrouilles vermeesterd, op last van Crommelin
sterk bezet, doch werd na zijn aftreden in 1770 door de
Bonninegers overrompeld en afgeloopen, waarna men dit
punt prijs gaf.
Zoo Crommelin inderdaad gehoopt had om weer voor


zijne vroegere waardigheid in aanmerking te komen, dan
going zijn vlieger tcoh spoedig school. Toen Nepveu begin
1779 te Paramaribo overleed, dachten directeuren er
niet aan om bij de Boschnegers een gunstig testimonium
over zijn opvolger te gaan halen; als zoodanig werd be-
noemd de kommandeur Bernard Texier.
De ,,afgeleege plaats", waar Crommelin schreef zich te
willen terugtrekken, was het dorp St. Oedenrode, in
Noord Brabant. Hij stierf echter niet daar, doch in het in
dezelfde province gelegen stadje Grave, op 5 Maart 1789,
in den ouderdom van ruim 76 jaren.



14. Wij hebben op het einde van 11 gemeld, dat Alexander
Le Jeune De Graaff als secretaries opvolgde. Anthony Beaujon,
ons reeds bekend, werd toen eerste klerk op / 40 's maands 1).
Zij konden het samen slecht vinden en ook de verhouding tusschen
Le Jeune en De Graaff was verre van hartelijk, zooals wij reeds
in ander verband aanstipten 2). De botsing tusschen beide ambts-
dragers liep wel is waar voor een groot deel over nietigheden,
maar het verhaal ervan zal ons toch de toestanden en de verhou-
dingen op ons eiland in deze kritieke jaren better doen kennen.
Le Jeune kon blijkbaar niet op tegen de cabale van Commandeur
en Raden, die zich souverein noemden en van oordeel waren, dat
het de Heeren weinig kon schelen hoe de zaken gingen, wanneer
zij maar hunne gerechtigheden ontvingen. Doch onderling was
het ook alles behalve vrede, zoodat b.v. de commander den
raadsheer Dirk Groeneveld door een korporaal en soldaten van
zijn bed had doen lichten en ,,in de prison plakken". Daar de man
alleen Engelsch kende, vroeg hij om een procureur, wat hem ge-
weigerd en hijzelf aan boord van een schip naar Montserrat ge-
zonden werd. Een arme jood, die had durven zeggen, dat De
Graaff niet lang meester van het gouvernement zou zijn werd,
bijna omgekomen van honger, naar St. Thomas verbannen. Een
andere jood kreeg 25 pes. boete omdat hij tweeden Pinksterdag
(19 Mei in 1777) een langen broek had verkocht aan een matroos,
die naar boord going, terwijl de commander onder kerktijd zijn

1) Heeren X aan De Graaff 24 Mei 1776. In 1779 zou Beaujon, bij afwezigheid van
De Graaff, het secretariaat waarnemen, X aan Runnels 18 Mei 1779, 111 W.I.O. 74.
2) Bovem deel XII 580.


huis liet verven en zijn negers langs de straat stroop en cassave-
brood verkoopen. Aldus is geen burger meer zeker in zijn huis,
geen planter op zijn plantage 1). Maar C. en R., vertoornd over
dergelijke aantijgingen, die hij niet onder zich gehouden had,
ontzegden den secretaries zitting in hun college en benoemden in
zijne plaats Anthony Beaujou den eersten klerk *).
In onze bronnen bevinden zich nu voorts een aantal bezwa-
rende getuigenissen tegen De Graaff, door Le Jeune van onder-
scheiden burgers bijd6n verzameld en naar patria opgezonden.
De waarheid ervan vaststellen is niet wel mogelijk; alle te zamen
werpen een kwaad licht op het leven daarginds. Wij kunnen niet
bij alle stilstaan. Getuigenis leggen o.a. af mevrouw Cath. Doeke
Groebe, wed. Nic. ten Tooren, James Johnson Brown, medicine
doctor, Hendrik Matthias Evertsz. le klerk en gevangen, P. la
Clotte, vertegenwoordiger bij procuratie van J. Jacques Audier
te Bordeaux e.a. Er zijn stukken van weinig beteekenis als een
Engelsch van Catharina Keesom, door Matthew Murphey, ,,not
having the grace of God before his eyes", beticht van ,,being got
with child by mr. Nicholas Dawes". De man herroept alles bij
acte voor Le Jeune en nu weigert De Graaff het stuk aen Catha-
rina terug te geven 3). Er is een zeker sujet, Fred. George Bopp,
die in gezelschap vertelt, dat hij eens als klerk op de secretarie te
Paramaribo een testament voor eene Indiaansche vrouw zou pas-
seeren, zich onderweg met biljard spelen had opgehouden en,
aan het huis der vrouw gekomen, haar dood had gevonden; dat
hij toen aan de doode een pen in de hand had gegeven, die vastge-
houden en dat de vrouw aldus toch nog haar testament getee-
kend had. Het gezelschap noemde dit terecht een infaam stuk,
en men begrijpt alleen niet, hoe Le Jeune er waarde aan kon
hechten, dat zoo iemand den commander voor een dief uitge-
maakt en gezegd had, dat hij en de raden ,,verdoemde canailles"
en ,,kaale blixems" waren 4).
Van meer belang is een brief van genoemden Evertsz. aan Le
June uit fort Oranje d.d. 23 Juli 1777. Hij vertelt dat den vorigen
dag iemand van het benedenfort bij den busschieter van fort
Oranje, Pieter, een kardoes kruit van twee pond kwam halen.
Pieter had het kruithuis opengemaakt en in een leege kardoes

1) Le Jeune aan X 23 Juli 1777, boek 5, foL 212, 219, 223, 224, 234, 235. Het gan-
sche lijvig adres fol. 210-237.
') Resolutie van C. en R. 9 Mei 1777, boek 5, foL 239. Le Jeune aan H.H. Mog. 25
Juli 1777, aldaar fol. 335-339.
*) Boek 5, foL 255. 257-259 Eng., 261-264 Ned.
') Boek 5, foL 317-319.


twee maten kruit gedaan uit een vat dat vlak bij de deur van het
kruithuis zonder deksel, dus open, stond, terwijl de deur heel ver-
rot was. Evertsz. zelf had aan den avond van dienzelfden dag den
zoon van den commandant, Gerard, met eene brandende lont op de
de batterij ontmoet en hem gesmeekt daar vandaan te gaan 1).
Pieter had hem uitgelegd, dat het kruithuis zoo vochtig was, dat
zij daar geen kardoezen konden bewaren. Hij hield ze dus in zijn
huis en, wanneer er dan geschoten most worden, gingen zij de
kardoezen in het kruithuis vullen. De Graaff weigerde echter alle
herstel, omdat de kas der Compagnie dat niet toeliet. Eens was
de commander bij nacht aan het fort gekomen en toen had Ra-
ven6 h6m het wachtwoord gegeven! Evertsz. had toen gezegd:
,,hoe is dat mogelijk? De commander most u het parool gege-
ven hebben om binnen te komen en dat zou zelfs voor den Prins
gelden, wanneer hij 's nachts in het fort wilde wezen." Waarop
Ravend geantwoord had: ,,de commander geeft het parool uit,
ik heb het van hem ontvangen en moet het hem teruggeven." Dus,
besluit Evertsz., wie maar zegt, dat hij de commander is, al ware
het de vijand, die kon 's nachts binnen het fort komen 2).
In een reeds vroegeren brief aan Heeren X, van 15 Januari 1777,
had Le Jeune nog het volgende verteld. Kapitein Andries Eck-
man van het schip De Expeditie had 3 Januari aan De Graaff be-
richt, dat Matthijs Hendrik Zeyen den avond te voren in een her-
berg hem had gezegd, dat zijn kajuitwachter, Jonas Arenberg,
hem op oudejaarsavond had willen vergeven. Deze man, toen in
hechtenis genomen, was 8 Januari voor den Raad verschenen en
De Graaff had tot hem, den suppliant, gezegd: ,,Vriendje, ziet gij
dat wel", wijzende op een takel, waaraan men de verdachten op-
heesch om hen te doen bekennen, ,,daar zullen wij u wel mede doen
klappen, je bent een doortrapte knaap." Le Jeune was den vol-
genden dag bij den commander binnen gegaan en had hem on-
der het oog gebracht dat er veeleer zware verdenking tegen den
aanbrenger most rijzen, vermits Arenberg, weder met den takel
gedreigd, geroepen had: ,,al moet ik sterven, ik kan niet anders
dan bekennen dat Zeyen zelf het mij voorgeslagen heeft!" Zater-
dag 11 Januari was het toen in den Raad tot hevige standjes
tusschen Le Jeune Mn den commander met zijne raadsheeren
gekomen. Inderdaad werd Arenberg opgeheschen, de handen op

1) Er waren toen Abr. Raven6, de vader en commandant van het garnizoen, de
zoons, Johan korporaal, Andries sergeant en Gerard constabelmaat.
') Boek 5, foL 327-329. OrigineeL


zijn rug gebonden met een kogel om zijn hals, maar hij bleef ont-
kennen 1).
Al deze stukken, naar patria opgezonden, en voor C. en R. zoo
bezwarend noopten dit college tot verweer. Zij verklaarden aan
de Heeren dat zij, om het wangedrag des heeren Le Jeune het
roer der regeering met hem niet langer konden houden. Door hem
waren zij tegenwoordig op ieders tong, tot hoon en spot van het
publiek. Niet uit animositeit tegen zijn person handelden zij,
maar op beterschap konden zij niet meer hopen bij dezen man.
Intusschen beloofden zij dat De Graaff bij behouden arrivement
in het vaderland hij zou immers daarheen vertrekken alles
mondeling zou toelichten 2). Daarop hebben de Heeren echter
niet gewacht, maar gelastten Le Jeune zijn leedwezen te betuigen
en te vragen om opheffing zijner schorsing. Daarna most alles
vergeten en vergeven zijn. Doch dat wilden C. en R. niet, om hun
eigen eer en om de rust en vrede van het eiland. Volgens hen
most de zaak voor H.H. Mog. komen en middelerwijl bleef Le
June geschorst en Beaujon secretaries a. i. 3). Wel is waar stond
de secretaries den 11 den Februari nog eens binnen en overhandigde
een memories aan De Graaff en zekere reservatie en protestatie,
maar nieuws bevatten ze niet. Blijkbaar hield men 's mans zaak
slepende. Le Jeune van zijn kant hield die vergadering van den
I Iden Februari voor onwettig, ,,alzoo het gewoone insigne na-
mentlijk dat de vlagge van de forteres, wanneer dezelve verga-
dert sijn, niet heeft gewaeyt." 4)
15. Een paar maanden later geschiedde er erger. Den 7den
April 1778 was het raadslid Job. Heyliger overleden, Maandag 13
April zou in fort Oranje de verkiezing van een opvolger uit het
gewone, door de burgerij aangeboden, dubbeltal plaats hebben.
De commander (dus nog niet naar patria vertrokken) verzocht
van de pui van het raadhuis den burgers hunne stemmen uit te
brengen. Le Jeune maakte zich gereed de stemmen te gaan op-
nemen. De Graaff verbood het hem. Toen hij: ,,dan zal er in het
geheel geen stemming zijn!" De burgerij komt in beroering, er

1) Le Jeune aan X 15 Januari 1777, boek 5, fol. 341-352, 375. Er staat knippel
kogel, hetgeen ik niet heb kunnen this brengen.
*) C. en R. aan X 12 Febr. 1778, boek 5, fol. 446-449.
') Missive van representant en bewindhebberen 3 Nov. 1777, gelezen 6 Febr. 1778,
boek 5, fol. 450-453.
4) Boek 5, fol. 454. De beide ingeleverde stukken fol. 456-459. De begeleiding fol.
460-464. Nog 7 Maart 1778 schrijft Le Jeune dat C. en R. hem niet in zijn ambt
willen herstellen v66r de zaak door H.H. Mog. finalal is gedecideerd", boek 5, fol.
501. C. en R. waren toen Joh. de Graaff, Job. Heyliger (maar 7 April zou bij over-
lijden), Pieter Runnels, Oliv. Oyen, Dirk Salomonsz. en Jac. Seys.


ontstaat luid tumult en luitenant Willem Heyliger roept: ,,de se-
cretaris moet de stemmen opnemen, wij willen het altemaal!"
De Graaff going toen uit de forteres naar zijn huis. En wie woonden
dit relletje bij ? Wij hebben verhaald van het eskader van Van
Bylandt in deze wateren 1). De schout-bij-nacht lag onder St.
Maarten, wilde gaarne de verkiezing bijwonen en was Zondag 12
April in alle haast naar ons eiland gekomen, vergezeld van de hee-
ren Willem van Braam en Jan Pruyst 2). Thans, getuige van het
tumult, verliet van Bylandt het raadhuis, voegde zich onder de
burgers en toonde hun duidelijk zijn ,,faveur". Voor C. en R. was
dit stellig onaangenaam, vooral ook omdat hij zeide geen particu-
liere orders te hebben. Le Jeune, vermoedde De Graaff, had zich
bij hem ingedrongen. Ook waren de secretaries en luitenant Hey-
liger vroeger vijanden. Nu werden Herodes en Pilatus vrienden.
0 tijden, 0 zeden, verzuchtte De Graaf in zijn relaas aan de
Heeren 3).
Vrijdag 17 April vroeg toen van Bylandt met C. en R. te mogen
vergaderen. Thans had hij behalve weder van Braam en Pruyst
nog Guilliam van Harencarspel Dekker bij zich, geen kapitein in
zijn eskader. Na een langdurig gehaspel over de aanwezigheid van
Beaujon, las van Bylandt eene memories voor, dat C. en R. zelven
aanleiding tot het tumult gegeven hadden, dat er stemmen waren
gekocht, dat op den verkiezingsdag twee met kleine kogels ge-
laden kanonnen op de batterij hadden gestaan gereed tot vuren.
Van Bylandt weigerde copie te geven. C. en R. wenschten toen
geen verdere particuliere conferentie meer met hem, maar ge-
lastten dat Le Jeune, behoorlijk geassisteerd, zich uit hun naam
bij den schout-bij-nacht zou vervoegen en hem aanzeggen, dat
de memories, ten vorigen dage door hem voorgelezen hen groote-
lijks had ,,geledeert en gegraveert". Dit waren serieuze zaken en
zij eischten thans nog eens copie en de namen van Van Bylandts
berichtgevers. Ook most Le Jeune hem ,,op regtelijke en so-
lemnele wijse" afvragen of hij particuliere orders kon toonen,
want C. en R. waren immers alleen verantwoording schuldig aan
hunne heeren en meesters en aan H. H. Mog. 4).
Aldus going Le Jeune ten huize van den koopman Jacques Tex-

1) Bovs 13.
s) In genoemd eskader commandeerde kapt. W. van Braam de Thetis en Jan Pruyst
de Brunswijk.
') Joh. de Graaff aan X 25 April 1778 boek 5, fol. 530-535. Over de gehechtheid
der burgerij aan hun privileges in zake de dubbeltallen boven XI 525.
*) C. en R. aan X 15 en 17 April 1778, boek 5, fol. 540-544, 547-550, 551-553.


ier, waar Van Bylandt logeerde. Hij echter liet antwoorden, dat
C. en R. niet bevoegd waren om zijn person, als tot beveiliging
der kolonie en van den handel uitgezonden, eenig molest aan te
doen met zulke insinuation. Hij zou ten eersten zijne measures
nemen om verdere onheilen en verwarring te v66rkomen, wei-
gerde verder copie en zou nader schriftelijk antwoorden 1). En
hij deed het. ,,Met uiterste surprise heb ik mij gisteren door den
Secretaris gemolesteerd gevonden met uwe insinuatie, waardoor
met verwondering bespeure een minagting aan het character, dat
ik bij den souverein onzer republic bekleede, aangedaan. Zal
mij bij den souverein beklagen. Treed in niet de minste discussie
omtrent de ongehoorde demarches dewelke ik bevonden heb te
exteeren. Ik zal ook mijne reflection maken dat, toen wij verga-
derden, U.E.A. mij genoegsaam hebben willen dwingen om daarbij
den Isten klerk te admitteeren, met wien ik niets te doen had,
en door debatten wie er present en wie niet present zouden zijn
ben ik een geheele poos opgehouden. Het smart mij dat U.E.
Achtbaarens zig aangetrokken hebben dat wat mij volgens alge-
meene gerugte ter oren gekomen was. Nergens anders om aan-
geroerd als om U.E.A. te kennen te geven dat tot maintien van
U.E. goede naam en faam het de pligt was om de schuldigen ten
rigoureuste te vervolgen. Maar ik vinde daarvoor geen obligatie,
en U.E.A., in plaats van kragtige middelen tegen het kwaad te
beramen, schijnen geledeert, bejegenen mij met bitsheid en op-
lopendheid. Zulke gerugten komen mij suspect voor '). Gelieven
U.E.A. zig dit persoonlijk aan te trekken, ik zal er mij niet tegens
opponeeren. Het zal mij aangenaam zijn te vernemen dat U.E.A.
door de magt die U.E.A. in handen hebt de lasteraars zult straffen
in plaats van mij zulks af te vergen, hetgeen de ongerijmdheid
zelve is, alzo ik van honderde menschen, waarvan ik er geen bij
naam ken, diergelijke dingen gehoord heb. Teffens vind ik ook
zeer impoliet en onbescheiden van U.E.A. om mij bij insinuatie
af te vragen copie van een discours, dat ik voor mijn geheugen
ter nedergesteld had, ben verwonderd dat U.E.A. mij niet or-
donneeren volgens den toon, die deselve met mij gelieven te
houden, om mijn discours in geschriften over te geven. De bur-
gers blijven gepriveert van het regt dat sij altoos hebben gehad
om hun stemmen door den secretaries op te laten nemen. Geene
vrije stemming aldus volgens de wetten en art. 5 van de instructive
van den gouverneur. U.E.A. representeerend de Hoofden van

1) Verklaring van Le Jeune, boek 5, fol. 553, 554.
') D.w.z. hebben mijn argwaan gewekt.


een vrij volk moesten alles doen tot mainteneering van soo een
privilege en andere welke reeds door den Commandeur ontno-
men zijn en tot mainteneering van welke U.E.A. verzekert kunt
sijn dat ik kragtdadige middelen in het werk zal stellen. Verder
heb ik geen explicatie van mijn orders aan U.E.A. te geven 1).
Ziedaar het stuk van den schout-bij-nacht, die, vermoed ik,
orders zal gehad hebben op de gedragingen van De Graaff toe te
zien, wiens eigenmachtig optreden, ook in de Amerikaansche aan-
gelegenheden, control wenschelijk maakte 2). Dat tijdens de
verkiezing twee kanonnen van de groote batterij, met kogels ge-
laden, gereed stonden, daaromtrent legden een aantal burgers,
die de Hollandsche taal niet machtig waren eene verklaring af,
dat zij den avond te voren, zich bevindende op het Scandal Hall,
zijnde eene kleine, overdekte plaats bij het opkomen van den berg
aan het oude pad, door Abr. Raven6 den zoon hoorden verzeke-
ren, dat die kanonnen gereed stonden. Hij had er nog bijgevoegd,
dat er ook soldaten in drie ,,plottons" met geladen geweren tot
vuren gereed stonden. Daartegenover verklaarde Ravend de
vader, dat de commander alleen had bevolen alarm te schieten
om de burgers ter verkiezing bijedn te roepen. En Joh. Godet con-
stabel met Soren Jaeger constabelsmaat voegden daar nog bij,
dat er geen kanonnen met schroot geladen waren, noch verplaatst
noch gebakst 8) en dat zij ook geen orders ontvangen hadden. C.
en R. zelven eindelijk beweerden dat genoemde jeugdige Ravend
bij zijn verhoor door de mand was gevallen en gezegd had dat
,,zulks alleen maar raillerie en een praatje geweest was" 4).
Bij resolutie van Woensdag 15 April, Zondag 19 in de kerk
voorgelezen, bepaalden C. en R. Woensdag 22 voor de nieuwe ver-
kiezing van een raadslid en Vrijdag 24 voor die van een kapitein
der burgerij. Wel is waar protesteerden daartegen 105 burgers als
strijdig met de aloude en ,,welbewuste" privileges o.a. dat het
hun verboden werd met hunne geweren in fort Oranje te ver-
schijnen s), maar de verkiezing going deze maal door, Hendrik

1) Van Bylandt aan C. en R. 18 April 1778. Geauth. copie. Boek 5, fol. 563--566.
*) Van Bylandt, De Graaff als hoogste gezaghebber vervangend en op zijn neutra-
liteit een wakend oog houdend, bij Franklin Jameson a.w. pag. 694. Over de vrees voor
een dergelijk maritiem oppergezag (van kapitein later vice-admiraal Corn. Schrijver)
bown XII 177.
*) Baksen di. een kanon met handspaken verzetten.
4) Verklaring der burgers 16 April 1778, boek 5, fol. 555-556. Idem van Abr.
Raven6 18 April, aldaar foL 557. Idem van Godet en Jaeger 18 April, aldsar fol. 559,
Idem van sergeant Abr. Heyliger Pzn. 18 April, aldaar fol. 501. C. en R. als boves
fol. 550.
s) Protest van 105 burgers 22 April 1778, boek 5, foL 567-569. Zeer vele Engelsche
name. Met zijn geweer in het fort verschijnen, ook een oud privilege boves XI 363.


Pandt werd raadsheer, Pieter Runnels kapitein der burgerij. Op
dien Woensdag waren de schout-bij-nacht met zijne kapiteinen,
luitenant Willem Heyliger en Le Jeune met nog vele anderen
vergaderd geweest in het wachthuis dicht bij het fort, gewapend
met geweren, ofschoon dat immers verboden was. In dit alles
zagen C. en R. dwarsboomen der regeering 1).
16. De commander had intusschen zijn vroeger vermelde
reis naar het vaderland aangevangen, waar hij althans Juli aan-
kwam 2). Aanstonds hebben toen de Heeren de zaak van hem en Le
Jeune ter hand genomen en reeds in de volgende vergadering van
C. en R. was er bericht. Le Jeune stond binnen en las een geschrift
voor, waarin hij een hartelijk leedwezen over het gebeurde be-
tuigde en verzocht om de schorsing op te heffen. De commander
a. i. deelde hem daarop mede dat er orders waren gekomen om
hem in zijn ambt te herstellen en dat zijne schade zou vergoed
worden. Daarop Le Jeune, dat dit beide partijen niet behoefde te
verhinderen de actie tegen elkander voort te zetten. Dan weer
Runnels dat er geene reconciliatie te pas kwam, alleen opvolgen
van de bevelen der meesters. Daarop nam de secretaries zijn oude
plaats in s). Hij leverde eene memories in, waarin hij zijne verlie-
zen aan leges, emolumenten enz. berekende op 2123-3-2 pesos. En
ontving 353-7-i pes. ,,zijnde vant geen mij is competeerende 4)".
Nog bleek, dat de Heeren het afkeurden, dat De Graaff sinds den
dood van fiskaal Joh. Meyer dat ambt zelf had waargenomen en
zij benoemden daarom tot fiskaal van St. Eustatius en Saba Mr.
Joh. Lambert ter Hoeven op 100 dukaten 's jaars. Zij hoopten dat
daardoor ook de klachten over de langdurigheid der procedures
zouden ophouden en wenschten dat men de wijze van procedee-
ren van Curacao navolgen zou 5).
17. Wij moeten ook nog de toestanden op St. Maarten be-
schouwen. Albert van Heyningen vroeg ontslag als secretaries
met dit being dat zijn eenige zoon hem mocht opvolgen 6). En
zoo geschiedde ook. De vader herinnerde er nog aan, dat zijn
zoon, thans dus secretaris-vendumeester, hem van 1741 tot 1778
zonder gage had geholpen, zoodat er thans wel eenige renumeratie

1) Brief van De Graaff als boven 25 April 1778, boek 5, foL 537--538.
s) Franklin Jameson a.w. pag. 694.
*) Los catern, ongepagineerd, boek 5, na foL 569.
') T.a.p.
') Heeren X aan C. en R. 30 April, 1 Mei, 28 Juni 1778. Enkele jaren later, na de
g oote ramp, bepaalden zij dat de fiskaal evenals in Demerary en Essequebo sitting
in den Raad zou hebben als fiskaal-adviseur met rang na den commander, 15 Oct.
1784 112 W.I.C. 75.
*) Alb. van Heyningen aan X 20 Aug. 1777, 28 Jan. 1778, boek 5, foL 579, 496.


voor hem mocht overschieten. ,,U.ED. gelieven te noteeren dat
wij in deze landen zoo min van de lugt leven als U.E.Gr. A. a
costy." 1) In plaats van Albert jun. werd Hendrik van Rhijn ge-
zworen klerk.
Henricus Godet vroeg concessie voor 30 jaar om de zoutpan
te ontginnen. Maar de ingezetenen verzochten haar niet te ver-
huren, omdat zij immers gemeen eigendom was. De Heeren wa-
ren hen ter will, maar onder het natuurlijk being dat zij dan
ook voor het onderhoud moesten zorgen 2).
,,Wij kunnen van de lucht niet leven", zeide Albert v. Heynin-
gen. Inderdaad zag het er op St. Maarten treurig uit, sinds den
Amerikaansch-Engelschen oorlog was er schier geen invoer en
alles duur en schaarsch. De prijzen der gewone levensmiddelen
waren v66r en na dien oorlog, alles in pesos, meel per vat 8 & 9
en 17 A 18, spek 12 A 13 en 20 & 24, vleesch 6 A 8 en 15 A 18, bak-
keljouw per honderd pond 3 & 5 en 7 1 8, rijst 4 & 41 en 61 a 7,
haver 3 A 4 en 8 & 10. Paarden vroeger 40 A 60 thans 80 ; 120 3).
En wat was er van het moederland te wachten? Met ingehouden
ergernis meldde de vice-commandeur de aankomst op 26 Novem-
ber 1777 van twaalf militairen, onder wie drie oude en afgeleefde,
twee kinderen en 66n gebochelde, alle twaalf zonder eenige mon-
teering, patroontasch of zijdgeweer 4). In dit laatste werd eenigs-
zins voorzien doordat De Graaff drie maanden later per Juffrouw
Alida, schipper Cornelis Jansz. Hofker, 24 voile monteeringen ont-
ving, waarvan hij er 12 naar St. Maarten doorzond 5). Doch hoe
kon men verwachten met zulk een garnizoen de neutraliteit te
kunnen handhaven ? Kort te voren had zich weder zulk een lastig
geval voorgedaan.
Nadat Donderdag 27 November 1777 een Engelsche kaper een
Amerikaanschen schoener onder het geschut van St. Maarten ge-
nomen had, kwam Vrijdag 26 December van dat jaar des avonds
buiten Grootbaai een brigantijn ten anker met drie andere kleinere
vaartuigen. Het bleek daarna de Revenge, voerende de Ameri-
kaansche vlag, kapitein La Roche. Een officer van dien bodem
meldde zich bij den vice-commandeur, die hem natuurlijk zijne
verwondering te kennen gaf, dat hij zijne prijzen in eene Holland-
sche haven dorst brengen en hem gebood aanstonds zee te kiezen.
1) Heeren X aan Abr. Heyliger 22 Juni 1778. Alb. van Heyningen aan X 17 Febr.
1780, 452 W.I.C. 634.
2) Heeren X aan Abr. Heyliger Pzn. 10 Mei 1780, 112 W.I.C. 75.
') Abr. Heyliger aan X 17 Oct. 1777; boek 5, fol. 382. Staatje van levensmiddelen
aidaar fol. 385.
') Abr. Heyliger aan X 24 Jan. 1778, boek 5, foL 407.
*) Joh. de Graaff aan X 1 April 1778, boek 5, fol. 526.
West-Indische Gids XIV 3


Doch daarop adresseerde zich aan Heyliger ook nog Thomas Allo-
way, kapitein van een der genomen Engelsche kapers, die zeide
dat hij en zijn volk zeer vriendelijk waren behandeld en dat de
Amerikaan hem had beloofd personen en goederen vrij te zullen
geven. En of hij tot morgen blijven mocht. De vice-commandeur
stond hem dat toe ,,uit vriendelijkheid". Doch den volgenden mor-
gen, Zaterdag 27 December, most hij zien, dat de Amerikaan den
kaper van Alloway onttakelde en mast en boegspriet omkapte.
Na zulk eene beleediging gaf Heyliger aanstonds last op hem te
schieten. Toen hij het gebeurde aan de Heeren berichtte, legde hij
meteen een aantal verklaringen over, waaruit bleek dat hij
waarlijk op den Amerikaan geschoten had. Want daarop zou het
aankomen, indien de Engelschen zouden klagen. Zoo getuigde dan
Joseph Wyeth, ,,gunner" (kanonnier) van het fort, dat de vice-
commandeur hem den 27sten December bevolen had een schot op
de Revenge te lossen, toen ten anker onder Point Blanche, de
uiterste punt van Grootbaai, door het kanon van fort Amster-
dam bestreken 1). Charles Chadwich en Jacob Diaz Delagado,
burgers van St. Maarten, zwoeren, de een ,,bij de heilige evangelis-
ten van Almighty God", de ander bij de Vijf boeken van Mozes,
dat zij de schoten hadden zien vallen. Michael Cuvilj6, burger van
St. Eustatius, maar toen op St. Maarten, Louis Charles Bodwell,
kapitein Dirk Peeper van het fregat d'Eendragt, allen ooggetui-
gen, verklaarden dat er van het fort continueel gevuurd was en
dat er althans drie kogels bij de brigantijn gevallen waren, die
straks de ankers gelicht had 2).
En de klachten kwamen inderdaad. General Burt van Antigua
wendde zich tot De Graaff, en Heyliger dacht, dat hij dit ook wel
in Den Haag zou doen. Burt schreef ook aan Heyliger op hoogen
toon. Hij kon alleen klachten over Engelsche handelingen in ont-
vangst nemen van den commander van St. Eustatius, van wien
Heyliger immers afhankelijk was. Doch hij wilde wel zeggen, dat
hij ten zeerste ontstemd was over de bescherming, door onze eilan-
den verleend aan de rebellen tegen zijnen Koninklijken meester.
Wat in Europa niet mag, is ook in de West-Indian niet geoorloofd.
Men bespeurt, dat St. Maarten lijden most onder den boozen
naam van St. Eustatius. Grievend was ook, dat Burt Heyliger af-
hankelijk noemde van De Graaff. Het was een oud zeer. In zijn ge-
noemden brief over de aftandsche militairen had hij zich just
weer beklaagd over De Graaff die zich alle gezag aanmatigde, ter-
1) Vergel. boven XIII 182 vlg. 187.
s) Abr. Heyliger Pzn. aan X 5 Febr. 1778, boek 5, fol. 409-412. De in den tekst
genoemde verklaringen aldaer foL 424, 428, 430, 438, 440-444.


wijl toch immers alleen in zake van appel op vonnissen St. Maar-
ten aan St. Eustatius ondergeschikt was 1).
18. En thans zijn wij genaderd tot het smartelijk relaas van
den ,,gruwel der verwoesting". Wij zijn nog op St. Maarten. Nadat
begin April 1779 de Engelschen de bark Fanny onder het geschut
der eilanden genomen hadden 2); nadat 8 Juli 1780 de Engelsche
schoener Hawke weder een Amerikaansch schip op een pistool-
schot afstand van Point Blanche veroverd had; verscheen, als een
voorspel van het Statiaansche drama, den 9den Augustus 1780
des morgens ten 9 ure een Engelsch eskader voor St. Maarten. Het
bestond uit het schip van linie Cyclope, kapitein Robinson, 28 st.
en de zes fregatten Convert, kapitein Hervy, 32 st.,; Intrepid,
kapitein Holly, 64 st.; Fortune, kapitein Christian, 42 st.; Hornett
kapitein Pitt, 16 st.; Rover, kapitein Savage, 16 st. en Surprise,
kapitein Day, 16 st. Twee officieren roeiden aan wal en zeiden te
zijn gekomen om alle Amerikaansche schepen en lading prijs te
maken volgens orders van admiral Rodney. Zij verwachtten geen
tegenstand en zouden de opgezetenen geen letsel doen, maar, zoo
er ook maar 66n schot op hen gelost werd, zouden zij dorp en fort
in de asch leggen. Heyliger antwoordde dat, indien zij hostiliteiten
pleegden, hij de Amerikaansche eigendommen beschermen zou;
waarop weder de officieren, dat de macht aan hen was en zij aan-
stonds hunne orders zouden uitvoeren. De Raad des eilands be-
sloot een protest tot den bevelhebbenden officer te richten en
daarmede gingen enkele heeren aan boord van het vlaggeschip
Cyclope. Natuurlijk zonder gevolg. Bij zoo groote overmacht
scheen het voorzichtig het eiland voor schade te bewaren met
drie Amerikaansche schepen zeilde het eskader weg, was 11 Augus-
tus bij St. Eustatius en bleef daar kruisen. De Amerikaansche
vaartuigen aldaar, gewaarschuwd, hadden nog just kunnen ont-
komen. De tabak die op St. Maarten, bij gebrek aan pakhuisruim-
te, aan den wal lag, lieten de Engelschen weer vrij, ofschoon zij uit
Amerika kwam. De opgezetenen hadden haar gekocht en betaald3).
19. Den 6den Februari 1778 was het verdrag tusschen Frank-
rijk en Amerika geteekend. Op den 16den November 1779 namen

1) Abr. Heyliger Pzn. aan X als boves, boek 5, fol. 413, 414. William Matthew Burt
aan Heyliger d.d. Antigua 2 May 1778 (er staat bij vergissing 1777), aidaar foL 422.
Heyliger aan X 24 Jan. 1778 aldaar fol. 405, 406.
2) Heeren X aan Runnels (toen nog comm. a.i.) 18 Mei 1779, 111 W.I.C. 74. De in
den tekst te noemen schoener Hawke misschien genoemd naar baron Edward Hawke
1705-1781, admiral, maar sinds 1759 niet meer in zeedienst, Encycl. Brit. lie ed.
XIII 95, 96. Of eenvoudig Hawk, valk.
s) Abr. Heyliger Pzn. aan De Graaff 9 Aug. 1780, get. door A. van Heyningen jun.
secr. De Graaff aan X 12 Aug. 1780, 452 W.I.C. 634.


binnen kanonschot van de forten van St. Eustatius Engelsche ka-
pers drie Fransche schoeners. Dit wekte weder verbittering tegen
ons van die zijde. Bij missive van 28 Februari 1780 beklaagde Paul
Francois de Quelen, hertog de la Vauguyon, sinds December 1776
Fransch gezant in Den Haag, zich over de bescherming welke De
Graaff aan die Engelsche kapers zou verleend hebben 1). Engelsche,
Fransche klachten wat konden schout-bij-nacht Willem Crull
en Frederik Sigismund van Bylandt 2) met hun twee oorlogsbo-
dems daartegen doen? Temidden van al deze troebelen kwam de
vreeselijke orkaan van October 1780 en verwoestte tal van huizen,
terwijl honderden menschen het leven lieten. In die maand volgde
de gevangenneming van Henry Laurens, onder wiens papieren de
Engelschen een Hollandsch-Amerikaansch verdrag vonden, twee
jaren oud, wel is waar slechts een on-offici~el ontwerp, maar dan
toch geteekend door een agent van het congress en een van de stad
Amsterdam s). Yorke eischte de exemplaire bestraffing van Van
Berkel en de zijnen als verstoorders van den vrede, maar ,,in de
Republiek was het moeielijker eene oproerige stad te straffen dan
nu voor de Amerikaansche regeering den moord van Italianen in
New Orleans" 4). Het antwoord was z66 ontwijkend, dat Yorke
Den Haag verliet. De oorlogsverklaring van Engeland volgde 20
December 1780.
En in den vroegen morgen van Zaterdag 3 Februari 1781 ver-
toonde zich schout-bij-nacht Sir Samuel Hood met zijn eskader
aan den gezichteinder, 's middags 66n uur volgde Rodney, in het
geheel 15 schepen van linie en 5 fregatten 5). General John Vaug-
han was general der landingstroepen. Daartegenover hadden wij
het fregat Mars van Van Bylandt, 250 man en 36 stukken en op
het fort een garnizoen van op zijn hoogst 50 man! Toch hadden
Heeren X nog 3 Maart 1781, toen nog onkundig van de ramp, de

1) ,,Les Frangois qui naviguent et commercent i St. Eustache au lieud'y6prouver
des traittements conformes aux lois de la justice et de la neutrality, se plaignent an
contraire d'une partiality marquee et d'une protection ouverte accord6e aux Anglais
que le commandant semble se plaire A favoriser." Heeren X aan De Graaff 10 Maart
1780, 452 W.I.C. 634.
') Frederik Sigismund, graaf van Bylandt, 1749-1828 was een oomzegger van den
boven genoemden Lodewijk, met van Kinsbergen de hervormer onzer vervallen
marine, Regt in N. Ned. Biogr. Woordb. IV 377 vlgg.
s) Colenbrander a.w. I 132, 182.
') Franklin Jameson a.w. pag. 697.
a) Behalve de boven in het begin van 12 noot genoemde literatuur en bronnen ken
ik nog den brief van een ooggetuige, Catharina Doeke Groebe, wed. Nic. ten Toored
(die wij reeds ontmoetten als getuige A charge tegen De Graaff, boven 14) aan
Mich. van der Meulen op Curacao d.d. 19 Nov. 1781, voor een goed deel afgedrukt bij
Teenstra a.w. II 344 vig.


brutale naiveteit gehad om aan De Graaff te schrijven dat zij vast
vertrouwden, dat hij alles zou aanwenden wat noodig was tot ver-
dediging van de bezittingen der Compagnie. Om de bespotting
volkomen te maken zonden zij meteen.... tien kaperbrieven A
/ 15-11-0 per stuk.
Doch niet voor niets had Yorke 7 November 1780 aan Lord
Stormont geschreven, dat de genadeslag ons het best in de West
kon worden toegebracht, waar de goudmijn onzer macht lag 1).
Thans eischte Rodney de overgave. Hij schreef: ,,Sandwich off the
harbour of St. Eustatius 3 Februari 1781. Sir! We the general of-
ficers, commanding in chief His Brittannic Majesty's fleet and
army in the West-Indies, do in his royal name demand an instant
surrounded of the island of St. Eustatius and its dependencies with
every thing in and belonging thereto. We give you an hour from
the delivery of this message to decide. If any resistance is made you
must abide the consequences. Brydges Rodney. John Vaughan".
Tegenstand, ach arme I Zelfs het eenige fregat, Bylandts Mars, fel
beschoten door de Resolution, later ook schooln Rodney dat niet
had bevolen) door de Gibraltar en de Prince William, was genood-
zaakt de vlag neder te halen. Van Bylandt bracht zijn degen op
het admiraalschip 2). Amerikaansche matrozen hebben een poos
in het binnenland tegenstand geboden, maar tegen Vaughans
troepen tevergeefs. Joh. de Graaff, Oliver Oyen, Jac. Seys en
Hendrik Pandt gaven het eiland over en bevalen het aan in de ge-
nade van Rodney en Vaughan, ,,well knowing the honor and
humanity of the two commanders".
20. Het linieschip 5) van Willem Crull, ook Mars geheeten,
van 34 stukken, was just uitgezeild ter convoyeering van 30 koop-
vaarders. Rodney zond hem de Monarch, de Panther en de Sybil
achterna, in den ongelijken strijd werd het convoy genomen en
Crull sneuvelde na heldhaftigen tegenstand de eerste doode in
den oorlog. Rodney meldde zijn dood in gepaste termen en liet
hem met eerbewijzen begraven. Fenger zag op het oude kerkhof,
waar de De Windts, de Heyligers, de Mussenders begraven liggen,

2) ,,It is in the West Indies that the most immediate reprisal might be made and
which would affect them the most, because it is the golden mine of the moment and
in the working of which the greatest members are actually employed", bij Colenbran-
der a.w. 1388.
s) Nederl. Jaarboeken 1781, blz. 787 vlgg. Aanteekeningen van Van Bylandt bij
De Jonge, a.w. IV 460 vig. Dat de kapiteins der Gibraltar en der Prince William door
Rodney in arrest werden gesteld, hier en ook in den boven genoemden brief van
Mevr. de wed. ten Tooren.
s) .... of the Line as they call everything upon which they can place about fifty
guns", Yorke bij Colenbrander, a.w. I 389.


het graf des admiraals, met geen enkel gedenkteeken om voor de
wereld van zijn heldenmoed te gewagen. ,,Wat doet het er toe,
daar de wereld hier nimmer voorbijgaat" 1).
Den 5den Februari zond Rodney naar St. Maarten twee schepen
van linie en twee fregatten onder kapitein Thomson met 500 man
troepen onder kolonel Edhouse. De overmacht was groot genoeg
en het half uur bedenktijd niet noodig. De soldaten bedreven ve-
lerlei moedwil, in de kerk o.a. braken zij den mahoniehouten
preekstoel en de banken aan stukken. Ds. Reneman, sinds 24
October 1779 op het eiland, hield toen godsdienstoefening in zijn
huis. Dat hij in die booze dagen ook St. Eustatius bediende, heb-
ben wij gezien 2).
Met St. Eustatius going ook Saba over. Na Pieter Simonsz. was
daar in 1778 Thomas Dinsey vice-commandeur geworden 3).
21. Langer dan een maand liet Rodney nog de Hollandsche
vlag van het fort waaien, zoodat nog telkens koopvaarders van
allerlei nation, onwetend van het gebeurde, argeloos binnenliepen
en den buit nog vermeerderden. Wij hebben vroeger gezien dat in
66n maand, Juli 1779,384 schepen binnen liepen en 400 uitgingen 4).
Dat was er sedert niet minder op geworden en het verbaast ons
niet, dat Rodney, zooals hij aan zijn vrouw schreef, al aanstonds
130 koopvaarders buit maakte, waarbij dan nog dagelijks die
andere komen. De rijkdom aan goederen, in de pakhuizen, ja
daarbuiten op het strand opgestapeld, was ontzaglijk. Naar mati-
ge schatting lag daar voor een waarde van 3.000.000 . Doch dit
was niet alles. Rodney had het eiland een addernest genoemd, dat
de strengste kastijding verdiende, een toevluchtsoord voor wie
aan elke misdaad schuldig stonden, een herberg van het uitschot
der nation, zonder eenig recht op eene gewone capitulatie. Hij zou
toonen dat de gerechte wraak van een beleedigd Engeland mis-

1) Rodney aan Phil. Stephens d.d. 4 Febr. 1781 bij Fenger, Alone in the Caribbean
pag. 303 alwaar ook zijn in den tekst geciteerde uitroep. Een foto van het graf
tegenover pag. 392. De Jonge a.w. IV 463-468 met portret des admiraals. Ad
Patriam, in funere fortisfimi herois Gulielmi CruUii. Lugd. Bat. apud P. Pluygers
1781. Bibl. Thys., Catal. III no. 7061. Zijn schip bleek z66 slecht gebouwd, dat de
onderste batterij met de monden der stukken onder water dook. Ook Teenstra, a.w.
II 332: ,,De schout-bij-nacht Krull .... werd in het gouvernementsgraf ten noor-
den van den kerktoren bijgezet. Men vindt echter geen inscriptie die zijnen naam
of verdiensten vermeldt." Wordt het niet hoog tijd daarin nog te voorzien? Ook al
komt de wereld hier nimmer voorbij ?
t) Reneman aan X 27 Oct. 1781 door bezorging van Albert van Heyningen. Abr.
Heyliger Pzn. aan X 10 Sept. 1782, 452 W.I.C. 634. Boven XII 427, 435. De vice-
commandeur heeft de ramp nog twee jaren overleefd, hij zou 23 Juli 1783 aan de
pokken overlijden, 65 jaar oud.
*) Missiven van X 1 Mei 1778, 112 W.I.C. 75.
4) Boven XIII 188 vlg.


schien langzaam maar in elk geval zeker was, en hij hoopte het
eiland te verlaten als niets dan eene woestenij, waarvan men later
alleen bij hooren zeggen nog iets zou weten 1). Zoo had dan eene
algemeene verbeurdverklaring aller goederen op 18 Februari
plaats, zonder onderscheid van Nederlandsch en Engelsch, neutra-
len en eigen onderdanen, rijken en armen, kooplieden en arbei-
ders. Alle Europeesche goederen werden van 15 Maart tot begin
Mei voor den Koning verkocht, zoodat de Amerikanen hier goed-
koop scheepsbenoodigdheden konden inslaan! Andere scheeps-
victualien gingen naar Antigua, het archief met alle papieren werd
verbrand, de benedenstad grondig verwoest. Finis Trojae. En pri-
vatim stalen de Engelschen het geld uit de zakken der burgers,
groeven in de tuinen naar verborgen schatten, mishandelden de
slaven, vernielden het huisraad 2).
In het vaderland was de verslagenheid groot en algemeen en de
woede tegen de Engelschen uitte zich ook in menig gedicht. Van
een sonnet Het Schrikgedrocht geef ik de zes laatste regels:
,,Welk is het beest dat, tuk op rooven en vernielen,
Niets met meer blijdschap doet dan plond'ren en ontzielen
En zwakken dreigen met een bliksemend gebit?
Welk is het schrikgedrocht, dat het geslacht der menschen
Met zooveel billijkheid naar zijnen val zal wenschen?
Geen ander dan de snoode en godvergeten Brit". *)
En in een curieus boekje vind ik bij een fraai prentje van de
plundering dit versje:
,,Geeft Britten aan Vaughan's en Rodney's goddeloosheid
De schoonste namen ter bedekking hunner boosheid,
Ik, die hun wreed gedrag met afschrik gadesla,
Noem Rodney Nero en Vaughan Caligula." ')
Het is waar dat Fred. Sig. van Bylandt in zijne aanteekeningen
zegt, dat de plunderingen en gewelddaden op ons eiland wezenlijk

1) Zie ook Rodney aan Lady Rodney in Mundy, Life and Correspondence of Lord
Rodney II 97. Voorts Franklin Jameson a.w. pag. 702.
') Men zie nog Gazette de Leyde 27 Maart, 17 April, 8 en 15 Mei, 3 Juli, 1781.
Nederl. Jaarb. 1781 blz. 807, 813, 1225-1227. Voorts de plaatsen bij Franklin Jame-
son a.w. pag. 704. Zegen rustte niet onverdeeld op dien buit. De Fransche admiral
La Motte Piquet veroverde bij Brest 25 met goederen zwaar geladen schepen, die van
St. Eustatius naar Engeland voeren.
*) V66raan in een gedrukte verzameling van de door Rodney en Vaughan geprocla-
meerde ordonnanties, collectie-Hamelberg, Kon. Bibl.
') Het reeds boven blz. 564 noot I genoemde Engesche tieranny, Amst, Gartman,
1781 tegenov. blz. 96.


op rekening kwamen van den zoo aanstonds nog te noemen kolo-
nel Cockburne, den vertrouwde van Vaughan, en dat zijne lands-
lieden hem daarom vervloekten als een schandvlek hunner na-
tie 1). Maar het is ook waar dat Rodney, een speler en telkens in
zware schulden, op oorlogsbuit zijn hoop gevestigd had en zonder
gewetensbezwaren er zijn eigen fortuin en dat zijner families uit
opbouwde 2).
22. In Engeland was de vreugde zoo groot en uitbundig als de
verslagenheid hier, maar in het House of Commons interpelleerde
de opposite, bij monde van Edmund Burke, de regeering over de
ongehoorde strengheid des admiraals. Rodney verdedigde zich
zoo goed hij kon en eene commissie van onderzoek werd niet be-
noemd 8). Den 12den April 1782 zou hij den grooten en befaamden
zeeslag bij Les Saintes, tusschen Dominica en Guadeloupe, winnen
tegen den Franschen admiral De Grasse en daardoor bij zijne
landgenooten de heugenis van zijn fouten als mensch uitwis-
schen 4).
Wij keeren nog een oogenblik naar ons eiland terug. Rodney dan
was midden 1781 naar Engeland onder zeil gegaan. Op St. Eusta-
tius droeg hij het bevel over aan den brigadier-generaal David
Ogilvy en de kolonels Cockburne (boven genoemd) en Stafford.
Ogilvy overleed reeds 31 Mei en sinds voerde Cockburne het gezag
Toen geschiedde het, dat in den nacht van 24 op 25 November
1781 drie Fransche fregatten onder den markies De Bouill6 van
Martinique kwamen, troepen landden, die de wacht van fort
Oranje verrasten en het garnizoen van 600 man krijgsgevangen
maakten, onder wie ook Cockburne. Ook St. Maarten en Saba
werden hernomen 6). Bij den vrede van Parijs 20 Mei 1784 kwa-
men zij aan Nederland terug. Doch St. Eustatius, ontvolkt door
de vlucht van tallooze kooplieden naar St. Thomas, waarheen zich
de handel verplaatste (en het Nederlandsch door de immers veelal
1) Bij De Jonge, a.w. IV 462 noot 2.
*) Encycl. Brit. eleventh ed. 1911, XXIII 447-448. Daarin ,,R. was vain, selfish,
unscrupulous in seeking prize money and in using his position to push the fortunes of
his family." En Fenger a,w, pag. 258: ,,Rodney at this time was sixty-three years old"
(geb. 1718, over. 1792) ,,a rou6, a gambler and crippled with gout".
*) Parliament-acts Dec. 1781 pag. 627--630, on the confiscations at St. Eustatia.
Onder de buitgemaakte goederen warren er vele van Engelsche kooplieden, die hem
deswege processed aandeden. Nog in 1888 noemt James Anthony Froude, The English
in the West Indies, Lond., Longmans, pag. 13 Burke met zijne interpellatie als een
voorbeeld van den noodlottigen invloed van redenaars op 's lands zaken.
') Froude, a.w. pag. 27-31. Aan het einde van de beschrijving van dezen zeeslag:
,,So on that memorable day was the English Empire saved."
*) An authenticated copy of the proceedings on the trial of Lt. Col. Cockburne for the
loss of the island of St. Eustatius Lond. 1783. Daarvan een copie onder de papieren van
Hamelberg 120 B. 4 Kon. Bibl.


Engelsch sprekende Statianen achteruit gedrongen werd); ont-
volkt ook door de beruchte wegvoering der Joden op 13 Februari
1781 naar St. Kitts; St. Eustatius ,,heeft sedert nooit meer iets
beteekend" 1). Al te zwaar had de schrikkelijke slag getroffen.
23. Ik ben hiermede aan het einde dezer studied gekomen. Vol-
gens mijn in den beginne aangegeven bestek zou het jaar 1781, dat
inderdaad het bloeitijdperk der eilanden afsluit, het eindpunt zijn.
Naar mijn beste weten heb ik mijn geschiedverhaal uit de tallooze
ongedrukte bescheiden opgebouwd. Een belangstellend lezer
schreef mij dat het geen verheffenden indruk maakt. Dat doet het
ook niet. Er is veel gekrakeel over kleinigheden, het grootsche,
ontzagwekkende ontbreekt te veel. Ook de Heeren X vertoonen
zich in hunne kortzichtigheid en in hunne verwaarloozing van de
duurste belangen onzer eilanden. Wel terecht zeide mijn vriend
Van Blom indertijd, dat het niet bij voorbaat vast stond, dat
mijn werk dankbaar werk zou blijken 2). Doch ik was al de jaren,
dat ik met dezen arbeid bezig was, doordrongen van de krachtige
overtuiging, dat ook de misschien weinig aangrijpende blad-
zijden onzer geschiedenis behoorden geschreven te worden,
maar bovenal dat wij aan dit onaanzienlijk deel des Koninkrijks
een zware schuld goed te maken hebben. Ik mag zeggen, dat mij
dit voortdurend voor oogen heeft gestaan. Daarnaast vlei ik mij
met de hoop, dat ik op de international verhoudingen onzer eilan-
den eenig licht geworpen heb; nog meer, dat ik geen twijfel heb
overgelaten aan de gehechtheid ook toen van onze eilanders aan
het moederland, dat hen toch zoo stiefmoederlijk bejegende.
Zal de ongunst der tijden nochtans toelaten dat uit deze stu-
dien een boek groeit ? Dat zou beteekenen herstel van began fou-
ten, kaarten, prenten, een immers hoognoodig register. Mijne
illusies daaromtrent zijn gering, het onderwerp (om van de be-
handeling te zwijgen) kan maar de belangstelling van weinigen
trekken. Moge dan deze studied, zooals zij is, de vrienden onzer
Bovenwindsche Eilanden in hun liefde versterkt hebben en van
het onbekende dat onbemind maakt bij anderen iets hebben weg-
genomen. Aan de Redactie van den West Indischen Gids ten slotte
mijn hartelijken dank voor hare gastvrijheid, die ik moet vreezen
ernstiger op de proef te hebben gesteld dan zij van te voren heeft
kunnen vermoeden.
Oestgeest, 31 October 1931.

1) Nuchter maar waar Colenbrander a.m. I 191.
s) D. van Blom in De Gids 1930 I 302.


Almanaque de Curapao Para el Afo Bisiesto
de 1932, compilacion de W. M. Hoyer.
Gaarne heet ik deze almanak, langzamerhand ,,een oude ge-
trouwe", welkom. Alle vragen van den dag nagenoeg vindt men er
beantwoord, zij het in het Spaansch. Zelfs meer dan deze, o.a. een
tijdtafel van geschiedkundige gebeurtenissen van 1499 tot 1929,
een lijst van gouverneurs en de verjaardagen der voornaamste
Wanneer men mij eenige opmerkingen veroorloven wil, dan
zou ik deze willen maken. Waar deze almanak in 1932 verschijnt
had men voor havenverbetering, uit- en invoer, middelen, met la-
tere cijfers dan van 1930 moeten komen. Bij de Protestantsche
kerken is die te Emmastad vergeten; het Struisvogelpark is ten
onrechte nog genoemd en dr. J. Th. de Visser had niet opgenomen
moeten zijn als minister, ,,de Obras Publicas" nog wel.


Bruins' kaart van Nederlandsch Oost- en West-Indie, met vlie-
gensvluggen plaatsbepaler, heeft tot uitgevers De Erven J. J. Tijl
te Zwolle. Jaartal ontbreekt; ook deze kaart bleibt ewig neu. Dat
dit een ,,tweede geheel nieuwe druk" is, brengt ons niet veel ver-
der; want wanneer verscheen de eerste, en hoe groot was de op-
laag? Voorts staat er op de kaart te lezen ,,offsetdruk". Mis-
schien ik ken het woord niet is dit een verontschul-
diging van den lastig kleinen druk, zoowel van de kaarten als
van het straks te noemen register. In een woordenboek vond
ik voor offset: spruit, uitspruitsel, stek, tegen-rekening, equiva-
lent. 1)
De kaart is 65 x 85 centimr groot, ongerekend het register,
dat er aanhangt en dat een kleine 4000 namen geeft. Ziehier de
gebruiks-aanwijzing: ,,Gesteld men wenscht te weten waar een of
andere plaats, river, baai of gebergte ligt, dan zoeke men die
plaats in de alphabetische lijst van plaatsnamen. Achter den
naam zal men getallen vinden. Men legt nu de onderste randlijst
omgekeerd op de kaart, en wel zoo, dat de uiteinden vallen onder
die getallen naast de kaart, die overeenkomen met het eerste getal
achter den naam, die(n) men zoekt. Men vindt dan de eerste letter
van dien naam op de kaart boven dat getal op de randlijst, het-
welk met het tweede getal achter den naam in de alphabetische
lijst overeen komt. De twee getallen met 1 v66r het eerste getal
hebben betrekking op de bijkaart Java; de cijfers met op de
overige bijkaarten; die zonder klein cijfertje hebben betrekking
op de hoofdkaart."
1) Toen dit stukje in proef stond, ontving ik van, zooals de kran-
ten zeggen, alleszins bevoegde zijde, de volgende verklaring van
off s e t d r u k. ,,Dit is in de drukkerswereld een bekend woord; het wil
nl. zeggen, dat een origineele teekcning of een zetsel langs fotografischen
weg op een zinken plaat is overgebracht en dat afdrukken van deze
zinken plaat zijn gemaakt. Het prockd6 dient alleen voor groote opla-
gen, die daardoor goedkooper kunnen worden gedrukt. Dat een woor-
denboek het word niet verklaart, is begrijpelijk, omdat het in den regel
alleen woorden verklaart waarvan men de beteekenis al weet, en weglaat
de andere."


Het schijnt heel lastig, maar in de praktijk valt 't mee, althans
z66dra men erin is geslaagd op de tafel plaats te vinden voor een
kaart van 65 x 85; wat moeilijk is. Ziehier de schrijftafel van
mijn vriend Benjamins, zooals ik haar beschreef in de N.R.Ct.
van 24 Feb. 1930: ,,Plaats om te schrijven heeft hij nauwelijks;
de enorme schrijftafel, donker van kleur en niet te tillen, van
Surinaamsch hout ligtvol boeken en papieren; zoo doen ook de stoe-
len en de schoorsteenmantel; op de tafel werd een vierkante rijn-
landsche voet uitgespaard, en in deze reservation is alles geboren
wat hij aan den Gids afstond." Zoo zijn er vele schrijftafels. Met
Bruins dus naar een andere kamer; maar niet op de spits-uren
van ontbijt, koffie of eten; ook niet als er schoolwerk is, of de naai-
machine op tafel staat.
Nu moet ik vertellen wat er op de kaart werd afgebeeld, de
kaart van Nederl. Oost- en West-Indie ,,op een schaal van resp.
1 : 6.000.000 en 1 : 12.000.000"; dus op twee schalen. Van links
naar rechts en van boven naar beneden: Batavia en omgeving
1 : 60.000. Het hart van het Minangkabauscheland, 1 : 1.450.000.
Willemstad op Curaqao, 1 : 60.000. Suriname, 1 : 3.000.000.
Nieuw-Guinea 1 : 18.000.000. Ned. West-India en Suriname,
I : 12.000.000. Benedenwindsche eilanden 1 : 1.500.000. Boven-
windsche eilanden, 1 : 600.000. Zonder titel: Ned. Oost-Indid.
Deli en Tobameer, 1 : 1.450.000. Koetaradja en Sabang,
1 : 1.200.000. Mindanao (Filippijnen) met Talaud. Ter vergelij-
king met de kaart des Archipels: Nederland, 1 : 6.000.000. Java,
1 : 1.750.000. Soerabaja, 1 : 125.000. Semarang, 1 : 125.000.Am-
bonsche eilanden, 1 : 1.800.000. Banda-eilanden, I : 500.000.
Wel een olla podrida, zooals een winkel van ongeregelde goederen
geeft te zien; en zeer verschillende schalen op 66n kaart.
Bij zijn de kaarten wel: Suriname heeft in het Z.W. een ,,be-
twist gebied" gekregen; maar overigens is er aan de grenzen niet
getornd. En op Java zijn, door de nieuwe bestuurs-indeeling
(1932) ,,voorloopig de vervallen residentsstandplaatsen niet meer
rood onderstreept".
Een bovenmatig taaie arbeid moet aan de samenstelling dezer
kaart en haren ,,vliegensvluggen plaatsbepaler" zijn besteed. Er
zijn vele goede kaarten van den Archipel en van Suriname; deze
nieuwe kan allicht even goed zijn. In welke gevallen zou ik wil-
len vragen is het noodig vl. vl. te weten waar in 0.- of W.-Indie
een plaats, een berg of river ligt of loopt? De Erven Tijl hebben
verzuimd te zeggen welke menschen zij wilden bereiken met hun
vl. vl.-kaart. De snelheids-maniakken, voor wie de aarde niet
snel genoeg draait? Enkelen denken er anders over:


,,Ich lobe den Miisziggang als den Vater des Idylls. Ich lobe
den Miisziggang als den Schbpfer der Musik. Ich lobe den
Musziggang als den Bruder der Weisheitsfreunde.
Das Meer ist der Ort des heiligen Schweigens. Was sollten sich
die Wellen zu erzAhlen haben? Selbst die Fischen lernten von
ihnen das Schweigen, die Monche im Kloster des Oceans.
Die Schnelligkeit ist die Feindin des Lebens. Eitel ist alle
Schnelligkeit, denn sie ist die Feindin des schdpferischen
Miisziggangs, sie ist die Buhlerin des Geldes und alles dessen, was
kauflich ist" ).
,,Cette folie est I'amour du travail, la passion furibonde du
travail, pouss6e jusqu'& l'6puisement des forces vitales de l'in-
dividu et de sa prog6niture" 2). Dat is al oud, een halve eeuw.
Nog veel ouder is Mattheus VI : 25-28. ,,Durf lui te zijn"; wie
dat heeft gezegd? Prof. R. Casimir in de Lochemsche Ct. van 25
Juli 1925: ,,en zoo schijnbaar niets doende komt er niet alleen
rust en evenwicht, maar het zaad van nieuwe gedachten kiemt."
Men kan er ook G. Duhamel op nalezen, in ,,Scenes de la vie fu-
ture" en vele zijner andere opuscula. En niet verzuimen de mooie
fabel te herlezen van ,,La mort et le bficheron".

We hebben snelkokers, sneldiensten, snelsoldeer, snelvuur en
snelverband. Wie was 't die het heerlijke woord snelvorschers uit-
vond voor menschen die het Maleische schiereiland in veertien
dagen doen? Was 't Kruyt of Adriani? Welk een ongenoegelijke
berg proza heeft de snelheid ons gebracht zie ook de prentjes-
bladzijden der kranten.
Was er behoefte aan zulk een vl. vl. kaart? Mij is de School-
atlas van Nederlandsch Oost-Indig door W. van Gelder en C. Lek-
kerkerker (J. B. Wolters, Gron.), met zijn uitvoerige alfabetische
lijst en gemakkelijke verwijzing, steeds voldoende geweest. Tien
jaar geleden verscheen de 26ste druk. En dan Bos, de groote Bos,
met (kaart 44) Suriname, Curacao, Bonaire, Aruba, Saba, St.
Eustatius, St. Martin, benevens plattegronden van Paramaribo en
Willemstad. En op kaart 41 de eilanden-wereld ten W. van Zuid-
Amerika. Dat is toch al iets. SN.

1) Die sterbenden Inseln. Rechenschaft einer Reise von Philipp
KrAmer; Mifinchen, Georg Mfiller, 1928; p. 11, 16, 18.
2) Paul Lafargue. Le droit A la paresse. Brux. 1883; p. 9 en op vele
andere plaatsen.


The Anthropometry of the American Negro, by Melville J. Hers-
kovits. New York, Columbia University Press, 1930.
Landbouwproefstation Suriname. Handleiding voor het Landbouw-
onderwijs op districtsscholen. Door den Landbouwconsulent W. E. K.
van Lynden, Paramaribo 1931.
Neerlandia, Maart 1932. Suriname, Groepsvergadering. Surinaam-
sche brieven. (Over den toenemenden invloed van Amerika). Boek-
bespreking: Onze eilanden in Nederl. West-Indie en de overige eilan-
den van de Caraibische Zee, Venezuela en Columbia, door Fr. M.
Realino-Uitgave van het St. Thomas College, Curacao, 1931. (Met
afbeelding van het St. Thomas College).
Idem. April 1932. Carl Richard Frowein t, door Fred. Oudschans
Dentz. (Met portret). A. Ph. Samson, penningmeester van de groep
Suriname. (Met portret). Surinaamsche brieven. Nederlandsche
Tooneelspelers naar Curacao. Sinaasappelen en nog wat.
Tropisch Nederland, 7 Maart 1932. Monumenten in de West, door
C. K. Kesler.
Kort overzicht van de Surinaamsche Geschiedenis, met vragen ter
repetitie, voor de hoogste klasse der Lagere School, U.L.O. en Nor-
maalscholen, door Theod. A. C. Comvalius, Onderwijzer te Paramari-
bo, zevende druk. 1932. z.p.
Levensstrijd of de Weg tot Succes, door E. L. Vervuurt, Paramaribo
Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijhdkundige Ge-
nootschap. Maart 1932. Carel J. Brensa, West-Indie, Beschouwingen
van een toerist. Uitgegeven door N.V. Algemeene Importboekhandel
J. W. F. Sluyter, Amsterdam, door J. E. v. Hinte.
Het Koloniaal Weekblad, 3 Maart 1932. De onafhankelijkheid van de
rechterlijke macht in Curagao.
Idem. 10 Maart 1932. Studie-Commissie der Vereeniging ,,Oost en
Idem. 14 Maart 1932. Jaarverslag 1931 van de Vereeniging ,,Oost en
Idem. 24 Maart 1932. Het vraagstuk der Bovenwindsche Eilanden,
door B. Met naschrift van W. R. Menkman.


Idem. 7 April 1932. Zakelijke aanwijzingen voor in Nederland ver-
blijf houdende weduwen van Indische particulieren, burgerlijke- en
militaire landsdienaren bij het overlij den van haar echtgenoot.
Idem. 21 April 1932. Twee eeuwen ending. Handelt over de Evan-
gelische Broedergemeente. (In de rubriek Uit den Verren Vreemde).
Tijdschr. Nederl. Werkloosheidsraad. 1932. Nr. *2. Suriname; steun
aan werkloozen.
De Rijkseenheid. 9 Maart 1932. Suriname. Uit 's Lands Vergader-
zaal. (Behandeling door de Koloniale Staten van de nieuwe pensioen-
Idem. 23 Maart 1932. Creolenbrieven VIII, door Zorgvol.
Idem. 13 April 1932. Eenige grepen uit het Surinaamsch Verslag
1931, door R.
Ethnologischer Anzeiger. Band II. Heft 7. 1931 p. 294-295. Georg
Friederici. Herman F. C. ten Kate t.
Tijdschrift voor Zendingswetenschap, 46ste deel, Iste stuk. Overzicht
van het Zendingswerk in Ned. Oost- en West-Indie, door Joh. Rauws.
Indologenblad, Maart 1932. Opperbestuur en Algemeen bestuur in
Nederlandsch-Indie, Suriname en Curagao, door H. J. Wytema. (Be-
De Vrijdagavond, 11 Maart 1932. Uit de geschiedenis der Ned. Isr.
Gemeente in Suriname, door Ph. A. Samson. Paramaribo. (Met afbeel-
Collection international de monographies linguistiques. Bibliothique
linguistique Anthropos. Tome VIII Band. Grammar notes and voca-
bulary of the language of the Makuchi Indians of Guiana, by the Rever-
end James Williams. St. Gabriel-M6dling near Vienna, Austria, 1932.
With Appendix. Arawak and Carib tribes of north Equatorial South
America. (Handelt over het werk van wijlen William Curtis Farabee,
die in 1913/14 van de Rio Branco naar de Koetari reisde en vervolgens
deze en de Corantijn afzakte).
Vrij Nederland. 4 Maart en 8 April 1932. De Nederlandsche kolo-
nie Suriname. Het bevolkingsvraagstuk III en IV.
,,Petrus Donders". Maart 1932. Van maand tot maand, door A.
Nederveen. Uit vervlogen dagen, door A. de Groot. Vijf en ze-
ventig jaren in Suriname. 1856-19 Nov. 1931.
Ons Suriname. February 1932. Kerk, Vrede, Zending, door P. M.
Legene. Medische nood in Suriname.
Idem. Maart 1932. 1732-1932. Twee honderd jaren ending der
Herrnhutter Broedergemeente. Auf der Hut des Herrn, door Dr. G.
Baudert. Wat kunnen wij doen om de Zending te helpen ?
Idem. April 1932. Het verwaarloosde kind is Suriname (met ill.). -
Uit het verslag van de Saronkringen in Suriname.
La Quinzaine Coloniale, 13 Maart 1932. M. Gratien Candaec et la
probl6me de la banane aux Antilles, door J. R.


Geneeskundig Tijdschr. voor Ned.-Indie. 15 Maart 1932. Over quar-
tana-nephritis en haar beteekenis in Suriname, door J. A. P. Hille Ris
Kon. Akademie van Wetenschappen. Proceedings. Vol. 35 (1932), No.
2. The Seroe di Cueba limestone from Curacao, by M. G. Rutten and
L. W. J. Vermunt (with plates).
Bijblad op het Geneeskundig Tijdschrift voor Ned.-Indie. No. 1. Maart
1932. Dr. Jacobus Bontius, door L. S. A. M. von Rbmer (met afbn.).
Die Niederlande und ihr Kolonialreich, door Prof. L. van Vuuren.
A. Oosthoek, Utrecht, 1932.
Medische nood! Orgaan van de Vereeniging Simavi. Jaargang 1932.
No. 1. De geesels van het Oosten. Framboesia tropica, door Dr. G.
Royer. (Met afbeeldingen van lijders). Medische nood in Suriname.
Jonathas Serrano. Historica de Brasil. Corn a collaboragio da Profes-
sora Maria Junqueira Schmidt e da Senhorinha Helena Saboia de Me-
deiros. (191 illustrac6es e mappas). F. Briguet & Cie. Editores. Rio de
Janeiro, 1931.
Verslag van Bestuur en Staat van Nederlandsch-Indie, Suriname en
Curagao 1931. II. Suriname.
Albert Helman. De Stille Plantage. Rotterdam, 1932, Nijgh & van
Ditmar N.V. 2e druk.
Van Boschnegers en Roodhuiden, door P. M. Legdne. J. N. Voor-
hoeve. Den Haag. [1932]. Geillustreerd.
Algemeen Landbouw weekblad voor Ned. Indie. 5 Maart 1932. Hoe
aan koffieboonen een fijneren geur en smaak te geven.
Revue d'Histoire des Colonies. Jan.-F6vr. 1932. War and trade in the
West-Indies, 1739-1748, par R. Pares.
Lichtstralen op den Akker der Wereld. 38e jaar (1932), afl. 3-4. Wie
is Uw naaste ? Een vraag aan Protestantsch Nederland, door P. M. Le-
gene, oud-zendeling onder de Britsch-Indiers in Suriname (met platen).
De Indische Mercuur. 2 Maart 1932. Suriname in dezen crisis-tijd
(Ontleend aan het Alg. Hdbl.).
Idem. 13 April. Verslag omtrent den stand der cultures in Suriname
gedurende het vierde kwartaal 1931, door Prof. Dr. G. Stahel.
Koloniaal Missie Tijdschrift. 15 April 1932. Barber, de oudste bui-
tenparochie van Curagao 1832. 1932, door P. A. Euwens, 0. P.
Berichten van de Aldeeling Handelsmuseum van de Kon. Vereeniging
Koloniaal Instituut. No. 68, 1932. De Surinaamsche sinaasappel als
zomervrucht op de Nederlandsche market, door K. van der Veer.
Tijdschrift voor Armwezen, 9 April 1932. Voor het Surinaamsche
kind, door Mr. M. de Niet.


Rond den grangadopaw, de plaats waar de voorouders
worden aangeroepen, waar men hen smeekt, hun offert
en dank zegt zat eene groote menigte, die aandachtig
luisterde naar het gebed van den ouden man, nauwelijks
verstaanbare woorden; de prevelende zingzang werd
slechts nu en dan verbroken wanneer met stemverheffing
de naam van een der heiligen van den stamp werd uitge-
sproken. De vergadering bestond uitsluitend uit mannen,
die, het lichaam geheel gehuld in de grankrosi, de veel-
kleurige omslagdoek, die alleen om te pronken en bij
plechtige gelegenheden wordt gedragen, op lage bankjes
gehurkt zaten, met gebogen hoofden naar den ground sta-
rend. Zij waren op het door de apinti uitgezonden, bijna
ongelootelijk bericht dat de granman was overleden met
de grootste haast naar den Pikien Rio gesneld. Thans
waren de mannen bij de offerplaats bij elkaar gekomen
teneinde de bemiddeling der voorouders bij den opper-
sten god, den grangado in te roepen. Weldra zoude de ou-
de man, die als priester optrad, den doode doen opnemen
om hem de vraag naar de doodsoorzaak te stellen. Booze
geesten waren erop uit bezit van den doode te nemen en
invloed op het antwoord van Jankosoe uit te oefenen. Zij
zouden trachten hem te verleiden een onschuldige als
moordenaar aan te wijzen. Dit most worden voorko-
men, de voorouders moesten behulpzaam zijn, daarom
werd voor ieder groot man uit het verleden een glaasje
rum geplengd, de geheele vergadering versterkte hierbij
de smeekbede van den priester door handengeklap en het
West-Indische Gids XIV 4


luid uitroepen van gran tangi o-o-o, heb medelijden, ver-
hoor ons. Nadat de litanie na oneindig veel strophen was
geeindigd stond men op het voorbeeld van den ouderen
priester op, stilzwijgend liep men naar de loods toe waar-
in het lijk, geheel in witte lakens gewikkeld en op een
breede plank gesjord, op de baar was gelegd.
Toen de mannen zich in beweging zetten begon in alle
richtingen een oorverdoovend geraas van alle beschik-
bare trommen. Wild, verward door elkaar roffelden de-
zen, een spektakel veroorzakend dat helsch most zijn,
daar hierdoor de booze geesten op de vlucht werden ge-
slagen. Bij de in- en uitgangen van het dorp, waar in alle
haast de fetischen versterkt waren geworden, klonken
geweerschoten. Als bij tooverslag werd het doodstil toen
de mannen op eenigen afstand van de doodenhut halt
maakten. Twee mannen liepen door naar de hut toe ter-
wijl een andere man zich rechts en nog een ander zich
links afzonderde. leder dezer mannen brak een twijgje
van ter plaatse groeiende heesters af en zij begaven zich
daarmede naar den ouden priester, die geheel alleen hen
in het midden van den afstand tusschen de menigte en
de doodenhut afwachtte. Hetgeen daar gefluisterd werd
kon niemand verstaan, het waren slechts enkele woorden,
die de priester, naar de mondbewegingen te oordeelen,
sprak; de beide mannen gaven niet het geringste teeken
dat ze begrepen hadden, zij liepen stilzwijgend met strak-
ke gezichten naar hun tevoren ingenomen plaatsen terug
en legden aldaar aangekomen, de afgebroken takes met
bladeren voor zich neer op den ground 1).

1) Een der twijgen is de gadowiwiri, de andere is uit den booze.
Heeft de doode op een der hem gestelde vragen bevestigend geant-
woord, hetgeen geschiedt door eene hoofdbeweging van den voorsten
drager, dan noodigt de ondervrager den doode nit, zijne bewering te
bevestigen door naar een der op den ground neergelegde twijgjes toe te
loopen. Loopen de dragers, verondersteld wordt, dat de doode hen
geleidt, naar de gadowiwiri toe, dan is het bewijs geleverd dat hij de
waarheid heeft gesproken.
In het tegenovergestelde geval brengt men den doode naar de hut
terug. Booze geesten hebben bezit van hem genomen. Opnieuw begin-
nen de godsdienstoefeningen ten einde gedaan te krijgen, dat de booze
invloeden tot wijken worden gebracht. Soms wordt de ondervraging

Foto Augusta Curiel
In het midden met den steek op Jankosoe. Rechts van hem Mr. Dr. P. H. W. G. van den Helm, toenmaals
Gouvernements-Secretaris, links van Jankosoe de heer L. Junker, Boschopzichter, de schrijver van het artikel.


De priester geeft een teeken met zijn hoofd, de twee
mannen in de hut nemen de plank met het lijk erop op
hunne hoofden en loopen ermede naar den ouden man.
Deze verwijt in de eerste plaats aan den doode dat hij
door zijne families en den stamp te verlaten dezen ten zeer-
ste teleur gesteld heeft. Daarna worden talrijke vragen
gesteld, dorpen worden genoemd, zijne tegenstanders
worden opgesomd en tenslotte vraagt de oude kapitein:
,,Heeft de Bosman Koenoe U gedood?" Op al de andere
vragen schudden de dragers ontkennend met het hoofd,
op de laatste vraag echter knikken zij bevestigend.
Op de uitnoodiging hem te bewijzen dat de doode de
waarheid heeft gesproken loopen de dragers recht op de
godowiwiri toe.


Hiermede begint de geschiedenis, met den Bosman
Daar de lezer in de eerste plaats weten moet wat Koe-
noe is zal hiervan eene beknopte uiteenzetting worden
Koenoe is het begrip van een macht, die op geheim-
zinnige wijze aangedaan onrecht, dat den dood van de-
gene wien het is aangedaan tengevolge heeft, op den ver-
oorzaker daarvan wreekt. Telkens en telkens leedver-
wekkend doodt de Koenoe met verfijnde wreedheid een
na den ander de familieleden van den schuldige en spaart
hem zelf tot het laatste. De macht kiest een person tot
drager. Alle wenschen, die deze drager van den Koenoe
uit, moeten vervuld worden. Een voorbeeld moge het
laatste illustreeren. Jankosoe werd in 1923 en 1924 her-

gedurende drie & vier dagen voortgezet. Meestal voldoet de doode bij
later gelegenheden aan den eisch. Geschiedt dit niet, dan wordt hij
eenvoudig als onbetrouwbaar begraven.
Bij de Saramaccaners die het Koenoebegrip huldigen wordt de
doodsoorzaak bijna uitsluitend aan deze macht toegeschreven. Bij de
Aucaners met hun begrip van den Grantata, en waar altijd wisi wordt
aangenomen, zijn de handelingen zoowel als de gevolgen hiervan veel


haaldelijk naar Paramaribo opgeroepen, doch gaf aan
geen dezer oproepingen van den Gouverneur van Surina-
me gehoor. De drager van den Bosman Koenoe, de Ka-
pitein Abree, had aan Jankosoe doen weten dat de
vloek niet wilde hebben dat de granman zijn gebied zou
verlaten. Te Paramaribo werd het niet verschijnen van
Jankosoe als onwil, als verzet opgevat. Vastgeklonken
in de boeien van de instellingen en opvattingen van zijnen
stamp kon hij echter niet anders handelen. Toen eenmaal
de river door militairen was afgezet liet zich de Koenoe
tegen betaling vermurwen, stond hij den Granman vrij-
heid van handelen toe. De vloek of wreker ontstaat dik-
wijls om de onbeduidendste gebeurtenissen. In het jaar
1924 beyond zich schrijver dezes op het dorp Goejaba.
Twee vrouwen kregen hevige ruzie om een geringe hoe-
veelheid paddi. De eene beweerde dat de paddi in haar
kostgrond gestolen was, de andere ontkende ten stellig-
ste. Toen de eene vrouw niettemin volhield dat de rijst
gestolen was ontstak de andere dermate in woede dat zij
uitriep: ,,Ik zal je bewijzen dat ik niet gestolen heb, ik
zal Koenoe voor je worden". Met deze woorden dronk de
vrouw eene kalebas water dat uit bitter cassave was
geperst en binnen een uur was zij een lijk.

In het jaar 1835 werd het Grootopperhoofd der Sara-
maccaners Koffie Bosman naar den militairen post Gelder-
land ontboden teneinde zich tegenover het bestuur der
Kolonie te verantwoorden omtrent het niet willen uit-
leveren van een paar slaven die aan hunne meesters wa-
ren ontvlucht en bij den Clan der Domini negers een toe-
vlucht hadden gevonden.
Koffie Bosman behoorde tot den onderstam der Nassy-
negers en leefde met eene vrouw uit den onderstam der
Matjaunegers, Jaja genaamd. Zij was eene zeer heersch-
zuchtige vrouw; zij had zich voorgenomen haar clan aan
de waardigheid van granman te helpen, Met Koffie had
zij een zoon verwekt, Witiwojo, die het Grootopperhoofd
op de reis naar den post Gelderland vergezelde.


Met behulp van een geest, welke een bacovenboom van
buitengewone afmetingen die eenzaam in het bosch was
gegroeid, had bewoond, prepareerde Jaja Witiwojo tot
aanstaanden granman. Koffie Bosman werd te Gel-
derland afgezet als Groot opperhoofd. Witiwojo deelde
aan de afgezanten van den Gouverneur mede dat hij de
eenige rechthebbende en de geschiktste boschneger was.
die in aanmerking voor granman kon komen. Hij werd
dan ook aangesteld en daarmede werd een emstige in-
breuk op de rechten der boschnegers gemaakt.
Voor het hiervoren vermelde is gebruik gemaakt van
de mondelinge overlevering der boschnegers. Opgemerkt
moet worden dat Witiwojo als zoon van den ontzetten
granman naar de installing van het moederrecht niet als
opvolger in aanmerking kon komen.
Het is echter zeer waarschijnlijk dat destijds van een
opvolging in de vrouwelijke lijn nog geen sprake is ge-
weest. Onder den invloed van den posthouder, die in het
gebied der boschnegers metterwoon gevestigd is geweest,
werd de hand gehouden aan de bepalingen van het vre-
desverdrag. Daar was bepaald dat bij overlijden van een
Grootopperhoofd, de opperhoofden zouden vergaderen
en uit hun midden een nieuwen granman zouden kiezen.
Blijkbaar is Koffie Bosman door handhaving der over-
eenkomst Grootopperhoofd geworden. Zijn voorganger
Johannes Arabi had immers twee zusters, hare zonen
werden echter nooit, als pretendenten genoemd.
Vatten we den draad der overlevering weder op, dan
komen we in de eerste plaats te weten dat de levende
Koffie voor Jaja en haren aanhang een doom in het oog
was. In hun hart beschouwden de boschnegers den hun
opgedrongen granman niet als Grootopperhoofd. Naar
hunne opvatting kon slechts de dood de loopbaan van een
granman doen eindigen. De haar dienstbare geest werd
daarom weder te hulp geroepen om Koffie Bosman uit
den weg te ruimen. Omtrent de uitvoering van den
moord doen verschillende lezingen de ronde. Bij derge-
lijke handelingen wordt steeds zorg gedragen dat de uit-
voering aan eene bovenzinnelijke macht te beurt valt.


Wordt een boschneger door een ander met een wapen
vermoord, of wordt een boschneger door een vallenden
boom gedood of komt hij op andere wijze accidenteel om
het leven dan levert dit voor de gemeenschap een groot
magisch gevaar op. De geest, jorka, van den verslagene is
niet te verzoenen. Daarom wordt hij op de plaats des
onheils, waar de doode met den grootst mogelijken spoed
begraven wordt, met nauwkeurige inachtneming van
zeer ingewikkelde ceremonian opgesloten. Plaatsen, waar
door adepten der obia 1) begraven boschnegers liggen,
worden nooit meer betreden. Toen Koffie Bosman na zijn
overlijden werd opgenomen en ondervraagd gaf hij 2) als
doodsoorzaak het verdriet op, dat hem door Witiwojo
en diens clan was bezorgd geworden. Als noodzakelijk
gevolg ontstond door deze uitspraak een Koenoe. Deze
droeg echter geen strikt persoonlijk karakter doch werd
geformuleerd als Koenoe voor ieder granman die tot den
clan van Witiwojo behoort.
De geheimzinnige macht deed zich reeds gedurende
het leven van Witiwojo geducht gevoelen. Als zijn op-
volger wees de overleden Witiwojo den zoon van een van
zijne zusters, Jankosoe aan. Deze was echter toen nog te
jong om benoemd te kunnen worden.
Voor een korten tijd voerde een oude man uit den clan
van Johannes Arabi het beheer over den stam. Hij over-
leed aan ouderdomszwakte, de eenige natuurlijke doods-
oorzaak die de boschnegers kennen. Zijn dood gaf daarom
tot geen complicaties aanleiding. Bona, zoo heette deze
1) Obia is de bescherming tegen booze invloeden, dus just het te-
genovergestelde van wisi, waarmede het begrip dikwijls verwisseld
wordt. In ons geval is obia het toovermiddel dat den Jorka in be-
dwang houdt, hem belet de plaats te verlaten om te moorden. Onder
Wisi verstaat men in het algemeen de schade, die door middel van
tooverij, den medemensch aan gezondheid en leven wordt toegebracht.
*) Voor de boschnegers blijft een doode bezield. Zelfs onderdeelen
van het lichaam die niet begraven worden behouden hun persoonlijk
karakter, Daarom knipt men van den in den vreemde overleden bosch-
neger wat haren van het hoofd, den nagel van den rechter duim en
van den rechter groote teen af en zendt dezen naar zijn geboorteland.
Aldaar worden deze overblijfselen in eene miniatuur grafkist geborgen.
Deze wordt op dezelfde wijze opgenomen en ondervraagd als dit bij
een pas overleden boschneger het geval is.


oude granman is christen geweest; het is niet onmogelijk,
dat de zwarte diplomaten van de Pikienrio hem hebben
geprotegeerd om aan hun candidaat een betere kans te
verschaffen. Na den dood van Bona gebeurde echter iets
geheel onverwachts. Een zoon van Witiwojo, dien deze
bij eene vrouw uit den clan der Kardosonegers had ver-
wekt, ursurpeerde den granmanstoel.
Deze, Akrosoe, beriep zich op den dood van zijn vader,
die zijn vader had opgevolgd en maakte buitendien als
nakomeling van Tata Wili, den boschneger die, tegen den
zin der Matjaunegers in, aan den stam den vrede met de
blanken had bezorgd, rechten geldend.
Jankosoe was intusschen meerderjarig geworden. De
leden van zijn clan besloten daarom voor hem vrije baan
te maken door Akrosoe uit den weg te ruimen. Het geen
de overlevering omtrent het doen verdwijnen van Akro-
soe vermeldt, werpt een dermate scherp licht op de men-
taliteit en de opvattingen der negers dat niet nagelaten
kan worden hiervan melding te maken. Hiervoren werd
in een noot uitgelegd dat de boschnegers onderdeelen van
het lichaam van een overledene nog als bezield door de
geheele person beschouwen. Dit moet voor hetgeen hier
volgt tot verklaring dienen.
Akrosoe had tot woonplaats Kapoa gekozen, een plaats
die stroomafwaarts van de groote vallen van de Suri-
namerivier is gelegen. Dit was de negers van den Pikien-
rio een doom in het oog. Niet alleen dat het contact met
de blanken hierdoor te nauw was geworden, het was ook
moeilijk ongemerkt bij Akrosoe te komen.
Een oude tio, oom van Jankosoe, deed het voorstel
Akrosoe door een jorka, dat is de geest van een overle-
dene, te doen dooden. Te Dangogo stond een lijk reeds
meer dan tien dagen boven den ground. In kalebassen
ving men het vocht dat van het cadaver neerdruppelde
op. Onder het uitspreken van verwenschingen aan het
adres van Akrosoe stortte een toovenaar het vocht in de
Pikienrio. Hij gelastte daarbij den jorka de river af te
zwemmen, te Kapoa aan den wal te gaan en Akrosoe te
dooden. Akrosoe had de gewoonte in de schaduw van een


grooten boom op een rots in de river zijn middagrust te
nemen. Hier vond men hem tegen den avond van zekeren
dag dood op zijn stoel zittende.
Op de vergaderingen, die na het overlijden van Akrosoe
gehouden werden drongen de Matjaunegers met kracht
er op aan dat het bevel van een doode, van Witiwojo,
most worden uitgevoerd wilde men groot onheil voor
den stamp voorkomen. Jankosoe werd als grootopper-
hoofd aangewezen en hij reisde in gezelschap van een
aantal hoofden naar Paramaribo om door het Gouverne-
ment benoemd te worden. Dit had plaats in September
1898. De toenmalige gouvernements secretaries Mr. Dr. C.
F. Schoch was niet zeer ervan overtuigd dat Jankosoe
wel de rechtmatige opvolger van het overleden groot-
opperhoofd zoude zijn. Deze hoofdambtenaar, die het
opper-toezicht op de boschnegers voerde, eischte het
vertoon van den stok, het teeken dat door het gouver-
nement aan ieder hoofd bij benoeming wordt verstrekt.
Nu was Leiden is last. Aan Witiwojo was geen stok
uitgereikt geworden. De Kardosonegers zouden in geen
geval den fripau, den vredesstok, van Tata Wili afgeven.
Doch de negers zouden geene diplomaten zijn geweest
wanneer zij geen raad hadden geweten. Aan den Gou-
vernementssecretaris werd medegedeeld dat men het
niet noodig had geacht den stok mede naar Paramaribo
te nemen, doch dat deze gehaald zoude worden. Met het
oog hierop werd de benoeming van Jankosoe voorloopig
Twee hoofden uit de Pikien Rio reisden van Parama-
ribo af naar de Boven Suriname en wel tot aan het chris-
tendorp Aurora. Hier werd door den ouden Kapitein
Nicodemus de aan Johannes Arabi uitgegeven stok be-
waard. Deze draagt als inscriptie onder meer het jaartal
1761. Aan Nicodemus werd medegedeeld dat de Gouver-
neur gaarne den ouden stok der Awananegers zoude willen
zien en men noodigde hem uit, met den stok mede naar
Paramaribo te reizen. Nicodemus koesterde niet het
minste verdacht en vergezelde onder medeneming van
den fripau de beide hoofden. Onder toepassing van welke


streken verder werd gehandeld kan niet worden mede-
gedeeld. Een feit is echter dat Jankosoe op 25 September
1898 tot Grootopperhoofd der Saramaccaners werd be-
Wel kan worden gezegd dat het bedrog later is uitge-
komen; de nakomelingen van de beide zusters van Arabi
hebben schrijver dezes herhaaldelijk erover gesproken.

Jankosoe heeft gedurende zijn even zwaar voor de
heerschzucht van zijne stammoeder Jaja moeten boeten.
Het noodlot heeft hem verschrikkelijk bezocht. Geduren-
de de meer dan dertigjarige regeering heeft het brein van
dezen primitive schokken moeten doorstaan die voor
menigeen met hooger ontwikkeling reeds lang noodlottig
zouden zijn geweest.
Een voor een rukte de mededoogelooze macht van den
Koenoe de mannelijke familieleden weg en toen dezen
waren uitgeroeid strekte zij de hand uit naar de dochters
die niet tot de families van Jankosoe kunnen worden ge-
Sedert zijn optreden als granman heeft op hem de vree-
selijke druk van een voortdurend angstgevoel gerust.
Op zijn reizen naar Paramaribo deed hij nooit de dorpen
van zijne onderhoorigen aan. Slechts door familieleden
bewoonde plaatsen werden bezocht en daar werd zoo
noodig nachtverblijf genomen. Overal dreigde gevaar. De
voorbereidingen tot een reis duurden soms weken; de
voorouders werden om bescherming gesmeekt, de Koenoe
most worden geraadpleegd, nieuwe obias moesten wor-
den vervaardigd. Niettegenstaande alle veiligheidsmaat-
regelen week voor den granman het gevaar geen oogen-
Zijn jongste dochter, aan wie Eilerts de Haan bij de
geboorte den naam van Wilhelmnina heeft gegeven,
schijnt thans als slachtoffer gevallen te zijn. Na het in-
gewonnen bericht van een clangenoot van Jankosoe,
keerde de granman van een ziekenbezoek aan deze doch-


ter gebracht uit de Granrio terug. De toestand waarin
hij zijn lievelingskind zag verkeeren heeft Jankosoe zeker
het besluit doen nemen aan den Koenoe paal en perk te
stellen, naar het fleschje te grijpen wiens inhoud hem
rust en misschien aan zijne dochter de gezondheid kon
Vergift nemen teneinde voor een ander Koenoe te
worden is bij de Matjaunegers een oud gebruik. Meestal
wordt het toegepast bij liefdesgeschiedenissen wanneer
een verleider trots herhaalde vermaningen van eene
vrouw die een ander toebehoort niet wil afzien. Het ver-
gift, dat altijd ter beschikking is, heeft eene uiterst snelle
uitwerking, de dood treedt onmiddellijk na het innemen

De hiervoren ontworpen schets moet als een volken-
kundig fragment beschouwd worden.
De schrijver vertoefde in het noordelijke gedeelte van
het boschnegergebied toen hem het bericht van het over-
lijden van Jankosoe bereikte. De dood van den granman
met wien steller gedurende achttien jaren dikwijls, op
aangename en onaangename wijze, in contact is geweest
moet als directed aanleiding voor het schrijven der schets
beschouwd worden.
In eene later schets, die den naam ,,De Staat in den
staat" zal dragen, zal Jankosoe meer als politieke figuur
op den voorgrond treden.

Boven Suriname, 14 Januari 1932.



J. A. J. de Villiers, die bij het samenstellen van zijn
werk over Storm van 's Gravesande 1) gebruik heeft ge-
maakt van de Colonial Office Transmissions in het Public
Record Office te Londen, noemt als laatsten van Storm's
brieven aan zijn principalen in Zeeland dien van 24 Sep-
tember 1772.
Er bevindt zich echter in het Algemeen Rijksarchief
een later missive van den Directeur-Generaal en wel on-
der de bij de vergadering der X ingekomen stukken (ar-
chief West-Indische Compagnie no. 252). De bundel in
kwestie draagt het origineele opschrift: No. 5 Brieven en
Papieren van St. Eustatius en St. Martin aan de Ver-
gadering van Thienen, beginnende den 30 January 1769
en Eyndigende den 27 April 1778. Die opschriften der
tot boeken ingebonden ingekomen stukken geven wel
meer een niet geheel volledige omschrijving van den in-
houd; in den index v66r in dezen bepaalden bundel wordt
medegedeeld dat voortaan de uit Essequibo en Demerary
ingekomen stukken wederom in afzonderlijke ,,quohie-
ren" zullen worden ,,geinsereert", evenals v66r het jaar
1750 gewoonte was geweest, maar dat die uit Suriname
ontvangen uit hoofde van het geringe aantal in de
Statiaansche kohieren een plaats zullen blijven vinden.
Inderdaad, Suriname was geen Compagnie's kolonie en
van daar was geen omvangrijke of belangrijke correspon-
dentie te verwachten.
Als bijdrage tot de kennis der trieste geschiedenis van
') Storm van 's-Gravesande. Zijn werk en zijn leven. Uit zijn brie-
ven opgebouwd. Linschoten Vereeniging 1920.


het Westindische beleid in de tweede helft der XVIIIe
eeuw moge hier het een en ander worden medegedeeld
uit de Essequibosche stukken, in den hooger bedoelden
bundel te vinden.
In de allereerste plaats volgt hieronder-alsaanvulling
op de Villiers' werk de brief van den Directeur-Ge-
neraal, gedagteekend Rio Essequibo den 18 December
1772; deze brief is niet geadresseerd, maar na de ont-
vangst voorzien van de aanteekening: aan de Kamer
Zeeland. De onderteekening is door Storm zelf gesteld, de
brief echter is door een ander geschreven. Wat den in-
houd betreft, deze is geheel in den ons uit de Villiers' uit-
treksels zoowel bekenden stijl.

Edel Groot Achtbaare Heeren,
Met het arrivement van het schip vrijheyd Capteyn
Jan van Haerst Eyndehjk mijne zoo lang versogte en ge-
wenschte Demissie bekomen hebbende, zoo denke mijne
onvermijdelijke pligt te weesen UEGA mijne hartgron-
dige Dankbaarheyd te betuygen voor alle de gunsten en
weldaden van UEGA in mijn vijff en dartig Jaerige dien-
sten genooten.
In zoo langduurige dienst kan het niet anders weesen
of ik hebbe wel in deene of ander opsigten misvattingen
gehad en gedwaalt, want humanum est Errare en Nemo
sine vitiis Optimus ille qui minimes urgetur maar noyt is
het met een quade intentie geschied. Ik heb altoos zoo
veel in mijn vermoogen is geweest het waere interest en
voordeel van de Compagnie tot mijn standvastig oog-
merk gehad met agteruytstelling van alle Eygen of par-
ticuliere interest, daar in gemanqueert mogt hebben ver-
zoek ik nogmaels ootmoedig excus van UEGA, zoo als
reets in mijn voorgaande gedaan hebbe.
Het laetste jaer van mijn dienst is wel een fatael Jaer
voor mij geweest. Eerst het ongeluk van UEA misnoegen
te moeten ondervinden maar wel voornaamentlijk den
haggelijke toestand van de Colonie door den opstand der
slaaven aan d'oost Zeekant weynig daar nae aan de west-
zeekant en deese bijnae gedempt weederom op de Plan-


tagie het Princehoff van de weduwe Christiaanse, hebben
wij bij de drie maanden nagt en dag in onrust gebragt
weynig nagten of hebbe twee a drie reyse uyt het bed
moeten opstaen om de berigten te leezen en te beand-
woorden en de noodige ordres stellen. Het welk mij reets
onpasselijk zoo afgemat heeft dat geene der vergaade-
ringen over de gevangenen hebbe konnen bijwoonen.
Van deese fataele gevallen heb ik d'Eer gehad sijne
Doorlugtige Hoogheyt en UEGA omstandig verslag te
doen met de scheepen d'Eensgesintheyt Capt Maarten
van Lou & de Juffrouw Elisabeth Capt I. van Bennegom
welke laetste door een swaer lek verpligt is geweest wee-
der binnen te loopen en te Lossen zijnde nu dit schrijven
nog niet vertrokken & over Barbados.
Het is er nog verre van daen Ed. Gr. Achtbaare Hee-
ren dat deese saeken tot een goed Eynde en tot stilstand
gebragt zijn Edog dewijl volstrekt voorgenoomen hebben
mij met geene saeken buyte mijne particuliere affairens
direct of indirect te bemoeyen Except alleen desgevergt
zijnde wanneer mij nooyt soude onttrekken zoo zal ik mij
over die saeken niet uytbreyden maar sulx aan mijn suc-
cesseur overlaeten.
Ik hebbe ten eerste aan den Heer Directeur Generaal
overgegeeven alle de slaeven van UEGA in mijn dienst
zijnde de Plantagies Ambachtsvolk Fort Pakhuys kruyd-
magazijn gereedschappen &c. &c. met een woord niets
uytgesondert het venducomptoir heb ik sijn W.E.G. ook
immediaet aangebooden 't welk aangenomen zijnde
meede van afgestapt ben.
Zeedert mijne laetst overgesonden rekening der 11/.
pcent kerk en armegelden geene venduen geweest zijnde
als nu kortelings die van Capt. Stap welke in deese hag-
gelijke omstandigheden niet voor mijn Rekening hebben
willen neemen sal die reekening gauw geslooten konnen
Die van de Comp. Hoofd gelden is in het Recognitie-
boek hebbende daar van niets onder mij, en van de Co-
lonie ongelden hope den 7de December aanstaande in den
Raed in te leveren zijnde omtrent neegen hondert guldens


in cas maar wel vier a vijff duysend guldens te goed aan
different gaende de betaaling voor al nu seer traag.
Weegens Demerary hebbe mij noyt met die onfang
bemoeyt en altoos het werk van de Commandeurs in der
tijd geweest.
Ik ben voorneemens als de HEERE behaegt over een
week twee a drie naar Demerary te vertrekken en als een
goedertierende God mij geliefft in een maetige staet van
gesondheyt te stellen (waar mij echter niet meede durf
vleyen) hoop ik aanstaende somer d'Eer te sullen hebben
UEGA mondeling van mijn Eerbied en dankbaarheyt te
Deese willende besluiten vinde mij vereert met UEGA
seer geEerde van den 7de September laetstleeden aange-
bragt per het schip de Phoenix Capt. W. P. Nap deselve
is in het hier voor gemelde reets genoegsaam beantwoord.
Ik heb niet alleen geensints gehaesiteert alles op behoor-
lijke inventarissen aan mijn successeur over te geeven,
maar sulx ten alderspoedigste gedaen eer d'Eer had eenige
beveelen van UEGA te ontfangen selver het venducomp-
toir en mijne huysslaaven, welke laetste het eenigste was
dat de vrijheyd genoomen hadde UEGA te versoeken om
te moogen behouden zoo als wijlen de Heer Spoors van
UEGA had geobtineert. Maer de Heer Trotz mij seggende
positief bevel had van UEGA deselve op te eyschen hebbe
deselve illico naer zijn W.E.G. huys gesonden.
Niets verder UEGA attentie waerdig te melden heb-
bende besluyte deese met verzeekering ik altoos met alle
mogelijke Eerbied en hoogagting zal zijn
Edele Groot Achtbaare Heeren
UEGA alderonder-
danigste & Gehoorsaamste Dienaar

Van den opstand op de plantage het Princenhoff spre-
ken nog eenige andere stukken in denzelfden bundel. De
eigenares was vermoord, een timmerman en twee andere
blanken doodelijk gewond. Door creoolslaven der Com-
pagnie was de plantage weder in bezit genomen, zonder


dat tegenstand was ondervonden; er waren alleen wa-
penen ontvreemd. Slecht van garnizoen voorzien als de
kolonie was, terwijl er van de gewapende burgerij niet
veel te verwachten viel, rekende het Bestuur bij oproerig-
heden als deze vooral op de indianen als bondgenooten en
op de getrouwe compagniesslaven. In dit geval echter -
drie uitbarstingen kort na elkander had men om hulp
geschreven naar Berbice, naar Suriname en naar St.
In een copiebrief van Directeur-Generaal en Raden dd.
6 October 1772 kan men, naar aanleiding van het geval
op de plantages van P. C. Hooft, nog eens de klacht her-
haald vinden van te weinig ,,militie" en over het gehalte
der manschappen. Teekenend is de opmerking dat er on-
der de militairen verscheidene zijn ,,die vrij ligter zijn als
de geweeren waarmede zij zich defendeeren moeten".
Ook uit andere bronnen is bekend dat Bewindhebberen
zich door de ,,zielverkoopers" nogal eens ouden van da-
gen, invaliden en jeugdige knapen zagen geleverd, in
plaats van voor den dienst geschikte manschappen. En
dat in de XVIIe en XVIIIe eeuw ook op de schepen,
welke lange en gevaarlijke reizen ondernamen, vele jon-
gens dienden is mede geen nieuws; trouwens nog in 1826
voer een walvischvaarder van Harlingen naar de Pool-
streken uit, onder welks equipage zich eenige jongmaat-
jes van 9-12 jaar bevonden 1), wat in onze dagen ge-
lukkig ondenkbaar zou zijn.
Op 25 September 1772 meldden Storm en Raden welke
voorloopige beschikkingen zij genomen hadden op het
request van G. H. Trotz en anderen, die een doorgra-
ving wilden tot stand brengen van de Essequibo naar de
Demerary river en ook in eenige andere stukken wordt
over dit geprojecteerde kanaal gesproken (zie ook Net-
Trotz was de man, zooals bekend is, die op het einde
van 1772 Storm als Directeur-Generaal opvolgde. Van
den nieuwen bewindsman is in het dosier der X een ori-

1) Neptunus Sept. 1930 e.v.


gineele brief aanwezig van 6 Januari 1773, dus van kort
na de bestuursoverdracht. Hij begint met te vertellen ,,in
,,wat voor een disperaete toestand de Compagnies zaaken
,,hier zijn". Alle gebouwen verkeeren in slechten staat
van onderhoud en er zal veel nieuw moeten worden ge-
bouwd; de materialen echter ontbreken en de werk-
krachten zullen aan de Compagniesplantages moeten
worden onttrokken. Nu, dusdanige klachten had Storm
in zijn veeljarige correspondentie ook vaak genoeg geuit,
zonder success evenwel.
Enkele passages echter uit Trotz's schrijven zouden
kunnen worden opgevat als hatelijkheden aan het adres
van zijn voorganger. Zoo schrijft hij dat de oud-gouver-
neur Storm dus naar men zegt eigenaar is van een
derde van het Forteiland en wel just van dat gedeelte
dat het meest geschikt is voor den bouw van huizen voor
de Compagnie. Nergens, zegt Trotz, heeft men een stukje
land voor de Compagnie overgehouden ,,of enig voor uyt-
,,sigt gehad". De uit Berbice gekomen hulptroepen heeft
hij niet tijdig durven terugsturen, met het oog op de ge-
ringe waarde en de zeer beperkte getalsterkte van het
eigen garnizoen. ,,Ons eygen volkje" schrijft Trotz -
,,is in een smertelijke toestand, gelijk alle Compagnies-
,,zaaken sonder order of discipline". Ook de secretarie
heeft hij ,,in droevige situatie bevonden"; de zaken wor-
den niet afgedaan en de assistenten komen of blijven weg,
naar hun goeddunkt. Trotz heeft hierop nu orde gesteld
en een instructie opgemaakt, waarop hij n.b. de appro-
batie van de Heeren in Holland vraagt.
Gegeven de groote afstanden en de gebrekkige ver-
keersmiddelen, de onvoldoende regeling en de weinig
deugdelijke leading van uit het moederland, konden de
gouverneurs der koloniEn gemakkelijk als despootje op-
treden; officieelechter was hun zelfstandigheid niet groot.
Dit is een der redenen waarom de Westindische corres-
pondentie van die dagen zoo vaak loopt over futiliteiten.
Maar het ergste was wel dat de overzeesche gewesten
zooveel uit het moederland moesten betrekken perso-
neel en materieel en dat de voorziening zoo slecht was.


Niet alleen door de laksheid en de onverschilligheid van
de Heeren in Patria door hun gebrek aan ,,efficiency"
- maar niet in de laatste plaats omdat de Compagnie er
maar al te vaak financieel slecht voorstond.
Trotz zou wel zelf aan het bouwen kunnen gaan, want
goede baksteen werd in de kolonie zelf geproduceerd,
maar hij durft op eigen verantwoording geen f 30.- per
1000 steenen te besteden; bovendien heeft hij geen met-
selaars baas, die hem uit Holland zal moeten worden toe-
Verder vraagt hij instructies in zake kwesties over de
huisslaven. De nieuwe Commandeur van Demerary -
Paulus van Schuylenburg moet het hem competeeren-
de aantal roeiers en huisbedienden hebben en de afgetre-
den Commandeur a.i. Machiel Looff die nu weder
Assistent is geworden -is niet maar zoo direct bereid de
hem in die laatste functie niet toekomende slaven af te
staan; wel een kwestie om aan de Heeren in Holland
ter beslissing voor te leggen. Er zat echter achter deze
aangelegenheid een principle en wat Trotz daarover zegt
is zeker van belang. Aan de Compagnies ,,bediendens"
werden slaven toebedeeld voor huiselijke diensten en
deze practijk gaf aanleiding tot ,,klachten en troubles".
Nieuw aangekomen Europeanen konden niet met slaven
omgaan, op de Compagniesplantages geboren en getogen
slaven hadden bezwaar tegen overplaatsing naar de wo-
ningen der ambtenaren, huisslaven die lang bij eenzelfde
ambtenaarsfamilie hadden gediend schikten zich niet in
nieuwe condities. Trotz achtte het gewenscht voor de
ambtenaren nieuwe slaven aan te koopen of better
nog met het geheele stelsel te breken en de ambtenaren
door gageverhooging te compenseeren, wat zeker een ver-
standig denkbeeld was.
Compagniesslaven waren blijkbaar zeer in trek; Trotz
zegt dat men aan e6n creool van de Compagnie meer had
dan aan drie nieuwe slaven. Hij stelde voor om nooit meer
Compagniesslaven aan particulieren te verkoopen of over
te doen, doch maakte 6en uitzondering, naar aanleiding
van een bij hem ingekomen verzoek van den vader van
West-Indische Gids XIV 5


een mulattenmeisje. De moeder van dat meisje was een
slavin op de Compagnies plantage Duynenburg en het
kind dus eigendom der Compagnie; de vader verzocht
zijn dochter vrij te geven en was bereid de Compagnie
schadeloos te stellen, door voor haar een slaaf in ruil te
geven. In dit geval adviseert Trotz om coulant te zijn
,,dewijl men weynig utiliteyd van die mulatten heeft,
,,kunnende dog niet wel als slaven behandelt worden".
Dat blanken vaak niet bij machte waren aan hunne bij
slavinnen verwekte kinderen de vrijheid te schenken
wordt ook door Teenstra 1) gebrandmerkt als een der
ergerlijkste misstanden aan de slavernij in de Neder-
landsche kolonien verbonden. Zelfs wanneer de vader,
zooals hier, een koopsom kon betalen, was hij afhankelijk
van den eigenaar der moeder.
Reeds Trotz bepleitte een verlegging van het bestuurs-
centrum van Essequibo naar Demerary eerst veel later
tot stand gekomen en hij stelde in het licht dat de ves-
tiging aan de Demerary river eerste aankomst- en laat-
ste afvaartplaats was der schepen van en naar Patria.
Over het eiland Borssele spreekt hij als van ,,dat gebor-
,,stelde Eyland van Demerary dat nooyt bekwaam kan
,,gemaakt worden voor een stad of dorp, zijnde het een
,,moerassig en onvrugtbaar kleyn Eylandtje". Hij zou
echter wel een middel weten om aan geschikt terrein te
komen voor een nieuwe vestiging, door zich te verstaan
n.l. met de concessionarissen van het ontworpen kanaal.
Trotz doet zich in zijn brief kennen als een man die
reeds v66r zijn benoeming tot Directeur-Generaal een be-
langrijke positive in de kolonie bekleedde. Als administra-
teur en als eigenaar van plantages voerde hij over niet
minder dan duizend slaven het behind. Dat zoo iemand
naast zijn particuliere zaken zich ook nog met het be-
stuur over de kolonie wilde belasten is teekenend voor
den tijd en de toestand. Zelf klaagde hij over de te geringe
inkomsten, geringer dan die van den Gouverneur van Su-
riname, terwijl het gouvernement van Essequibo en De-

1) M. D. Teenstra. De negerslaven in de Kolonie Suriname.


merary toch. zeker niet van minder beteekenis was. De
Compagnirn echter werden niet gediend omderwille van
de salarissen welke zij aan hare ambtenaren betaalden.
Jacht op emolumenten en de daarmede samengaande
corruptie en oogluiking, in de Republiek tot een monster-
achtig system uitgegroeid, bloeiden niet minder welig in
de Westindische kolonien; de geschiedenis b.v. van St.
Eustatius, vooral gedurende de Gouden Rots-periode, is
in dit opzicht leerzaam. De particuliere ondernemingen
die onze Amerikaansche vestigingen v66r de revolutie
van 1795 beheerden, deden als zoodanig niet eens voor-
deelige zaken; haar politiek en organisatie echter openden
gelegenheden voor andere particuliere belanghebben-
den en bevoorrechte gezagsdragers tot zoet gewin.
Met de Villiers mogen wij aannemen intusschen dat
Storm van 's Gravesande zich gedurende zijn veeljarigen
dienst niet had verrijkt; hij zat bij de Compagnie in de
schuld. Tot en met de 35e driejaarlijksche rekening der
General Compagnie dus per ult. December 1779, d.i.
ruim vier jaar na zijn dood komt een vordering voor
der Kamer van Zeeland op den D. G. als particulier van
f 5629.18.8. In de 38e rekening is deze post niet meer op-
genomen, maar inmiddels was de boekhouding gewijzigd;
er was o.a. een Rekening-courant der gecombineerde ver-
gadering Essequibo en Demerary ingevoerd, met een de-
betsaldo bij de Kamer Zeeland.
Uit Trotz's brief blijkt op verschillende plaatsen hoe-
zeer men onder den indruk der bloedige gebeurtenissen
van het afgeloopen jaar er van overtuigd was dat de
stemming der creolen of Compagniesslaven een belang-
rijke factor was met betrekking tot de veiligheid der
blanken en het behoud der kolonie. Men most hen min of
meer ontzien en in de eerste plaats most de belofte wor-
den ingelost, door Storm gedaan ter gelegenheid van de
jongste onlusten, dat zij die van trouw en dapperheid
blijk zouden geven op een belooning konden rekenen, een
belofte waaraan Trotz door de belanghebbenden een
60 of 70 man herhaaldelijk was herinnerd geworden.
Deze laatste zou de zaak, zooals hij schrijft, wel hebben


afgedaan, wanneer hij in de Compagniesmagazijnen een
voldoenden voorraad ,,salmp" had gevonden 1), wat ech-
ter niet het geval was. Hij stelde dus voor eenige ellen de-
zer stof voor ieder der gegadigden te zenden.
Ook thans weder behoefde de Compagnie zich niet te
ruineeren, evenmin als bij de belooning der Indianen, wier
waardevolle diensten bij het dempen van den opstand er-
kend waren geworden door een schenking in mondtrom-
petjes en spiegeltjes. Voor slaven, die hun eigen in verzet
gekomen lotgenooten hadden helpen onderwerpen, wer-
den een paar ellen stof per hoofd een passed geschenk
Wij mogen echter niet vergeten dat de beheerders der
kolonikn niet zonder ground konden meenen dat voor de
veiligheid van 's Lands overzeesche gebieden de Regee-
ring zou behooren te zorgen. Er waren evenwel zeer ernsti-
ge gebeurtenissen noodig als de groote opstand in Ber-
bice, of de moeilijkheden met de boschnegers in Suriname
- om de moederlandsche Regeering tot hulpverleening
te bewegen en dan werd nog vooraf de eisch gesteld van
vergoeding der kosten. De eenige geregelde geldelijke bij-
stand welke de West-Indische Compagnie genoot voor de
defense was de subsidie voor ,,200 mannen van oorlog"
ter kuste van Guin6 en welke moeite most er niet wor-
den gedaan om deze gelden binnen te krijgen. In de 35e
driejaarlijksche rekening (1777-1779) der Kamer Zee-
land werden zes ordonnanties van den Raad van State te-
gelijk verantwoord, waaronder voor subsidie over 1765;
in de 36e rekening wederom zes, waaronder een over 1760.
De stad Haarlem had vroeger (1680-1683) geweigerd
haar quota te voldoen indien ,,van haar Ed. ingeseetenen
geen Lijwaten werden genomen", later most het Noorder
Kwartier voortdurend worden aangemaand.
De ,,mercantiele comptoirgeest" waar Van de Spiegel
in zijn brochure van 1795 van sprak, had wMl altijd de
bovenhand gehad.
Amsterdam, December 1931.
') Salempoeris of Salapoeris.


Het is wat eigenaardig geloopen met deze begrooting. Den
16den Februari diende de gouverneur het ontwerp der begroo-
ting, waarin de uitgaven werden geraamd op / 7.365.395.- en de
ontvangsten op / 7.484.360.-, bij den Kolonialen raad in. Twee
weken tevoren was een ontwerp-aanvullende begrooting voor
het loopende jaar ingediend, waarbij zeer ingrijpende wijzigingen
in de vastgestelde begrooting werden voorgesteld. Een deel der
brandende vraagstukken van het Curagaosche beleid, o.a. dat
der politie, is bij dit ontwerp ter sprake gebracht, en bij de behan-
deling der begrooting voor het nieuwe jaar niet nader uitdrukke-
lijk onder de oogen gezien. Maar deze laatste begrooting heeft ook
een groote gedaanteverwisseling ondergaan. De begrooting voor
1932, zooals deze in het Publicatieblad verschenen is, wijst aan
uitgaven zoowel als aan ontvangsten ruim een million minder
aan dan de oorspronkelijke ramingen, nl. / 6.291.840.- aan uit-
gaven en / 6.357.360.- aan ontvangsten.
Tusschen den Kolonialen raad en den gouverneur bestaat eigen-
lijk al van het begin der wereldmalaise een verschil van inzicht
omtrent Curarao's aandeel in de ongunst der tijden .Niet also
laatstgenoemde, de gouverneur, zijn oog sluit voor de werkelijk-
heid. Het is meer een karakterverschil. De raad was lang zwart-
galliger gestemd dan de gouverneur omtrent het te verwachten
verloop. Intusschen had de ontstellende werkelijkheid den gou-
verneur reeds zijn lagere ramingen voor 1931 bij aanvullende be-
grooting in de pen gegeven, en nu, voor 1932, sprak hij zelfs van
een ,,niet te berekenen teruggang in de structuur van Curarao",
waarmee hij rekening wilde houden. Voor den grooten voor-
spoed van Aruba alleen werd het einde nog niet aanstonds ge-
vreesd. Des gouverneurs standpunt weerspiegelde zich o.a. in een
afwijking van het gewone stelsel, om bij de racing der middelen
niet beneden het gemiddelde der drie laatste jaren te gaan, behal-


ve voor Aruba, waarvoor nog op een stijging gerekend werd. Ook
voor dit eiland alleen werden ,,ruimer" kredieten aangevraagd,
de andere posten beperkten zich tot het allernoodigste.
Zelfs zoo was de gouverneur den raad nog te optimistisch, ook
wat Aruba betreft. En gaandeweg, bij het bekend worden van den
eersten kwartaalstaat der middelen van 1931, most de gouver-
neur wel toegeven. Hij had nog getracht een herziening der cijfers
uit te stellen tot een aanvullende begrooting, in den loop van
1931 in te dienen, maar bij de openbare behandeling der begroo-
ting bleek hij van inzicht veranderd te zijn. Bij monde van den be-
stuursgemachtigde werd een geheele reeks van lagere ramingen
den raad voorgesteld, waarvan de voornaamste zijn: / 600.000.-
invoerrecht, / 100.000.- inkomstenbelasting, / 100.000.- loods-
gelden, / 150.000.- watervoorzieningsdienst. Zoo kwamen de
middelen, die in 1930 hadden opgebracht / 8.000.000.- en voor
1931 oorspronkelijk geraamd waren op / 10.400.000.-, voor 1932
op / 7.500.000.-. Sedert zijn de werkelijke cijfers over 1931 be-
kend geworden, en is gebleken, dat van de verlaagde racing
ad ruim / 7.000.000.- (met inbegrip van / 400.000.- voor tij-
delijke belasting verhoogingen) de werkelijkheid niet ver verwij-
derd is gebleven: / 7.228.589 is het voorloopig eindcijfer der
ontvangsten over het afgeloopen jaar.
Bij de openbare beraadslaging bleek de verbeterde raming voor
1932 den heer Jossy Henriquez nog te hoog; niet verder dan
/ 5.000.000.- wilde deze gaan, en tijdens de beraadslaging ver-
klaarde het raadslid mr. Eskes ook namens de andere leden van
den raad met de begrooting, zooals deze was gewijzigd, te willen
meegaan, indien het bestuur toezegde, dat het bij een mindere
opbrengst der middelen over 1931 dan / 6.500.000.- de begroo-
ting opnieuw aan het oordeel van den raad zou onderwerpen.
Half en half werd die toezegging ook gedaan, maar, als boven ge-
zegd, dit geval heeft zich niet voorgedaan.
Bezuiniging en versobering was het al, wat de economische klok
van den raad sloeg. Ja, antwoordde de gouverneur: en verhooging
van de middelen; zij het al, dat hij eraan toevoegde, dat deze
verhoogingen, van het algemeen percentage der invoerrechten en
van eenige bijzondere percentages (echter niet van eerste levens-
behoeften), van de gedistilleerd accijns en van het invoerrecht op
sigaren en sigaretten, van tijdelijken aard zouden zijn. Het is de
oude kwestie: altijd weer als de middelen dreigen minder te vloei-
en en het belastingspook in aantocht schijnt, komt de raad al bij
voorbaat met het verweer, dat er nog zooveel te bezuinigen en


nog heel wat te versoberen is, zonder daarbij van veel initiatief
blijk te geven, en dan ook in den regel wel volgende den aange-
wezen weg van versterking der middelen.
Nu zijn daarbij ongetwijfeld twee dingen niet uit het oog te ver-
liezen. Vooreerst dit, dat bezuiniging en versobering voor een heel
groot deel meer een zaak van dagelijksch bestuursbeleid dan van
begrootingsbeleid is. Niet maar uitgeven wat gevoteerd is, maar
telkens weer de noodzakelijkheid ook van regelmatig terugkee-
rende uitgaven wonder de oogen zien, is in Curacao niet minder
dan in het moederland het halve bezuinigingswerk. En in de
tweede plaats: de raad staat sterk, wanneer hij tegenover het
Eerste-kamerlid mr. Fock uitdrukkelijk vaststelt, dat de kas-
voorschotten, die op 31 December 1930 tot / 5.135.000.- blijken
te zijn gestegen, geen uitvinding van den raad zijn; dat deze
eigenlijk zelfs eer tegen dan met zijn wensch zijn ingevoerd. In
dit opzicht deed mr. Fock den Kolonialen raad geen recht, toen
hij veronderstelde, dat dit college met zijn advies over de herzie-
ning van het regeeringsreglement wel geen haast zou maken, om-
dat daarbij waarschijnlijk de begrooting, ook al is zij sluitend,
weer aan het oordeel van den Staten-generaal zal worden onder-
worpen. De Koloniale raad heeft nagenoeg altijd blijk gegeven
zuiniger te willen zijn dan het bestuur, en getracht met eigen mid-
delen, ook zonder kasvoorschotten, tot sluitende begrootingen te
Niet alsof de raad nooit zou hebben geweten van uitstellen van
wat hem niet welgevallig schijnt. Tot een overzicht over het in het
afgeloopen jaar voorgevallene, zooals in meer of mindere mate
deze beschouwingen plegen te worden, behoort ook de vermelding
van de eindelijke aanneming eener jarenlange aanhangige herzie-
ziening der inkomstenbelastingverordening, die in vettere jaren
meer nut had kunnen doen dan nu wellicht in afzienbaren tijd er-
van te verwachten is. Ook over de belastinginning is bij de be-
grootingsbehandeling gesproken. Men meende, dat er sinds twee
jaren een verbetering was ingetreden.
Gouverneur Van Slobbe had bij deze begrooting een wijziging
in de samenstelling der afdeelingen gebracht, waarbij een nieuwe
afdeeling ,,Binnenlandsch bestuur" werd ingesteld. Voorloopig
zal dit slechts begrootingstechnische beteekenis hebben, zoo werd
ter toelichting gezegd, maar tegelijkertijd werd in uitzicht gesteld
een nieuw department wonder een hoofdambtenaar en .... her-
vorming van de bestuursindeeling ten aanzien van het eiland Cu-
racao. De raad hield zich op een afstand van deze plannen, sprak


alleen de vrees uit, dat hij voor een voldongen feit zou worden ge-
steld, zooals hij oordeelde, dat hem overkomen was bij de uitzen-
ding van een referendaris in 1931, bestemd om in Mei 1932 den
heer Boomgaart als gouvernementssecretaris op te volgen. De
raad zal ik wel erin moeten kennen, zei de gouverneur, wanneer
ik de gelden aanvraag.
Een andere teere kwestie is hiermee in het debate gebracht, de
verhouding tusschen den gouvemeur en den Kolonialen raad,
theoretisch tot op zekere hoogte wat betreft het budgetrecht van
den raad, practisch wat betreft een reeks feiten, die zich in den
loop van 1931 hebben voorgedaan. Ik kan daarover niet zwijgen,
ook omdat zij.vrijwel het eenigst vermeldenswaardige zijn uit de be-
grootingsdiscussie over hoofdstuk XI, voor zoover Curagao aan-
gaat, in de Tweede kamer.
De heer mr. Eskes, zeker een der bekwaamste en der meest ge-
zaghebbende leden van den Kolonialen raad heeft over het bud-
getrecht gesproken, daarbij in de eerste plaats tegenover in de
Eerste en Tweede kamer gemaakte opmerkingen het beleid van
den raad verdedigende, maar hij heeft ook gewezen op den eisch
van een onverzwakte handhaving van dit budgetrecht tegenover
het bestuur, de eerbiediging daarvan door den gouverneur. Daar-
bij herinnerde deze spreker aan de uitgave van / 500.000.- op
een begrootingspost van / 100.000.- voor onvoorziene uitgaven
in 1930, een feit, dat ook in de Tweede kamer de aandacht ge-
trokken heeft, met de toevoeging, dat er bij die 5 ton heel wat
was, dat ,,niets onvoorziens" had. Nog meer werd daar naar vo-
ren gebracht, nl. het conflict tusschen raad en bestuur over den
bouw van politiewoningen op Rooi Canarie, die uitdrukkelijk van
de begrooting geschrapt waren; en het ontbreken van gedetailleer-
de opgaven omtrent de bezoldiging voor de politie in den uitge-
werkten en toelichtenden staat der begrooting voor 1932. Daar-
bij deed zich in de raad dit eenigszins vermakelijke incident voor,
dat toen de gouverneur v66r de mondelinge gedachtenwisseling
deze gegevens verstrekt had, en men die, omdat ze in den bij de
memories van toelichting overgelegden ,,staat" hadden behoord,
in de notulen der vergadering wilde opnemen, de gemachtigde
van den gouverneur daartoe wel toestemming wilde geven, mits
de raad die gegevens ongewijzigd aanvaardde. De raad state
over deze voorwaarde heen, nam de gegevens in de notulen op,
en gaf blijk ze niet ongewijzigd te aanvaarden door de post voor
den commissaris van politie te schrappen. De minister heeft in de
Tweede kamer toegezegd, dat hij den gouverneur, voor zoover


nog noodig, erop opmerkzaam maken zal, dat &n ten aanzien van
den bouw der politiewoningen &n ten aanzien van de overschrij-
ding van de onvoorziene uitgaven zijn beleid niet just is geweest.
Over het eerste zei de minister, dat door de gevolgde handelwijze
just ,,vervalt .... de vereischte contr6le van het vertegenwoor-
digend lichaam op hetgeen zich op uitvoerend gebied voordoet."
Ik veronderstel, dat deze woorden den Kolonialen raad een hart
onder de riem zullen zijn, en voor de toekomst veel zullen kunnen
voorkomen, wat anders tot moeilijkheden van ernstiger aard wel
eens aanleiding zou kunnen zijn. De woorden van den minister
verbinden de control van den raad niet uitdrukkelijk aan het
budgetrecht. En terecht. De macht van den raad gaat verder, en
het is dan ook gewoonte, en een goede gewoonte, dat bij de begroo-
tingsbehandeling allerlei inlichtingen gevraagd worden, die meer
tot het gebied van art. 97 schijnen te behooren. Daartoe mag men
rekenen de vraag der afdeelingen om omtrent het geval-Weitjens
ingelicht te worden, wat de gouverneur geweigerd heeft zonder
zich te beroepen op ,,schade vvoor de aan hem toevertrouwde be-
langen". De verwachting, dat bij de mondelinge beraadslaging
alsnog inlichtingen zouden verstrekt worden, is niet verwezen-
lijkt. Alleen heeft de bestuursgemachtigde, de procureur-gene-
raal, die zelf boter op het hoofd heeft, gezegd, dat het bestuur van
oordeel was, dat de benoeming van den heer W. wel wettig was.
Gelukkig is de ontwikkeling dezer zaak zoo geweest, dat in de
Eerste kamer de minister heeft verzekerd, dat benoemingen, zoo-
als enkele jaren geleden hadden plaats gevonden (met inbegrip
dus van die van den heer mr. Van Dijk tot procureur-generaal)
van hem niet zullen uitgaan. Afgezien van het persoonlijke in bei-
de zaken en van de veer, die de rechterlijke macht erbij heeft moe-
ten laten zitten, kan men in zoover dan ook inderdaad spreken
van een bevredigende oplossing, zooals de minister in de Tweede
Kamer had in uitzicht gesteld.
Te zelden is er gelegenheid, om een stem uit Curarao over be-
langrijke vraagstukken van den dag te doen hooren, dan dat ik
hier niet zou melding maken van hetgeen mr. Eskes zeide over de
samenstelling van het toekomstige vertegenwoordigend lichaam.
Hij kome zelf aan het woord: ,,Ik kan de wijze van samenstelling
van den Raad als geregeld in het Regeeringsreglement niet be-
wonderen, maar geloof toch niet, dat een gekozen vertegenwoor-
digend lichaam in het algemeen onafhankelijker tegenover het
Bestuur zou staan. In een betrekkelijk kleine samenleving als wij
hier hebben hangt in dezen bijna alles af van de persoonlijkheid


van hen, die zitting hebben. Zijn zij mannen van karakter, dan
zullen zij voor hun meeting uit durven komen, ook al is deze aan
het Bestuur niet welgevallig en zullen zij zich niet laten weerhou-
den door de vrees straks niet herbenoemd te worden. Ik geef toe,
dat het uitkomen voor eigen meening in geval van een sterk per-
soonlijk regime, vooral voor ambtenaren in den Raad, wel eens
moeilijkheden zou kunnen opleveren, doch dit bezwaar blijft in
meer of mindere mate bestaan, wanneer de leden gekozen worden
door de kiezers.
.... Of het niet better zou zijn vertegenwoordigers te doen ver-
Er zijn zeker gewichtige bezwaren aan verbonden!
Het best zou wellicht nog zijn een deel der leden te doen kiezen
door de kiezers, een deel te doen benoemen door de Kroon. Aan de
method van verkiezing blijft het bezwaar verbonden te bepalen,
wie kiezers zullen zijn en hoe te handelen ten aanzien van de be-
woners van de eilanden buiten Curagao, die toch zeker ook kies-
recht behooren te hebben, terwiji het voor gekozenen dier eilan-
den practisch ondoenlijk zal zijn de vergaderingen van den Kolo-
nialen Raad bij te wonen".
Veel van hetgeen de spreker aan Bordewijk ontleende over
het in 1864 betoogde achtte hij ook nu nog van beteekenis.
Aldus eindigde hij over de aanstaande herziening van het re-
geeringsreglement: ,,met groote belangstelling maar ook met
groote scepsis zien velen op Curacao het ontwerp tegemoet".
Over de onderwijsgelijkstelUing heeft de gouvemeur meege-
deeld, dat deze thans is uitgebreid tot de kosten van uitrusting en
overtocht van uitgezonden verplichte leerkrachten en de pension-
De ondersteuning der bovenwindsche eilanden is voor iedere
gouverneur, die het laat-maar-waaien-stelsel niet wil toepassen
een vraagstuk. Onder de nieuw aangevraagde gelden, dus tot de
noodzakelijke credieten, behoorden ditmaal gelden voor plannen
ten aanzien van de watervoorziening, veeteelt, de betere verbin-
ding met Curacao en de buitenwereld.
Anders dan met de armlastige bovenwindsche eilanden staat
het met Aruba, dat evenals een halve eeuw geleden, toen het
de kurk was, waarop de kolonie zonder moederlandsche hulp
dreef een overschot oplevert. De gouverneur wilde op dien
ground, gelijk gezegd, wat ruimer credieten voor dit eiland zien
toegestaan. Zeer logisch, is men geneigd te zeggen. Maar de Kolo-
niale raad vond het noodig er den nadruk op te leggen, dat alle


eilanden een geheel zijn. Als tegenhanger vermelden wij uit de
Amigoe van 27 Februari 1932 een opmerking van het lid van den
raad van politie, den heer Dussenbroek, aan het einde der locale
begrootingsbehandeling, dat hij benieuwd was, waarheen de
/ 700.000.-, die Aruba in 1933 zou overhouden, zouden gaan,
met zijn vraag ,,of men op Curacao nog niet voldoende mooie
wegen heeft?"
Behalve wat reeds is meegedeeld deed de schriftelijke gedach-
tenwisseling bij hoofdstuk XI in de Tweede kamer eenige gron-
dige beschouwingen verwachten over den economischen toestand
van het gebiedsdeel, het financieel beleid, den toestand der boven-
windsche eilanden, het vraagstuk van politie en weermacht, ge-
zondheidszorg en drankbestrijding. Wij danken eraan eenige cij-
fers over de zoo opzienbarende uitzending en bijna onverwijlde
terugzending van politieambtenaren. Van de 29 uitgezondenen zijn
er 12 teruggekeerd. Aan Curacao heeft dit / 66.000.- gekost. De
uittocht der vreemdelingen, niet tijdig voorzien, moet hieraan
schuld hebben. Politie en weermacht in Curacao zijn aldus samen-
gesteld, gelijk de gouverneur meedeelde: 66n oorlogsschip, - 150
man mariners, waarvan 35 op Aruba, 190 man politietroepen (40
op Aruba), 25 A 30 man burgerpolitie, 65 man veldwachters.
Met de mededeeling, dat de Koloniale raad zijn goedkeuring
onthouden heeft aan een aanvullende begrooting voor 1929,
waarbij de oorspronkelijke begrooting met / 2.000.000.- bleek
overschreden te zijn, meen ik dit overzicht te kunnen besluiten.

Amsterdam, 28 Maart 1932.


Columbus, ofschoon een der weinige personen uit de geschiede-
nis, die bij iederen ,,man in the street" bekend is, is er toch ook
een, wiens leven en werken nog steeds aan vakgeleerden allerlei
problemen ter oplossing aanbiedt.
Vooreerst zijn leven; hiervan is eigenlijk slechts goed bekend de
period van ongeveer 1492 tot zijn dood. Wat daarv66r ligt, en
wel in de eerste plaats de geboorteplaats van den grooten ontdek-
ker, is nog in vele opzichten een raadsel. Niet minder dan zeven
plaatsen toch betwisten elkander de eer, dat daar zijn wieg gestaan
zou hebben. En wat het einde van zijn leven betreft, al staat het
vrijwel vast, dat hij in Spanje overleden is, waar zijn stoffelijk
overschot rust of gerust heeft, is al evenmin zeker. Sevilla, steu-
nende op de autoriteit van de Spaansche Academie van Weten-
schappen houdt staande, dat na eenige omzwervingen Columbus'
gebeente binnen zijn muren ten slotte werd bijgezet. Maar met
evenveel overtuiging en naar het schijnt met grooter mate van
waarschijnlijkheid, beweren de autoriteiten der Dominicaansche
Republiek, dat het graf, waarin in een looden kist het stoffelijk
overschot rust, zich bevindt in de Cathedraal der hoofdstad, waar-
in een schitterend gedenkteeken voor Columbus is opgericht. Zijn
dus 6n de geboorteplaats 6n de laatste rustplaats, benevens een
belangrijk gedeelte van zijn leven onbekend, ook met betrekking
tot zijn reizen zijn er vraagpunten, waarop een definitief ant-
woord nog niet gegeven, wellicht niet te geven is. Een daarvan is
de vraag, of Columbus ons eiland St. Maarten ontdekt heeft. De
Encyclopaedie vermeldt daaromtrent op ground van destijds be-
kende gegevens: ,,Het eiland, door Columbus op diens tweede reis
11 November 1493 ontdekt en naar den Heilige van dien dag St.
Martin (de Tours) genoemd...."
Deze vermelding steunt o.a. op wat Dr. I. Dornseiffen in een
art. in het tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap (1883,
VII, blz. 132) omtrent dit feit vermeldt. Deze schrijver haalt
daarbij aan getuigenissen van tocht- en tijdgenooten, n.l. Petrus
Martyr (Orbe Novo gedeeltelijk van 1494, compleet 1530), levens-
beschrijving van Columbus door zijn tweeden zoon Fernando


(1571) en een verhaal van de tweede reis door Diego Alvarez
Chanca, die als geneesheer, in gevolge koninklijke opdracht, den
tocht medemaakte.
Uit deze verschillende berichten dan zou blijken, dat inderdaad
St. Maarten op 11 November 1493 door Columbus persoonlijk ont-
dekt zou zijn. In het October-nummer van dit jaar van ,,The
Geographical Review" wordt de zaak echter in twijfel getrokken.
De schrijver Lucius L. Hubbard, stelt zich dezelfde vraag, die als
titel van dit opstel fungeert, en komt tot het besluit, dat Colum-
bus niet dicht genoeg langs Antigua zeilde, om het te kunnen zien
en acht het twijfelachtig, dat een eiland ,,St. martin", dat op een
kaart van Juan de la Cosa, in het scheepvaartmuseum te Madrid
aanwezig, voorkomt, ons tegenwoordige eiland Sint Maarten is.
Deze kaart, die vermoedelijk gedurende de tweede reis gedeelte-
lijk geteekend werd, is op sommige plaatsen zoo onduidelijk ge-
worden, dat hier en daar namen haast niet te onderscheiden zijn,
zelfs niet met een loupe. Als gevolg daarvan ontbreken zij op ver-
schillende copieen ervan, of zijn op minder juiste wijze weergege-
ven. Van deze kaart nu werd in 1929 een zorgvuldige foto ge-
maakt, waardoor eilanden en namen herkenbaar werden, die men
met het bloote of gewapende oog niet had kunnen onderscheiden.
Met behulp van deze kaart en verschillende andere authentieke
gegevens nu heeft de schrijver de route, die Columbus op zijn twee-
de reis volgde, zoo nauwkeurig mogelijk aangegeven. Deze leidde
in de West van Dominica ten W. van de Kl. Antillen naar Nevis,
daarna ten 0. van dit eiland en van St. Kitts en vervolgens tus-
schen St. Eustatius en Saba aan bakboord en St. Barts en St.
Martin aan stuurboord in de richting van Portorico. Op de kaart
van La Cosa nu bleek St. Martin wel voor te komen, doch op de
plaats van het eiland, dat tegenwoordig Nevis heet, terwijl Anti-
gua (dat ook als Corda wordt aangeduid) door P. Martyr wordt
geplaatst, waar St. Kitts ligt.
Het blijkt dus, dat reeds bij tocht- en tijdgenooten verwarring
omtrent de bezochte of opgemerkte eilanden bestond. Verder
wordt het, wanneer op een nauwkeurige kaart de waarschijnlijke
route, zooals die door Chanca wordt aangegeven, wordt uitgezet,
zeer twijfelachtig, zoo niet onmogelijk dat Columbus of zijn reis-
genooten ons eiland St. Maarten ook maar gezien kan hebben. Al-
lereerst schijnt de datum 11 November onjuist te zijn. De door
Hubbard toch gereconstrueerde zeilroute wijst aan, dat op dien
datum de vloot, die uit 18 karveelen bestond, ten Westen de
eilanden Guadeloupe en Montserrat passeerde. In den nacht tus-


schen 11 en 12 November beyond zij zich op de breedte van Anti-
gua, maar op grooten afstand ten Westen van dat eiland en be-
reikte eerst op dien of een der volgende dagen een positive vanwaar
St. Maarten gezien zou kunnen worden.
Zeker schijnt het dus wel te zijn, dat de ontdekking van ons
eiland St. Maarten, indien die inderdaad door Columbus geschied
is, niet plaats had op den dag van den H. Martinus van Tours. En
waarschijnlijk is het, dat het eiland Nevis, dat just op den dag in
het gezicht kwam, dien naam eerst kreeg.
Onmogelijk is het verder niet, dat op 12 of 13 Nov. Columbus
zelf of een zijner tochtgenooten in de verte St. Barts en ons eiland
St. Maarten heeft zien liggen. De grootste hoogte daarvan is toch
1266 voet en de afstand waarop het onder normal omstandighe-
den just onzichtbaar wordt, is 44 zeemijien. De vloot van Colum-
bus beyond zich bij het passeeren van St. Eustatius en Saba aan
de eene en van St. Martin aan de andere zijde nog niet op de helft
van dien afstand van het laatstgenoemde eiland.

Amsterdam, December 1931.


Ren6 Maunier. Sociologie Coloniale. Introduction A 1'etude du con-
tact des races. Paris, Les editions Domat-Montchrestien. 1932.
Curacao'sch verslag 1931. (Verslag van bestuur en staat van Curacao
over 1930).
Handelsberichten. Niet-ambtelijk gedeelte. De Nederlandsche Mercuur.
28 April 1932. Rijstteelt en rijsthandel in Suriname, door E. Snellen.
Tijdschrift voor geschiedenis, 47ste jaargang, aflevering 2. De kwes-
tie: ,,wie was Exquemelin?" volledig opgelost, door L. C. Vrijman.
Neerlandia, Mei 1932. Jaarverslag van het Hoofdbestuur over 1931.
Groep Suriname. Groep Nederlandsche Antillen.
De Rijkseenheid, 4 Mei 1932. Communisme in Suriname.
Het Bestuur van Ned. Indie en zijne onderdeelen, benevens een kort
overzicht v. d. Staatsinrichting van Nederland, Suriname en Curacao
en een uiteenzetting van Taak en Inrichting van den Volkenbond, door
A. P. F. Michel.
Knapp, Dr. Ir. W. H. C. Economische bemesting in de tropen. Ge-
illustreerd. [Uitgave van de] Vereenigde Chemische Fabrieken-Utrecht
Statistisch overzicht der behandelde zieken van de koloniale troepen
(Nederlandsch-Indie, Suriname en Curacao, koloniale Reserve) over
het jaar 1930, benevens een vergelijkend overzicht der voorafgaande
jaren. Batavia 1931.
N.V. Surinaamsche Bauxite Maatschappij. General report covering
the 14th bookyear 1930. Z. pl. [1931].

Cheesman, E. E. Banana breeding at the Imperial College of Tropical
Agriculture. A progress report. December 1931. (Geil..). London 1931.

Vrij Nederland, 29 April 1932. De Nederlandsche kolonie Suriname.
Het bevolkingsvraagstuk V, door R. E. Kaltofen.
Het Missiewerk, Mei 1932. De Missie van Curacao. (Met portret van
Mgr. P. I. Verriet O.P.).

,,Petrus Donders", Mei 1932. De Nieuwe Parochie v. h. H. Hart
(Comb6) of Hoe men in Suriname een nieuwe Parochie begint, door


Pater C. Verheyen. Oppohosso te Potribo. Hoe men in de Comme-
wijne werkt, door A. V. Pater E. Startz, door A. Nederveen.
Ons Suriname. Zendingsblad uit de Ev. Broedergemeente, Mei 1932.
De strijd om het oerwoud van Suriname, door den inlandschen evange-
list H. Leerdam. (Geill.).
De Economische Toestand van Suriname in 1931. Verslag uitge-
bracht door de Vereeniging voor Handel en Nijverheid in Suriname.
Paramaribo 1932.
Jaarverslag der West-Indische Kamer over 1931. (Amsterdam 15
January 1932).
A naturalist in the [British] Guiana forest, by Major R. W. G.
Hingston. With 16 plates and 150 illustrations in the text. London,
Edward Arnold & Co.
Kon. Vereeniging ,,Koloniaal Instituut" Amsterdam. 21e Jaarver-
slag 1931. Amsterdam, J. H. de Bussy.
De Indische Mercuur. 27 April 1932. De oorsprong van de ,,Congo-
banaan, door Dr. C. J. J. van Hall (met afb.). Handel en verkeer met
Ned.-Indie, Suriname en Curagao (ontleend aan het verslag 1931 van
de Kamer van Koophandel voor Rotterdam). (Slot in het No. van 4
Kon. Akademie van Wetenschappen. Proceedings. Vol. 35, 1932, No.
3. The rudist fauna of Seroe Teintje limestone (Northern CuraWao), by
H. J. MacGillavry (with plates).
La Quinzaine Coloniale, 10 Mei 1932. L'Emploi des engrais chimiques
dans la culture du bananier en Guin6e Frangaise, par H. Boileau.
Indische Tentoonstelling Westbrockpark 's-Gravenhage 1932. Inzen-
ding Surinaamsche Citrus-vruchten, door C. L. Thomson. (Geill.)
Bos-Niermeyer Schoolatlas der geheele aarde, herzien door B. A.
Kwast, 33ste druk 1932. Wolters' Uitg. Mij. Groningen, Den Haag,
Tropisck Nederland, 2 Mei 1932. Een tocht naar Suriname's binnen-
land, 17 Maart-3 April 1930, door Mr. Dr. F. L. J. van Haaren. (Gem.)
Nederland te Parijs i931. Gedenkboek van de Nederlandsche deel-
neming aan de Internationale Koloniale Tentoonstelling, samengesteld
door dr. H. H. Zeylstra Fzn. Uitg. van de vereeniging Oost en West.
Steendrukkerij ,,De IJsel". Deventer.

SURINAME IN 1925-1926


Bij de behandeling op 25 Februari jl. van de Surinaamsche be-
grooting in de Tweede Kamer der Staten Generaal is door twee
sprekers, de heeren A. M. IJzerman en Mr. A. W. Joekes ter
sprake gebracht mijne noodgedwongen ontijdig afgebrokenproef-
neming in 1925/26 op de plantage Guadeloupe, ommijn denkbeeld
aangaande een hoevecultuurwijze van rijst en mais met toepas-
sing van moderne landbouwwerktuigen in de praktijk te toetsen.
Ook in verband met de than in voorbereiding zijnde proven
met een groot machinaal bedrijf voor de cultuur van rijst en mais,
die in zeer nauwe verwantschap staan tot mijne voorafgaande on-
voltooide praktische onderzoekingen, doen deze weer actueel
worden, zoodat het mij nuttig schijnt, than doel, opzet en ver-
kregen resultaten daarvan zeer summer en kort samengevat te
Van de proefneming heb ik, na afbreking daarvan, een zeer
gedetailleerde en nauwkeurige beschrijving samengesteld, waar-
van een exemplaar werd aangeboden aan den Gouverneur en de
Koloniale Staten in Suriname, zoowel als aan den Minister van
Kolonidn en de Tweede Kamer der Staten Generaal hier telande.
De nood van Suriname is, tot zijn meest elementairen kernvorm
gereduceerd, de materieele en moreele nood van de Surinaamsche
bevolking inzonderheid van het Westersch opgevoede, georien-
teerde en levende deel daarvan, als Creolen aangeduid tenge-
volge van onvoldoende economische productive en de onbekend-
heid hoe daarin te voorzien.
In mijne beschouwingen over het Suriname-vraagstuk, gepu-
bliceerd in de W.I. Gids, zesde jaargang n*. 10 (Feb. 1925), kwam
ik tot de conclusie, dat de best verwezenlijkbare en afdoende op-
lossing van de moeflijkheden van Suriname onder de bestaande
West-Indische Gids XIV 6


omstandigheden te vinden is in het doelbewust tot voile ontplooi-
ing brengen en effectief organiseeren van het productief vermo-
gen van de aanwezige bevolking zelve in de eerste plaats.
De sleutel hiervoor wees ik aan in het ontwikkelen van een
klein en middelbaar hoevebedrijf, met rijst, mais, boonen, in 't
algemeen eenjarige veldgewassen, die toepassing van kracht-
werktuigen, die het nuttig effect van menschelijk arbeidsvermo-
gen verveelvoudigen, bij de teelt toelaten en een voor de wereld-
markt geschikt uitvoerproduct opleveren, als hoofdcultuur, en een
kleine aanplant van hoogwaardige handelsgewassen als bijcultuur.
Als doel had ik mij nu gesteld, te onderzoeken, of de plaatselij-
ke omstandigheden in Suriname toelaten, dat met de gedachte
cultuurwijze de mogelijkheid geschapen wordt, dat aan ieder ge-
middeld ontwikkeld en werkzaam man van de eigen bevolking, in
aanleg en neiging geschikt voor den landbouw, de gelegenheid ge-
boden kan worden, om voor zich en zijn gezin bij normal flinke
inspanning en ordelijke regelmatige werkzaamheid een verzekerd
goed bestaan te verwerven.
Door een teleurstellenden loop van zaken was ik genoopt, om de
proefneming op geimproviseerde wijze aan te vangen met gebruik-
making van de hulpmiddelen, die plaatselijk incidenteel te vinden
waren, terwijl ook andere dwarse omstandigheden, waarvan de
voornaamste waren de calamiteuze langdurige droogte van 1925/
26 en mijne onverwachte terugroeping naar Nederlandsch India,
oorzaak waren, dat ik de proefneming just most opgeven, toen de
noodige orienteering en geoefendheid van het personnel en de
werkdierenwarenverkregenvoorhet opzetten van debedrijfsproef.
Ook de omstandigheid, dat ik geen vakman, doch slechts een
amateur was, werkte vertragend en deed veel leergeld betalen.
De hierin op te nemen formuleering van de gevolgtrekkingen,
gegrond op mijn plaatselijk onderzoek in Suriname, waarvan de
proefneming op de plantage Guadeloupe het voornaamste deel
uitmaakte, zijn dus nog eenigszins speculatief, doch evenbedoeld
onderzoek rechtvaardigt volkomen, om ze met een groote mate
van verzekerdheid te stellen.
Als terrein voor de proefneming werd gekozen een stuk van
40 H.A., (later gedeeltelijk door inpoldering van nieuw
land, gedeeltelijk door ontginning van secundair boschopslag bin-
nenspolders tot 72 H.A. uitbgebreid) ingepolderd land van
de plantage Guadeloupe, waarop reeds meerdere jaren rijstcultuur
was uitgeoefend op de gebruikelijke primitive wijze in Suriname.
Dit terrein was voor de proefneming tijdelijk gehuurd.


De kleigrond en gesteldheid van het terrein waren geheel over-
eenstemmende met de gewone omstandigheden dienaangaande,
waaronder door de klein-landbouwers rijst wordt geteeld en de
plantage Guadeloupe ligt ook just ongeveer midden tusschen de
Gouvernementsvestigingsplaatsen van rijstverbouwende klein-
landbouwers (Javanen, Britsch-Indiers en enkele Creolen) ,,Kro-
nenburg" en ,,Johan en Margaretha" aan de beneden Commewij-
ne river. De gronden meer naar het Westen van de Kolonie, in de
Saramacca en Nickerie-districten zijn naar het algemeen oordeel
better van structuur en vruchtbaarder.
Op de plantage Guadeloupe bestond de ongunstige omstandig-
heid, dat de loostrenzen aan weerskanten van de langgerekt
rechthoekige plantagepolder, van +- 600 M. breedte en 2 K.M.
lengte, vermodderd waren en niet meer functioneerden, zoodat
de ongeveer in het midden evenwijdig loopende vaartrens most
dienen als bevloeiings en drainagekanaal bij afwisseling. Daaren-
tegen vormde zich in den regentijd achter den achterdam en ge-
deeltelijk zijwaarts van de plantage een zwamp met vrij hoogen
waterstand, die tot in de maand October voldoende water hield
om als bevloeiingsboezem (wadoek) te dienen.
Beschikt werd over een vasten staff van een opzichter (een
Creool-neger) en 18 Javaansche contractarbeiders t. w. 11 man-
nen en 7 vrouwen, benevens aanvankelijk 1, later 2 vrije Britsch-
Indidr(s) als verzorgers van de trekossen.
Dit vaste personnel werd naar behoefte in de verschillende phas-
sen van de ontginnings- en cultuurwerkzaamheden aangevuld
met een meer of minder groot aantal vrije losse arbeiders van de
genoemdevestigingsplaatsen en contractanten van de naastgelegen
koffieplantage Marienbosch. Het bewerken van den ground werd
verricht met behulp van een tractor, van den Lands-cultuurtuin,
merk Bates-Steel-Mule, en de daarbijbehoorende Sack-ploeg met
twee scharen, Oliver discploeg met twee schijven, Sack veertand
cultivator en een Oliver schijvenegge.
Voorts met twee span ossen met twee Melotte scharenploegen
(n. I en n*. 2), een Ventski veertandcultivator (licht-model) twee
zigzageggen van 3 velden elk en een veertandegge.
In een later stadium zijn daarbij nog gevoegd een Cletrac-trac-
tor, samengesteld uit onderdeelen van drie buiten dienst gestelde
exemplaren van de boerderij Beekhuizen en een Oliver scharen-
ploeg n. 7 met twee scharen, terwijl successievelijk nog 6 ossen
bijgekocht werden.
De tractors waren beide rupsband-tractors, de Bates-Steel-Mule


van het ,,oscilating, selfsteering" type, de Cletrac van het ,,rigid"
Aanvankelijk geschiedde het ploegen en omwoelen van den
ground met den cultivator per tractor door den heer Van Waveren,
landbouwwerktuigkundig ambtenaar van het Departement van
Landbouw, in een later stadium achtereenvolgens door een kleur-
ling motorist-mecanicien en een Europeesch (Duitsch) landbouw-
vakman met ervaring van het bedienen van landbouwmachines,
verkregen op de boerderij Beekhuizen van de Moravische Broe-
dergemeente, waar hij geruimen tijd voorman was geweest. Zelf
zat ik ook veelvuldig op den tractor.
De ossen moesten nog geheel voor het werk ingebroken en ge-
oefend worden en dit slaagde heel wel, zoodat in het later sta-
dium werd beschikt over twee span geheel geoefende dieren, ter
wiji de overige dieren in een min of meer ver gevorderden staat
van africhting verkeerden. Deze ossen waren afkomstig van
Britsch-Guyana, daaronder prachtige zware dieren van 500
tot 600 K.G. gewicht, spangewichten dus van 1000 K.G. tot 1200
K.G. Er waren echter 4 minder mooie dieren bij, 6-n zeer minder-
waardig, dat spoedig stierf.
Als ploegers met de ossen werden Javaansche contractanten
van het vaste personnel aangewezen, die eveneens het werk nog
moesten leeren, doch op het laatst werd beschikt over uitstekende
ploegers bij de twee afgerichte spannen.
De seizoenen in Suriname zijn, naar bekend is, verdeeld in: a.
grooten regentijd van 15 April tot 15 Augustus; b. grooten droge-
tijd van 15 Augustus tot 15 November; c. kleinen regentijd van
15 November tot 15 Februari; d. kleinen drogetijd van 15 Febru-
ari tot 15 April.
Het seizoen voor de rijstteelt is de groote regentijd, terwijl voor
de maisteelt de meest geschikte tijd is de keine regentijd.
De gemiddelde maandelijksche regenval in 1926 over 71 jaren
gemeten te Paramaribo en gedurende de period van mijne proef-
neming gemeten op de naast het terrein daarvan gelegen plantage
Frederiksdorp, bedroeg:


Gemidd. te Gemiddeld op het proefterrein
Maanden Paramaribo
over 71 jaren 1925 1926

Januari . ... 216,7 72,5 0,0
February . . 169,1 174,5 8,5
Maart . . 208,2 168,0 8,0
April . .. 227,0 23,5 84,0
Mei . . . 308,0 272,0 338,5
Juni . . . 229,2 312,0 164,0
Juli . . . 224,8 169,0 245,9
Augustus. . 150,3 141,0 135,5
September . 72,- 0,0 118,0
October . 72,5 22,5 27,0
November . 123,0 75,0 123,0
December. 220,7 107,5 294,5

Totaal . .. 2291,5 mM. 1537,0 mM. 1546,0 mM.

Hieruit blijkt reeds welke bijzonder ongunstige seizoenomstan-
digheden de proefneming trof; doch ook de neerslagverdeeling
over de belangrijke phasen van de cultuur was ongunstig. Met het
tractorploegwerk werd begonnen op 18 Maart 1925, doch de
ground was op meerdere plekken nog te drassig en zacht, en vooral
de taluds en bodem van de op elke 10 M. evenwijdig loopende
kleine trenzen (drainageslooten), die telkens overschreden moes-
ten worden, omdat over twee (drie) plantagebedden tegelijk ge-
ploegd most worden, om voldoende breedte voor het keeren te
hebben, zoodat het werk slecht vorderde en zeer ongelijkmatig
ploegwerk werd verkregen. Later verbeterde de bodemtoestand
en werd veel better werk gedaan. De heer Van Waveren werkte
uiterst voorzichtig en langzaam ter vermijding zooveel mogelijk,
van haperingen, ook liet hij de laatste loopstrook op de plantage-
bedden onbeploegd, uit vrees bij afploegen in omgekeerde rich-
ting, waardoor de tractor op bet omgeploegde gedeelte most loo-
pen, onvoldoende ,,grip" te zullen hebben. Deze onbeploegde stroo-
ken leverden later veel last op tengevolge van wiedopslag. In het
volgende seizoen, toen onder eigen beheer geploegd werd, werd in
sneller tempo gewerkt en werden de bedden geheel afgeploegd,
waarbij bleek, dat de vrees van den heer Van Waveren niet ge-
grond was, doch wel zijn voorzichtig tempo, daar bij het sneller
werken veelvuldige haperingen optraden. De tractor bleek zeer


weinig geschikt te zijn voor de omstandigheden van het Surinaam
sche plantagepolderterrein, doorsneden als dit is met tal van klei-
ne en groote slooten (kleine trenzen en trekkers) terwijl de bo-
dem een zeer verrassend wisselenden weerstand biedt, hetgeen
veelvuldig het in de sloot terechtkomen van den tractor tenge-
volge had bij het ploegen van de randstrooken, terwijl elk oogen-
blik andere haperingen optraden.
Bij werken zonder hapering zou het mogelijk geweest zijn, om in
8 effective werkuren 1,2 HA. te ploegen. Dit optimum werd ech-
ter slechts op enkele weinige dagen bereikt. Naar dezen maatstaf
berekend werd in de 40 ploegdagen met 71 HA. geploegd terrein
een efficientierendement bereikt van slechts 15% ruim.
Het omwoelen van den ground met den cultivator leverde een
better resultaat op, ofschoon verre van bevredigend. Daarmede
werd in 6 dagen 3,7 HA. grondig omgewoeld, zijnde, naardenzelf-
den maatstaf als voor het ploegen berekend, een efficientie-ren-
dement van 51%.
Ook gedurende het tweede seizoen werd een evenzeer onvol-
doende resultaat met het tractorwerk verkregen, nl. 181 % ren-
dement, daarbij nog gepaard met meer haperingen en reparatie-
Men houde echter in 't oog, dat al dit werk nog geheel onder de
omstandigheden van ontginningswerk plaats vond.
Met de ossen daarentegen werd gaandeweg uitstekend resultaat
verkregen. De vele terreinbezwaren voor de tractors en die van
kwetsbare onderdeelen daarvan deden zich voor deze dieren in 't
geheel niet gelden. Praktisch werd met 100% bedrijfszekerheid
met de dieren gewerkt. In het laatste stadium van de proefne-
ming werd met de ossen bepaald uitstekend ploegwerk geleverd
en wel naar den maatstaf van 1 HA. per 18 effective werkuren
per span bij ploegen op de ongewone diepte van 20 cM.
Bij een matige becijfering d.w.z. eenigszins optimistisch be-
rekend kwam 1 HA. ploegwerk bij optimale praestatie van den
tractor (1,2 HA. per werkdag) bij normal 120 werkdagen per jaar,
tractordrijver (a. / 2,- dagloon) reparaties, rente op kapitaal en
afschrijving inbegrepen, op bijna / 15,- te staan, geheel over-
eenstemmende met de kosten van tractorwerk op de rijstfarms in
het Missisippi-gebied.
Het ploegen met ossen onder gelijke omstandigheden doch
zonder de minste flatteerende veronderstellingen komt op
hoogstens / 6.60 te staan.
Het groote verschil tusschen tractor- en ossenwerk is echter,


dat de evenbedoelde ideale-optimaaltoestand met den tractor
praktisch nooit bereikt zal worden, terwijl zulks just regel is bij
het werken met ossen.
Bij het werken met stilstaande zware kabeltrekmachines zullen
echter zeker vrijwel alle bezwaren bij de voortbeweging van trac-
tors op het terrein ondervonden geelimineerd worden.
Het eggen kostte precies de helft van het ploegen. Het zaaien
geschiedde (bij gebreke van een zaaimachine) door vrouwen uit
de hand in Oost-West gerichte rijen (zon-rijen).
Een gedeelte van het proefterrein werd in gelijksoortige rijen
met afzonderlijk op kweekbedden gekweekte bibit beplant.
Ten gevolge van bezwaren ondervonden bij het onder*water
zetten van een deel der ingezaaide velden, werd daarop buitenge-
wone last van wied ondervonden en aangezien de uit India mede-
gebrachte wiedwerktuigjes te licht bleken voor het ruwe, zware
wied en den onvoldoende fijn bewerkten stuggen ground, most
het wieden geheel uit de hand geschieden, wat zeer kostbaar was.
Overeenkomstig bezwaar werd ondervonden op een gedeelte
van het terrein, dat wel gemakkelijk te bevloeien was, doch dat
ingezaaid was met zaad, dat zeer inferieur bleek te zijn, zoodat na
tweemaal inzaaien, waardoor het terrein ruim een maand droog
lag, het wied een grooten voorsprong had gekregen.
Bij gebruik van normal goed kiemkrachtig zaad, voldoende
bevloeibaarheid van het terrein en met benutting van geeigende
wiedwerktuigen, zal het wieden bij zaaien op rijen zeer weinig
kosten vereischen.
Het met bibit beplante veld leverde weinig wiedbezwaar op en
het wieden was daar weinig kostbaar, ofschoon dat ook met de
hand geschiedde.
Het oogsten vond plaats met de sikkel uit de hand, omdat niet
beschikt werd over een maaimachine (zelfbinder). De geoogste
halmen werden later na nadrogen op den stoppel ( 8 dagen) uit
het veld naar de dorschplaats gedeeltelijk per ossesleden ver-
voerd, gedeeltelijk uitgedragen door mannen.
Het dorschen geschiedde op het veld met twee dorschmachines,
een Amerikaansche (Harvester Company) en een Duitsche (Lanz,
Mannheim), die beide niet geheel voldeden, verder met ossen en
met handdorschen (slaan met stokken). Na de buitengewone
droogte van 1925/26 traden gedurende het opvolgende plantsei-
zoen buitengewone plagen op (drie generaties rupsen, wolken uit-
gehongerde vogels, ongehoorde rattenvraat, tengevolge van de
groote sterfte van slangen gedurende de droogte). Tengevolge van


de vernieling door deze drie opeenvolgende dierlijke plagen was
twee- en meermalen overzaaien en planten noodig, waardoor het
wiedbezwaar zeer bevorderd werd en ten slotte kwam pour com-
ble wantzenschade (walang sangit) van de jonge aar nog daar-
Geplant werden vier inheemsche soorten nl. a. de Skriviman-
koti b. de Witte Wanica (zeer vermoedelijk de in Noord-Amerika
als Blue Rose betitelde varifteit) c. de Bruin missie en d de inge-
burgerde Javasoort plaatselijk als Boeloepoetih aangeduid. Voorts
werden nog kleine aanplanten aangelegd van zes van de Buiten-
zorgsche cultuurtuin verkregen en nit India meegebrachte soor-
ten. Het in Suriname verkregen zaad was verre van hetgeen rede-
lijk zou mogen worden genoemd. De Skrivimankoti, betrokken
van de plantage Guadeloupe, bleek uiterst minderwaardig met een
zeer laag percentage kiemkrachtig zaad en de van plantage Ber-
lijn verkregen Boeloe-poetihzaad bleek in 't geheel niet kiem-
De Witte Wanica en de bruinmissie werd van den cultuurtuin
in Paramaribo betrokken en was goed, gezond, kiemkrachtig zaad
Het zaad van alle soorten, ook die van den cultuurtuin was
echter, als in Suriname gewoon, zeer sterk vermengd met allerlei
afwijkende soorten. Het uit India meegebrachte Buitenzorgsche
zaad was soortzuiver en van uitstekende kwaliteit.
Het oogstbeschot van den eersten oogst, bepaald naar de ge-
wichten bij aflevering gedurende de maanden Februari/Mei 1926
van gaba (rijst in bolster) aan de pellerij en bij verkoop van gaba
(in Suriname ten onrechte padi genoemd) en hij het sorteeren van
het plantzaad, dus na algeheele indroging, (tw. schuurdroog) be-
droeg in total 55425 KG. Over de bruto geoogste oppervlakte
van 18,5 HA. omgeslagen is dat gemiddeld rond 3000 KG. per
HA. Houdt men echter rekening met de als volmaakt mislukt te
beschouwen oppervlakten Indische soorten, die grootendeels loo-
ze aren opgeleverd hadden en in onkruid verstikte te jonge bibit,
in total zeer laag te taxeeren op 1j HA., dan is het feitelijk be-
schot gemiddeld per HA. 3260 KG.
Onder de geoogste hoeveelheid is van de verschillende soorten:
Skrivimankoti . . . . . 36110 KG. van 10,3 HA.
Witte Wanica en 1
Bruinmissie . . . . 17076 KG. van 6,6 HA.
Indische soorten . . . . . 2230 KG. van 1,6 HA.

55425 KG. gaba


Hieruit volgt, dat het oogstbeschot per HA. was van:
a. Skrivimankoti 3506 KG. en recent men over de netto ge-
slaagde oppervlakte van 9,8 HA. rond 3700 KG.
b. Witte Wanica en Bruinmissie rond 2600 KG.
c. de Indische soorten rond 1400 KG.
Uit de gehouden aanteekeningen is niet meer met juistheid
vast te stellen hoeveel de opbrengst op het normal beplante en
gegroeide stuk met Skrivimankoti was, zoodat jammer genoeg het
beschot per HA. dat als normal zou zijn te beschouwen niet be-
rekend kan worden. Van de Witte Wanica is dat echter wel mo-
gelijk. In total was een oppervlakte van 3,6 HA. met deze soort
beplant, welke als geheel normal geslaagd is te beschouwen en
hiervan bedroeg de opbrengst 12334 KG., zijnde gemiddeld 3450
KG. per H.A.
Van de Indische soort padi Karang Serang (Java Carolina, reu-
zenrijst fancy soort), die merkbaar geleden had door watergebrek,
werd geoogst 256 KG. gaba van 900 M2, een beschot per HA. op-
leverende van 2840 KG.; van padi Geulis Mandi (zeer goede grof-
korrelige Preanger rijst) werd geoogst 355 KG. gaba van 900
Ms, dat is 3940 KG. per HA.
De tweede oogst, welke in verband met de buitensporige moei-
lijkheden tengevolge van dierlijke plagen te laat in den ground
kwam en bovendien ernstig geleden had van wantzenbeschadiging
van de vrucht, leverde over 45 HA. aanplant op 91806 KG. of
rond 2040 KG. per HA.
In Suriname wordt bij de gebruikelijke zeer primitive cultuur-
wijze een opbrengst van 3500 KG. velddroge gaba per HA. nor-
maal geacht. Van zeer ervaren planterszijde werd mij verze-
kerd, dat opbrengsten van 5000 KG. en meer evenwel volstrekt
geen ongewone uitzondering is en dit heeft bevestiging gevonden
in later in de dagbladen gepubliceerde officieel vast gestelde oogst-
uitkomsten. (Propaganda van den landbouwleeraar Hewitt in
Coronie en Nickerie).
De cultuurkosten per HA. wonder de omstandigheden van de proef-
neming kunnen als volgt uit de uitkomsten berekend worden:
In total is van 64 HA. product verkregen. De total kosten
van hulptoezicht bedroegen / 450,50 dus / 7,04 per HA.
Gedurende het 3e seizoen toen de ploegers en ossen geoefend
waren, werd 21 HA. geploegd voor / 254,95 of / 12,14 per HA,.
waarbij nog komt 5 dagen verzorging van 2 ossen & 20 ct. per dag
en per os of / 2, total ploegkosten per HA. / 14,14.
Het eggen van dezelfde oppervlakte kostte precies de helft,
dus / 7.07.


Het beplanten en inboeten met bibit van 14,2 HA. gedurende
het le seizoen kwam, aanleg van bibitbedden en transport van
de bibit inbegrepen, te staan op / 597,21 dus rond / 42 per HA.
(Het inzaaien en inboeten kwam per HA. op / 17,40; het in-
zaaien alleen op / 8,-). Het wieden van een onder normal om-
standigheden beplante en groeiende oppervlakte van 5,7 HA.
gedurende het Iste seizoen kostte / 75,50 dus / 13,- per HA.
De bevloeiing van 64 HA. aanplant kostte / 220,80 of per HA.
ruim / 3,45.
Een oppervlakte aanplant van 9,4 HA. eischte aan snijloon (met
de sikkel) / 217,20 dus / 22,- per HA.
Het uitdragen van de padi naar de dorschplaats over een opper-
vlakte van 17 HA. kostte / 156,70 dus / 9,20 per HA.
Het dorschen en wannen van den redelijk normalen oogst van
het I e seizoen van 3000 KG. gaba per HA. kwam op 1 ct. per KG.
te staan of / 30,- per HA.
De bewaking van het te velde stand gewas en den oogst over
de geheele geoogste oppervlakte van 64 HA. kostte / 290,05 dus
/ 4,53 per HA.
De transportkosten van het geoogste product van het veld
naar het magazijn gedurende het Iste seizoen / 6,60 per HA.
De kosten van plantzaad per HA. bedroeg / 3.
De voor de period en omstandigheden als normal te beschou-
wen cultuurkosten per HA. bedroegen dus / 7,04 + / 14,14 +
/ 7,07 + /42 + / 13 + / 3,45 + /22 + /9,20 + / 30 + / 4,53 +
/ 6,60 + / 3 = / 153,53. (bij zaaien / 132,93).
De geboden beperking noopt tot het overslaan van tal van bij-
zonderheden en dat, zonder verband en motieven volledig toe te
lichten, de gevolgtrekkingen, waartoe de orienteering, verkregen
met de proefneming en verdere onderzoekingen mij aanleiding
gaf, hieronder worden weergegeven.
1. Op de Surinaamsche kleigronden kan onder gemiddeld nor-
male omstandigheden gerekend worden per jaar en per HA. op
een rijstoogst van 3500 tot 4000 KG. zaad (gaba) bij zeer exten-
sieve cultuurwijze van het gewas en een maisoogst van 2000 a
3000 KG. droge korrel.
2. Van zulken ground is een praktisch ongelimiteerde oppervlak-
te (vele honderdduizende HA.) beschikbaar.
3. Herstellen van vervallen polderwerken van oude plantages
is niet zoo kostbaar en het ontbosschen van het terrein evenmin
en kan in Suriname zelfs zeer goedkoop geschieden door durende
wonder water getting van het ingepolderde terrein.


4. Die gronden zijn zeer goed ploegbaar en vereischen slechts
een oppervlakkige bewerking, uitsluitend strekkende tot het ver-
delgen van wied en beperking van nieuwe woekering daarvan,
benevens tot het maken van een redelijk zaadbed. Voor het ver-
krijgen van een goed beschot van rijst en mais is blijkens de in den
klein-landbouw gevolgde praktijk de grondbewerking niet noo-
5. Irrigatie uit zwampen (of opzettelijk aangelegde wadoeks)
zal bij de vereischte bepoldering van het voor beplanting te be-
stemmen terrein veelal mogelijk zijn gedurende en eenige maan-
den na den regentijd, terwiji irrigatie uit kreken, dan wel uit het
zoetwatergebied der groote rivieren zonder zeer kostbare werken
zeer wel verwezenlijkbaar schijnt.
6. Krachtige ossen zijn uit nabijgelegen vreemde gebieden te-
gen zeer matige prijzen te verkrijgen, terwijl het land uitstekende
gelegenheid biedt voor de ontwikkeling van een eigen fokkerij van
zulk vee.
7. Het verdient meer aanbeveling om als trekkracht voor de
grondbewerking bij hoeven van kleine en middelbare grootte os-
sen te gebruiken dan tractors, terwijl bij machinale grondbewer-
king en verdere cultuurbewerkingen op grooter schaal, toepassing
van drijvende kabelploegmachines in verband met de locale om-
standigheden het meest geschikt en economisch schijnt.
8. Onderhoudskosten van de ossen zijn bij rationeele krachtige
voeding te stellen op 25 ct. per dag en per os.
9. Als normal bedrijfspraestatie van een span ossen bij toe-
passing van een twee-scharen (of twee-schijven) wend- of keer-
ploeg en maximum 10 cM. diep ploegen kan bij 5 A 6 uren effec-
tieven arbeid per dag gerekend worden op minstens f HA.
Bij ontginningsploegen op j. HA. Bij toepassing van een culti-
vator zal de praestatie zeer beduidend hooger zijn, wellicht
verdrievoudigd worden.
10. De kosten van I dag ploegwerk van een span geoefende os-
sen bij normal bedrijfsploegen is te stellen op / 2,20, waaronder
begrepen loon van den ploeger, verzorging en voeding van de os-
sen en afschrijving in 5 jaren van ossen en werktuigen, zoodat 1
HA. ploegen normal op / 6,60 komt te staan. Voor eggen kan op
de helft gerekend worden.
De tijdens de proefneming verkregen ervaring en gegevens
wettigen de conclusie, dat ossen de voor Suriname meest goed-
koope arbeidskrachten zijn, zeer bedrijfszeker en bruikbaar onder
alle weersomstandigheden. De overwegende phases bij de rijst-

University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs