• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Cover
 Half Title
 Title Page
 Table of Contents
 Main














Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00017
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Abbreviated Title: West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : plates, maps, ports. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff.
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1924
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherlands Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
Spatial Coverage: Suriname
Netherlands Antilles
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1.-39. jaarg.; 1919/20-1959.
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 volumes.
Issuing Body: Pub. in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
General Note: Editors: 1919/20- Janus Boeke and others.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00017
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: ltuf - ABV7932
oclc - 01646507
alephbibnum - 000328385
lccn - 23014833
issn - 0372-7289
 Related Items
Succeeded by: Christoffel
Succeeded by: Vox Guyanae
Succeeded by: Nieuwe West-Indische gids

Table of Contents
    Cover
        Cover
    Half Title
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 16a
        Page 16b
        Page 16c
        Page 16d
        Page 16e
        Page 16f
        Page 16g
        Page 16h
        Page 16i
        Page 16j
        Page 16k
        Page 16l
        Page 16m
        Page 16n
        Page 16o
        Page 16p
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
        Page 441
        Page 442
        Page 443
        Page 444
        Page 445
        Page 446
        Page 447
        Page 448
        Page 449
        Page 450
        Page 451
        Page 452
        Page 453
        Page 454
        Page 455
        Page 456
        Page 457
        Page 458
        Page 459
        Page 460
        Page 461
        Page 462
        Page 463
        Page 464
        Page 465
        Page 466
        Page 467
        Page 468
        Page 469
        Page 470
        Page 471
        Page 472
        Page 473
        Page 474
        Page 475
        Page 476
        Page 477
        Page 478
        Page 479
        Page 480
        Page 481
        Page 482
        Page 483
        Page 484
        Page 485
        Page 486
        Page 487
        Page 488
        Page 489
        Page 490
        Page 491
        Page 492
        Page 493
        Page 494
        Page 495
        Page 496
        Page 497
        Page 498
        Page 499
        Page 500
        Page 501
        Page 502
        Page 503
        Page 504
        Page 505
        Page 506
        Page 507
        Page 508
        Page 509
        Page 510
        Page 511
        Page 512
        Page 513
        Page 514
        Page 515
        Page 516
        Page 517
        Page 518
        Page 519
        Page 520
        Page 521
        Page 522
        Page 523
        Page 524
        Page 525
        Page 526
        Page 527
        Page 528
        Page 529
        Page 530
        Page 531
        Page 532
        Page 533
        Page 534
        Page 535
        Page 536
        Page 537
        Page 538
        Page 539
        Page 540
        Page 541
        Page 542
        Page 543
        Page 544
        Page 545
        Page 546
        Page 547
        Page 548
        Page 549
        Page 550
        Page 551
        Page 552
        Page 553
        Page 554
        Page 555
        Page 556
        Page 557
        Page 558
        Page 559
        Page 560
        Page 561
        Page 562
        Page 563
        Page 564
        Page 565
        Page 566
        Page 567
        Page 568
        Page 569
        Page 570
        Page 571
        Page 572
        Page 573
        Page 574
        Page 575
        Page 576
        Page 577
        Page 578
        Page 579
        Page 580
        Page 581
        Page 582
        Page 583
        Page 584
        Page 585
        Page 586
        Page 587
        Page 588
        Page 589
        Page 590
        Page 591
        Page 592
        Page 593
        Page 594
        Page 595
        Page 596
        Page 597
        Page 598
        Page 599
        Page 600
        Page 601
        Page 602
        Page 603
        Page 604
        Page 605
        Page 606
        Page 607
        Page 608
        Page 609
        Page 610
        Page 611
        Page 612
        Page 613
        Page 614
        Page 615
        Page 616
        Page 617
        Page 618
        Page 619
        Page 620
        Page 621
        Page 622
        Page 623
        Page 624
        Page 625
        Page 626
        Page 627
        Page 628
        Page 629
        Page 630
        Page 631
        Page 632
        Page 633
        Page 634
        Page 635
        Page 636
        Page 637
        Page 638
        Page 639
        Page 640
        Page 641
        Page 642
        Page 643
        Page 644
        Page 645
        Page 646
        Page 647
        Page 648
        Page 649
Full Text




Digitized from microfilm.
Missing page v.




DE WEST-INDISCHE GIDS




De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN

Dr. H. D. BENJAMIN, Prof. Dr. J. BOEKE,
Mr. B. DE GAAY FORTMAN, JOH. F. SNELLEMAN,
C. A. J. STRUYCKEN DE ROYSANCOUR

VIJFDE JAARGANG 1923/1924


ZESDE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1924






Page
Missing
or
Unavailable




VI INHOUD VAN DEN VIJFDEN JAARGANG
Blz.
HEEMSTRA (Mr. A. J. A. A. BARON VAN). Zie Rede . .. 168
HULLU (Dr. J. DE). Aruba in 1816 . . . . . ... 371
JENNY WEYERMAN (Dr. J. W.). Eene waterleiding voor Pa-
ramaribo .................. 295, 648
JUNKER (L.). Over de afstamming der Boschnegers . . 310
KALFF (S.). Surinaamsche joumalistiek . . . . 463
KATE (Dr. H. TEN). Boekbespreking: Adolf de Hostos. Three-
pointed Stone zemi or idols from the West Indies; an interpre-
tation. (American Anthropologist, vol. 25, pp. 56-71, 1923) 491
KESLER (C. K.). Nils Otto Tank (1800-1864) . . ... 65
LIMBURG STIRUM (Mr. 0. E. G. GRAAF VAN). Suriname en de
Fransche Strafkolonies . . . . . . . 95
- De Surinaamsche Mijnwetgeving . . . . 385
- De Surinaamsche Grondpolitiek . . . . 639
MENKMAN (W. R.). Scheepvaartbeweging en Scheepvaart-
wetgeving op Curacao . . . . . . . . 185
OLIVIERA (A. T.). De natuurlijke aanwas der bevolking van
Suriname .. . . . . . . . . . . 561
OUDSCHANS DENTZ (FRED.). Wapens en Motto's . . . 421
PANHUYS (Jhr. L. C. VAN). Kort verslag van het congress voor
Lepra-Bestrijding, gehouden te Rio de Janeiro van 1-6
October 1922 . . . . . . . . . 58
-- Boekbespreking: E. Nordenski6ld. Deductions sug-
gested by the geographical distribution of some post-Colum-
bian words used by the Indians of South-America. G6teborg,
1922 . . . . . . . . . . . 216
--- Het aanstaande Amerikanisten-Congres te 's-Gra-
venhage . . . . . . . . . . 613
PLAATs (G. VAN DER). Eenige beschouwingen over de toe-
komst van den landbouw op de Bovenwindsche Eilanden
St. Martin, St. Eustatius en Saba . . . . . 475
PRAKKEN (A. B. J.). Een en ander over den financieelen en
economischen toestand der kolonie Curacao . . ... 21
PYTTERSEN (Tj.). Opbouw II. Lichte gronden . . . 35
-- Opbouw III ................ 110
- Waarom landwegen in Demerary wNl, in Suriname
niet noodzakelijk waren . . . . . . . 277
- Opbouw IV ................. 353
- Suriname en de katoencultuur . . . . 405
SCHOCH (Mr. Dr. C. F.). Onze twaalfde province in nood . 497
STAAL (G. J.). Vijf en twintig jaren, 1898-1923 . .... 225
- Schetsen uit Suriname . . . . 449, 519, 625
STAHEL (GEROLD). Zie Gonggrijp en Stahel . . 1, 77, 129
UMBGROVE (F. H.). Een middel om Suriname uit het moeras
te helpen . . . . . . . . . . 601
WAALDIJK (A. L.). Zie Rede . . . . . . . 286
WOLFF (J. W.). Zie Nota . . . . . . . . 438




INHOUD VAN DEN VIJFDEN JAARGANG VI I
Bt.
WONG LUN HING. Zie Rede . . . . . . . 442
ZWIERZINA (W. K. F.) lets over West-Indische Munten. . 60

Advies van een koopman, den Rotterdammer Frans Smeer,
aan Falck toen er in 1825 onderhandeld werd over een
handelsverdrag met Engeland (Juli 1825). (Ontleend aan
,,Gedenkschriften van Anton Reinhard Falck", uitgegeven
en met een appendix voorzien door Dr. H. T. Colenbrander). 663
Bibliographie . . . . 127, 224, 335, 446, 496, 623
Eedenfonds (van). Een en twintigste jaarverslag (over 1922) 125
Falck over de Nederlandsch West-Indische Eilanden en Su-
riname . . . . . . . . . . . 444
Nota van den geneeskundigen Inspecteur, J. W. Wolff aan
den Gouverneur, betreffende het verbod van invoer van
Ganja . . . . . . . . . . . . 438
Rechtstoestand der Javanen in Suriname . . . . 355
Rede door den Gouverneur van Suriname, Mr. A. J. A. A.
Baron van Heemstra, op 8 Mei 1923 uitgesproken ter ope-
ning van de zitting der Koloniale Staten . . . . 168
Rede door den Gouverneur van Curacao, Mr. N. J. L. Bran-
tjes, op 8 Mei 1923 gehouden ter opening van de zitting
van den Kolonialen Raad . . . . . . . 172
Rede uitgesproken den 26en Mei 1923, ter gelegenheid van
het Zilveren feest van het Algemeen Nederlandsch Ver-
bond te Dordrecht, door A. L. Waaldijk . . . . 286
Rede door den oud-voorzitter van de Chineesche Societeit
Kong Ngie Tong te Paramaribo, den heer Wong Lun Hing,
op 10 Lctober 1923 uitgesproken op het feest ter herden-
king van het 12-jarig bestaan van de Chineesche Repu-
bliek . . . . . . . . . . . . 442




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN
HENDRIKTOP (BOVEN-SARAMACCA)
DOOR
J. W. GONGGRIJP EN GEROLD STAHEL

I
Het begin van het floristisch onderzoek van Suriname
dateert van het jaar 1750, toen twee Zweden, Dahlberg en
Rolander een collective planten bijeenbrachten, die enkele
jaren later door een van de leerlingen van Linnaeus werd
bewerkt. Behalve eenige verzamelingen door anderen,
kwam eerst tusschen 1820 en 1830 de eerste groote ver-
zameling van Hostmann en van Weigelt in Europa. Voor-
al echter heeft Kappler gedurende een lange reeks van
jaren van 1835 tot 1879 talrijke en belangrijke verzame-
lingen naar Europa gezonden. Gedurende denzelfden tijd
verzamelden ook Focke, Lid van het hof van Justitie te
Paramaribo (1835 tot 1850), Splitgerber (1837 tot 1838),
Kegel (1844 tot 1846) en Wullschlagel (1849 tot 1855).
Met de laatste zendingen van Kappler werd een tijdperk
van levendig plantkundig onderzoek afgesloten. Helaas
bleven talrijke planten van deze verzamelingen gedurende
soms meer dan een halve eeuw onbewerkt in verschil-
lende herbaria liggen.
Een nieuwe bedrijvigheid kwam in het floristisch on-
derzoek, toen in 1900 een reeks van wetenschappelijke
expeditie's naar de Surinaamsche binnenlanden begon
met een tocht van Dr. H. van Cappelle, (botanicus Tul-
leken) naar de Boven-Nickerie, gevolgd door de Coppe-
name-expeditie (Bakhuis, botanicus Boon), Saramacca-
expeditie (van Stockum, botanicus Pulle), Gonini (Frans-
sen Herderschee, botanicus Versteeg), Tapanahoni (Frans
sen Herderschee, botanicus Versteeg) Suriname-Rivier




2 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

(Eilerts de Haan, botanicus Tresling) en Corantijn (Eilerts
de Haan en Kayser, botanicus Hulk). In 1901 werd door
den Hoogleeraar Went een collective planten verzameld
op verschillende tochten langs de benedenrivieren.
Door de tot dusverre genoemde botanici werd vrijwel
uitsluitend verzameld rondom Paramaribo, in de nabij-
heid van de plantages en langs de rivieren, door Kappler
en de Wetenschappelijke expedities zelfs tot aan de bron-
nen van deze rivieren.
Pas na de oprichting van het boschwezen is Suriname
was het mogelijk om ook de flora van het feitelijke oer-
bosch en van de bergstreken te onderzoeken, want een
dergelijk onderzoek eischt veel meer tijd en middelen dan
waarover een particulier of de leden van een topografische
expeditie kunnen beschikken.
Dit onderzoek werd door de houtvester E. K. Plas-
schaert en W.A. Baron van Asbeck ingeleid door een ver-
zameling van een 90-tal verschillende boomsoorten. Hoe
onvolledig de oerboschflora toen nog bekend was, kan
blijken uit het feit, dat van deze verzameling ongeveer
75 % nieuw voor Suriname en een belangrijk deel zelfs
nieuw voor de wetenschap was.
Voortgezet werd het onderzoek door de sellers van dit
verslag sedert 1910 en 1914. In deze lange reeks van jaren
hadden zij de gelegenheid het verzamelen rustig en syste-
matisch door te voeren. Totaal hebben zij tot heden 5500
herbariumnummers verzameld, deels afkomstig van de ge-
nummerde boomen in de boschreserven, deels op talrijke
reizen door het Surinaamsche oerbosch bijeen gebracht.
Al dit material, ten deele gedetermineerd (zie ,,Enume-
ration" en ,,Beitrage zur Flora Surinams" van prof. Dr.
A. Pulle) maar voor een belangrijk gedeelte nog onbe-
werkt, is vrijwel in zijn geheel ondergebracht in het her-
barium van's Rijks Universiteit te Utrecht. Op het oogen-
blik acht Prof. Pulle, onder wien deze inrichting staat,
het oogenblik gekomen, om een determinatie-flora uit te
geven voor de hoogere planten van de geheele kolonie.
Een flora die, eenigszins aanspraak zou kunnen maken op
volledigheid kan wel is waar pas over wellicht vele tien-




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 3

tallen van jaren geschreven worden. Voor het verder on-
derzoek is het echter wenschelijk, dat voorloopig een flora
voor onze kolonie wordt geschreven, in den geest van
Grisebach"s Flora der West-Indische eilanden, teneinde
onze tegenwoordige kennis van de Surinaamsche flora
in een gemakkelijk bereikbaren vorm te brengen en daar-
door aan te sporen tot verder onderzoek.
Op het oogenblik is Prof. Pulle bezig, om het material
onder verschillende specialiteiten te verdeelen. Een groot
gedeelte wordt te Utrecht onder persoonlijk toezicht van
hemzelf bewerkt.
Er ontbreekt echter nog geheel de flora van de Suri-
naamsche gebergten boven 500 M. hoogte. Met het oog
hierop werden in 1918 pogingen gedaan, om gelden bijeen
te brengen voor een expeditie naar het Wilhelmina-ge-
bergte, het central bergland van onze kolonie, met ver-
scheidene toppen van 1200 tot 1300 M. Tengevolge van
de tijdsomstandigheden bleek het echter niet mogelijk,
om de noodige fondsen voor deze vrij kostbare expeditie
samen te brengen. Om toch nog iets in deze richting te
doen, werd besloten een reis te ondernemen naar deni
Hendrik-top, den hoogsten berg van de Emmaketen, die
relatief gemakkelijk en goedkoop te bereiken is. Boven-
dien was een dergelijke reis noodig, omdat berichten wa-
ren ingekomen, die het waarschijnlijk maakten, dat in de
buurt van de Emmaketen de Pendare-boom zou worden
aangetroffen, die een soort kauwgom oplevert, welke uit
Venezuela wordt uitgevoerd. (Zie Bulletin Dept. v/d.
Landbouw in Suriname No. 43).

Ter bereiking van den Hendriktop waren wij van plan
in hoofdzaak den weg van de expeditie van A. J. van
Stockum (1904) te volgen. Van den Willem Lely-val aan
de Jetie-kreek uit wilden wij rechtstreeks den top berei-
ken en niet den omweg volgen, dien van Stockum ge-
maakt had. Van Stockum immers wist toen vrij nauw-
keurig het verschil in geografische breedte van zijn kamp
aan de Toekoemoetoe en den Hendriktop, doch het leng-
teverschil was vrij onzeker. Daarom trachtte hij zoo spoe-




4 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

dig mogelijk de breedte van den Hendriktop te bereiken
om dan, op die breedte blijvend, in recht westelijke rich-
ting den top te vinden. Wij wisten echter op ground van
zijn opnemingen de ligging van den top voldoende nauw-
keurig, om er linea recta op af te kunnen gaan.
Teneinde zoo weinig mogelijk tijd te verliezen met het
kappen van deze lijn, werd besloten, den boschopzichter


...........-..&.. ..... .












Ons trac6 van de Tawa-kreek naar den Hendriktop.

Rogalli met zes man vier weken tevoren vooruit te zen-
den, om een groot deel van de bagage, vooral de benoo-
digdheden voor het verzamelen, zoo dicht mogelijk bij den
top te brengen, nadat het trac6 door hem zou zijn gekapt.
Wij zelf vertrokken op den 10 n Februari 1922 met den
trein naar Kwakoegron aan de Saramacca-rivier. Het
eerste gedeelte van de reis konden wij gemeenschappelijk
doen met den heer Kempees, Directeur van Openbare
Werken en den topograaf Kuiperbak, die de river tot
Paka-paka zouden opgaan, om de vallen en stroomver-
snellingen op te nemen met het oog op het eventueele op-
richten van electrische krachtwerken. Voorts going mede
de heer Fouquet, van de firma Pathe freres, die opnemin-
gen maakte voor een Suriname-film. Het gezelschap werd




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 5

bovendien verrijkt door de tegenwoordigheid van me-
vrouw W. Kempees en den heer M. Welle,welke laatste
met een groote hoeveelheid filmrollen den kino-opera-
teur heftige concurrentie aandeed.
Te Kwakoegron wachtte de Gouvernements barkas
,,Marie", die ons tot beneden de eerste vallen zou brengen.
Bovendien troffen wij aldaar de bemanning van een zes-
tal boschnegerbooten, tendeele bestemd voor den Direc-
teur van Openbare Werken en tendeele voor ons.Van Pa-
ramaribo hadden wij nog den boschwachter Dalger en zes
man medegenomen, waaronder twee Indianen van de
Coppename.
Tot groote verwondering van de aan dergelijke evene-
menten minder gewende medereizigers hadden wij te
Kwakoegron eenige uren oponthoud, omdat wij op de
terugkeer van den trein moesten wachten, die eenige colli
van onze bagage had vergeten uit te laden. Om twee uur
kon de reis per barkas beginnen en tegen tien uur 's avonds
kwamen wij voor het kamp van Toeboeka, waar een win-
kel van de Indische Hout Import Maatschappij staat.
Juist v66rdat wij zouden aanleggen, kreeg de barkas een
heftigen schok en den volgenden morgen bleek, dat de
schroef op een rots gestooten en beschadigd was. Het ge-
heele gezelschap, zeer gastvrij door den winkelier ont-
vangen, werd in de eenige kamer, tevens winkel, onder-
gebracht, en het ophangen van de vele hangmatten boven
onder en naast de toonbank vereischte al de technische
ervaring, waarover onze arbeiders konden beschikken.
Dat het onder deze omstandigheden lang duurde, voordat
alles tot rust was gekomen, zal wel niet gezegd behoeven
te worden.
Den volgenden morgen vertrokken wij reeds vroeg
naar Jacobkondre, de laatste per barkas bereikbare
plaats. Halve kracht varende wegens de gebroken schroef
bereikten wij Jacobkondre pas om 10 uur; daar is een
reeds sinds vele jaren bestaand magazijn van de Balata
Compagnie Suriname. Zeer hulpvaardig ontving ons de
controleur, de heer Campbell. Hij leende ons bereidwillig
een boot, om de bagage, die onze zes corjalen niet meer




6 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

konden bevatten, naar het boschnegerdorp Njoe-kondre
te brengen, alwaar wij van plan waren te overnachten.
Het overladen van de bagage nam, zooals gebruikelijk,
geruimen tijd in beslag, toch bereikten wij Njoe-kondre
reeds om drie uur na den middag. Eenige kleine stroom-
versnellingen gaven een voorproefje van de moeilijkhe-
den, die wij later ruimschoots op onzen tocht zouden on-
dervinden. De heer Fouquet profiteerde van het mooie
weer en filmde onverdroten het indrukwekkende tafe-
reel met de boschnegerbooten en hunne vroolijk wappe-
rende vlaggen.
De Moravische Broedergemeente onderhoudt te Njoe-
kondre een school en de onderwijzer, de heer Clare stond
ons een gedeelte van zijne woning af tot nachtverblijf. De
visschersboot die wij van den heer Campbell hadden ge-
leend zou hier achterblijven. Zonder veel moeite hadden
wij spoedig een groote boschneger-corjaal met twee
flinke bootslui tot vervoer van de lading in dienst geno-
men.
Zondag 12 Eebruari. De heer Fouquet is reeds vroeg
bezig met tafereeltjes in het dorp op te nemen, terwijl
onze arbeiders een deel van de lading over land brengen
naar Oemankondre, 1-2 K.M. hooger op aan de river
gelegen. Daardoor werden de booten ontlast, om het op-
gaan van de Mamadam, de eerste zware val in de Sara-
macca, te vergemakkelijken.
Het grootste gedeelte van het gezelschap gaat eveneens
te voet langs de vallen, terwijl wij, bijgestaan door een
paar bewoners van Njoekondre, de booten tegen de val-
len opwerken en ze weer naar beneden laten zakken, om
Fouquet gelegenheid te geven op een hooge rots midden
in den bruisenden stroom het werken van onze bootslui
in de vallen op een film te brengen. Dit neemt vrijwel
den geheelen morgen in beslag. Eerst tegen den middag
vertrekken wij naar Kwattahede en komen daar om 3 uur
in den namiddag aan. Den schoolmeester van Kwattahede,
den heer Nelson, hadden wij bij zijn college te Njoekondre
ontmoet. Wij logeerden in zijn leegstaand, naar boschbe-
grippen werkelijk zeer gerieflijk huis.




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 7

Terwijl wij aan den over van de Saramacca vlak tegen-
over het dorp op een rotsplaat een bad nemen, vinden
wij hier de eerste Indiaansche slijpgroeven, ondiepe, trog-
vormige holten, ontstaan door het slijpen van de steenen
bijlen van de vroegere Indianen.
De heer Fouquet wilde hier nog een boschnegerdans
filmen, maar het kostte heel wat moeite en beleid, om
eenige meisjes, de meeste nauwelijks volwassen, aan het
dansen te krijgen. Daniel, een onzer bootslieden met een
herculische gestalte, zeide, dat dit dansen op klaarlichten
dag ook maar half werk is. Pas wanneer de schaduwen
van den nacht de vrouwengestalten omsluieren, komt er
het werkelijke vuur in en hij deed ons voor hoe het dan
toegaat.
Op Maandag-morgen namen wij afscheid van den heer
Fouquet, die bijna zijn geheelen voorraad filmen afge-
draaid nog just eenige meters over had, om het afscheid
van Kwattahede te vereeuwigen. Hij most terug naar
Paramaribo, om daar met een paar achtergelaten rollen
nog eenige opnemingen te verrichten.
Nauwelijks van Kwattahede vertrokken, vinden wij op
een platten steen, in een van de armen van de river, bij-
zonder mooie en duidelijke slijpgroeven. Een van de
bootslieden, een jonge flinke koela-man, die voor in de
boot staande met zijn boom (koela) de corjaal tegen den
sterken stroom moet opwerken, was al spoedig na het
vertrek, op zijn plaats gaan zitten, de knieen hoog tegen
het lichaam opgetrokken en vertelde met een door pijn
verwrongen gezicht, dat hij berehatti (buikpijn) had. Wij
waren in Paramaribo gewaarschuwd voor een ernstige
dysenterie-epidemie, die in de boven-Saramacca heersch-
te. Overal tot op het verst afgelegen dorp bleken de
schoolmeesters en kapiteins, door de goede zorgen van
den Surinaamschen Geneeskundigen Dienst, voorzien te
zijn van dysenterie-poeders. Hadden wij nogal medelijden
met den armen kerel, die werkelijk hevig scheen te lijden,
zijn kameraden schenen onze gevoelens alles behalve te
deelen, hij gaf, naar hun meening, maar aanleiding tot
oponthoud en zou voor het vertrek drommels goed ge-
weten hebben, dat hij ziek was. In Makajapingo, waar wij




8 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

een zeer voorkomenden kapitein treffen, (wij hadden hem
trouwens gunstig gestemd door onze komst op boschne-
ger-manier met twee schoten aan te kondigen), wordt
de zieke man binnen weinige minute tegen een anderen
geruild. Wij zijn echter niet ver van Makajapingo of een
snelvarend bootje komt ons achterop met de tijding, dat
er op het dorp een sterfgeval is. De boschnegers vroegen
dadelijk verlof, om terug te keeren, maar toen wij daar-
tegen bezwaar maakten, waren zij bereid, om ons verder
te brengen tot een goede kampplaats, waarna zij dan
terug zouden kunnen keeren, om in het dedehoso (sterf-
huis) de noodige hulp te kunnen verleenen. De door ons
gestelde voorwaarde, dat zij den volgenden morgen weer
om zeven uur aanwezig moesten zijn, werd door onze
zwarte vrienden dadelijk aangenomen en wel eenigszins
tot onze verbazing hebben zij zich er stipt aan gehouden.
Zij waren reeds om half zeven bij ons kamp, dat zeker
twee uur varens boven Makajapingo gelegen is.
Dinsdag 14 Februari. Ook heden hebben, als gisteren,
onze bootslieden volop werk om de corjalen met hun lan-
ge koelastokken tegen talrijke stroomversnellingen, wel
is waar geen groote vallen, op te stooten. Om half drie
komen wij aan te Pakka-pakka, het eindpunt voor het
gezelschap van den heer Kempees. Reeds in den morgen
hadden wij bij de Papakkapere-kreek de Kwakaka-ber-
gen gezien en iets v66r Pakka-pakka toonden de bosch-
negers ons, bij een bocht van de river, den Janbasie-
gado, een vrij hoogen berg (450 M), met dicht aan den
top een kalen rotswand. Vandaar uit heeft Van Stockum
18 jaar geleden een gedeelte van zijn triangulatie van de
Boven-Saramacca verricht.
Mevrouw Kempees had te Pakka-pakka veel bekijks
van de zwarte dames, die klaarblijkelijk nog nooit een
bakra-oema (blanke vrouw) in hun woonplaats hadden
gezien. Ook de apotheek had het nogal druk, om in werke-
lijke en vermeende kwalen van de bevolking te voorzien.
Nu eens most een holle Ides met een aanmerkelijke hoe-
veelheid jodium en watten worden dichtgekalfaterd, dan
weer werd er verzocht, om een smeermiddel tegen pijn in




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 9

den rug of lendenen, of wel, er was castorolie noodig voor
een afdoende inwendige schoonmaak.
Wij overnachten in het huis van den meester, dat ech-
ter reeds geruimen tijd leegstond. In verband met de schei-
ding van de expeditie van den heer Kempees hadden wij
hier weer een nieuwe boot noodig, die wij zonder moei-
lijkheden ook dadelijk kregen.
Den volgenden morgen hadden wij natuurlijk eenig
oponthoud met het overladen en sorteeren der bagage
en wij vertrokken ongeveer een uur nadat de heer Kem-
pees met zijn gezelschap den terugtocht had aanvaard,
verder de river op.
lets boven Pakka-pakka treft men nog eenige bosch-
neger-gronden aan, met tijdelijk bewoonde kampen,
maar dan komt men in een geheel onbewoond stuk van de
river, met zware watervallen. Brokoboto, de zwaarste
van de vallen, die wij heden moeten overtrekken, ontloo-
pen wij door langs een schilderachtig, rotsig kreekje te
varen, een zijarm van de river, die zich tusschen verschil-
lende eilanden kronkelt. Wij maken kamp vlak boven den
val Jakakalbasie, en hebben een mooi uitzicht op het
spiegelend oppervlak van de river, dat zonder eenigen
overgang door den val wordt afgebroken. Onze djoeka's
gaan er onmiddellijk met pijl en boog op uit en brengen
na een uurtje verscheidene mooie visschen, zonvisschen
en koemaroe's mee, die zij in de versnelling hebben ge-
schoten.
Donderdag wordt gedurende den geheelen dag de
worsteling tegen de vallen voortgezet. De boschnegers
zijn hier in hun element, en doen dit zware werk met
blijkbaar groote animo. Onze koelaman zegt tusschen een
paar krachtige stooten met zijn boomstok, half tot zich-
zelf, dat het toch prettig is, om voor bakra's te werken.
,,Elke stoot die ik doe, geeft mij geld. Met de eene koela-
stoot kan ik mij dit koopen en met de andere koela-stoot
weer iets anders", na welke filosofische ontboezeming hij
met nieuwe arbeidsvreugde doorworstelt. Tegen 11 uur
hooren onze menschen in de verte pingo's (wilde varkens)
in het bosch en leggen zonder er verder over te praten, als




10 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

vanzelf sprekend aan en verdwijnen met hun jachthonden
en geweren in het bosch. Na twee uren komen de heeren
terug met een jong varken, en kunnen wij onze reis voort-
zetten. Reeds beneden den Wedebon-val willen zij kamp
maken, maar wij weten uit een briefje van den opzichter
Rogalli, die hier gekampeerd had, dat het veel gebruikte
kampje bij dezen val vol zandvlooien zit. Wij varen door
tot beneden Wittiston-soela. Hier is er sprake van, dat de
booten uitgeladen moeten worden om ze leeg over den
zeer zwaren val te trekken, zoodat wij niet kunnen door-
varen naar den Grandam, zooals wij van plan waren.
Onze djoeka's 1) beweren, dat het voor de goede spijs-
verteering in verband met hun pingo noodzakelijk is, dat
zij vanavond weer een borrel krijgen. Wij hadden eenig
dram voor dit doel medegenomen, maar de zuinigheid
gebood, dat wij daarvan een niet te ruim gebruik maakten.
Ons bezwaar wordt echter niet gedeeld door onze vrien-
den en deze verwijzen naar den grooten voorraad alcohol,
dien wij voor de conserveering van het te verzamelen
planten- en dieren-materiaal hadden medegenomen. Dit
was alcohol van 92 %. Niettegenstaande onze waar-
schuwing, dat deze ,,dram" niet goed was en hun mond
en keel geheel zou verbranden, stonden ze er op, er toch
eens een borrel van te mogen nemen en zonder een spier
te vertrekken dronk Simon een glaasje alcohol van 92 %
uit. Later kwam echter een ander verzoeken om van nu
af toch maar liever weer gewone dram te geven (50 %).
17 February 1922. De worsteling tegen de zwaarste
watervallen begint. Hoewel gisteren er over gesproken
werd, de corjalen uit te laden, is de waterstand bij nader
inzien toch zoo, dat de booten met voile lading langs den
rand van de Wittieston-soela getrokken kunnen worden.
Kort daarna staan wij echter voor den Grandam en hier
is het uitladen van de booten bepaald noodzakelijk. Stuk
voor stuk moet de lading over de rotsen naar boven ge-
dragen worden en dit neemt verscheidene uren in beslag.
Eindelijk sleepen alle man de booten tegen den woeden-
1) Het woord is in dit reisverhaal gebruikt voor boschneger in het
algemeen. Redactie W. I. Gids.




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 11

den stroom op. Onderwijl verkennen wij den omtrek en
vinden op de rotsen een groot aantal, meestal uitstekend
geconserveerde slijpgroeven. Deze bevinden zich steeds
in de nabijheid van plaatsen, waar zand bijeengespoeld
is, door de steenen bijlen niet op den naakten steen, maar.
met scherp zand als slijpmiddel werden geslepen. Wij tel-
len tot honderd slijpgroeven en schatten het total aantal
zeker op drie tot vierhonderd. Zonder twijfel was hier
vroeger een groot Indiaansch dorp. Eigenaardig is het
wel, dat er nergens rotsteekeningen zijn. Behalve op de
bekende Timehri-rots aan de Beneden-Marowijne, zijn
deze inscriptie's in Suriname alleen gevonden aan de Co-
rantijn en haar zijrivieren. De slijpgroeven echter toonen
aan, dat vroeger aan alle Surinaamsche rivieren Indianen
hebben gewoond, ook aan de Boven-Coppename en de
Boven-Suriname, waar tegenwoordig evenals aan de Bo-
ven-Saramacca geen Indianen meer voorkomen. Na nog
een paar kleinere vallen overgetrokken te zijn, hebben
wij het onbewoonde gebied van de zware vallen achter
den rug. Van beneden Wedebon tot boven Grandam is
naar schatting het hoogteverschil ongeveer 30 meter, over
een afstand van ca. twee kilometer.
Wij komen nu weer in geheel glad water zooals wij het
sedert zes dagen na Mamadam niet meer hebben gekend.
Volgens den barometer zijn wij hier ongeveer 90 M.
boven zee. Na een goed uur varen komen wij langs Gran-
mankondre, Maripakreek, en Boschland, op welke laatste
plaats wij even stoppen om kennis te maken met den
hier wonenden evangelist van de Moravische Broeder-
gemeente Krolis, en gaan vervolgens door naar het tien
minute verder gelegen hoogste dorp aan de Saramacca,
Mombabasoe. In elk van de genoemde dorpen wonen on-
geveer 100 menschen. Volgens de nieuwste telling van dit
jaar door den evangelist bedraagt de geheele bevolking
boven den Grandam 425 personen.
De dorpen zien er zeer aardig uit, met veel vrucht-
boomen, vooral sinaasappelen, maar ook manja's, ster-
appels sapotille's, advokaten, zuurzak, Surinaamsche
koffie, cacao (deze laatste heeft wel thrips, geen krul-




12 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

loten) en kokosnoten. De talrijke rijstschuurtjes langs de
river toonen aan, dat hier veel rijst verbouwd wordt. De
vele kippen in de dorpen staan met deze cultuur blijkbaar
in verband. Men heeft hier een bijzonder kippenras,
klein van stuk, maar krachtig, levendig en doorgaans
zwart van kleur, met eieren waarvan er twee op een ge-
woon kippenei gaan.
Is het landschap vriendelijk, van de bevolking kan
hetzelfde niet worden gezegd, zooals wij in de volgende
weken geducht zouden ondervinden.
Op Mombabasoe vonden wij een brief van den bosch-
opzichter Rogalli met de mededeeling, dat hij door den
slechten gezondheidstoestand van zijn arbeiders niet
vlug kon opschieten. Een hunner had hij naar Mombaba-
soe moeten zenden, wegens dysenterie, met de bedoeling
om hem zoo noodig naar Paramaribo terug te sturen. Wij
troffen den zieken echter vrijwel hersteld aan in het bosch-
negerdorp. Zijn begeleider was weer naar Rogalli terug-
gekeerd.
Den volgenden morgen namen wij afscheid van onze
boschnegers, die ons van Kwakoegron naar hier hadden
begeleid. Nadat zij het overeengekomen loon hadden ont-
vangen, vertrokken zij dadelijk naar beneden, na ons al-
len vriendschappelijk de hand te hebben geschud. Het
afscheid was inderdaad hartelijk: gedurende de week,
waarin zij ons over de vallen brachten, hadden zij zich
als beleefde, gewillige en ijverige arbeiders gedragen, een
lof, dien men niet dikwijls in reisbeschrijvingen zal lezen.
De klandisie voor de apotheek was hier drukker dan
in 66n van de vroeger bezochte dorpen. Vooral ,,potassi"
(Kalium-jodide) was buitengewoon in trek en de liefheb-
bers stonden in een lange rij, totdat het ons te bont werd
en wij den winkel sloten. Het schijnt, dat zekere infectie-
ziekten, die gewoonlijk met een lichte levensopvatting
moeten worden in verband gebacht, hier sterk verbreid
zijn. Wij betwijfelen daarom wel eenigszins de uitspraak
kan Van Stockum, die zegt, dat de boschnegers een volkje
met volkomen reine zeden zijn. (zie pag. 65 van diens
verslag).




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 13

Wij koopen hier nog een kleine corjaal voorf 12.50 en
vertrekken, na het gebruikelijke oponthoud met het laden
der booten om tien uur de river op met drie boschneger-
booten en de nieuw gekochte corjaal. Reeds om twee uur
stoppen onze bootslui op een zeer slechte kampplaats
aan een hoogen over en zij waren op geen manier te be-
wegen nog verder te gaan. Waren wij daarover ontstemd,
de verontwaardiging van de boschnegers kende geen
grenzen toen wij hen geen borrel wilden geven na een
dag waarop zij zoo weinig hadden uitgevoerd. Tot diep
in de nacht mopperden zij voort en beweerden, dat zij den
volgenden dag tot het vallen van den avond zouden door-
varen en wij dan maar moesten zien, hoe wij nog kamp
zouden kunnen maken.
Zondag 19 Februari. Wij vertrekken vroeg, reeds om
zeven uur. Onze represaille-maatregel van den vorigen
dag schijnt nogal indruk te hebben gemaakt. Wij pas-
seeren een paar kleine valletjes, en varen tegen 11 uur de
Toekoemoetoe in, hie hier ongeveer even breed is, als de
hoofdrivier. Behalve enkele rotsachtige gedeelten met een
enkele kleine stroomversnelling is het terrein langs de ri-
vier laag en moerassig. Wij moeten daarom tot vijf uur
doorvaren alvorens een eenigszins bruikbare kampplaats
te vinden. Langs den over van de kreek treft men op
boomen die zijn getooid met de afhangende ranken eener
Cucurbitacea veel leguanen aan, door de boschnegers
Wajamaka genoemd. Zij zijn een door hen zeer geliefd
wild en telkens moeten wij stoppen om hen gelegenheid
te geven, Wajamaka's te schieten. Veel raken doen ze
echter niet. Aniba doet heel wat jagerverhalen en be-
weert met grooten ernst, dat men aan den knal van de
schoten reeds in de verte kan hooren of zij raak waren of
niet. Klinkt het p6mmm zegt hij, dan is het raak b6m is
zeker mis. Toen er weer eens op een pingo most worden
gejaagd en er een schot viel, kon hij ons echter niet zeggen
of het raak of mis was; hij had het schot niet duidelijk
gehoord.
Den volgenden dag vertrekken wij weer vrij vroeg.
Onze boschnegers wijzen ons telkens aan, waar Van




14 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

Stockum achttien jaar geleden kamp gemaakt heeft en
wat hij zooal heeft uitgevoerd. Zij noemen hem ,,masra
Van Stock" en hij heeft een diepen indruk achtergelaten.
Reeds na drie uur varens bereiken we den mond van
de Tawa en een half uur later stappen wij aan den voet
van de Willem Lely-val aan wal, verwelkomd door den
boschopzichter Rogalli, die hier een zeer gerieflijk kamp
heeft ingericht. Veel opwekkends kan hij ons echter niet
mededeelen. De lijn is elechts tot zeven en een halven
kilometer opgeschoten en de gezondheidstoestand van de
arbeiders is nog altijd slecht. Twee hunner zijn z66 ernstig
ziek, dat zij onmiddellijk met de boschnegers, die ons hier
gebracht hebben, naar Paramaribo moeten worden te-
ruggestuurd. In den namiddag verdeelen wij de mede-
gebrachte lading in eenmans-vrachten en maken plannen
voor den volgenden dag. Rogalli deelt ons mede, dat hij
met zijn lijn een paar groote kreken, die in de Tawakreek
moeten uitkomen, heeft gekruisd en dat de boschnegers
hem hebben verteld, dat hij later een nog grootere be-
vaarbare kreek, de Toekoesie-makakoekreek, zou moeten
aantreffen. De boschnegers hebben daar volgens hunne
verklaring zoogenaamd cederhout bewerkt; dit hout
wordt in Europa vooral voor sigarenkistjes gebruikt.
Door Van Stockum, die zijn lijn kapte eerst in Noord-
Westelijke, en daarna in recht Westelijke richting, werd
bevonden, dat de Tawa-kreek over ongeveer 6 K.M. vrij-
wel langs het pad stroomde, om dan naar het Zuiden om
te buigen. Het was dus niet onmogelijk, dat wij te water
onze lijn zouden kunnen kruisen op een punt, dat door
Rogalli nog niet was bereikt. Dit zou met het oog op het
zeer tijdroovende vrachten van bijzonder veel belang
wezen. Wij besloten dus de kleine corjaal over den val te
brengen en den volgenden morgen met Dalgar en een van
de Indianen te trachten de Tawakreek zoover mogelijk op
te varen. Rogalli zou met de andere menschen met vrach-
ten beginnen, om den volgenden dag zijn kamp te ver-
plaatsen naar K.M. 7.5 en zoo vlug mogelijk met het kap-
pen van de lijn voort te gaan.
Dinsdag 21 Februari. Het corjaaltje blijkt met vier




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 15

man en de noodige bagage voor vier dagen tot het uiter-
ste belast. Bij de minste beweging stroomt het water
tusschen de naden van de papaja's (zijboorden) naar bin-
nen en wij hebben heel wat breeuwwerk noodig, om ze
tenminste eenigermate te stoppen. Ook verder blijkt het
echter noodig, dat een onzer onafgebroken blijft hoozen,
om ons vaartuig drijvende te houden. Reeds Van Stoc-
kum had de kreek een eind verkend, en was verrukt over
de bekoorlijke en schilderachtige tafereeltjes, die zich
daar aan zijn oog voordeden. En inderdaad het landschap
is er aantrekkelijk door de fraaie pina-bosschen, die zich
in het water van het kreekje spiegelen. Reeds na twee uur
varens hadden wij het eindpunt bereikt door Van Stoc-
kum op de kaart aangegeven. Wij hadden niet meer dan
een tweetal boomstammen, die de kreek versperden,
moeten wegkappen. Er waren duidelijke sporen, dat dit
gedeelte vrij geregeld door djoeka's werd bevaren. Korten
tijd daarna echter moesten wij, om vooruit te komen,
voortdurend kappen, zoodat wij na twee uren zwaar
werken volgens de opneming van de kreek in ons zak-
boekje slechts 300 meters in rechte lijn waren opgescho-
ten. Tot overmaat van ramp kwamen wij toen aan een
barriere van verscheidene over elkaar gevallen zware
boomstammen, waarachter talrijke even moeilijke hinder-
nissen werden verkend. In die omstandigheden was het
nutteloos te beproeven verder te gaan, zoodat wij onze
poging opgaven en weer naar de Willem Lely-val terug-
keerden. De volgende twee dagen worden besteed aan het
vrachten van onze bagage, total ongeveer 800 K.G.,
met een groote hoeveelheid voor herbarium bestemde
leege blikken waarvan men niet veel kan laden door de
groote ruimte die zij innemen. Een arbeider draagt ge-
middeld 25 K.G., dus zijn er meer dan 40 vrachten en het
kost heel wat overleg, om de zaken zoo te regelen, dat
den laatsten vrachtdag alleen het aleernoodzakelijkste
voor levensonderhoud en material voor onderzoek ach-
terblijft. Wij gebruiken de beide dagen, om den omtrek
te verkennen en er planten te verzamelen. Daar wij geen
arbeiders kunnen achterhouden, om boomen om te hak-




16 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

ken of te beklimmen, is de oogst niet bijster groot. Wij
vinden toch enkele zeer interessante zaken, waaronder een
tot nu toe zeer weinig bekende, slechts 66n cM. groote
Phalloidea, Mutinus xylogenes Montagne, en een boom
uit het geslacht Casearea, waarvan de schors van den
ground af zelfs tot aan de dunste taken bedekt is met een
kleine, tot de Rafflesiaceae behoorende parasiet, een
Apodanthes-soort, van welk geslacht slechts eens een
soort in de kolonie is aangetroffen, namelijk door Ver-
steeg in de Tapanahoni. Vooral de laatste vondst waar-
naar wij vroeger herhaaldelijk, maar vruchteloos hadden
gezocht, gaf ons groote voldoening. Het was jammer,
dat de Apodanthes alleen in knoppen en enkele rijpe
vruchten te vinden was, maar wij besloten den boom te
laten staan, in de hoop op de terugreis de knoppen in
bloei te kunnen verzamelen.
Vrijdag 24 Februari. Wij verhuizen naar K.M. 7,6. De
lijn is tot K.M. 7 door Rogalli opgemeten. Zij voert door
laag heuvelterrein bedekt met hoog bosch, waarvan het
onderhout vrijwel uitsluitend bestaat uit Boegroe-maka
(Astrocarium sciopyllum Pulle), een palm, waarvan de
vruchten door de boschnegers worden gebruikt om er een
smakelijk spijsvet uit te vervaardigen. Er liggen hier
jaarlijks honderden tonnen palmpitten te verrotten, uit
gebrek aan transportmiddelen en handen om de vruchten
in te zamelen. Palmbosschen van geheel dezelfde gesteld-
heid, als wij hier vonden, treft men in groote uitgestrekt-
heid over de voile breedte van Suriname in de zandige
heuvelstreken van het binnenland aan.
Het kamp van K.M. 7.6 ligt aan een klein kreekje met
helder stroomend water bij den overgang van de zandige
Boegroe-maka-bosschen in zwampig Pina-palm-land.
Hadden wij totdusverre niet over het weer te klagen en
slechts nu en dan een kort regenbuitje, nauwelijke warren
wij in dit kamp, of het weer sloeg om en wij hadden voort-
durend regenachtig weer.
Den volgenden dag verhuist Rogalli met zijn kappers
naar K.M. 11.6 en meten wij samen de lijn tot dat punt
op. Afwisselend vervullen wij het ambt van kettingsleeper
























































i. Kaart van een deel van Suriname.


















2. De Hendriktop io8o M. b/z (links) en top II 950 M. b/z (rechts) vanuit de helling van top III.


TIM -
114 -*
fit I4f

Q,









































3. De Wittiston-Soela, in de verte de Grandam.




















4. Indiaansche slijpgroeven nabij Kwattahede.


5. Indiaansche slijpgroeven nabij de Grandam.


































6. De Grandam. Onze bagage wordt boven den val gedragen.


Ur I




















- I


7. De waterkant van Mambabasoe, in de verte het dorp Boschland.


































8. Een boschnegergrondje met droge rijst nabij Boschland.


V.
LINL














































9. Rijstschuurtjes nabij Boschland.


p I







































io. Rijstschuurtje aan de Boven-Saramacca.








































1i. Ons kamp bij Km. 16; het middageten.






























































1 2. De Boegroenuikka-painm (Astrocaryon sciopliflumi).











































13. Vergezicht vanuit den Hendriktop naar het Zuiden, rechts de toppen van de Emma-keten,
links in de verte enkele bergen van de Wilhelmina-keten.







































14. Op den Hendriktop, van links naar rechts: Gonggrijp, Stahel, Rogalli, verder 2 half bloed-Indianen
en 2 stadarbeiders; rechts de Nederlandsche vlag met den Oranjewimpel.







































15. Onze flotille de river afzakkende.









































16. ,,Kroetoe" (boschnegervergadering) te Kwattahede op I April 1922.






j


'A


17. Granman Kind met zijn kapiteins, van links naar rechts: Jacobus, Andreas, Granman Kind, Nikodemus, Willem.


li--^M--^--w--^---




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 17

en zoo hebben wij beurtelings het leedvermaak den ander
met den getting door vele hindemissen op het pad, door
kruinen van omgevallen boomen, over rotsen en door
kreeken te zien kruipen, hindernissen, die de achterman
gemakkelijk kan ontgaan door telkens de kleine kronke-
lingen en bochten van het paadje te volgen. Het grootst
is echter 't genoegen, wanneer de baak bijv. just midden
in een kreek komt te staan en de achterman er ook aan
gelooven moet en geen kans krijgt van zijn bevoorrechte
positive te genieten.
Bij K.M.10 ontmoeten wij de eerste belangrijke rots-
formatie met reusachtige granietblokken. Op 66n plaats
voert de trac6 over een vele meters diepe spleet. Op dit
rotsterrein is de vegetatie natuurlijk ook sterk afwijkend.
Op en tusschen de rotsen groeien groote cactussen, grond-
orchideeen en slingerplanten, o.a. yams, (Ipomoea spec.)
en in de meer schaduwrijke gedeelten vinden we een weel-
derige flora van hygrophyten zooals varens, Selaginella's,
Scitameneae en Gesneriaceae.
Het kamp bij K.M. 11.6 ligt aan een diep ingesneden
kreek, met moerassige oevers. lets voordat wij bij het
eindpunt komen, ontmoeten wij de arbeiders van Rogalli,
die aan het vrachten zijn, en nadat wij ze zijn voorbijge-
gaan halen zij ons weer in; een van hen beweert met een
zeer bedroefd gezicht, dat hij just nadat wij hem voor-
bijgegaan waren door een slang is gebeten, toen hij iets
van den ground wilde oprapen. Op zijn hand zien wij werke-
lijk twee kleine wondjes naast elkaar en de mogelijkheid,
dat de man werkelijk door een vergiftige slang is gebeten,
is niet uitgesloten. Voor dergelijke gebeurlijkheden heb-
ben wij steeds een buisje met kalium-permanganaat op
zak en een extra-fijn geslepen mes. Onder hevig gekerm
maken wij een kleine snede dwars door de beide prikken
en wrijven de bloedende wond goed met de paarse kris-
talletjes in. Na deze operate brengt de arbeider zijn
vracht verder naar het nieuwe kamp en zetten wij de me-
ting voort. Als wij bij de kampplaats komen, blijkt hij
weer bijna geheel hersteld.
De overige arbeiders zijn nog steeds aan het vrachten
2




18 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

van den waterkant naar K.M 7.6. Wij hebben een goeden
jager daarbij, Zaandam, die dagelijks nog een overvracht
meebrengt in den vorm van een pauwies, kami-kami, of
soms een schildpad.
Op Zondag 26 Februari gaan wij weer naar den rots-
heuvel bij K.M. 10 en beproeven daar uitzicht te krijgen
naar den Hendriktop, teineinde de richting van ons pad
zoo noodig te kunnen verbeteren. De rotsen blijken te be-
hooren tot een Noordwaarts gerichten graat van een iets
ten Zuiden van ons pad gelegen heuvel, maar wij krijgen
van den platten top van dezen heuvel, ongeveer 200 M.
boven zee, alleen hier en daar uitzicht over het vlakke
land in het Oosten met in de verte enkele toppen van het
Van Asch van Wijk-gebergte. Slechts van 66n plaats krij-
gen wij eenig uitzicht naar het Noord-Westen, maar zien
door de boomen slechts een nabij gelegen iets hoogeren
heuvel. Van den Hendriktop is geen spoor te bemerken.
Teruggaande, kort voordat we weer this zijn, deinst de
voorste van ons hevig ontsteld achteruit toen hij ongeveer
een meter van zich af, midden op het pad, plotseling een
groote slang gewaar wordt, die opgerold met den kop hoog
opgericht zich voor een aanval schijnt klaar te maken.
Nadat de eerste schrik voorbij is, bekijken wij het dier, dat
roerloos in dezlfde houding blijft staan, geruimen tijd met
den kijker en herkennen den gevaarlij ken bushmaster (ma-
ka-slang, Lachesis mutus). De breede kop, met uitpuilen-
de zakken aan weerskanten, ziet er onheilspellend uit, en
wij kappen een flinken stok, om het dier op behoorlijken
afstand te kunnen aanvallen. Juist als wij daartoe willen
overgaan, begint het zich te ontrollen en gaat er vandoor.
Een paar flinke klappen stellen het niet geheel buiten ge-
vecht en als de slang in een hollen boomstam kruipt, ge-
ven wij verdere pogingen op, om haar in ons bezit te krij-
gen.
De volgende drie dagen is het bijna voortdurend regen-
achtig weer. Alle arbeiders zijn bezig met vrachten. Van
verzamelen van hoogere planten komt in het gesloten
oerbosch vrijwel niets terecht, als men niet over arbeiders
beschikken kan, die boomen kunnen vellen of met klim-




VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP 19

sporen beklauteren, om bloeiende taken epiphyten of lia-
nen naar beneden te halen. Laag bij den ground komen be-
halve eenige saprophyten, weinige struiken en kleine
boompjes geen bloeiende planten voor. Alles ,wat bloeit,
bevindt zich 30 tot 50 meters boven onze hoofden. Schim-
mels en paddestoelen echter zijn bij dit vochtige weer in
overvloed te vinden en wij verzamelen groote hoeveelhe-
den daarvan. Ook slangen, insecten, padden, kikvorschen
zijn zeer talrijk en worden zonder genade met een groote
tang beetgepakt en in een buis met alcohol gestopt.
Op den Isten Maart is eindelijk de geheele vracht naar
K.M. 11.6 gebracht en de arbeiders verhuizen met hun
persoonlijke bagage naar het eind van de lijn, met op-
dracht, om ongeveer bij K.M. 16 een kamp te bouwen en
den volgenden dag onze bagage te komen halen. Wij blij-
ven alleen achter in het kamp bij K.M. 7.6 met Dalger en
een arbeider, die dien dag ongesteld was. Als gewoonlijk
waren wij bij het donker worden, ongeveer kwart over
zessen achter het muskietenkleed van onze hangmat ver-
dwenen en begint er weer een van die lange avonden, die
wij met lezen en praten achter de klamboe moeten door-
brengen om gevrijwaard te zijn tegen infectie met malaria
In een terrein als dit, waar er dagreizen in den omtrek
geen menschen wonen, zou men oppervlakkig denkend
kunnen meenen dat er geen gevaar is voor malaria. Maar
onze arbeiders zijn allen oude boschloopers en chronische
malaria-lijders, voortdurend de gezonde Anopheles be-
smettend die, op hun beurt, weer gevaar opleveren voor
gezonde menschen. Wij hebben vroeger in even afgelegen
en onbewoonde streken aan den lijve gevoeld, dat dit
geen ,,graue Theorie" is.
Dezen keer echter zouden wij niet rustig achter onze
klamboe kunnen blijven. Nauwelijks was het geheel don-
ker of heel in de verte hoorden wij een dof geruisch, dat
wij te voren nooit gehoord hadden. Wij maakten allerlei
onderstellingen, wat dit geluid zou kunnen zijn; heel,
heel langzaam werd het sterker, kwam het nader en nader
en zeker een kwartier nadat wij het voor het eerst gehoord
hadden, kregen wij de zekerheid, dat er een geweldige or-




20 VERSLAG VAN EEN REIS NAAR DEN HENDRIKTOP

kaan in aantocht was. Wij kropen uit onze hangmatten,
verlieten de kampen en wachtten het naderende onheil af,
op een veilig plekje, waar wij het best beschermd warren
tegen omwaaiende boomen en vallende taken. Het wa-
ren merkwaardige oogenblikken. Het bosch rondom ons
was doodstil, geen blad bewoog zich, maar in de verte
hoorden wij al nader en nader komen het donderend ge-
raas van den orkaan en het gekraak van vallende woud-
reuzen. Plotseling zaten wij midden in de losgebroken na-
tuurkrachten. Als halmen van een korenveld werden de
boomen heen en weer gezwiept en angstig keken wij uit
welke exemplaren het zouden opgeven. Dalger had just
tijd, om met een paar geweldige sprongen aan een dikken
neervallenden tak te ontkomen, die een gedeelte van zijn
kamp verpletterde. Regen viel er heel weinig. De wind-
storm duurde niet langer dan drie of vier minute, die ons
echter uren toeschenen en de geheele beroering van het
woud eindigde even plotseling, als zij was begonnen. Wij
hoorden het geluid van den storm nog lang in de verte
brommen, maar om ons heen waren de bladeren van het
bosch weer tot dezelfde doodsche rust teruggekeerd als
tevoren.
(Wordi vervolgd.)




EEN EN ANDER OVER DEN FINANCIEELEN EN
ECONOMISCHEN TOESTAND DER KOLONIE
CURACAO
DOOR
A. B. J. PRAKKEN
De kolonie Curagao kan zich, helaas, niet verheugen
in eene algemeene bekendheid in het Moederland. Men
heeft daar een zeer vaag idee van de West. Er zijn zelfs
zeer weinig ontwikkelden, die de namen der eilanden,
samen de Kolonie vormend, kennen, laat staan er iets van
kunnen vertellen.
Deze onkunde valt ten zeerste te betreuren, maar van
den anderen kant dient vooral gewaakt te worden tegen
overschatting van de waarde der kolonie.
Voorop dient verder gesteld te worden, dat de natuur-
lijke hulpbronnen der kolonie gering zijn. Groote ver-
wachtingen op het gebied van landbouw kan men onmo-
gelijk koesteren, terwijl er ook ten aanzien van den mijn-
bouw, met uitzondering van de phosphaat-exploitatie
op Santa Barbara, weinig perspectief bestaat.
Als haven heeft Willemstad zeker beteekenis, maar ook
die overschatte men niet. Weliswaar is de belangrijkheid
nog toegenomen door de oprichting der petroleumraffi-
naderij, maar men diene vooral niet te vergeten, dat wan-
neer de baar v66r Maracaibo wordt weggenomen, het-
geen lang niet uitgesloten is, Willemstad, weliswaar geen
visschershaven zal worden, maar toch in belangrijkheid
sterk zal verminderen.
Kort samengevat komt de kolonie Curaqao neer op een
uit zes eilanden bestaand gebied, ongeveer zoo groot als
de helft van de Nederlandsche province Limburg met
54.000 inwoners of evenveel als de stad Dordrecht.




22 CURACAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

Toch gaat eene vergelijking van een even groote plaats
in Nederland, met de Kolonie, wat inwoners betreft,
niet op. Het besturen van de Kolonie is, waar de afstand
tusschen de eilanden onderling groot is, veel moeilijker,
terwijl het Bestuur daardoor veel kostbaarder moet wor-
den. Ook het feit, dat de bevolking uit zeer heteiogene
bestanddeelen bestaat, maakt, nog afgezien van de meer-
dere macht, die een Gouverneur volgens het tegenwoordi-
ge Regeeringsreglement heeft de taak in vergelijking met
het Burgemeesters-ambt moeilijk. Eene vergelijking in
economischen zin met Dordrecht gaat eveneens mank,
waar de bevolking hier vrijwel kapitaal-arm is.
Om een just beeld te krijgen van de financieele draag-
kracht der bevolking, zij hier nagegaan uit welke deelen
deze bestaat.
Het niet-blanke en zeer groote deel der bevolking
staat nog op een lage trap van ontwikkeling. Kon Oud-
Gouverneur Staal in zijn artikel ,,Suriname's Behoeften"
in dit tijdschrift verklaren, dat de kern der bevolking
voor ons niet is een vreemdeling, maar een genoot, in
wien wij veel aanvoelen van onze eigen beweging, veel
aanhooren van de in ons zelf klinkende geluiden, ten op-
zichte van Curacao kan dit zeker niet verklaard worden.
Evenmin heeft onderwijs ons gebracht de taalgemeen-
schap en bestaat dus niet het innigst denkbaar verband
tusschen Nederland en de kolonie Curacao, zooals Gou-
verneur Staal verklaart, dat ten opzichte van Suriname
bestaat. Ik durf gerust verklaren, dat meer dan 90 %
van de gekleurde bevolking de Nederlandsche taal niet
spreekt. Heeft in Suriname, sedert de emancipatie der
negers, de ending de bevolking vernederlandscht, dit is
in Curacao niet in die mate geschied. Het is nog niet zoo
lang geleden, dat het Papiementsch ook op de R.K.scho-
len meer gesproken werd dan het Nederlandsch en eerst
bij het onderricht van het thans jonge geslacht is een ver-
betering in dit opzicht te merken. Het niet-spreken van
een behoorlijke taal heeft er ook toe bijgedragen dat,
een groot deel der bevolking zich niet heeft kunnen op-
werken uit de benedenlagen naar een hooger gelegen




CURArAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND 23

plan van maatschappelijke enintellectueele ontwikkeling.
Die bevolking, die kapitaal-arm is, kent maatschappe-
lijke behoeften slechts in dien zin, dat zij sporadisch een
drang naai bevredigende mate van welstand in zich voelt.
Onder deze bevolking zijn slechts enkelen, die zich opge-
werkt hebben. Bestaat in Suriname een groot aantal ge-
kleurde intellectueelen, die in verschillende Gouverne-
ments- en andere betrekkingen (geneesheer, enz.) ge-
lijkwaardigen arbeid praesteeren als de blanke, hier staat
deze bevolking niet gereed, de arbeid der zeer geringe
blanke bevolking over te nemen.
Onder de Roomsch-Katholieken, die op Curacao this
behooren (hieronder vallen zoo goed als alle niet-blanken)
zijn in 1921/22 z66r enkelen aangeslagen voor een be-
drag boven de f 10.000.
De blanke bevolking bestaat in de eerste plaats, uit de
in de kolonie reeds langen tijd gevestigde protestanten.
Deze bekleeden meerendeels de gouvernementsbetrek-
kingen en wijden zich verder voornamelijk aan landbouw
en veeteelt. Ook gaan verschillende van de jongeren naar
het buitenland, waar zij in verband met hun talenkennis
(Spaansch en Engelsch) meestal een goede betrekking krij-
gen. Deze groep behoort evenmin tot de zeer kapitaal-
krachtigen. Immers het Gouvernement betaalt zijn amb-
tenaren in het algemeen niet schitterend, terwijl ook de
landbouw en veeteelt slechts een matig bestaan opleveren.
De plantages zijn daarbij in den regel zeer hoog bezwaard,
waardoor de strijd om het bestaan nog moeilijker wordt.
In het algemeen ingetogen levend, zonder ruime midde-
len, kunnen zij voor het meerendeel weinig bijdragen tot
de economische opheffing der kolonie. Minder dan 20
protestantsche Curacaoenaars waren aangeslagen in
1921/22 boven de f 10.000. Een aanslag boven de
f 20.000 komt sporadisch voor.
In de tweede plaats treft men een aantal Israelieten
aan. Reeds jaren in de kolonie gevestigd, profiteeren zij
van de gunstige ligging van Willemstad en driven handel
met de omliggende Republieken. Bedriegen de voorteeke-
nen niet, dan zou ik durven beweren, dat hun gulden tijd




24 CURACAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

ook in dit deel van West-Indie aan het voorbijtrekken is.
Dit ligt niet zoo zeer aan de menschen zelf, dan wel in
het feit, dat de omliggende Republieken, dank zij de
grootere rust en orde, die er gaat heerschen, meer aan het
rechtstreeksche wereldverkeer gaan deelnemen. De in-
komsten der Israelieten bestaan trouwens niet uitsluitend
en niet voor het voornaamste deel uit handel in Willem-
stad, maar zij zijn in den regel belangrijk geinteresseerd
in buitenlandsche ondernemingen. Een en ander heeft tot
gevolg, dat waar het trekken een Israeliet toch reeds in
zijn aard ligt, hij los staat van Willemstad en hij daarom
vrij gemakkelijk te bewegen zal zijn de Kolonie te ver-
laten. Van deze Israelieten waren in de Inkomstenbelas-
ting 1921/22 een dertigtal tusschen de f 5000.-en
f 10.000.- en een dertigtal boven de f 10.000, waarvan
een tiental boven de f 20.000., aangeslagen. De hoogste
aanslag bedroeg f 100.000.-
In de derde plaats treffen wij in Willemstad een klein
aantal Hollanders aan, meest ambtenaren en employee's
van Hollandsche maatschappijen, die bijna allen na enke-
le jaren arbeid naar het Moederland terugkeeren. Van de
in 1921/22 in de Inkomstenbelasting aangeslagen Hollan-
ders, zijn een honderdtal tusschen j 5000.- en f 10.000
en een vijftiental boven def 10000.- Slechts enkelen zijn
aangeslagen boven def 20.000.
Gaan wij thans de verhouding van het Gouvernement
tot die verschillende groepen na.Voor wat de negerbevol-
king betreft, weinig is gedaan tot de opheffing dier groep.
Men liet het onderwijs voornamelijk over aan de R.K.-
Missie en volstond met deze te subsidieeren; thans be-
staat gelijkstelling ten opzichte van bezoldiging van
openbaar en bijzonder onderwijs.
In economischen zin volstond men met de uitgifte van
kleine stukjes ground voor landbouw in huur op langen
termijn en werd een poging gedaan door Gouverneur de
Jong van Beek en Donk om, door de oprichting van een
Co6peratieve Landbouwleenbank voor te bereiden, den
kleinen landbouw op te heffen en den spaarzin te bevor-
deren. Deze poging heeft gefaald omdat de bevolking in




CURAgAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND 25

het algemeen daartoe niet rijp was. Een tweede poging be-
stond in het bevorderen der stroohoedennijverheid. Ook
deze heeft m.i. voor een deel gefaald; immers heeft zij de
vrouwelijke bevolking landbouwarbeid afgeleerd en daar-
voor een niet-loonend huisambacht in de plaats gesteld,
dat in. het algemeen niet medewerkt om de energie en veer-
kracht, die bij deze bevolking toch al niet bijzonder ont-
wikkeld is te vermeerderen. Verdere opvoedende kracht
is van het Gouvernement vrijwel niet uitgegaan. Het Gou-
vernement heeft niet den lust tot arbeiden aangewakkerd,
niet de gelegenheid opengesteld om een behoorlijk am-
bacht te leeren, en door verschillende zorgen op zich te ne-
men, het verantwoordelijkheidsgevoel niet gesterkt. Het
Gouvernement zorgde, dat de zieken door de Gouverne-
ments-geneeskundigen om niet behandeld konden wor-
den.Werd opname in een ziekenhuis noodig, dan geschied-
de dit ook alweer om niet en dan steunde het Gouverne-
ment ook daarbij alweer op de R.K. Missie, zij het dan
ook tegen een vergoeding vanwege het Gouvernement
aan de Missie. Kwam het Gouvernement tegemoet in
tijden van armoede, dan bepaalde dat zich in den regel
tot den eenvoudigsten vorm van armenzorg, n.l. be-
deeling, en slechts in de allerlaatste jaren door werk-
verschaffing.
Op de Bovenwindsche eilanden zijn eenige pogingen ge-
daan om den kleinen landbouwer op te heffen, o.a. door
het bevorderen der katoenteelt en het verstrekken van
voorschotten op den katoenoogst, terwijl ook de deelne-
ming in de Cultuur Maatschappij der Nederlandsche An-
tillen een poging is geweest om de bevolking een mensch-
waardig bestaan te verzekeren. Deze laatste poging be-
schouw ik als zoodanig mislukt, terwijl ook van de eerste
poging de resultaten niet in evenredigheid zijn met het
daarin gestoken kapitaal.
Voor de blanke bevolking, voor wat het protestantsche
deel betreft, heeft het Gouvernement door verstrekking
van credieten voor damaanleg en dividivi-cultuur pogin-
gen tot economische opheffing gewaagd. De onoordeel-
kundige wijze van verstrekking der credieten is oorzaak,




26 CURAqAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

dat deze pogingen voor het meerendeel als mislukt zijn te
beschouwen.
Ik zwijg hier over de resultaten van het plan door Gou-
verneur Helfrich tot opheffing van den landbouw en de
veeteelt ontworpen, en uiteengezet in de z.g. wenschelijk-
heidsbegrooting 1920-1921. De uitvoering heeft slechts
ten deele plaats gehad, daar door gebrek aan geld de ge-
heele verwezenlijking achterwege most blijven. Ik meen
op goede gronden te mogen verwachten, dat waar zij zeer
conscientious en beperkt zijn verstrekt, goede resultaten
niet zullen uitblijven, al zal van een krachtige ophefffing
geen sprake zijn. Ook de kleine man heeft van deze cre-
dieten, in den regel bestaande in het verstrekken van een
windmolen op afbetaling, zeker voordeel gehad.
Voor de Israelieten deed het Gouvernement niets. Het
zorgde alleen, dat zij in vrede hun handel konden uitoefe-
nen en hief van hen belasting.

De verbreeding van den havenmond is niet aan de be-
volking ten goede gekomen. Immers de schepen, die thans
de haven aandoen, konden zonder die verbreeding ook
binnen zijn gekomen. De meerdere scheepvaart, die noch
aan havenverbreeding, noch aan Panamakanaal te dan-
ken is, heeft misschien alleen een drukkere winkelhandel
doen ontstaan en aan de havenarbeiders een better be-
staan gebracht. Noch de plaatselijke landbouw, noch de
plaatselijke industries heeft veel profit gehad van de
scheepvaart.
Men vindt op Curagao, de Petroleumraffinaderij uitge-
zonderd, geen groot-industrie, terwijl de landbouw niet
werkt voor approviandeering van zeeschepen.
De toestand op de verschillende eilanden is vrijwel con-
form het hoofdeiland wat de bevolkingsgroepen betreft,
met dit verschil, dat de Israelieten daar thans niet meer
voorkomen, waar in betere tijden op St.Eustatius een vrij
sterke Israelietische kolonie voorkwam. Deze heeft het
zinkend schip tijdig verlaten en het aan de weinige protes-
tantsche handelaren overgelaten. Nu trekken ook deze
echter weg en ik acht de tijd niet ver meer, dat op die ei-




CURACAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND 27

landen geen blanke vaste bewoners meer voorkomen. Dit
is niet verontrustend, omdat van geheel West-Indie de
blanke wegtrekt.
De bevolking der Bovenwindsche eilanden heeft door
de geografische ligging dier groep, dit groote voordeel bo-
ven die der Benedenwindsche eilanden, dat zij een we-
reldtaal, het Engelsch spreekt en schrijft, waardoor zij
van vroegere tijden af, contact heeft gehad en nog behou-
den heeft met de buitenwereld, terwijl de bevolking op de
Benedenwindsche eilanden door haar lagere taal, het Pa-
piementsch, van dit voordeel was uitgesloten. De bevol-
king van de Engelsch sprekende eilanden staat dan ook
op een hooger peil van intellectueele ontwikkeling.
De economische toestand op de 5 eilanden buiten Cura-
gao is echter nog slechter. Slechts een dertigtal personen
zijn daar in 1920/21 boven def 3000.- aangeslagen. Het
inwonerstal van die eilanden bedraagt 21,731, tegenover
33,232 van het hoofdeiland Curagao.
Blijkt uit bovenstaande, dat weinig gedaan is voor de
opheffing der bevolking, ook de bestuursinrichting is vol-
gens Nederlandschen maatstaf in vele opzichten onvoldoen-
de. Verschillende departementen zijn slecht geoutilleerd.
Openbare Werken bezit geen door mechanische kracht
gedreven zagerij of smederij. enz. Onze havenexploitatie
bepaalt zich tot het hebben van een kleine gouveme-
ments-kade en een primitief ingericht entrepot. Op so-
ciaal wetgevend gebied zijn slechts zeer weinig stappen
gedaan.
Ik doe hier enkele grepen, maar kan op bijna elk gebied
aantoonen, dat volgens Nederlandschen maatstaf de in-
richting der kolonie niet aan gewone eischen voldoet.
Wanner dus aangetoond is, dat de kolonie volgens Ne-
derlandschen maatstaf nog in vele opzichten te kort
schiet, dient nagegaan te worden, waaraan het hooge be-
grootingstekort van 1921 ad f 1.053.077.- te wijten is.
De uitgaven der kolonie zijn van 1913 tot 1921 met
f 1.471.000.- toegenomen, te weten, van f 1.231.991.-
tot f 2.703.381.- De vraag dient hier gesteld te worden
of deze vermeerdering van uitgaven, van f 1.231.991.-




28 CURACAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

in 1913 tot f2.703.381.- in 1921, te wijten is aan het al-
gemeen voorkomend feit, dat men gedurende en na den
oorlog de uitgaven te hoog heeft opgeschroefd en dus te
veel maar raak geleefd heeft, of dat het bedrag te wijten
is aan normal omstandigheden. Dit accres ontledend
vindt men, dat het verschil voornamelijk als volgt is
samengesteld:
1. Duurtebijslagen meer . . . f 340.000.-
2. Verhooging der pensioenen meer . ,, 87.000.-
3. Overtochtskosten van ambtenaren
meer ........... . ,, 50.000.-
4. Kosten voor het onderhouden van de
gemeenschap tusschen de eilanden on-
derling meer . . . . . ..,, 43.000.-
5. Uitgaven voor den politiedienst meer ,, 60.000.-
6. Verlies op wissels meer . . . ..,, 80.000.-
7. Rente uit 's Rijks schatkist ontvangen
voorschotten meer . . . . ..,, 15.000.-
8. Buitengewone uitgaven ter verbetering
van landbouw en veeteelt meer . ,, 31.000.-
9. Uitgaven voor verwaarloosde kinderen. ,, 13.000.-
10. Inrichting van den post voor draad-
looze telegrafie op St. Martin N. G.
meer ............. ,, 86.000.-
11. Meerdere uitgaven voor de Afdeeling
Openbare Werken . . . . ..,, 164.000.-
12. Meerdere uitgaven voor de Afdeeling
Geneeskundige dienst . . . .. 170.000.-
13. Meerdere subsidies aan Bijzondere
scholen . . . . . . .. 135.000.-
Wat deze posten betreft, zij het volgende opgemerkt:
Sub. 1. en 2. zijn voornamelijk te wijten aan de algemeene
duurte en de depreciatie van het geld. Sub. 3. heeft de-
zelfde oorzaak, maar is daartegenover ook eenigszins
abnormaal, waar verscheidene jaren, in verband met de
bijzondere tijdsomstandigheden, ambtenaren niet met
verlof zijn geweest. Sub. 4. houdt eveneens verband met
de depreciatie van het geld, maar is verder voor een groot
deel te wijten aan het feit, dat de gemeenschap in 1913




CURAgAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND 29

slechts door 66n schoener werd onderhouden en dit in
1921, in het belang van de eilanden en ter verzekering
van een goede uitvoering van Bestuursmaatregelen, door
drie schoeners geschiedde.
Wat sub. 5 betreft, is deze vermeerdering ad. f 60.000
voornamelijk te wijten aan het feit, dat op 1 September
1918 de reorganisatie der politie in working trad, bij welke
reorganisatie de militaire marechaussee door burgelijk
personnel werd vervangen en het korps uitgebreid werd.
Sub. 6. Het verlies op wissels adf 80.000.- is aan bij-
zondere tijdsomstandigheden te wijten en is van voorbij-
gaanden aard. Sub Sub. 7. Is hoog als gevolg van de hooge
Rijks-subsidie. Sub. 8. Is een uitgaaf, die voor een deel ka-
pitaalsuitgave is. Sub 9. De uitgaven voor verwaarloosde
kinderen zijn noodzakelijk voor de uitvoering van de Kin-
derwetten. Dit is een uitgave, die eenigszins verband
houdt met Nederlandsche opvatting omtrent kinderzorg.
Sub 10. is een uitgave, waarvan het belang voor de kolo-
nie gering is, maar een gevolg van Nederlandsche opvat-
ting om zoo noodig een eigen D. T. verbinding te hebben
tusschenMoederland enKolonie.Deverhoogingvan de sub.
11 bedoelde post (Afd. Openbare Werken) adf 164.000.-
houdt voor een deel verband met de depreciatie van het
geld en dus de hoogere prijzen der materialen, toeneming
van het havenverkeer en verder voor een deel het min of
meer naar Nederlandschen maatstaf inrichten van den
dienst. Sub 12. en 13. zijn resultaten van Moederlandsch
ingrijpen.
Bovenstaande cijfers geven mij aanleiding tot de vol-
gende conclusies: Hoezeer verschillende uitgaven zijn toe-
genomen, aanleiding om over het maar raak leven be-
zorgd te zijn, bestaat m. i. niet. Trouwens een ieder, die
deze kolonie onbevangen beoordeelt, weet, dat in vele op-
zichten op zeer bekrompen schaal huis wordt gehouden.
Het salaries der meeste ambtenaren is, inclusief de duurte-
bijslag, op enkele uitzonderingen na, zeer bescheiden. De
verbinding tusschen de eilanden onderling laat veel te
wenschen over. Alleen de uitgaven bedoeld in sub 10,11,
12 en 13 zijn bijzonder hoog. Zij zijn echter het resultaat




30 CURACAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

van min of meer naar Nederlandschen maatstaf opgeleg-
de eischen. De uitgaven sub 12 en 13 zijn niet door de ko-
lonie gewenscht en in verband daarmede zou het billijk
zijn, dat het Moederland deze lasten zou dragen. Toch
zouden naar Nederlandschen maatstaf ook hier de uit-
gaven belangrijk kunnen stijgen, voor dat men spreken
kan van verkwisting. Duidelijk is ook, dat de Nederland-
sche portie der uitgaven lang niet het subsidie-cijfer dekt,
want dit bedroeg in 1913 f401.669. en in 1921
f 1.053.077.- Deze hooge subsidie is dus niet alleen het
resultaat van Moederlandsch ingrijpen, noch alleen van
opgeschroefd oorlogsoptimisme, noch van beiden te sa-
men, maar een andere belangrijke factor werkte er toe
mede. Deze factor is het feit, dat de kapitaal-arme kolonie
Curagao verdeeld is in 2 groepen van drie eilandjes, welke
500 mijlen van elkaar liggen, terwijl de eilanden onder-
ling op zoodanigen afstand liggen, dat daardoor de huis-
houding buitengewoon kostbaar is. Om dit nog duidelij-
ker te illustreeren, zijn hier de uitgaven der Bovenwind-
sche eilanden nader uitgewerkt:
St. Martin N. G. met 2.708 inwoners met een opbrengst
van f 6.570.- aan directed belastingen, geeft uit aan sa-
larissen, duurtebijslagen enz. ruim f 60.000.- Hieronder
zijn niet begrepen de kosten voor den Gezaghebber, Rech-
ter, Ambtenaar O.M., Griffier en Landbouwkundige,
welke uitgaven voor alle drie eilanden samen zullen wor-
den vermeld. Evenmin zijn er onder begrepen de kosten
van bezoldiging van het Bijzonder Onderwijs. Verder
woidt aan salarissen voor de ambtenaren bij de Draad-
looze Telegrafie uitgegeven f ll 000.-
St. Eustatius met 1.276 inwoners enf 3.145 opbrengst
aan directed belastingen geeft uit aan salarissen en duurte-
bijslagen f 27.000.-
Saba met 1.682 inwoners en een opbrengst aan directed
belastingen vanf 1.867.- geeft aan salarissen en duurte-
bijslagen uit f 43.000.-
Verder wordt voor de Bovenwindsche Eilanden nog uit-
gegeven voor salarissen voor den Gezaghebber, Rechter,
Ambtenaar O.M., Griffier, Landbouwkundige meer dan




CURAqAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND 31

f 25.000.-Totaal dus een bediag vanf 166.000 aan sala-
rissen op een aantal inwoners van 5.666 of per inwoner
f 29.-
Toch kan niet gezegd worden dat op die Bovenwindsche
Eilanden een te groot aantal ambtenaren aanwezig is, al
zouden, indien deze drie eilanden te samen 66n waren, de
uitgaven meer dan bedragen. Elk eiland moet nu een-
maal zijn dokter, ontvanger, politie, belasting-ambtena-
ren, onderwijzers en geestelijken hebben. Nederland zal
hier altijd geld moeten bijleggen, zooals ook in Nederland
enkele kleine gemeenten niet op eigen beenen kunnen
staan.Dit zelfde geldt min of meer voor Aruba en Bonaire.
Ik wil daarbij niet ontkennen, dat een en andei op een-
voudiger leest geschoeid kan worden, maar dan zou dit
deel van de kolonie voor een deel den stempel van Neder-
landsche kolonie verliezen.
Het feit dus, dat de slecht bevolkle Kolonie Curacao,
bestaande uit verschillende eilanden, die geografisch ongun-
stig gelegen zijn ten opzichte van elkaar, zoo weinig natuur-
lijke hulpbronnen heeft, is oorzaak dat de Kolonie zich niet
bedruipen kan.
In Nederlandsch-Indie zijn eveneens eilanden, die niet
hun uitgaven dekken. Dit wordt goedgemaakt door gebie-
den, die een batig saldo opleveren. Men zal in Oost-Indie
niet den eisch stellen, dat elk eiland geheel financieel on-
afhankelijk zij. Men beschouwt geheel Oost-Indie te sa-
men als een gebied. Het feit dat de kolonie Curacao, als
66n gebied opgevat, niet in haar onderhoud kan voorzien
heeft tot gevolg gehad, dat men die kolonie voortdurend
verwijt, dat ze niet in haar onderhoud kan voorzien, ter-
wijl zij daaraan zelf geen schuld heeft. Uit het boven-
staande volgt dat dit verwijt onrechtvaardig is.
X wenscht in zijne beschouwingen over West-Indische
Begrootingen in het Koloniaal Tijdschrift (no. 4, 10de
Jaargang) het bedrag der subsidie gedekt te zien door be-
paalde uitgaven. Dit system kan voor Suriname bruik-
baar zijn, maar voor Curasao deugt het niet. X. wil de
zaak zoo opgevat zien, dat allereerst worde nagegaan
welke taken van dienst er in de betrokken kolonie zijn,




32 CURAqAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

waarvan de uitrusting en werkwijze naar Nederlandschen
maatstaf de geldelijke krachten van de kolonie overmatig
aanspreken. Ik meen aangetoond te hebben, dat de subsi-
die onmogelijk ook in de toekomst zoo gering kan zijn, dat
zij alleen die uitgaven dekt. In de toekomst zal die subsi-
die ook die uitgaven moeten dekken, die in verband met
de geografische digging abnormaal hoog zijn.
Bedroeg de opbrengst der middelen in 1913 f 830.322
en de bijdrage ruim f 400.000.-, in 1921 waren deze
cijfers respectievelijk f 1.650.000.- en f 1.053.000.-
Trekt men van dit laatste bedrag af het door bijzondere
omstandigheden ontstane verlies op wissels ad f 80.000
dan ziet men, dat ook in 1921 de uitgaven ongeveer ge-
dekt worden voor I door opbrengst uit eigen middelen
en I uit subsidie. Dit lijkt mij ook in de toekomst, wil de
kolonie werkelijk niet in verval geraken en een Neder-
landsche blijven, voorloopig de juiste verhouding.
Een land, dat kolonies houdt, moet eenmaal de conse-
quenties aanvaarden en wanneer van een zoo rijk met
kolonies gezegend land als Nederland een der gebieden
minder prospereert, om redenen buiten schuld dier kolo-
nie, dan moet het die kolonie niet aan haar lot overlaten,
noch zeggen: ,,Ik betaal maar enkele special taken van
dienst", maar moet het, ook op ground der nieuwe demo-
cratische beginselen zeggen: ,,Om uw gebied sober en een-
voudig te besturen zijn buitengewone uitgaven noodig in
verband met uwe geografische digging. Uwe economische
toestand is van dien aard, dat die kosten niet alleen op
uw gebied kunnen noch mogen rusten. Als deel van Groot-
Nederland ben ik bereid U te steunen. Draag Uw deel
daartoe bij in verhouding tot Uw draagkracht. Ik zal niet
bepaalde Jasten op mij nemen, maar laten wij gezamen-
lijk de lasten dragen naar billijkheid. De democratic
eischt, dat een volk zich zooveel mogelijk zelf regeert. Ik
wil U daarin zooveel mogelijk tegemoetkomen, maar ik
eisch van U, dat mijne lasten niet abnormaal tegenover
de Uwe stijgen. Gij kunt voor ongeveer I voor U zelf zor-
gen, ik reken er op, dat gij dit in de toekomst zooveel
mogelijk zult blijven doen. Wanneer gij dus een nieuwe




CURAAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND 33

uitgave wilt doen, bedenk dan dat I voor Uwe rekening
is en voor de mijne. Gij moet dus uit een verstandig
financieel standpunt bij nieuwe uitgaven onmiddelijk I
geheel voor Uwe rekening kunnen nemen, voor het andere
j ben ik moreel verplicht U te steunen."
Ik leg hier dus niet het verband tusschen subsidie en
bepaalde uitgaven, maar tusschen subsidie en opbrengst
der middelen. Mijn system houdt in, dat de kolonie zeg-
genschap moet hebben over alle uitgaven der kolonie,
omdat de uitgaven m.i. niet behoorlijk te splitsen valley
en de splitsing van X., evenals alle andere splitsingen, wil-
lekeurig moet zijn en zij het verband tusschen de geza-
menlijke uitgaven verbreken.
Ik wil hierbij nog iets opmerken.
Wat men van den Kolonialen Raad ook moge zeggen,
hij heeft zeker in zooverre uiting gegeven aan den geest
van de meerbezittende klasse, dat hij steeds v66r bezui-
niging is geweest, al heeft hij ook meermalen geweten, dat
de meerdere uitgaven ten last van het Moederland zou-
den komen.Weet het vertegenwoordigend lichaam dat de
kolonie van elke uitgave I heeft te betalen, dan zal het
feit, dat I ten last van het Moederland komt, geen oor-
zaak zijn, dat men ruim en royaal zal gaan leven.
Zooals ik hierboven reeds uiteenzette, lijkt mij een ver-
houding van 2 tot 1, het resultaat van een historische
ontwikkeling, te meer, wanneer men nagaat, dat de be-
lastingen in de laatste jaren hier nog niet zoo belangrijk
verhoogd zijn als in Nederland, en dus de kolonie zich in
dien toestand behoorlijk kan ontwikkelen. De a. s. be-
lastingverhooging mag dus niet als doel hebben het slui-
tend maken van het budget, omdat het wegvallen van de
Rijksbijdrage, ik meen het aangetoond te hebben, in de
eerste tijden onmogelijk zal zijn.
X. verklaart nog in zijn ,,West-Indische begrootingen",
dat ,,zonder in cynisme te vervallen kan worden vastge-
steld, dat, in het algemeen, een West-Indische begrooting
door de Groote Massa (cursiveering van mij) in Neder-
land metterdaad beoordeeld wordt naar het bedrag van
het daarop uitgetrokken subsidie-cijfer. Ik wil den heer
3




34 CURACAO, FINANCIEELE EN ECONOMISCHE TOESTAND

X.deze illusie ontnemen. De ,,groote massa" in Nederland
weet niets van de West en nog minder van zijn begroo-
ting en het bedrag van het subsidie-cijfer. Die ,,groote
massa" zal nog minder twee begrootingen van X. zien of
begrijpen. Voor die massa in Nederland moet men geen
system uitdenken, omdat voorloopig elk system die
massa onbekend zal blijven, zoolang zij niet meer belang-
stelling toont voor de gebieden buiten Nederland.




OPBOUW


DOOR
TJ. PYTTERSEN

II

Minder zware en lichte gronden.

In mijn verschillende publicatie's voorkomende in ,,de
West-Indische Gids." en eveneens in een afzonderlijk
geschrift getiteld ,,Suriname's herleving op nieuwe ba-
sis," heb ik het een en ander medegedeeld omtrent het-
geen in den loop der laatste twee eeuwen over het voor-
komen en de cultuurwaarde der lichtere Surinaamsche
gronden is geschreven.
Ik kan en behoef dit alles hier niet te herhalen; het is
voldoende er op te wijzen, dat het oordeel der planters
over die gronden niet ongunstig was, ook al staat vast,
dat de alluviale klei van het kustgebied vruchtbaar-
der is.
Tijdens mijn verblijf in de kolonie vond ik enkele ver-
dere gegevens, welke ik hier, zij het dan verkort, zal
overnemen.
Het betreft v.n.l. aanhalingen uit ,,De Surinaamsche
Landman", een reeks werkjes, in de eerste jaren van de
vorige eeuw door den bekenden planter-schrijver A.
Blom geschreven.
Over de nooit in cultuur geweest zijnde gedeelten der
Boven-Landen schrijft hij:
,,De rijke bijna onmeetbare Boven-Landen zijn nog nooit in eenige aan-
,,merking gekoomen, veel min eenig onderzoek ingedaan.
,.... uitgestrekte vette vrugtbaare Booven-Landen, daar veel Boom-
,,Gewas en Aard- en Peul-Vrugten weelig groeien; daar het gunstig Aard-
,,rijk dubbelvoudig vrugtbaar is."





OPBOUW


,,Uitgestrekte Stoeterijen van Paarden, Ezels, Hoornvee, Schaapen en
,,Pluijmvee zouden hier hun Voedsel overvloedig kunnen vinden.
..... en daar werd niets gewerkt in deze Rijke Vrugtbaare Bovenge-
,,westen."
Hij veroordeelt de werkwijze der planters op lichtere
gronden, die deze absoluut uitputten, zoodat ze na 18 a
20 jaren in kapoewerie te hebben gestaan weinig cultuur-
waarde meer bezitten en nog slechts geschikt zijn voor
suikerriet, dat dan ook echter geen zwaar product meer
opbrengt.
Wij zullen hem even volgen op zijn reis naar het Ooste-
lijk cultuurgebied; de Commewijner-ivier opvarende
passeert hij allereerst de H. Helena-(Orleana)kreek, waar-
van hij zegt:
,,Deze is verder een gegrave Canaal, dat door vaste Kleij en Veen-Aarde
,,heen loopt."
Verder doorvarende komt hij bij fort Sommelsdijck,
waar de Commewijne zich naar het Zuiden ombuigt.
...... koome tot Boven-Perica en Commewijne, die zig ten Zuiden kee-
,,ren, en zooals reeds gezegd heb, daar de Parwa eindigd, hooger word; de
,,gronden koomen daar in bijzonder verschillende Aarden voor, vooreerst
,,ontmoet men geele Albast-Kleij, die hier en daar door grauwe Kleij word
,,afgebrooken, doorgaans met een Bovenkorsting Veen- of Teel-Aarde van
,,8-10 Duimen dik, waaronder de Kleij 10 A 12 duimen diep, zeer vet en
,,vrugtbaar is; het Zuikerriet, Coffij en Cacao, Taijer en Bannannes, overi-
,,gens alle andere Aardvrugten, groeien daar bijzonder voordeelig in. De
,,Landen vervolgens meer en meer rijzende, neemd ook de Aarde een an-
,,dere Gedaante aan, de Bovenkorsting of Teelaarde verminderd tot op zes
,,A acht Duimen dikte; de Kleij komt op bijzondere Plaatsen of grauw, of
,,grijs, of ook rosrood, min of meer leemachtig voor, die onder de Boven-
,,korsting Teelaarde 8, 10, tot ook wel 14 duimen diep is, waarna dezelve in
,,roode gespikkelde of ligt blauwe Kleij veranderd. De Boven-Teelaarde
,,met de grauwe, grijze en rosroode Kleij is vet en vrugtbaar, bijzonder voor
,,Zuikerriet, de Coffij en Cacao groeit daar ook zeer wel; Catoen, Bannan-
,,ne, en Taijer, groeit in veel minder Graad, Cassave, Yammes, Pompoen,
,,Pees, en Rijst groeit zeer voordeelig: de onderste, namentlijk de roodge-
,,spikkelde en ligt blauwe Kleij, is ten eenemaal geheel onvrugtbaar en
,,zelfs zeer schadelijk aan de Gewassen, als dezelve met uitgraven boven
,,blijft leggen; alle bovengen. kleijaarden worden op bijzondere Plaatsen op
,,afstanden afgebrooken door Zanden, die schraal, dor en onvrugtbaar
,,zijn."
Alvorens wordt overgenomen hetgeen hij van het Para-
gebied zegt, wil ik erop wijzen, dat de aard der vegetatie,
welke langs de oevers der Surinaamsche rivieren wordt





OPBOUW


aangetroffen, mede afhankelijk is van de samenstelling
van het rivierwater. Is het water zeer zout dan zal man-
grove worden gevonden, terwijl parwa wijst op een meer
ziltige samenstelling. Als overgang naar zoetwater vindt
men brantimakka, waarop mokko-mokko en andere
volgen.
Op terreinen, welke geregeld door zoutwater worden
overstroomd, treft men dus mangrovebosschen aan en
worden dientengevolge de gronden mangrogronden ge-
noemd; zoo spreekt men ook van parwagronden enz.
Van het Paragebied dan zegt Blom:
,,Beneeden of aan zijn begin een korte Distantie zijn de Oevers Mangro,
,,vervolgens Parwa, en de Agterlanden Kleij en Veenaarde.... vervolgens
,,rijzen de Landen, verwandelen in hooge Sandgrond daar de Bewoonders
,,derzelve evenals die van Wanica in de Bosschen Bouwhout werken, en
,,Savanes met veel Hoornvee hebben. De Sanden koomen zeer verschillend
,,voor, als grauwe, rosroode, bleekroode, ligt zwart en witt, van welke de
,,laatstgenoemde dor en onvrugtbaar is, terwijl de vier eerstgenoemde vet,
,,vrugtbaar en bekwaam voor den Landbouw zijn; nog komt op bijzondere
,Plaatsen grauwe en ligtroode Kleij voor, welke laatste de Leemaarde zeer
,,nabij is, zijnde bij de zeepachtig, vett en vrugtbaar; deze, als ook de San-
,,den zijn doorgaans (in soverre het Bosch is) met een Korsting Teelaarde
,,van 3, 4, tot 5 Duymen dik, gedekt .... Jammer is het, dat de meeste
,,oude Houtgronden, die tot den Landbouw zeer wel geschikt zijn, tot Plan-
,,ten niet in aanmerking koomen; het Zuikerriet groeit daar bijzonder voor-
,,deelig; Coffij en Cacao groeit ook zeer wel, en is vrugtbaar, de Catoen
,,groeit, dog in minder graad; Tabak, Orlean en Indigo, beneffens zeer veel
,,Landvrugten, groeien alle wel; goede, ijverige, landbouwende plantlie-
,vende Eigenaaren alleen, ontbreeken, om dat weituitgestrekte Para tot
,,een florissante Planthof aan te kweeken."
Van de Boven-Suriname zegt hij:
,,Vervolgens zijn de oevers dezer river tot bijna aan, of een Mijl benee-
,,den het Portugeesche Joodsche Vlek de Savane, zeer vette vrugtbare
,,Kleij; de Agter-Landen zijn of Turfgronden, of open Savanes, bijde dor
,,en onvrugtbaar; aan de oostzijde van de Surinons Creecq af aan, tot een
,,Mijl beneeden het Joodsche Vlek de Savane is het Oever of Boord der Ri-
,,vier tot op een afstand van 80, 90 tot 100'Kettingen (een Sur. getting is
,,20,7 Meter. P.) zeer goede, vette, vrugtbaare, grauwe Kleijaarde, die se-
,,dert veele Jaaren met groot Voordeel beteeld is geworden, en nu ook ge-
,,heel dood, dor en uitgemergeld is;"
,,Die broekige Moerassen gaan ten Oosten tot aan de Agter-Landen van
,,Commewijne, en eindigen ten Zuiden circa een Mijl beneeden het Cordon,
,,dat van Cassewinica na de Jooden-Savane loopt. Na maate de Rivier
,,hooger opwaarts loopt, worden de Sanden minder en neemt de Kleij,
,,Leem, en Mergel meer en meer toe; ook vermeerderen en vergrooten zig
,,de Bergen; tot aan de Marschals Creecq, zijn de Gronden veel Sanden,





OPBOUW


,,zeer schraal, hoog met kleine Heuvels, en reeds veel steen; verder worden
,,dezelve better, meer Bergen en vette Aarde en minder Sand; in de Boven-
,,landen koomen doorgaans op bijzondere Plaatsen veel Sanden voor;"

Volgens Blom schijnt indertijd op de plantage Victoria
aan de Boven-Suriname kaneel en nagel geplant te
zijn.
Op pag. 110 en 111 schrijft hij verder omtrent de boven-
landen:
,,De voordeelige situatie tot voortteeling van Hoornvee is daar veel be-
,,ter, en minder kostbaar, als aan de Beneden-Landen, daar de Savanes
,,.(Weijlanden) veelal te waterig zijn.... een savane moet zeer goede af-
,,watering hebben .... "
,,Schoon genoomen, dat bij veele (Onweetende) de Bovenlanden voor
,,schraalder en onvrugtbaarder, als de Benedenlanden gehouden worden,
,,zo is daar in 't algemeen veel meer onderhoud en bijzonder Voedsel voor
,,de Bewoonders derzelve, als in de Benedenlanden, daar veelal op de bij-
,,zondere Plantages door gebrek aan Landvrugten groote hongersnood
,,voorkomt...., door de veele bijzondere Vrugten (aan Bovenl4nden
,,eigen) spaart het eene het andere, en komt nooit een gebrek, en daar Kleij,
,,Leem en Mergel aarde voorkomt is het dubbelvoudig vrugtbaar."

Volgens Blom is het suikergehalte van het riet belang-
rijk hooger dan op de lage kleigronden, hetgeen meerderen
voor en na hem verklaarden.

,,Op pag. 129 zegt hij van de bovenlanden:
,,en hoe vrugtbaar en ligt dezelve te bebouwen is en duizenden van huis-
,,gezinnen hun bestaan daar gelukkig kunnen hebben: doordien de zwaare
,,kostbare arbeid van polderen, hier niet is, kunnen minder neegers veel
,,meer en voordeeliger arbeiden."

Op pag. 142 wijst hij op de groote droogte die plaats
gehad heeft in 1798:
,,het begon medio Augustus te droogen, tot den 28 Nov. bestendig voort,
,,sodat de aarde met veel scheuren open was, toen de kleine regentijd zijn
,,aanvang nam, die maar zeer ligt was en eindigde buitengewoon en tegen
,,alle verwagting op den 22 Dec., toen een snelle droogte met schraale,
,,scherpe N. 0. winden, tot primo Meij 1799 onafgebrooken, bestendig door
,,was. De aarde die in de groote drooge tijd was opengescheurd, was nog
,,niet doorvogt nog geslooten, toen de tweede droogte den 22 Dec. begon, in
,,de maanden van February, Maart, April tot in het voorste van Meij ston-
,,den door de geheele Colonie op alle plantagien, Gronden en Tuinen de Ge-
,,wassen blaaderloos en als dor en dood; het gras en Kruiden verdorden op
,,de velden, de Aarde was naakt en als dor en onvrugtbaar; nieuwe aan
,,plantingen konden hoegenaamd niet gedaan worden.... Gelukkige bo-
,,venlanden daar men zich aan Tayer en Banannen nooit alleen bepaald.. .
,,en was geen hongersnood."




OPBOUW


In 1845 trad volgens Kappler en Hostman weder een
langdurige droogte op.
,,Als men eens in de Kaart ziet, en het Land van tijd tot tijd wat door-
,,gereist heeft, dan ziet men, hoe een klein stukje van dit groote Wereld-
,,deel slegts bewoond word; het nog onbewoonde en ongecultiveerde ge-
,,deelte van Boven-Cottica kan met veel nieuwe Plantagien aangelegt
,,worden."
Hij deelt vervolgens als zijn meening mede dat het op-
schoonen der rivieren en kreekjes den waterafvoer ten
goede zal komen.
In het Cotticagebied kunnen volgens hem 300 groote
plantages worden aangelegd, ieder van 1000 akkers.
,,Aan het boven gedeelte van Commewijne zijn veele vette vrugtbaare
Landen ongecultiveerd voor de hand."
Omtrent de waarde der gronden langs de Surinameri-
vier en meer special van die tusschen de stad en de
Jodensavanna treffen we vele bijzonderheden aan in het
in 1791 uitgegeven werk getiteld: ,,Geschiedenis der Ko-
lonie van Suriname door een gezelschap van Geleerde
Joodsche Mannen".
Hier en daar vond ik bij andere schrijvers ook nog het
een en ander omtrent de cultuurwaarde der lichtere gron-
den, maar waar alle berichten feitelijk gelijkluidend zijn,
kan ik de opsomming achterwege laten.
Kluvers zegt op pag. 539 van de West-Indische Gids
February, 1922.:
,,Langs den middenloop der groote rivieren waren de uitkomsten, hoewel
,,niet onverdeeld gunstig, dermate, dat met vrij groote zekerheid mag wor-
,,den aangenomen, dat er verschillende geschikte terreinen van voldoenden
,,omvang voor de vestiging van groote cultuurbedrijven gevonden worden
,,en niet alleen terreinen met zandigleemigen ground boven vloedpeil, maar
,,ook kleigronden van lichter samenstelling dan in de kuststrook, buiten
,,de brakwaterz6ne en zoo hoog gelegen, dat met belangrijke minder drai-
,,nage en met minder bescherming tegen hoog water zal kunnen worden vol
,,staan dan meer naar de kust." 1)
Ook hij zegt evenals Blom dat in de streken nabij of in
het vallengebied:
,,vruchtbare lichte gronden voorkomen, zooals wij hebben kunnen con-
,,stateeren....."
1) Zie ook ,,Economisch Statistische Berichten". 27 Dec. 1922, blz. 1109
kolom 2.




OPBOUW


Of deze streken den eersten tijd voorgrootcultuur-ex-
pansie in aanmerking komen, doet hier weinig ter zake.
Op pag. 541 noemt hij eenige goede terreinen met name:
,,Volgens verkregen inlichtingen zouden de aan Coppename, Corantijn
,,en Maratakka bedoelde terreinen van beduidende uitgestrektheid kun-
,,nen blijken."

Teneinde eenigszins een overzicht te verkrijgen van de
uitgestrektheid en den aard der lichtere gronden in het
bevaarbare riviergebied der kolonie, stelde ik bij schrijven
dd. 6 Februari 1922 aan den Gouverneur van Suriname
voor een onderzoek in die richting te doen instellen, daar-
bij in ruwe trekken aangevende welke streken dienden te
worden onderzocht.
Dit onderzoek, dat een voorloopig karakter draagt is
gedeeltelijk afgeloopen; de uitkomsten, welke te uitvoe-
rig zijn om ze hier over te nemen, zijn in een kort rapport,
dagboek, kaarten en een series grondmonsters vastgelegd. 1)
Ik noem hier gaarne even den naam van den bosch-
politieopzichter Junker, een Duitscher, die getracht heeft
de hem opgedragen taak zoo goed mogelijk te vervullen.
Zoodra de resultaten van het geheele ondergoek zijne
binnengekomen, moeten zij op het centralae punt" wor-
den verzameld en verwerkt en kan nader worden nage-
gaan in hoeverre zij aangevuld dienen te worden. Zij kun-
nen daar ter inzage liggen voor belanghebbenden en van
waarde zijn voor ondernemers, die cultuurmogelijkheden
in Suriname in studied wenschen te nemen. Voor de inven-
tarisatie der bronnen van de Kolonie zijn zij van be-
lang.

In aansluiting met hetgeen ik onder paragraaf 8 van
mijn rapport over Cuba schreef zij hier vermeld dat vol-
gens een artikel voorkomende in de N. Sur. Crt. van 19
Juli 1921 boschland in Cuba per akker drie tot vierhon-
derd dollars kost.
1) Het onderzoek omvat o.m. het terrein gelegen tusschen de Boven-
Suriname-rivier en de Tempati met als noordgrens het Cordonpad, als
Zuidgrens een lijn loopend oostelijk van de Beaumontkreek.




OPBOUW


Bij het verzamelen van gegevens omtrent het voorko-
men van voor cultuur geschikte lichte gronden, bereik-
ten mij nu en dan mededeelingen over terreinen waarop
met goed gevolg zes tot meer dan twintig maal achtereen
cassave werd geplant. Waar vaststaat ,dat dit gewas den
ground spoedig verarmt, moet men hier wel met zeer rij-
ken ground te doen hebben.
De rijkste ground kwam voor in het Boven-Marowijne-
gebied; maar ook elders, bijv. in de omgeving der Boven-
Suriname, wordt dit grondtype aangetroffen.
Op een der plaatsen komt volgens Martin een diabaas-
gesteente voor en nu acht ik het niet onmogelijk dat het
verweeringsproduct hiervan den zeer vruchtbaren cul-
tuurgrond geeft. De bewoners dier streken spreken van
,,steengronden", als ze een goeden cassavegrond willen
aanduiden.
Bij de gezonden grondmonsters werd er een aangetrof-
fen met de bijvoeging, dat op dien ground zes maal achter-
een cassave werd verbouwd. Verbouwen is hier feitelijk
geen goed woord omdat die z. g. n. landbouwers er jam-
merlijken roofbouw toepassen.
In het gebied der lichte gronden komen heuvels voor
met zacht glooiende hellingen begroeid met de beste Su-
rinaamsche houtsoorten.
De aanwezigheid van dergelijke goede houtsoorten
wees volgens oude schrijvers op het voorkomen van
vruchtbaren cultuurgrond. In hoeverre zulks just is, kan
ik niet voldoende beoordeelen, maar wel staat m.i. vast
dat bij gebruikmaking van alle cultuurwetenschappe-
lijke middelen dergelijke terreinen cultuurwaarde bezit-
ten.
Junker schrijft in zijn dagboek o. m.:
,,De heuvels langs de Beaumontlijn (een pad van de Beaumontkreek in
,,het Boven-Surinamegebied gaande naar de Commewijne-rivier) zijn lang-
gestrekte hoogplateau's, meestal met niet steile hellingen oost-west verloo-
pend. De heuvels zijn begroeid met goede houtsoorten; letterhout komt
voor.,"
Die ,,hoog-plateau's" liggen eenige tientallen meters
boven het oeverland.




OPBOUW


Het arbeidsvraagstuk.

Hoewel ik in mijn rapport dit vraagstuk voldoende
uitvoerig heb behandeld, acht ik het toch gewenscht er
hier met een enkel woord op terug te komen.
In de eerste plaats acht ik het noodig erop te wijzen, dat
zij die met tropische toestanden niet bekend zijn, den in-
druk krijgen, dat de werkloonen in Suriname op een veel
te laag peil staan, dat ze ,,niet menschwaardig" zijn om
eens een krachtwoord van onzen tijd te gebruiken.
Het going een Amerikaan, die met de toestanden van
verschillende tropische streken in Amerika bekend was
evenzoo, toen hij kennis nam van den Surinaamschen
loonstandaard, maar toen hij, na in het land wat rond-
gereisd te hebben, zag wat de Aziatische contractanten
of vrije arbeiders op de plantages presteerden, en hij
den kostprijs van een ,,eenheidswerk" going becijferen,
kwam hij tot de conclusie, dat die schijnbaar goedkoope
werkkrachten in werkelijkheid niet onkostbaar waren.
Ik stel mij op het standpunt, dat in de naaste toekomst
de arbeidskracht voor Suriname duurder zal worden,
hetgeen ik hierop baseer, dat de ontwikkeling der Indi-
sche maatschappij den loonstandaard zal doen ver-
hoogen niet alleen, maar tevens den contractarbeid zal
verbieden, waardoor de arbeidskosten in Suriname zullen
stijgen.
Verschillende invloeden kunnen in deze remmend
werken, tegengehouden kan het niet worden.
Een voorbeeld levert Britsch-Indie.
Sedert 1918 is uitvoer van arbeiders onder contract
daar verboden.
Voor verschillende Britsch-koloniale gebieden is deze
bepaling buitengewoon nadeelig geworden en men tracht
daar nu maatregelen te nemen om die nadeelen zoo klein
mogelijk te maken, hetgeen tot nog toe, voor zoover
mij bekend, niet is mogen gelukken.
In Demerary o. a. is het plan opgevat door vrije kolo-
nisatie van jonge Britsch-Indische gezinnen de arbeids-
moeilijkheden te overwinnen en is voor onderzoek en be-




OPBOUW


spreking van dat kolonisatievraagstuk een Britsch-Indi-
sche Commissie aldaar geweest.
Uit hetgeen bij de ontvangst dezer Commissie door
Britsch-Indiers gesproken werd, blijkt duidelijk het oor-
deel dezer lieden over contractarbeid.
15 February 1.1. had n.1. in de Town Hall te George-
town de begroeting plaats door ,,the Britisch Guiana In-
dian Association", van deze deputatie der Britsch-Indi-
sche Regeering: ,,to investigate local conditions in con-
nection with the Colonisation Scheme".
De eere-voorzitter Dr. Wharton heette de deputatie
welkom en zeide daarbij o.m.:
,,.... For a number of years they had had Indians coming here under
the system of indenture, which was now abolished."
Vervolgens werd het adres van welkom der Britsch-
Indiers in Demerary voorgelezen, waaruit ik hier het vol-
gende overneem:
,,We desire to express our heartfelt thanks to the late reverend Mr. Gok-
hale and other Indian patriots that the vicious system of indenture under
which our forefathers were brought to these shores, a system that emascu-
lated their manhood and destroyed the sanctity of their home-life, has been
terminated and a dark chapter in our local history to which we look back
with unqualified disgust has been forever closed. Now we stand on the thres-
hold of a new and brighter era in our history."
Wat hier gesproken werd zal geleidelijk in leidende
Javaansche kringen weerklank vinden; immers de bewe-
ging in de laatste maatschappij volgt de Britsch-Indische,
zij het minder heftig, zoo niet op den voet dan toch op
eenigen afstand.
Voor Suriname, dat lange jaren in hoofdzaak met
Britsch-Indische contractanten werkte, is dit verbod niet
van beteekenis, daar men alsnog voldoende werkkrachten
onder contract van Java kan betrekken.
Het zij hier tevens aangeteekend, dat de voorwaarden,
waaronder Britsch-Indiers in Suriname werkten, voor hen
gunstiger waren dan in Britsche kolonikn, terwijl tevens
de voorwaarden, waaronder zij zich na beeindiging van
het contract als vrije landbouwers konden vestigen, in
Suriname belangrijk better waren.




OPBOUW


Ook voor de Javaansche arbeiders is het contract niet
drukkend; het bezit zelfs een zeer opvoedende working
daar het van deze uit alle deelen van Java komende, niets
bezittende, ongeregelde workers, menschen maakt, die
gewend raken aan geregelden arbeid, terwijl tevenis die
arbeid hun zorg leert hebben voor het opkweeken van
cultuurgewassen.
Door dien verplichten landbouw-diensttijd zijn de
meesten instaat na beeindiging van het contract als
vrije landbouwer op eigen beenen te staan en daardoor
hun geheele verder leven een onbezorgd bestaan te
hebben.
Na een kort niet drukkend dienstverband vrije land-
bouwer te kunnen worden op eigen ground, is voor die
menschen inderdaad een voordeel van buitengewone be-
teekenis, zoodat reeds daarom alleen het bestendigen van
het arbeidscontract te verdedigen is.
Daar het voordeel zoo duidelijk in het licht treedt,
meenen verschillende persoonen, die belangstellen in de
ontwikkeling van Suriname, dat het contract zal voort-
duren. Zij vergeten m. i. dat het hier niet gaat om voor-
of nadeelen voor den betrokken Javaanschen arbeider;
er zijn andere motieven, die den doorslag zullen geven.
Er moet dan m. i. ook op worden gerekend, dat de
arbeidskosten in Suriname op den duur zullen stijgen, dat
de bestaande ondernemingen indien zij blijven staan
op de tegenwoordige basis, een hoogeren kostprijs hunner
producten moeten verwachten, hetgeen voor nieuw kapi-
taal weinig aantrekkelijk zal zijn. De basis van de tegen-
woordige Surinaamsche cultuurondernemingen zal moe-
ten worden gewijzigd; hoe die zal moeten zijn, heb ik in
mijn rapport naar voren gebracht. 1)
(Wordt vervolgd).


1) Zie hieromtrent ook ,,Ec. St. Berichten van 27 Dec. 1922, blz. 1107/8.




BOEKBESPREKING


Through British Guiana to the summit of
Roraima, by Mrs. CECIL CLEMENTI, M. B. E.
With fourteen illustrations and a map.
T. Fisher Unwin Ltd. London 1920.

Engelsche vrouwen doen soms in ondernemingsgeest en volhar-
dingsvermogen voor de mannen niet onder. Zulk een vrouw is
mevrouw Clementi, de echtgenoote van den Gouvernements Se-
cretaris van Britsch Guiana.
Van uit zee gezien is dit land een beeld van troostelooze eentoo-
nigheid. Modderbanken, met daar achter mangrove-bosschen
strekken zich eindeloos langs de kust uit. Nergens een heuvel te
zien. De suikerriet- en de rijstvelden beginnen een mijl achter de
kustlijn en strekken zich naar achteren uit tot aan de ,,natte sa-
vannes", waaruit zij hun irrigatie-water krijgen. Daar achter be-
gint het oerwoud dat den mensch zoo vijandig is, dat in zijn ge-
heimzinnige eenzaamheid tallooze soorten insecten, reptilian en
zoogdieren herbergt en aan rijkdom aan vogelleven waarschijnlijk
ongeevenaard is in eenig ander deel der wereld.
Twee lange jaren had het echtpaar Clementi in Georgetown,
aan den mond van de Demerary-rivier, gewoond. Afgemat naar
lichaam en geest door de ontzenuwende atmosfeer en de sombere
eentonigheid van een tropisch kustland beneden zeepeil, besloten
zij een korte vacantie te gebruiken om een deel van het binnen-
land te gaan zien ,,hitherto blank upon the map", hopende daar
te zullen vinden ,,some of that strength which cometh from the
hills". Een reis langs rivieren, rijk aan stroomversnellingen en
watervallen, een reis door het oerwoud langs Indianen-paden was
op zich zelf reeds een aanlokkelijk vooruitzicht, maar de Clementis
wilden meer, naar het verre binnenland in het western en Zuid-
westen, met als einddoel den beroemden, geheimzinnigen berg
Roraima ,,of which the residents in British Guiana hear so much
and see so little".
Maar de voorzichtige men poogde de moedige reizigster van
haar voornemen terug te brengen. Men verzekerde haar dat zij




BOEKBESPREKING


haar gezondheid, ja haar even, er aan waagde. Maar de aantrek-
kingskracht van de wildernis was te sterk en zij besloot te gaan.
Haar voorbeeld, dacht zij, zou misschien ook anderen er toe bren-
gen de bekoorlijkheden en mogelijkheden van dit verwaarloosde
land te gaan onderzoeken. ,,British Guiana lies, like the princess
of the fairy-tale, in an enchanted sleep. One day, surely, the
fairy prince will come, mounted upon an iron horse, and bid her
awake!"
Aan dit kloeke besluit dankt de lezende wereld een mooi reis-
verhaal dat vooral prettig aandoet om de blije verwondering van
de schrijfster om al het schoone dat zij ziet en haar hartelijke
waardeering van de menschen, die haar bijstaan.
Op 20 December 1915 begon de reis. Een goeden gids vonden de
reizigers in den heer J. C. Menzies, een goud- en diamantprospec-
tor, die gedurende zeven jaren het weinig bekende binnenland
had doorkruist. Behalve uit het echtpaar Clementi en den heer
Menzies bestond het gezelschap uit Haywood, den zwarten kok,
een voortreffelijken, handigen, onvermoeiden, altijd opgewekten
man en veertien Indianen. Negen van deze kwamen van de Deme-
rary-rivier, de vijf anderen waren Makoesies van het binnenland,
waarheen de reis going. De Makoesies bleken goede, bruikbare
kerels, maar de rest mocht zooals later ondervonden werd, een
luie, waardelooze troep heeten. ,,They had already suffered the
contaminating effects of civilization, and great were the delays
and annoyance we had to endure from them, until we were able
to exchange them for thewilling and athleticMakoesies of the high-
lands."
Van deze Makoesies merkt de schrijfster later op dat zij geen
andere bleeding hadden dan een lendendoek, maar hun huid is
zoo gaaf en mooi rood, dat zij geheel in harmonie zijn met de om-
geving. Zij hebben ook een fijne, aangeboren waardigheid over
zich. Op een kouden avond gaf zij aan een der Makoesies eenige
kleedingstukken ,,which, alas! great impaired the dignity and
picturesqueness of his appearance". Een betere vertooning zullen
de Arekoenas gemaakt hebben, toen zij in een lange rij aankwa-
men ,,much decorated, with paint and necklaces", en vooral 66n
die jasknoopen op zijn naakte borst had geschilderd.
Wat zij verder zegt over de Makoesies geef ik hier nog even
terug: De jongens van het dorp Arnik waren goed als goud en
schenen plezier in hun leven te hebben. De primitive mensch is
verwonderlijk net en handig. Hij schijnt een blad of twijg naar
zijn wil te kunnen vervormen, zij het tot lepel, mand of huis, en





BOEKBESPREKING


het is aardig hem zorgvuldig een palmblad als zonnescherm boven
het hoofd te zien houden, of hem een groot blad op den ground te
zien leggen om er op neer te hurken; ,,for his primitive mamma
has evidently taught him not to sit on damp ground."
,,Wanneer zendelingen of handelaars kleederen invoeren -
merkt zij verder op lijden de Indianen spoedig in hun gezond-
heid; want het valt ze nooit in deze uit te trekken, en zij dragen
hun doorweekte kleeren dag en nacht tot zij aan longontsteking
sterven." 1)
Het eerste doel van dentocht was de Kaieteur-val, in de Potaro-
rivier, een zijrivier van de Essequebo. De eigenlijke naam is
Kaietuk, hetgeen beteekent de ,,oudeman's rots", naar de legen-
de, volgens welke een oude Indiaan, die voor zijne verwanten een
last was geworden omdat zijn voeten vol sika's (zandvlooien, die
in de huid dringen) zaten, die zij voor hem moesten uithalen, in
een korjaal werd gezet en over dezen val zijn dood vond. ,,Strange
that Kaietuk's majestic beauty should have inspired no better
legend than this!" zegt mevrouw Clementi. ,,Mother of mists"
ware een passender naam.
Deze beroemde val in de Potaro-rivier, die in breedte niet met
de Niagara kan vergeleken worden, maar vijfmaal zoo hoog is,
ploft met 66n spring 741 voet naar beneden en dan volgt er een
reeks kleinere vallen, zamen 81 voet, zoodat de waterval in het
geheel 822 voet hoog is. De breedte bedraagt 300-400 voet.

1) Het is opmerkelijk hoe dikwijls door kenners van de tropen, waaron-
der vooral geneeskundigen, gewaarschuwd wordt tegen het ,,aankleeden"
van primitive volken in warme landen. Een man als James Rodway, die
meer dan vijftig jaren in Demerary heeft gewoond en gewerkt, zegt in zijn
boek Guiana: British, Dutch, and French: ,,The conventional idea of de-
cency must be utterly condemned in the tropics. The man or woman who
works in the field, at one time with the burning sun overhead and at an-
other in a heavy downpour of rain, must not have a lot of clothing to re-
main sodden until dried off by the intense heat."
En verder: ,,Black men and Indians are not dirty until they wear clothes;
in fact, it may be safely stated that many Europeans are more dirty than
the aborigines of Guiana."....
,,Some good people teach the Indians to clothe their little ones: we can
hardly call this anything but murder, for in a country like Guiana these
sweet little children are exposed to all weathers and are bound to suffer
from even one wet garment." Gelukkig zijn er ,,beschavers", die wijzer
zijn. Zie de aardige foto ,,girls of an Indian Mission" in Rodway's boek.
Tal van volkstammen zijn door dezen heilloozen vorm van ,,beschaven"
gedecimeerd of uitgeroeid en nog steeds gaat men daarmede voort.
Zie ook: Psychologie an ethnologic in de holoniale politick, door Dr. Her-
man ten Kate. [Overdruk uit] De Indische Gids, Juni Juli 1916, blz. 42 vig.




BOEKBESPREKING


De val werd op 24 April 1870 door Charles Barrington Brown
ontdekt en in Juli d. a. v. nauwkeurig opgenomen en beschrevenl).
Afbeeldingen van dit natuurmonument zijn meermalen in ge-
illustreerde tijdschriften verschenen. Brown gaf er in zijn Canoe
and camp life in British Guiana, London 1876, een afbeelding van,
Everard F. im Thurn, in zijn boek Among the Indians of Guiana,
London 1883, twee afbeeldingen: de val in het droge en in het
natte jaargetijde. Een mooie foto vindt men in The British Guiana
Handbook 1913 en natuurlijk geeft mevrouw Clementi er ook
een foto van.
De beschrijving van de reis van Georgetown naar de Kaietuk-
val ga ik voorbij, nu het avontuurlijke vervallen is sedert de firma
Sproston te Georgetown, volgens het evengenoemde Handbook
de reis z66 geregeld heeft, dat zij in 10 dagen heen en terug kan
worden gedaan. Er is gezorgd voor logeergelegenheid op elke stop-
plaats en voor elk gerief, ook voor de hygiene onderweg. De kos-
ten varieeren naar gelang van het aantal deelnemers aan den
tocht.
,,What a differences it will make to life in British Guiana -
roept de schrijfster uit when it is possible to reach that wonder-
land in a days drive by motor-car from Bartika."
De Indianen hebben een bijgeloovige vrees voor den val en de
geheele omgeving. Zij gelooven zegt het reisverhaal dat het
er spookt, en terwijl zij aan het werk zijn, mompelen zij voortdu-
rend van ,,kenaima", hun woord voor geesten en spoken, en een
der bergen in de nabijheid noemen zij de kenaima-berg. Zij zeggen
dat van den top steeds rook opstijgt, hoewel niemand daar ooit
komt.


Naar aanleiding van dezen rookenden berg veroorlove de lezer
mij een uitweiding. In de Koloniale Bibliotheek te Paramaribo
bevindt zich een manuscript-kaart van Essequebo en Demerary
van Storm van 's-Gravesande, gedagteekend 9 Augustus 1748,
waarvan niet vaststaat hoe die in Suriname is terecht gekomen.
Op die kaart nuvindt men bij een linkerzijrivier van deEssequebo,
de Siperonny (Siparuni), die iets zuidelijker ligt dan de op de
kaart niet aangegeven, belangrijker Potaro, een groep van drie
heuvels met het bijschrift ,,Vulcan of brandende bergh, ontdekt
1) Reports on the physical, descriptive, and economic geology ol British
Guiana, bij Charles B. Brown, F. G. S., and J. G. Sawkins, F. G. S. Lon-
don 1875, blz. 119, 120 en 278-297.




BOEKBESPREKING


A. 1749." In zijn brief aan Bewindhebbers van de Kamer Zee-
land der West-Indische Compagnie, d.d. 8 September 1749 schreef
Storm van 's Gravesande omtrent deze kaart:
,,Gelijk UEGA mede op deselfde sullen aengetekent vinden
boven in de Rivier Essequebo in de Kreek Syperonni een bran-
denden berg dit jaar door den jegenswoordigen Posthouder aldaer
ontdekt, welke alsdan met een groot ongemak aan sijn ooge ge-
quelt sijnde genootsaeckt was weder af te komen, maer voor-
nemens is op het eynde deses jaers daer weder naer toe te gaen
om alles nauwkeurig op te nemen; d'Indiaanen seggen dat de-
selve al sedert een jaer of ses continueel heeft beginne te branden
en steenen op te werpen, sijnde daer ten hoogste voor bevreest
en meest alle van daer omtrent geritireert."
Ik ontleen deze passage aan het mooie boek van J. A. J. de Vil-
liers Storm van 's Gravesande, zijn werk en zijn leven uit zijne brie-
ven opgebouwd, 's-Gravenhage 19201), die de opmerking maakt
dat Storm in zijn later brieven geen gewag meer maakt van den
vulkaan. Barrington Brown, die in 1870 de Siparuni en de Potaro
opnam, maakt geen melding van een rookenden berg, die dan ook
niet bestaat, hoewel de legend bij de Indianen nog voortleeft.
De wolken en de mist, die de toppen dezer bergen dikwijls om-
hullen zullen wel de aanleiding tot de legend hebben gegeven.
Prof. John B. Harrison van Demerary verklaart dat er geen aan-
wijzingen zijn van vulkanische working in Guiana in de jongste
geologische perioden.
De ,,vulkaan" is overgegaan op de kaart van Guiana in het
eerste deel van Hartsinck's Beschrijving van Guiana of de Wilde
Kust in Zuid-America, Amsterdam 1770, en van daar op andere
kaarten uit de tweede helft van de 18de eeuw.
Toen Engeland en Venezuela gegevens verzamelden in verband
met het grensgeschil Britsch Guiana-Venezula werd de kaart
van Storm van 's Gravesande onder mijn toezicht te Paramaribo
nageteekend, in October 1896 voor Venezuela, in December 1896
voor Engeland. Ze is dan ook te vinden in de bij die gelegenheid
uitgegegeven kaartverzamelingen, nl. als n. 60 in den Venezue-
laanschen atlas van 1898 en als n. 17 in den Engelschen atlas van
hetzelfde jaar. In den Engelschen atlas komt nog als n. 19 een
zelfde kaart voor, gedagteekend 9 Augustus 1749, naar een ge-
kleurde manuscriptkaart in de Leidsche universiteitsbibliotheek.
1) Zie ook Storm van 's Gravesande, the rise of British Guiana, by C. A.
Harris and J. A. J. de Villiers, London 1911 (Printed for the Hakluyt
Society). Vol. I, blz. 75 en 249.




BOEKBESPREKING


Bij het bestudeeren van de kaart te Paramaribo was bet mij opge-
vallen dat ze de dagteekening droeg van 1748, terwijl bij den
,,vulkaan" aangeteekend stond ,,ontdekt A0. 1749". Blijkbaar was
de eerste datum foutief, zooals ook door de Villiers in noot 1 op
blz. Ill wordt opgemerkt.



Ik keer nu terug tot mevrouw Clementi's reisverhaal. Heel wat
meer voeten in, of liever op, de aarde dan de tocht naar de Kaie-
tuk-val had de reis naar het machtige rood-zandsteen massief
Roraima, waar Britsch Guiana, BraziliE en Venezuela tezamen
komen en waar rivieren ontspringen, die de Eessequebo, de Ama-
zone en de Orinoco voeden. Hierheen going alles te voet, over land.
En welk land. Door oerwoud, door zwampen, over savannen,
berg op berg af, door rivieren en kreeken, die doorwaad moesten
worden, going het dag aan dag. Soms was het meer klauteren dan
klimmen, meermalen op handen en voeten. Marschen van vele
uren per dag werden gemaakt, steeds met het horloge in de hand
om de afgelegde afstanden tot in minute nauwkeurig aan te
geven, en verder de kook-thermometer en de aneroide-barometer
om van elk punt dat daarvoor in aanmerking kwam de hoogte
boven zee te benaderen. Immers going de reis voor een deel door
streken, waarvan weinig op de kaart der kolonie staat, een tafel-
land waarvan vroeger zelfs het bestaan werd ontkend. En aan het
eind van elken vermoeienden dag most worden overnacht in een
haastig opgeslagen kamp, dat niet altijd beschermde tegen den
krachtigen, soms ijskouden wind op de hooge, open savannes.
Toch is het geheele reisverhaal 6n jubel van opgewektheid en
blijheid. Slechts 6nmaal de moeilijkheden waren toen zeer
groot heeft de moedige vrouw gedurende een paar uren, de
vrouwen benijd die nooit zulke buitensporigheden uithalen. Al-
leen op krachtigen aandrang van haar man liet zij zich nu en dan,
op het heetste van den dag, dragen in een hangmat, die tusschen
twee mannen aan een stok was opgehangen. Dit kon natuurlijk
niet wanneer het steil berg op en af going. En zij maakte zelden van
de hangmat gebruik, omdat de Indianen, niet gewoon lasten op
de schouders te dragen, spoedig klaagden dat ,,Mamma" zwaar
was.
Voor zulk een tocht, waarbij men meermalen over omgevallen
boomstammen most klauteren, waarbij het doorwaden van kre-
ken en zwampen telkens voorkwam en het nu en dan zelfs noodig






BOEKBESPREKING


was zich zittende van een helling te laten afglijden, was de gewone
vrouwenkleeding onbruikbaar. Daarom werden knickerbockers
en suttees gekozen. Zeildoekschoenen met rubberzolen bleken het
doelmatigst.
Het oerwoud was het onaangenaamste deel van den tocht.
,,Forest trails are a mass of tangled roots covered by deceptive
layers of fallen leaves, and one must, therefore, concentrate one's
attention upon one's feet. To glance up even for half a minute,
without first standing still, invariably results in a stumble or in
goring the feet upon some spiky stump."
Later zegt de schrijfster nog: ,,But, taken as a whole, primeval
tropical forest is a hostile thing. It can harbour no fairies, though
there might be demons and goblins. To be alone even for a minute
in the jungle is alarming, for such is the profound silence all
around that one has a terrifying sense of being inimically watched
by unseen things, and I can imagine nothing worse than to be lost
in the bush."
Een Amerikaan, die in het bosch naar goud prospecteerde,
maakte de opmerking: ,,In this place your shirt is sopping wet in
two seconds, and three months won 't dry it."
Tegenover den afkeer van de jungle deze indruk van de open
savanne: ,I wonder if any one can imagine the ecstasy it was to
us rainsodden, half drowned rats who had not seen clear sky for
seven long days to find ourselves out of the dark, gloomy twilight
of the forest, standing in the scented flower-starred grass, able
to look over long views of distant tiers of hills into the fading
blue distance, whilst glowing sunshine warmed us through, and
the most delicious, cool and fragrant breezes blew in our faces.
Welcome seemed to smile from every blade of grass in that enchant-
ing little place" 1).
1) Een zelfde indruk bij De Goeje (Verslag der Toemoehhoemah-Expedi-
tie, Leiden 1908, blz. 114): ,,Nooit heb ik zoo goed begrepen, wat er ligt
opgesloten in de uitdrukking ,.achende landouwen" als toen. De schoon-
heid van het oerwoud merkt men niet meer op, als men gelijk een lastdier
voortsjouwt; de weelderigheid van den tropischen plantengroei gaat men
verwenschen, als men herhaaldelijk blijft haken aan taken, struikelt over
verraderlijke wortels, en door twijgen, die de voorman terzijde boog, in
het gelaat wordt gezwiept. Zelfs in de kampen, wanneer men wat bekomen
is van de vermoeienissen van den dag, voelt men zich te gedrukt door het
gemis van zonlicht en de onmogelijkheid verder dan eenige tientallen
meters voor zich uit te zien, om oog te kunnen hebben voor de statige
pracht van het loofhout, de sierlijke bevalligheid der palmen.
En nu ineens een open grasvlakte, vroolijk verlicht door de ochtendzon.
Het was om het uit te jubelen I"





BOEKBESPREKING


De schrijfster is niet uitgepraat over de schoonheid van de
hooge savannen, met haar heerlijk opwekkend klimaat, zonder
muskieten. ,,Walking was perfectly delightful in that exhilarat-
ing highland air." Zonder wollen dekens heeft men het er 's
nachts koud. Versch vleesch blijft er verscheidene dagen goed.
En de daar wonende Indianen, die vee houden, verstaan het in-
zouten van vleesch en ook het drogen in de zon.
In het gezicht van zoo'n savanne, 4500 voet boven zeepeil,
roept de schrijfster uit: ,,Such a country! and there it lies, all
untouched and unknown, the great silence of solitude brooding
over it! Save for a handful of nomadic Indians scattered over the
vast prairies, never a man treads these lonely regions."
Hier en daar hadden de Indianen het loopen voor de reizigers
vergemakkelijkt door vooruit paden te kappen. Minder genoegen
beleefden deze echter van de gewoonte der Indianen om de savan-
nen in brand te steken. Zij doen dit deels om het pad goed te kun-
nen volgen en het loopen gemakkelijker te maken dan dit in het
lange gras zou zijn, ook om slangen te verdrijven en er zijn daar
zeervergiftigesoorten ,,but partly out of merely childish pleas-
ure in the blaze". Voor het land is dit zeer schadelijk, daar de
ground door de volgende hevige regens van de heuvels wordt weg-
gespoeld.
,,Indians are an admirable people in many ways, but they
scarcely deserve their goodly heritage, since alle that they do for
their beautiful country is to poison the fish in its exquisite streams
and to disfigure the fair hills by continual grass-burning." 1)
Overigens zijn ze een merkwaardig still slag van menschen, mis-
schien door het leven in die groote, zwijgende natuur. De schrijf-
ster hoorde ze nooit op march zingen, ook niet wanneer ze hun
booten voortpagaaien. Zelden spreken ze luid. Daar waren er
dertig in het kamp en zij hinderden de reizigers nooit. ,,A mere
dozen blacks or Chinese would give one a very different tale to tell."
Naarmate het gezelschap vorderde nam het aantal begeleiders
toe,waaronder een groot getal vrouwen. Zij gingen voor hun plezier
1) Zulk hoog tafelland komt, voor zooveel bekend in Suriname niet voor.
De Goeje en Van Tuinen (Toemoekhoemak-Expeditie) vonden bij de zuide-
lijke grens der kolonie eenige hooggelegen savannes van bescheiden om-
vang. Zie de afbeeldingen op plaat XXIX en hetgeen De Goeje over de
savannes schrijft op blz. 170-172. De Trio-Indianen, die de reizigers
daar vonden waren alles behalve toeschietelijk. Hun afkeer van of vrees
voor de blanken zullen hen wel bijgebracht zijn door de met hen handel
drijvende Boschnegers. De Goeje vermeldt ook het in brand steken van de
savannes.




BOEKBESPREKING


mede en waren niet in de menage. Een van de vrouwen had zelfs
een kind op den arm. Mevrouw Clementi had den eersten dag
angst voor dit wicht, dat zonder iets ophet hoofd was blootgesteld
aan de felle zon, ,,but it was perfectly well and cheerful the whole
time a fine little boy."
Bij de waterscheiding van Potaro en de Chenapowu vonden de
reizigers de overblijfselen van een woning door een Zweed, Dr.
Carl Bovallius, gebouwd op een prachtig gelegen punt, door hem
Holmia genoemd. De doctor was meer dan 70 jaar oud toen hij
zich daar vestigde om met de Indianen handel te driven in balata.
Hij stierf toen hij 78 jaar oud was. Een melancholieke gedachte,
die oude geleerde daar alleen in de eenzame wildernis. Na zijn
dood namen de Indianen alles mee wat zich in de comfortabel in-
gerichte woning beyond.
Het is opmerkelijk however de zendelingen in dit land zonder ver-
keersmiddelen hun reizen uitstrekken. De sporen van hun arbeid
vond het gezelschap diep in het binnenland. Een van de Indiaan-
sche hoofdlieden had als belooning voor de diensten, die hij zou
bewijzen, van te voren gevraagd om een kerkklok, een grammo-
foon en ,,high wines" of te wel rum. ,,And as I listened to the
hideous machine screaming out its ragtime ,,Tipperary", etc. sung
with an appalling Yankee twang, I wished we could have done
something better for the poor dears." Spoedig werd ook de
,,church bell" in dienst gesteld. De gelukkige bezitter ,,who has
strong ecclesiastical leanings, has set apart as a church in his
village a very nice banaboo with a pointed apse containing a pic-
ture of the Madonna and Child. Logs on the flow serve as pews
for the congregation, which trooped in dutifully at the sound of
the bell men, women and children, dogs and poultry."
0, die honden der Indianen, die nooit iets te eten krijgen op-
dat zij better zullen jagen, zooals het heet en alles stelen wat
niet bewaakt wordt, eieren incluis. Men moet in zulk een Indianen-
dorp 'n nacht hebben doorgebracht om een denkbeeld te hebben
van de kwelling door deze, altijd magere en altijd hongerige dieren
veroorzaakt.
Aan humor ontbreekt het op zoo'n tocht niet: ,,I used often to
wish schrijft mevrouw Clementi I could sketch the oddness
of a pair of extremely stalwart, naked, red legs, surmounted by a
mighty bundle, trotting along in front of me, naught else of the
man being visible save a pair of hands carefully conveying some
absurdly civilized object, like a teapot or a kerosene lamp!"




BOEKBESPREKING


Hier moet ik mij een vraag veroorloven: Waarom gebruikt
mevrouw Clementi, om de diepte aan te geven van het water in
kreken, die zij met de anderen doorwaadde, de kniedn van haar
man of de ,,waists" van de kleine Indiaansche vrouwtjes en niet
haar eigen knieen ? ,,As it was the water came well to my husbands
knees", en op een andere plaats: ,,The water was well above my
husbands knees and the squat little Indian women were up to
their waists."
Laat ons aannemen dat de langere onderbeenen van den heer
Clementi een betere maat waren voor de diepte van het water.


Over een uitgestrekt tafelland kregen de reizigers Roraima en
den daarnaast liggenden berg Kukenaam voor het eerst in zicht.
,,His great form loomed dark in the cloud." De top van deze ge-
vaarten is veelal omhuld door wolken of mist en de beschrijvingen
der verschillende reizigers herinneren aan die van Van Stockum
over den bijna altijd in mist verscholen Hendriktop 1). De India-
nen verzekerden aan Im Thurn 2), dat Roraima en Kukenaam
zich sluieren bij de nadering van blanken.
De eerste indruk van dichtbij op de twee bergen was overweldi-
gend: ,,Now at last did Roraima and Kukenaam deign to take
note of us. First the head of the Towashing pinnacle, which forms
Roraima's south-east corner, emerged from out of a fog-bank;
then a piece of grim, grand shoulder, then cloud-drift once again;
but gradually more and more of the twin giants was exposed,
never clear all at once, but hinted at sufficiently for us to grasp
their outlines. I felt smitten with awe and fear. We seemed so
minute and so presumptuous to venture unbidden into the pre-
sence of these towering monsters in a land that knew us not. The
glory and the beauty was very great, as the evening sun fell on
them, the fleecy clouds now revealing, now concealing, the black
precipices. Well may the Indians feel that the place is holy ground!"
De ontzaglijke moeilijkheden, die bij de beklimming van Rorai-
ma overwonnen moesten worden, ga ik voorbij. Hier was het, dat
de moedige reizigster een paar uren lang berouw had over haar
kloek besluit om den tocht mede te maken. ,I expected to sprain
knee or ankle at every step, and the struggle was dreadfully
exhausting in places more like tree climbing than mounte-
neering."
1) Verslag van de Saramacca-Expeditie, Leiden 1904, hoofdstuk VI.
s) The First Ascent of Roraima. Timehri, Vol. IV (1885), blz. 23.




BOEKBESPREKING


De dragers en kappers waren bier Arekuna-Indianen; Makoesies
gingen niet mede; waarschijnlijk waren de Arekuna's er niet op
gesteld dat deze de geheimen van hun berg zouden zien. De be-
klimming begon op 15 Januari 1916, om 7.38 's morgens. Om
10.24 werd het hoogste punt van de savanneheuvels bereikt, 6510
voet boven zee. Om 5 uur in den namiddag werd halt gemaakt op
een hoogte van 8625 voet boven zee. Men kampeerde tusschen
twee rotswanden die een hoek vormden, waarin men beschut was
tegen den kouden wind.
Om 6.15 's avonds stond de thermometer op 51 F. voor tropen-
bewoners een lage temperatuur. Er werd dien nacht veel kou
geleden, vooral door de Indianen, die den geheelen nacht tracht-
ten het met moeite aangemaakte vuur aan te blazen, maar het
hout is daar wegens den voortdurenden mist en de vele regens zoo
vochtig dat daarmede geen behoorlijk vuur is te onderhouden.
Ten behoeve van de naakte Indianen, die den volgenden morgen
verstijfd waren van de kou, werd besloten geen tweeden nacht
op den berg door te brengen. Daardoor kon geen poging gedaan
worden om den hoogsten top te bereiken. Het zou boven-
dien niet zonder gevaar geweest zijn verder te gaan zonder....
witte verf of een ander middel om den afgelegden weg te
teekenen; men zou spoedig verdwaald raken in een labyrint
van de grilligste rotsvormen, en wanneer de mist kwam opzetten
zou het onmogelijk zijn meer dan een korten afstand voor zich uit
te zien. Om 11.7 begon het gezelschap af te dalen. ,,The steepness
of the descent made it almost as slow a business as scrambling
up had been. I did a good deal of it by sitting down and then lowe-
ring myself with the help of my hands." Hoe de Arekuna's met
lading op den rug den klim hebben kunnen volbrengen zonder de
beenen te broken, vindt mevrouw Clementi een raadsel.
De terugtocht, waarop ook veel vriendelijkheid van de India-
nen werd ondervonden, was, als gewoonlijk, minder interessant
dan de heenreis. Na een afwezigheid van 46 dagen bereikte het
echtpaar op 3 Februari 1916 Georgetown. ,,So our brief journey in
the mountains ended, alas! below sea-level; nor did we ,,find
wings waiting there", for the aeronautical service of the British
Guiana Government is as yet only an aspiration."
Hoe het thans met den vliegdienst in Demerary staat, weet ik
niet. Inderdaad zou een reisnaar Roraima doorde lucht een uiterst
eenvoudige zaak zijn. De landing op een der savannes aan den voet
van het gebergte zou geen moeilijkheden opleveren, en het groote
bezwaar, het vervoer van levensmiddelen en andere benoodigd-





BOEKBESPREKING


heden over een grooten afstand door dragers, ware vervallen.
Men zou er frisch aankomen, physiek better in staat om den berg
te beklimmen dan na een vermoeiende reis van weken.


Nu nog iets over den beroemden berg, dat men niet in het boek
van mevrouw Clementi vindt. James Rodway noemt ,,the
mighty castellated rock Roraima" ,,the most interesting natural
object in Guiana". ,,Towering up from a slope 6000 feet above
sea-level rises an immense red sandstone rock about eight miles
long by four wide."
Roraima is in October 1842 door Robert en Richard Schom-
burgk ontdekt en voor het eerst beschreven en afgebeeld 1), maar
niet tot den top beklommen. In 1878 trachtten Michael Mc Turk
en J. W. Boddam Whetham 2) den top te bereiken. Kort daarna
deed C. F. Appun 3) een vergeefsche poging. Evenzoo in Augustus
1883 een naturalist, Henry Whitely, die het een heel eind bracht.
Ik herinner mij in Suriname een artikel gelezen te hebben van een
zekeren Flint, getiteld ,,My ascent of Roraima", hoewel het hem
niet gelukt is den berg te beklimmen. In welk jaar en in welk tijd-
schrift dit geweest is kan ik niet opsporen. Eerst op 18 December
1884geluktehet Everard Im Thurn 4) en Harry Perkins,na ontzag-
lijke inspanning den hoogsten top te bereiken. Tot dien tijd had
men Roraima voor onbeklimbaar gehouden.
M. F. Dresselwasde eerste, die, op 14 October 1886, Im Thurn's
voorbeeld volgde. Een maand later volgde S. Cromer s). In No-
vember 1891 werd de beklimming herhaald door Cromer en Sey-
ler 6), die Orchideeen verzamelden. Ook J. J. Quelch 7) bereikte
met zijn gezelschap in 1894 den top. Daarna beklom C. W. Ander-
son, de grenscommissaris, den berg om er een grenspaal te plaat-

1) Reisen in British Guiana in den Jahren 1840-1844. Im Auftrag
Sr. Majestat des K6nigs van Preussen ausgefiihrt von Richard Schomburgk.
Zweiter Theil, blz. 241 vlg. Leipzig 1848. De afbeelding tegenover blz.
258. Feitelijk is de ontdekking door Robert Schomburgk gedaan, want
Richard Schomburgk schrijft op blz. 257: ,,Mein Bruder hatte das Ge-
birge schon einmal betreten und untersucht."
2) Roraima and British Guiana, by J. W. Boddam-Whetham. London
1879.
3) C. F. Appun. Unter den Tropen. Jena 1871, deel II, hoofdstuk IV.
4) Proc. Roy. Geogr. Soc. Vol. VI (1884) blz. 452.
5) Proc. Roy. Geogr. Soc. Vol. X (1888) blz. 166.
6) Proc. Roy. Geogr. Soc. IV (1892), blz. 242.
7) Timehri, Vol IX. 1895.







BOEK2BESPREKING


sen. In Juli en Augustus 1911 reisde Dr. Henry Edward Cramp-
ton 1), (Curator of the Department of Invertebrate Zoology,
American Museum of Natural History) in Britsch Guiana. Hij
kwam tot aan den voet van Roraima, maar most door allerlei
wederwaardigheden van de bestijging afzien.
Of er nadien meer reizen naar Roraima gemaakt zijn is mij niet
bekend. Theodor Koch-Griinberg's boek Vom Roraima zum Ori-
noco. Ergebnisse einer Reise in Nord-Brasilien und Venezuela in
den Jahren z911-1913. Berlin 1916, wettigt het vermoeden,
dat hij dezen berg bezocht, zoo niet beklommen heeft. Ik heb
het reisverhaal echter nog niet te lezen kunnen krijgen.
Een zoo grootsch natuurmonument is, zooals te verwachten is,
zeer dikwijls afgebeeld. Mevrouw Clementi geeft een mooie foto
van het kamp op den berg. Zeer mooi zijn ook de foto's van den
top en een gezicht op den berg in Rodway's bovengenoemd boek.
In zijn Canoe and camp life in British Guiana geeft Barrington
Brown een gekleurde afbeelding.
Ik wil deze bespreking eindigen met de woorden van Harris en
De Villiers in hun hiervoren aangehaald boek: ,,Roraima stands
at the junction of three States and, technically, it belongs to all
three Britain, Venezuela, and Brazil but in fact it is essen-
tially a British mountain, discovered by the British, ascended by
the British, and reported on only by British authorities."

Den Haag, Mei 1922. H. D. B.















1) Harper's Monthly, November 1913, blz. 902-913. (Met een mooie
foto van de Kaietuk-val).




KORT VERSLAG VAN HET CONGRESS VOOR
LEPRA-BESTRIJDING, GEHOUDEN TE RIO
DE JANEIRO VAN 1-6 OCTOBER 1922
DOOR

JHR. L. C. VAN PANHUYS

De Gezant van Brazilie te 's-Gravenhage noodigde in een brief,
gedagteekend 27 Juni 1922, namens zijne Regeering de Neder-
landsche Regeering uit om de Nederlandsche Kolonien in Ameri-
ka op het van 1--6 October in datzelfde jaar te Rio de Janeiro
te houden Lepra-Congres te doen vertegenwoordigen.
Onze Regeering deed daarop aan Hr. Ms. Gezant te Rio de
Janeiro, de Heer Mr. Th. B. Pleyte, het verzoek voor de gemelde
Kolonien op het congress als vertegenwoordiger op te treden, en
aan de Gouverneurs van Suriname en Curacao om gegevens voor
de leprabestrijding, welke op de door hen bestuurd wordende Ko-
lonie betrekking hebben, en voor het Congres van beteekenis zou
den kunnen zijn, tijdig rechtstreeks aan Mr. Pleyte te doen toe-
komen.
De gegevens aan Hr. Ms. Gezant te Rio de Janeiro door de
Gouvemeurs toegezonden, ontving hij echter eerst na afloop van
het Congres. De bijzonderheden nopens de leprabestrijding in
Curacao werden alsnog in een Fransche nota verwerkt en aan
het Congresbestuur toegezonden; met de gegevens betreffende
Suriname, welke zeer uitvoerig waren, zou op gelijke wijze
worden gehandeld, indien men deze in de akten van het Congres
zou willen opnemen.
Uit een tweetal couranten-uitknipsels blijkt, dat de tweede
samenkomst van deze ,,Conferencia Americana da Lepra" werd
gepresideerd door Dr. 0. Denney, gedelegeerde van de Vereenig-
de Staten van Amerika en Dr. M. Aberastury, gedelegeerde van
Argentinie; dat op deze bijeenkomst Prof. Rocha Brito, van de
Universiteit te Coimbra (Portugal), hulde bracht aan den arbeid
van de Braziliaansche medici; dat de gedelegeerden van Uruguay,
Ecuador, Argentinie en de Vereenigde Staten van Amerika de




KORT VERSLAG V. H. CONGRESS V. LEPRA-BESTRIJDING 59

wijzen van leprabestrijding, de behandeling van de melaatschen
en de organisatie van de lepra-inrichtingen in hun land behandel-
den, en dat een aantal geleerden met elkander van gedachten
wisselden over symptomatalogie van de lepra in Brazilie en over
de aldaar meest waargenomen klinische vormen.
Op de sluitingszitting, die in de Academia de Medicina plaats
vond, werd de uitnoodiging van de Argentijnsche Regeering, om
het volgende Congres te Buenos-Aires te houden, beschouwd als
te zijn aangenomen. Voorts werd hulde gebracht aan de leading
van den Congres-voorzitter, Dr. C. Chagas; aan den Secretaris Dr.
0. de Silva Aranjo; aan Prof. Rabello en het organisatie-comit6
voor de uitstekende wijze waarop zij de debatten hadden voor-
bereid. De gedelegeerde van de Vereenigde Staten van Amerika
verklaarde dat zijne Regeering met die van de andere landen
van Amerika solidair zou zijn om het euvel van de melaatschheid
te keer te gaan.
Frankrijk was op het Congres vertegenwoordigd door Dr. L.
Marland.
Het is te betreuren dat, tengevolge van de wijze, waarop in
Brazilie het Congres is voorbereid geworden. noch de welwil-
lendheid van de Nederlandsche Regeering om aan het Con-
gres deel te nemen, noch de moeite welke Hr. Ms. Gezant te Rio
de Janeiro zich ter zake heeft getroost en evenmin de arbeid
die de Gouverneurs van Suriname en Curacao aan het onderwerp
hebben besteed, op het Congres op voldoende wijze hebben kun-
nen uitkomen.





IETS OVER OUDE WEST-INDISCHE MUNTEN 1)
DOOR

W. K. F. ZWIERZINA

In 1815 werden, om in de groote behoefte aan klein geld in de
kolonie Curacao te voorzien, 8000 spaansche pesos in vijf deelen
gekapt en deze zg. driekantjes voor drie realen gangbaar gesteld.
Een dergelijk driekantje, een real van 1821, een stuiver van 1822
en twee partikuliere munten-stuivers zonder jaartal gemerkt
J x C (Jesurun en C) en J. J. N. (J. J. Nails) is alles wat de ver-
zameling van het Kon. Oudh. Gen. van Curagao bezit. T. o. der
beide laatste stukjes zij opgemerkt, dat koning Willem I aan eeni-
ge handelshuizen in die kolonie vergunde voor eigen rekening
stuivers te doen slaan, die 21 cent golden.
Suriname was sedert 1667 hollandsche bezitting en kwam in
1682 aan de West-Indische Compagnie. Naast het gewone geld
van de Republiek der Vereenigde Nederlanden, uit ons land aan-
gevoerd, was suiker (1 pond = 1 stuiver) er in de eerste tijden
wettig betaalmiddel.
Gouverneur Johan Heinsius liet in 1679 koperen vierpenning-
stukken = j stuiver slaan, met een papegaai er op, waarvan twee
stuks met verschillende stempels geslagen in onze verzameling
voorkomen. Dit werd hem echter door Heeren Hoogmogenden
verboden.
Van Gouverneur Wigbold Crommelin vinden wij een dubbelen
penning of duit van 1764.
De raad der kolonie werd bij resolutie van de Staten-Generaal
der Vereenigde Nederlanden van 31 December 1793 gemachtigd

1) Op 27 November 1922 hield de konservator van het Munt- en Penning-
kabinet van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap te Amsterdam
voor de leden van het Genootschap een voordracht over ,,de munten van
Nederland en zijne Kolonien van de vroegste tijden tot heden" en toonde
daarbij dit en wel verreweg het belangrijkste deel der aan zijne zor-
gen toevertrouwde numismatische schatten. Omtrent de in de verzameling
voorkomende West-Indische munten deelde de heer Zwierzina het boven-
staande mede. Redactie W. I. Gids.




IETS OVER OUDE WEST-INDISCHE MUNTEN


in de nederlandsche munthuizen stukken van drie-, twee-, een-,
een halven- en een kwart gulden en dubbele stuivers te laten
slaan van een bizonder teeken voorzien. De halve guldens zijn
nooit geslagen, het dubbeltje vertoont een geheel afwijkend type
van die in patria gangbaar, de verdere stukken hebben het type
der zg. generaliteitsguldens met hun veelvouden en halve, be-
houdens dat onder het wapen de letter W is geplaatst.
De gulden, de kwart gulden en twee stuiversstukken van twee
verschillende stempels zult U aantreffen.
Het trekt de aandacht, dat op deze munten niet voorkomt het
monogram der Ge6ctrooieerde Westindische Compagnie (de
hoofdietter W, door welker buitenste beenen een G en een C
zijn geplaatst), zooals wij dat aantreffen op het oude West-
indische huis aan 's-Gravenhekje alhier, maar de letter W. Dit
gaf aanleiding tot eene niet onvermakelijke toekenning dezer
te Utrecht geslagen munten aan de gelijknamige province
door Prof. P. 0. van der Chijs, in den 1867 verschenen kata-
logus van het munt- en penningkabinet der Leidsche Hooge-
school. De hooggeleerde vertelt daarin, dat deze munten in
1794 te Utrecht zijn geslagen uit het zilverwerk van den stad-
houder Prins Willem V.
De vorst had dit naar de munt te Utrecht gezonden, ,,aangezien
,,de nood des lands zeer hoog geklommen was en er te midden van
,,de steeds heerschende tweedracht, moedeloosheid en onverschil-
,,ligheid, zelfs niet tegen hooge rente, gelden ter leening ten be-
,,hoeve des vaderlands te bekomen waren".
Het verhaal kan waar zijn en dit is niet onwaarschijnlijk, te
meer waar van der Chijs zich beroept op een met name genoemd
ooggetuige, die het stadhouderlijk zilver aan de munt zag ineen-
slaan v66r de smelting en de Oranjevorsten zoo vaak met hun geld
en goed zijn bijgesprongen als het vaderland in nood was, terwijl
daarenboven iedereen het recht had zilver naar de munt te bren-
gen, om daarvan munt te doen slaan.
Maar daarom waren deze stukken met de W nog niet die, welke
van het stadhouderlijk zilver zouden zijn geslagen: het was toch
zeker onnoodig daarvoor afzonderlijke stempels te laten maken,
wat zeer kostbaar en tijdrovend zou geweest zijn; waarvoor een W
op de stukken? Dat zou toch strijden tegen het: laat de rechter-
hand niet weten wat de linkerhand doet; waarvoor een geheel af-
wijkend type voor de dubbele stuivers en bovenal hoe zouden hier
te lande niet officieel 1) als munt bestaande I guldens met waarde-
1) De muntmeesters van Holland, van Gelderland, van Westfriesland en





62 IETS OVER OUDE WEST-INDISCHE MUNTEN

vermelding kunnen worden geslagen, zonder dat tot aanmunting
dezer nieuwe geldsoort door de Staten-Generaal was besloten?
Waar alle andere numismaten deze munten aan Suriname toe-
kennen, mogen wij gerust aannemen, dat van der Chijs fanta-
seerde en het de stukken zijn tot welker aanmunting aan Suri-
name bij de resolutie van 31 December 1793 machtiging werd
verleend.

































van Utrecht sloegen in de jaren 1756-1759 zg. nieuwjaarspenningen in
grooten getale, vertoonende het type der generaliteitsguldens, doch zonder
waardeaanduiding, die daar ze in waarde just gelijk waren aan I van den
gulden, weldra overall voor vijf stuivers werden uitgegeven en in betaling
genomen.




DRANKVERBRUIK IN SURINAME


DOOR
S. VAN DEVENTER.

In de jaarcijfers voor het Koninkrijk der Nederlanden,
bewerkt door het Centraal Bureau voor de Statistiek
over het jaar 1911, komt een overzicht voor van het ver-
bruik (in liters) van gedistilleerd, bier en wijn per jaar
en per hoofd der bevolking van Nederland in vergelijking
met de naburige landen. Dit overzicht dat zooveel moge-
lijk vervolgd is en tevens aangevuld met de overeenkom-
stige getallen voor de kolonie Suriname moge hier volgen.
Houdt men in het oog dat een groot deel der bevolking
van Suriname bestaat uit Javanen en Aziaten, die
- overeenkomstig hun zeden en gewoonten weinig of
geen sterken drank gebruiken, dan steekt het drankver-
bruik nog gunstig af bij de andere in het overzicht ge-
noemde landen.


STAAT





DRANKVERBRUIK IN SURINAME


GEMIDDELD VERBRUIK VAN GEDISTILLEERD, BIER EN WIJN
IN SURINAME, PER JAAR EN PER HOOFD DER BEVOL-
KING, IN VERGELIJKING MET EENIGE ANDERE LANDEN.








Gedistilleerd.


1885-1889
1890-1894
1895-1899
1900-1904
1905-1909
1910-1914
1915-1919
1920
1921




1885-1889
1890-1894
1895-1899
1900-1904
1905-1909
1910-1914
1915-1919
1920
1921




1885-1889
1890-1894
1895--1899
1900-1904
1905-190c
1910-1914
1915-191I
1920
1921


7,64 1,50 8,90 ? 4,88 14,08 8,10 8,97 ?
8,60 1,33 8,36 6,09 5,21 14,31 8,87 8,937,48
8,62 1,10 8,85 4,88 4,68 14,42 8,55 8,436,98
7,45 1,28 7,73 4,13 4,74 13,60 8,28 7,975,37
6,87 2,22 5,59 3,97 3,91 11,90 7,69 7,243,85
7,70 1,22 5,20 3,52 9,41 5,75 5,31 3,31
1,06 1,48 ? 4,352,12
2,45 2,43 2,44 5,182,49
2,41

Bier.

21,40 0,80 168,- 37,- 12491 ? 96,96 25,90 ?
22,80 0,65 180,40 49,20 135,55 84,07 106,90 27,604,31
24,40 0,53202,40 65,40141,91 95,20113,90 30,707,30
34,60 0,75217,60 63,60137,73 97,-112,92 30,877,79
36,20 0,45220,80 70,50 124,64 93,20108,02 28,105,98
32,86 2,07 216,85 122,74 87,42 o02,- 28,- 5,27
1,52 90,17 15,331,64
2,95 138,61 12,91 1,85
2,40

W ijn.


91,80
110,-
110,80
144,60
157,-
128,41


96,20
97,80
85,80
117,60
117,40
126,57
96,60
94,89


?
71,-
66,60
74,80
68,50


De cursief gedrukte cijfers loopen over het tijkvak 1910-1913.


9

9




NILS OTTO TANK (1800-1864).


DOOR
C. K. KESLER ).

Onwillekeurig denkt men bij het doorlezen der geschie-
denis van dezen man uit 65n stuk, dezen edelman uit
Noorwegen, die het leven vol ontbering en teleurstelling
van een zendeling in Suriname verkoos boven een loop-
baan als staatsman, als vorst wellicht, terug aan de tijden,
toen de Noorsche vrijbuiters, zij het om minder edele be-
weegredenen dan de zijne, uitzwermden uit hun rotsig
vaderland en den steven richtten naar alle oorden, waar
avonturen te beleven waren, naar het zonnige Italii en
Sicilid en het wonderbare Constantinopel, zoo goed als
naar het nog haast onbekende Rusland en het nog door
geen blanke betreden Amerika. Zucht tot doortasten, af-
keerigheid van aarzelen en halfheid, zoo kenmerkend voor
die store krijgslieden uit het Noorden, die karaktertrek-
ken komen helder uit in den levensloop van den man, die
uit de eerste kringen van Noorwegen afkomstig, zich aan-
sloot bij de Moravische Broedergemeente, in haar dienst
eenigen tijd in Suriname werkzaam was en daarna met
even groote energie en toewijding in Wisconsin arbeidde.
Nils Otto Tank werd in het jaar 1800 geboren op het
landgoed Rod in de nabijheid van Frederikshald, dat toe-
behoorde aan zijn vader Carsten Tank, eersten minister
van Noorwegen in de bewogen tijden van de Napoleonti-
sche aera, toen oude tronen omverstortten, nieuwe ko-
ninkrijken opgericht werden en het vaderland der Tanks
1) Deze bijdrage is de hoofdinhoud van eene lezing, die de Heer S. Beck,
Chef der Firma C. Kersten & Co. voor de bestuurders der instellingen voor
de ending en de zaken der Evangelische Broedergemeente en voor eenige
genoodigden heeft gehouden.




NILS OTTO TANK (1800-1864)


van een onderdeel van Denemarken veranderd werd in
een afzonderlijk koninkrijk, door eene personeele unie
met Zweden verbonden. In alles, wat daaraan voorafging,
in de onttroning van Gustaaf IV en andere politieke ge-
beurtenissen had Carsten Tank de hand gehad en te ver-
wonderen was het niet, dat hij, die zoo lang in de onmid-
dellijke nabijheid van den troon gestaan had, dien door
zijn eigen zoon ingenomen wenschte te zien. Karel XIII
was oud en kinderloos; waarom zou zijn opvolger een
Fransche avonturier zijn en niet een zoon van het land
zelf? Rijk, energiek en eerzuchtig, als deze, zijn eigen zoon
was, schenen den ouden staatsman dergelijke plannen,
vooral in dien tijd niet onuitvoerbaar; het huwelijk van
Nils Otto met eene prinses uit eenig vorstelijk huis zou
den eenigen afstand, die hem nog van den troon scheidde,
kunnen overbruggen en om zich voor de, door zijn vader
voor hem gekozen en door hemzelf gaarne aanvaarde
taak voor te bereiden going de jonge Tank op reis, ten ein-
de zijne reeds zeer verzorgde opvoeding te voltooien door
een tijdelijk verblijf aan verschillende buitenlandsche uni-
versiteiten en relatives aan te knoopen door een bezoek
aan eenige zorgvuldig uitgekozen hoven. Deze reis had
ook werkelijk plaats en de aanstaande troonpretendent
werd erdoor gevormd tot een onberispelijk kavalier en
deed eene benijdenswaardige ontwikkeling op.
Maar het zou anders uitkomen dan vaderlijke eerzucht
en jeugdig enthousiasme besloten hadden. Reeds was Nils
Otto op zijn terugweg naar zijn vaderland om daar te
trachten, het zijne te doen om toekomstdroomen tot wer-
kelijkheid te maken, toen hij tijdens een oponthoud te
Herrnhut kennis maakte met Marianne Dorothea Friiauf,
de dochter van een geestelijke der Evangelische Broeder-
gemeente en eenige weken later begaf hij zich werkelijk op
weg naar huis, maar niet meer alleen, doch met haar, als
zijne jonge echtgenoote. Dit huwelijk was een streep door
de rekening van den ouden staatsman en in een stormach-
tig onderhoud stelde hij zijn zoon voor de keus, 6f zijne
plebejische vrouw te verstooten, 6f zelf verstooten tewor-
den. En deze koos het laatste, toen reeds in de botsing




NILS OTTO TANK (1800--1864)


tusschen zijn vaders plannen en zijne eigen wenschen zich
den sterken geest toonende, die niet wist van transigeeren.
Blijkbaar was de invloed, dien zijne echtgenoote op hem
oefende wel groot, al blijkt uit hare geschiedenis niet, dat
zij iets meer was, dan eene zeer ontwikkelde jonge vrouw,
die als onderwijzeres met toewijding in Zeist, in Fairfields
in Engeland en ten slotte in Montmirail in Fransch Zwit-
serland was werkzaam geweest.
Den 6en November 1838 vond het huwelijk te Herrn-
hut plaats en na de breuk met zijn vader stelde Tank zijne
gaven ten dienste van de Broedergemeente, door wier be-
stuurders hij belast werd met de leading der zaken te
Christiansfeld in Sleeswijk. Dit waren betrekkelijk rustige
jaren in zijn even, al blijkt het tevens uit verschillende
zijner geschriften, dat reeds toen zijn geest zich met veel
verder strekkende plannen dan het bestuur zijner naaste
omgeving bezig hield. Maar in het begin van 1841 werd in
Hernnhut uit Suriname een dringend verzoek ontvangen
om uitzending van een eerste kracht voor het zendings-
werk en Tank ontving de opdracht, zich daarheen te be-
geven. Een eerste kracht is hij dan ook gebleken te zijn,
een zoo krachtige persoonlijkheid, dat zijne medearbei-
ders door zijne werkzaamheid wel eens in ongelegenheid
kwamen, zooals later zal blijken.
Nadat Tank door den Bisschop F. Curie te Herrnhut
gewijd was tot diaken der Broedergemeente, aanvaardde
hij 13 Mei 1842 met zijne vrouw over Holland de reis naar
Suriname, waar het echtpaar 27 September van hetzelfde
jaar aankwam en waar Tank met de hem steeds kenmer-
kende voortvarendheid de leading op zich nam. De dood
zijner vrouw bijna een jaar na hun aankomst in Suriname
heeft hem blijkbaar zeer aangegrepen, zoodat hij weldra
verzocht van zijne opdracht ontheven te worden en terug
te mogen keeren. Reeds was hij met alle toebereidselen
voor zijn vertrek gereed, toen de plotselinge dood van den
toenmaligen Praeses Treu hem noodzaakte, zijn vertrek
voor onbepaalden tijd uit te stellen, daar hij de eenige
man was, die de algemeene leading der ending, zoowel
als de zaken, op zich kon nemen. Door deze omstandig-




NILS OTTO TANK (1800-1864).


heid werd Tank genoodzaakt, bijna vijf jaar in Suriname
verblijf te houden en gedurende dien tijd ontwikkelde hij
eene werkzaamheid, waarover ieder, die ervaren heeft,
hoe lang de Europeaan eigenlijk noodig heeft, om zich
hier this te gevoelen, verbaasd staat. Op allerlei gebied
bewoog hij zich en leefde daarbij als de eenvoudigste der
zendelingen. Eene zijner mede-arbeidsters verhaalt daar-
van een eigenaardig staaltje. Met haren echtgenoot kort
te voren in Suriname aangekomen, wilde zij gaarne hare
zaken uitpakken en verzocht daarom Tank om tenmin-
ste een kast te mogen ontvangen. Deze antwoordde: ,,Zus-
ter Dobler, ga mede, dan zal ik u laten zien, hoe ik mijne
kleeren opberg." Daarop school hij eene lade in een kom-
mode open en daarin lagen zijn Zondagsche pak en eenige
andere kleeren. Op den ground lag de matras, waarop hij
sliep en zoo was de man gehuisvest, wiens vader een ko-
ningstroon voor hem bestemd had. ,,Zoo behoort het,"
zeide hij, ,,voor zendelingen." Toch liet hij in de werk-
plaats der gemeente uit kisten een kast voor haar in el-
kaar timmeren en die grijs schilderen.
Tank was een in alle opzichten ijverig zendeling, een
man, voor wien geene vermoeienis te veel was en die bo-
vendien over eene wegsleepende welsprekendheid be-
schikte, waardoor hij op zijn gehoor steeds een diepen in-
druk maakte. Voor zijn werk doorkruiste hij Suriname in
alle richtingen en voer daarbij de verschillende rivieren
zoo hoog op, als hij kon. Zoo is hij verscheidene malen
aan de Boven-Suriname en de Sarakreek geweest, had het
plan, over land naar de Marowijne te gaan en voer ook de
Commewijne en de Cottica op, tot hij niet verder kon. En,
al werden die reizen hoofdzakelijk voor zendings-doelein-
den ondernomen, Tanks veelzijdigheid maakte, dat hij
een open oog had voor alles, wat den materieelen bloei
der aan zijne zorgen toevertrouwde gemeente tevens zou
kunnen bevorderen.
Dat een geboren Noor onmiddellijk bij het aanschou-
wen van de ontzaglijke oerwouden van Suriname plannen
voor systematische houtbewerking opvatte, lag zoo
voor de hand, dat het wel nauwelijks vermeld behoeft te




NILS OTTO TANK (1800-1864).


worden. Verder kwam het hem bijzonder te pas, dat hij
zich tijdens zijne universiteitsjaren steeds zeer voor delf-
stofkunde geinteresseerd had; de hierdoor opgedane ken-
nis was hem in Suriname van zeer groot nut. Reeds sedert
de eerste jaren van de ontdekking verwachtte men in het
Noordelijke gedeelte van Zuid-Amerika fabelachtige rijk-
dommen, vooral aan edele metalen te zullen vinden. El
Dorado en het wonderbare Parimameer trachtten ver-
schillenden van uit de Guyana's te bereiken en, al kwam
men ten slotte wel tot het inzicht, dat de verhalen daar-
omtrent tot het rijk der fabelen behoorden, de verwach-
ting, dat Suriname's bodem eens zou blijken goud te be-
vatten, werd eigenlijk nooit opgegeven. De Geoctroyeerde
Mineraal Compagnie der gebroeders Hack vatte in het
midden der 18e eeuw de nasporingen naar delfstoffen nog
eens ernstig op, doch had geen success en zoo duurde het
tot 1860, eer werkelijk de aanwezigheid van goud vastge-
steld werd en tot 1875, eer de eerste 36 K.G. van het lang-
gezochte metaal uitgevoerd werden.
Otto Tank echter schijnt reeds 30 jaar vroeger, om-
streeks 1845 sporen van goud aan de Sarakreek ontdekt te
hebben, doch heeft daarvan in Suriname nooit iets be-
kend gemaakt. Eerst na zijn dood heeft men mededeelin-
gen hieromtrent in zijne nagelaten papieren gevonden,
zoodat men in Noord-Amerika later aannam, dat de rijk-
dommen, die hij tijdens zijn verblijf aldaar bezat, hun
oorsprong vonden in het goud van Suriname. De ontdek-
king daarvan, zoo meende men, had hij duur moeten be-
talen, want het moordende klimaat, dat men toen (en ook
nu nog wel!) aan Suriname toeschreef, had zijne vrouw
het leven gekost.
Zooals boven vermeld werd, had Tank kort na den
dood zijner vrouw verzocht van het ambt van ,,Vorste-
her" ontheven te worden en verlof te bekomen, naar Eu-
ropa te mogen terugkeeren. Een der redenen daarvoor zal
wel geweest zijn, dat hij zich in zijne omgeving toch niet
recht this kon gevoelen. Daartoe waren zijne mede-ar-
beiders te eenvoudig, te laag bij den ground zou men haast
geneigd zijn te zeggen, zij het met volle erkenning van




NILS OTTO TANK (1800-1864)


hetgeen de Moravische Broeders uit zijn tijd, in weerwil
van alle tegenwerking en ontbering tot stand hebben
gebracht. De impulsieve aard van Tank maakt het be-
grijpelijk, dat hij gedurende eenigen tijd bevrediging vond
in de opofferingen, die hij zich als zendeling most ge-
troosten, maar het verschil tusschen den Noorschen aris-
tocraat en zijne uit de eenvoudigste kringen afkomstige
medewerkers was toch te groot, om op den duur vrucht-
baar samenwerken mogelijk te maken. Onwillekeurig
wordt men bij het doorlezen van de tragische geschiedenis
van dezen man herinnerd aan de verschillen, die al spoe-
dig na de oprichting van de Oostindische Compagnie ont-
stonden tusschen de voorzichtige, op zekere, zij het ook
niet reusachtige, winsten beluste kooplieden uit de Noor-
delijke gewesten en de Zuid-Nederlanders, als De Mou-
cheron en Lemaire met hunne wereldomvattende plannen
en Usselinx met zijne ideale opvatting van de taak eener
koloniale mogendheid. Kon ten gevolge van verschil in
aard en ontwikkeling een man als Tank geene bevrediging
vinden in zijne te kleine omgeving, aan den anderen kant
voelden zijne college's zich te zeer gedrukt door zijne zoo-
ver boven hen uitstekende persoonlijkheid dat een vre-
dig, vruchtbaar samenwerken op den duur vrijwel uitge-
sloten most geacht worden.
Daarbij kwam, dat Tank just in eene zeer moeilijke pe-
riode in Suriname was, in den tijd n.1., waarin het meer en
meer duidelijk werd, dat het er toe zou moeten komen,
binnen niet al te langen tijd den slaven de vrijheid te ge-
ven. Tank was daarvan geen onverdeeld voorstander; hij
was te veel praktisch zakenman, om niet in te zien, hoe
groot het verlies aan kapitaal zou zijn door het vrijlaten
der slaven zonder eenige vergoeding. De Evangelische
Broedergemeente kwam door het sedert jaren aan de orde
zijnde vraagstuk in menig opzicht in eene moeilijke posi-
tie, waartoe, zooals hieronder zal blijken, Tank zelfs niet
weinig bijdroeg. Aan den eenen kant werd door de En-
gelsche leden der Broedergemeente voortdurend met klem
erop gewezen, dat Christendom en slavernij niet met el-
kaar te vereenigen waren. Ook in het moederland was men




NILS OTTO TANK (1800-1864)


daar van meer en meer overtuigd geworden, doch in Suri-
name had men in planters- en administrateurskringen
vooral oog voor de groote moeielijkheden, waarin de
landbouw door de afschaffing der slavernij zou komen.
Vandaar van die zijde een taai volgehouden verzet, dat te
moeilijker werd, daar in de omringende kolonien de sla-
vernij bf reeds afgeschaft was, 6f dit binnenkort zou wor-
den. Wat de Moravische Broeders betreft, deze waren on-
getwijfeld bereid, hunne slaven vrij te laten, maar werden
daarvan terug gehouden in de eerste plaats door de over-
weging, dat just in het belang der plantage-slaven een
draaglijke verhouding tot de planters diende behouden
te worden. Zeer goed was die verhouding toch al niet al-
tijd geweest; vele plantage-eigenaars en administrateurs
zagen ongaarne het zendingswerk onder hunne slaven,
daar zij zich van den invloed der zendelingen onder hunne
slaven niet veel goeds voor zichzelf voorstelden en maar
al te vaak te veel te verbergen hadden, om zonder be-
zwaar vreemden oogen toe te staan, een meer dan opper-
vlakkigen blik in hun leven en bedrijf te slaan. Gaven nu
de Broeders hunnen slaven de vrijheid, dan zou niet on-
waarschijnlijk de toegang tot de plantages hun verboden
en hun daardoor een belangrijk terrein voor hunne werk-
zaamheid ontnomen worden.
In het jaar 1847 verkreeg Tank het verlof, waarom hij
reeds vier jaar vroeger verzocht had, Suriname te verla-
ten. Dat hij daar niet zou wederkeeren schijnt echter, in
weerwil van de gebleken moeilijkheid tot samenwerking
met zijne college's, noch door deze laatsten, noch door
hemzelf verwacht te zijn. V66r zijn vertrek, 27 Mei 1847
ontving hij n.l. de bepaalde opdracht, over de Westindi-
sche eilanden en de Vereenigde Staten te reizen, ten einde
zich overall omtrent de behandeling der slavenmachten
op de hoogte te stellen. Verder most hij zich in het moe-
derland tot de plantage-eigenaars en de regeering wenden
ten einde de misstanden in de behandeling der slaven in
Suriname en de belemmering van den zendingsarbeid,
waardoor het werk der zendelingen buitengewoon be-
moeilijkt werd, uit den weg geruimd te krijgen.




NILS OTTO TANK (1800-1864).


Die reis en de gevolgen daarvan hebben den eenvou-
digen Herrnhutters in Suriname wat benauwde uren be-
zorgd, geheel tegen de bedoeling van Tank natuurlijk.
Dezen was het nu eenmaal onmogelijk, zich met een vrij
beperkte opdracht te vergenoegen; in zijn hoofd ontwik-
kelden zich vanzelf steeds halve-werelddeelen-omspan-
nende plannen en zijne voortvarendheid maakte, dat hij
daaraan zoo spoedig mogelijk uitvoering gaf. Zijne reis
over de Westindische eilanden had het plan in hem doen
opkomen, de zaken der Broedergemeente zoodanig uit te
breiden, dat op verschillende eilanden, evenals dat in
Suriname het geval was, handelszaken geopend zouden
worden met een central kantoor te New-York. In Suri-
name reeds had hij de zaken, als houthandel en plantage-
bedrijf, maar vooral den handel in levensmiddelen be-
langrijk willen uitbreiden. Dat zijne belangstelling in den
laatsten, waaraan tot op zekere hoogte het bedrijf van
den tegenwoordigen provisie-winkel zijn oorsprong dankt,
niet verflauwd was, blijkt wel uit de wijze, waarop hij da-
delijk na zijn aankomst te New-York aan zijne plannen
uitvoering begon te geven. Hij charterde n.l. een schip en
zond dat met eene lading meel, gezouten vleesch en visch
naar Suriname; tevens nam hij een jongen koopman,
Councler genaamd, in dienst, die met het schip meeging.
Nu was de aanvoer van levensmiddelen in den tijd der
zeilvaart uit den aard der zaak zeer onregelmatig en just
bij aankomst van het gecharterde schip heerschte weder
levensmiddelen-schaarschte. Er werden dus met de la-
ding goede zaken gedaan, maar de onvoorbereide Broe-
ders in Suriname riepen bij de aankomst half vertwijfeld
uit: ,,Wij hebben meer zendelingen voor onze plantage-
bezoeken noodig, maar kunnen geene uitbreiding van za-
ken gebruiken." Een tweede plan, dat in Tank opgeko-
men was en waarvoor hij in Holland en Duitschland pro-
paganda maakte, was de vestiging van verschillende Duit-
sche gemeenten in Suriname, ,,um", zoo drukte hij zich
uit, ,,das dick gewordene Blut aus den heimatlichen Ge-
meinen abzufiihren." Dat men in Suriname ook met dit
plan alles behalve ingenomen was, ligt voor de hand; in-




NILS OTTO TANK (1800-1864).


derdaad schijnt kolonisatie in de gematigde luchtstreek
meer geschikt voor een dergelijken afvoer.
In Holland aangekomen zette Tank zich met de hem
eigene energie aan de uitvoering van het tweede en voor-
naamste deel zijner opdracht, de onderhandelingen met
de plantage-eigenaren en de regeering. Vooral gedurende
het jaar 1848 hadden deze plaats en onder de menigte
stukken, die zich met betrekking daartoe in het archief te
Herrnhut bevinden, zijn o. a. rekesten van Tank aan den
Gouverneur, den Minister van Kolonien en den Koning
met de daarop ontvangen antwoorden. Onder die stukken
is ook het rondschrijven van Tank aan de plantage-eige-
naars en administrateuren in Holland, waarin hij uitvoe-
rig aantoont, welke hindernissen den missionarissen bij
hun arbeid onder de plantage-slaven in den weg stonden
en met nadruk verzoekt, die uit den weg te ruimen. In
Holland was men in het algemeen welwillend te dien op-
zichte gezind, maar in Suriname....! Toen de circulaire
hier bekend werd, ontstond de grootste verontwaardiging
en verbittering in planterskringen. Tank werd van over-
drijving en van ongegrond generaliseeren beschuldigd en
om den Broeders in Suriname, die natuurlijk mede ver-
antwoordelijk voor het aangevoerde gesteld werden, re-
kenschap te vragen, werd eene commissie van drie plan-
ters benoemd, die hun eene lange lijst van vragen ter be-
antwoording toezond. Dit bracht hen in eene zeer lastige
positive; Tank toch had niets overdreven en den toestand
naar waarheid voorgesteld, doch bevestiging van het door
hem aangevoerde zou ongetwijfeld het gevreesde verbod,
de plantages te betreden, ten gevolge hebben. En al wa-
ren in dit opzicht de eigenaren in Holland ook better ge-
zind, hunne bevelen zouden praktisch niet de minste uit-
werking gehad hebben.
De vragenlijst werd daarom door Tanks opvolger op zoo
voorzichtig mogelijke wijze en met vele omwegen beant-
woord en het in de circulaire aangevoerde geheel voor re-
kening van den schrijver gelaten. Tank werd dus door de
Broeders in Suriname losgelaten en daardoor was tevens
zijne terugkeer vrijwel onmogelijk geworden. Dit zal er




NILS OTTO TANK (1800-1864)


ongetwijfeld veel toe bijgedragen hebben, dat zijne ver-
houding tot de Evangelische Broedergemeente later veel
koeler geworden is. Groot zal vooral zijne teleurstelling
geweest zijn, dat zijne, met overtuiging gedane stappen in
Suriname zoo weinig waardeering vonden. Dit neemt ech-
ter niet weg dat hij nog geenszins ontmoedigd was, doch
vele waren de teleurstellingen en ontgoochelingen, die
hem in zijn verderen levensloop nog wachtten. Kort moge
de rest van zijn leven hier nog vermeld worden.
Tijdens zijn verblijf in Holland na zijn terugkeer uit Su-
riname had hij kennis gemaakt met den Amsterdamschen
predikant J. van der Meulen, een hoogst ontwikkeld ge-
leerde en de afstammeling uit een geslacht van bekende
kunstverzamelaars en bibliophilen. Het huis der Van der
Meulens was een waar museum en bevatte een schat van
antieke meubelen, oud porcelein, schilderijen en zeldzame
kunstvoorwerpen. Bovendien was er een kostbare biblio-
theek van duizenden deelen, oude boeken en handschrif-
ten van onschatbare waarde. Het reeds aanzienlijke ver-
mogen van Ds. Van der Meulen was nog vermeerderd
door zijn huwelijk met de eerste hofdame van de gemalin
van Koning Willem I. Deze was eene dochter van Baron
van Boetselaer, door wiens dappere verdediging tegen de
Franschen in 1793 Willemstad voor de Republiek behou-
den bleef. Na den terugkeer der Oranjes in Holland werd
Van Boetselaer voor zijne trouw aan het Huis vorstelijk
beloond. Kort na den dood haars vaders in 1849 huwde
Tank de dochter Katharina en vond in zijne tweede echt-
genoote eene in alle opzichten op zijne hoogte staande le-
vensgezellin. Door dit tweede huwelijk werden later al de
bovenvermelde schatten een deel van Tank's vermogen.
Dit heeft hij kort daarna getracht ten dienste zijner
landgenooten te gebruiken, doch ook hierin vond hij eene
bitter ontgoocheling, wellicht de zwaarste van zijn leven.
Reeds sedert 1825 hadden zich verschillende Noorsche
familian in Wisconsin, hoofdzakelijk in het Zuidelijk deel
gevestigd. In 1849 kwam in Noorwegen een dringende op-
roep om hulp voor eene kleine nederzetting der Broeder-
gemeente, die onder leading van een jongen geestelijke A.




NILS OTTO TANK (1800-1864)


M. Iverson stond en zich in uiterst treurige omstandig-
heden beyond. Dadelijk was Tank bereid, zijn vermogen
en ondervinding te hunnen dienste te stellen en in het
voorjaar van 1850 kwam hij te Milwaukee aan en bracht
tot leniging van den nood 11 million dollar mede.
Grootsch waren weder zijne plannen en prachtig zijne ide-
alen, maar ook hier most hij ervaren, dat zijne omgeving
niet op zijne hoogte stond en hem bedoelingen toeschreef,
die hij niet had. Hoofdzakelijk bleek, nadat de kolonie
verhuisd was naar een door Tank aangekocht terrein aan
den over van de Foxrivier en dat nu nog onder den naam
van Tanktown een deel uitmaakt van de stad Greenbay,
duurzame samenwerking met Pastor Iverson niet moge-
lijk te zijn. Hoe goed diens bedoelingen ook waren en hoe
oprecht zijn voornemen was, om het heil der aan zijne zor-
gen toevertrouwde gemeente te bevorderen, zijne heersch-
zuchtige natuur liet niet toe, dat hij naast Tank slechts
de tweede plaats innam. Het resultaat van het verschil in
inzichten der beide mannen was, dat ten slotte de geheele
gemeente zich tegen Tank keerde en onder leading van
Pastor Iverson in Mei 1853 verhuisde naar een meer in het
Noorden gelegen streek in Doorcountry, waar na verloop
van tijd eene belangrijke Noorsche nederzetting Ephraim,
de naam, die Tank oorspronkelijk aan zijne kolonie gege-
ven had, zich ontwikkelde.
Otto Tank bleef eenzaam achter. Naar zijn vaderland
terug te keeren trok hem allerminst aan en zoo besloot hij
te blijven, waar hij was. Wel nam hij nog levendig aandeel
in allerlei ondernemingen, o. a. het aanleggen van kanaal-
verbindingen tusschen de Fox- en andere rivieren, maar
in het bereiken van het hoofddoel van zijn leven, zijne ga-
ven ten dienste zijner medemenschen te gebruiken, had
hij gefaald. In 1864 maakte eene plotselinge ziekte een
einde aan zijn veelbewogen leven.
Voor de juiste kennis en waardeering daarvan is het
jammer, dat een belangrijk deel zijner geschriften niet
meer aanwezig is. Zijne uitgebreide bibliotheek van meer
dan 5000, hoofdzakelijk Hollandsche werken werd door
zijne weduwe in 1868 aan de Wisconsin Historical Society




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs