• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Table of Contents
 Main














Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00014
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Abbreviated Title: West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : plates, maps, ports. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff.
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1921
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherlands Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
Spatial Coverage: Suriname
Netherlands Antilles
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1.-39. jaarg.; 1919/20-1959.
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 volumes.
Issuing Body: Pub. in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
General Note: Editors: 1919/20- Janus Boeke and others.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00014
Source Institution: University of Florida
Holding Location: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: ltuf - ABV7932
oclc - 01646507
alephbibnum - 000328385
lccn - 23014833
issn - 0372-7289
 Related Items
Succeeded by: Christoffel
Succeeded by: Vox Guyanae
Succeeded by: Nieuwe West-Indische gids

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Table of Contents
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    Main
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 4a
        Page 4b
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 64a
        Page 64b
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 112a
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 272a
        Page 272b
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
        Page 385
        Page 386
        Page 387
        Page 388
        Page 389
        Page 390
        Page 391
        Page 392
        Page 393
        Page 394
        Page 395
        Page 396
        Page 397
        Page 398
        Page 399
        Page 400
        Page 400a
        Page 400b
        Page 400c
        Page 400d
        Page 401
        Page 402
        Page 403
        Page 404
        Page 405
        Page 406
        Page 407
        Page 408
        Page 409
        Page 410
        Page 411
        Page 412
        Page 413
        Page 414
        Page 415
        Page 416
        Page 417
        Page 418
        Page 419
        Page 420
        Page 421
        Page 422
        Page 423
        Page 424
        Page 425
        Page 426
        Page 427
        Page 428
        Page 429
        Page 430
        Page 431
        Page 432
        Page 433
        Page 434
        Page 435
        Page 436
        Page 437
        Page 438
        Page 439
        Page 440
        Page 441
        Page 442
        Page 443
        Page 444
        Page 445
        Page 446
        Page 447
        Page 448
        Page 449
        Page 450
        Page 451
        Page 452
        Page 453
        Page 454
        Page 455
        Page 456
        Page 457
        Page 458
        Page 459
        Page 460
        Page 461
        Page 462
        Page 463
        Page 464
        Page 465
        Page 466
        Page 467
        Page 468
        Page 469
        Page 470
        Page 471
        Page 472
        Page 473
        Page 474
        Page 475
        Page 476
        Page 477
        Page 478
        Page 479
        Page 480
        Page 480a
        Page 480b
        Page 481
        Page 482
        Page 483
        Page 484
        Page 485
        Page 486
        Page 487
        Page 488
        Page 489
        Page 490
        Page 491
        Page 492
        Page 493
        Page 494
        Page 495
        Page 496
        Page 497
        Page 498
        Page 499
        Page 500
        Page 501
        Page 502
        Page 503
        Page 504
        Page 505
        Page 506
        Page 507
        Page 508
        Page 509
        Page 510
        Page 511
        Page 512
        Page 513
        Page 514
        Page 515
        Page 516
        Page 517
        Page 518
        Page 519
        Page 520
        Page 520a
        Page 520b
        Page 520c
        Page 520d
        Page 520e
        Page 520f
        Page 520g
        Page 521
        Page 522
        Page 523
        Page 524
        Page 525
        Page 526
        Page 527
        Page 528
        Page 529
        Page 530
        Page 531
        Page 532
        Page 533
        Page 534
        Page 535
        Page 536
        Page 537
        Page 538
        Page 539
        Page 540
        Page 541
        Page 542
        Page 543
        Page 544
        Page 545
        Page 546
        Page 547
        Page 548
        Page 549
        Page 550
        Page 551
        Page 552
        Page 553
        Page 554
        Page 555
        Page 556
        Page 557
        Page 558
        Page 559
        Page 560
        Page 561
        Page 562
        Page 563
        Page 564
        Page 565
        Page 566
        Page 567
        Page 568
        Page 569
        Page 570
        Page 571
        Page 572
        Page 573
        Page 574
        Page 575
        Page 576
        Page 577
        Page 578
        Page 579
        Page 580
        Page 581
        Page 582
        Page 583
        Page 584
        Page 585
        Page 586
        Page 587
        Page 588
        Page 589
        Page 590
        Page 591
        Page 592
        Page 593
        Page 594
        Page 595
        Page 596
        Page 597
        Page 598
        Page 599
        Page 600
        Page 601
        Page 602
        Page 603
        Page 604
        Page 605
        Page 606
        Page 607
        Page 608
        Page 609
        Page 610
        Page 610a
        Page 611
        Page 612
        Page 613
        Page 614
        Page 615
        Page 616
        Page 617
        Page 618
        Page 619
        Page 620
        Page 621
        Page 622
        Page 623
        Page 624
        Page 625
        Page 626
        Page 627
        Page 628
        Page 629
        Page 630
        Page 631
        Page 632
        Page 633
        Page 634
        Page 635
        Page 636
        Page 637
        Page 638
        Page 639
        Page 640
Full Text


DE WEST-INDISCHE GIDS




De


West=Indische Gids

WONDER REDACTIE VAN

Dr. H. D. BENJAMIN, Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. D. FOCK,
C. A. J. STRUYCKEN DE ROYSANCOUR


TWEEDE JAARGANG


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1921




INHOUD VAN DEN TWEEDEN JAARGANG

Blz.
ASBECK, W. D. H. Baron van, De R. K. Missie in Suriname 127
BENJAMINS, Dr. H. D., De grenzen van Suriname . . 333
Nog cens: Alphra Behn .......... 517
- Boekbespreking: W. Fr. van Lier. lets over de
Boschnegers in de Boven Marowijne, Paramaribo, 1919. 163
-Villiers, J. A. J. de, Storm van 's-Gravesande, zijn werk
en zijn leven, uit zijne brieven opgebouwd. 's-Gravenhage,
Martinus Nijhoff, 1920 ............... 422
BIJLSMA, Mr. R., De stichting van de Portugeesch-Joodsche
Gemeente en Synagoge in Suriname . . . . 58
- De jeugd van Juriaen Fran4ois Friderici, Gou-
verneur-Generaal van Suriname . . . . ... 122
De annotation van Gouverneur Jan Nepveu op
Herlein's beschrijving van Suriname . . . . 311
- De karteering van Suriname ten tijde van Gou-
verneur van Aerssen van Sommelsdijck . . . 351
- Alexander de Lavaux en zijne general kaart
van Suriname 1737. Met twee afbeeldingen . . . 397
- De Surinaamsche grondbrieven ten tijde van
Gouverneur van Aerssen van Sommelsdijck . . . 593
BONNE, C., Het Boschnegerschrift van Afaka. Met facsi-
m iles . . . . . . . . . . . 391
BRAKEL, Mr. Dr. S. van, Boekbespreking: Johan-E. Elias, Het
voorspel van den eersten Engelschen Oorlog. 2 din. 's-Gra-
venhage, Martinus Nijhoff, 192o . . . . . 626
EERDE, Prof. J. C. VAN, Een Nederlandsch getuige omtrent
de plaats, waar Columbus begraven ligt . . . . 545
GAAY FORTMAN, Mr. B. DE, De Curanao'sche begrooting
voor 1920 . . . . . . . . . . 45
- Sint-Maarten, Sint-Eustatius en Saba. . 213
Vreemdelingen ? . . . . . . . 315
- Eene bladzijde uit de geschiedenis van Sint-
Eustatius .............. ............. 558
Boekbespreking: Gouden jubileum der Domini-
kaner-missie op CuraFao W.-I. 187o-920 . . .... 363
GONGGRIJP, J. W., Sporen van voorhistorische bewoners van
Suriname. Met 6 figure . . . . . . . 1





GREINER, Ferd., Suriname en de oorzaken van de achter-
lijkheid dezer Nederlandsche kolonie . . . . 285
GROL, G. J. VAN, Economische arbeid op St.-Eustatius van
Gouvernementswege, 1903-1918. . . . .. 151, 198
HULLU, Dr. J. DE, De algemeene toestand onzer West-
Indische bezittingen in 1806 . . . . . . 407
KALFF, S., Eene Surinaamsche Gouverneurs-familie . 77
KATE, Dr. Herman F. C. ten, De Indiaan in de letterkunde 95
MARTIN, Prof. Dr. K., Vroegere rijzingen van den bodem
in Nederlandsch West-Indie . . . . . . 273
MULLER VAN VOORST, S., De middelen tot opheffing van
Suriname uit zijn verval. . . . . ... 369. 433
OUDSCHANS DENTZ, Fred., De Bauxietnijverheid en de stich-
ting van een nieuwe stad in Suriname, met plattegrond
en 14 afbeeldingen ................. 481
PANHUYS, Jhr. L. C. van, Luchtvaart in Guyana. . 321
- Een man van de daad (W. C. Gorgas t) . 355
- Waterkracht in Suriname . . . . 385
- De toekomst van de Indianen in Canada en in
Suriname .. . . . . . . . . . 513
- Het aanstaande Amerikanisten-Congres. . 597
- Boekbespreking: Capt. J. M. Reid, British
Guyana. Commercial Handbook. Georgetown, Demerara, 1920. 637
PYTTERSEN, Tj., De toekomst van Suriname als suikerland 17
Nieuwe wegen............... 129
- De toekomst van verschillende cultures in
Suriname. I. Rijst. . . . . . . . .. 445
II. Suiker. Met 2 afbeeldingen. .. . 573, 608
- Oliepalmen in Suriname . . . . . 509
REIJNE, A., Suriname's economische toekomst . . 467
SNELLEMAN, Job. F., West-Indische tentoonstelling. . 177
- Chineesche immigranten in Suriname. . ... 225
- Boekbespreking : Vergleichende ethnographische
Forschungen. I. Erland Nordenskidld, Eine geographische
und ethnographische Analyse der materiellen Kultur zweier
Indianenstdmme in El gran Chaco (Siudamerika). G6teborg,
1918 . . . . . . . . . .... . 632
STAHEL, Dr. GEROLD en A. REIJNE, Een vreemdelingen
laboratoriurn voor biologisch onderzoek in Suriname.
Met 4 afbeeldingen en 1 kaart . . . . . 65
VOLLENHOVEN, Prof. mr. C. v., Boekbespreking: Mr. Dr. K.
H. Korporaal, De Internationaal-rechterlijke betrekkingen
tusschen Nederland en Venezuela, 1816-1920. (Acade-
misch proefschrift) . . . . . . . . 357
WEISS, H., De ending der Hernhutters onder de Indianen
in Berbice en Suriname, 1738-1816. . 36, 109, 187, 249




Blz.
Aanleg van groote verkeerswegen in Suriname . . 591
Afscheidswoord aan het lid der redactie Mr. D. Fock, v66r blz. 481
Bibliographie. 64, 128, 176, 224, 272, 320, 368, 432, 480, 544, 640
Correspondentie . . . . . . . . . 543
De Koloniale Spoorweg in Suriname . . 426, 539, 592
Portret van Mr. A. J. A. A. Baron van Heemstra, v66r blz. 481
Uit de Pers: De ligging van Thorarica. . . . .. 61
- Uitwisseling van bevolking tusschen Amerika
en Afrika . . . . . . . . . . . 173
- Een verblijdend teeken. De herleving van de
cacaocultuur . . . . . . . . . .. 174
- De monsterkamer in het Departement van
K olonien . . . . . . . . . . . . . 221
- Een oud formulier-gebed . . . . . . 222
- Een aardige legend . . . . . . . 223
- Het feest der boeren-kolonisten . . .... 265
- Suriname, enkele opmerkingen omtrent ver-
keerswegen . . . . . . . . . . . . 430
- Is een degelijke kolonisatie met Britsch-Indi&rs
m ogelijk . . . . . . . . . . .. . 476
- Leerplicht-opvatting bij Britsch-Indiers . . 477
Naar de oplossing . . . . . . ... 540
- De Britsch-Indische kolonie vraagt versterking. 541
- Po6mes creoles . . . . . . . . 543
Verlaten plantages in Suriname. . . . . . ... 639




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE BEWONERS
VAN SURINAME.
DOOR
J. W. GONGGRIJP.

De historic is in Suriname niet ouder dan eenige eeuwen;
op zeer groote oudheid kunnen de sporen van de, v66r de
komst der Europeanen in Guyana gevestigde, menschen
dus wel niet bogen.
Onder die oudheden nemen de rots-teekeningen een
plaats in, die steeds sterk de aandacht der onderzoekers
heeft getrokken, wat niet te verwonderen is als men zelf
den indruk ondervindt, dien deze petroglyphen maken,
als men ze, als eenig overblijfsel van uitgestorven men-
schelijk leven, bij het varen langs thans geheel verlaten
streken aantreft. Men vindt deze ,,Timehri's", zooals ze
in de Guyana's genoemd worden, alleen langs de oevers
der rivieren, ook oudtijds de voornaamste verkeerswegen
en de plaatsen waar de fraaiste gladde rotswanden te vin-
den zijn, en in Suriname alleen in het stroomgebied der
grensrivieren, die verder dan de andere stroomen het
binnenland indringen.
Aan de Marowijne zijn er echter alleen rots-teekenin-
gen gevonden dicht bij de monding, namelijk tegenover
het eiland Portal, vier uur varen boven Albina, op een
rots dicht bij den Nederlandschen over. (Zie A. Kappler,
Surinam, etc. Stuttgart 1887, pag. 1). De heer C. J. He-
ring, die de rots in opdracht der regeering bezocht (Cata-
logus der Ned. West-Ind. Tentoonstelling te Haarlem
1899, Amsterdam, J. H. de Bussy, pag. 54) richtte in 1882
een schrijven aan Dr. C. Leemans, destijds Directeur van.
het Museum van Oudheden te Leiden, met copieen, die
I




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


hij op 14 Augustus te voren van de rotsteekeningen op de
Timehri-rots in de Marowijne had gemaakt. Hij had deze
op de volgende wijze verkregen: ,,Ik vulde de figure met
een mengsel van lijnolie en zwartsel en heb die daarna met
ongelijmd paper bedekt, hetwelk, na met de hand over
het paper te hebben gestreken, eene afbeelding daarop
achterliet in de natuurlijke grootte van het figuur. Ik be-
kwam dus teekeningen in de natuurlijke grootte der figu-
ren, welke ik op teekenpapier overbracht". Deze teeke-
ningen bevinden zich in het Rijks Ethnografisch Museum
te Leiden. (Zie fig. I). Volgens zijn Caraibische gids zouden
de teekeningen door Caraiben die de river opvoeren ge-
maakt zijn als teeken voor de hen volgende stamgenooten,
dat zij hier reeds voorbij waren. De figure zijn 1-3 mM.
diep ingeslepen. De rots vertoont ook vele slijpgroeven,
ovaal van vorm, 15 cM. lang, 10 cM. breed en 5 cM. diep.
Hering spreekt het vermoeden uit, dat zij ,,ontstaan zijn
door het slijpen of inwrijven van een bijl of wig van een
harde steensoort, met welke werktuigen wellicht deze
zelfde figure ingewerkt zijn". Vorenstaande gegevens
mocht ik bekomen van den Heer Dr. J. P. B. de Josselin
de Jong, Conservator te Leiden, wien ik te dezer plaatse
voor zijne bereidwilligheid en hulp nogmaals mijn welge-
meenden dank moge betuigen.
In het stroomgebied van de Corantijn komen petrogly-
phen veel dieper in het binnenland voor. Door de Coran-
tyn-expeditie werden rots-teekeningen aangetroffen in de
Lucie-rivier, een zijtak der Corantyn, (zie het verslag van
den Luitenant ter Zee C. C. Kayser, T. A. G., 2e series DI.
XXIX, alwaar ook de teekeningen worden afgebeeld).
De ligging der plaats is aangegeven op de Overzichtskaart
van Suriname, samengesteld door den Chef van de Op-
nemingsbrigade, als ,,Rots met inschrift". De teekening
bestaat uit twee cirkels, waarin eenige stippen, gelijkende
op een figuur die ook op de Timehri-rots aan de Maro-
wijne voorkomt.
Op de kaart van Britsch Guyana naar de opnamen voor
namelijk van Sir Robert Schomburgk, welke zich bevindt
aan het einde van Deel 1 van ,,Reisen in Britisch Guiana"





BEWONERS VAN SURINAME J












-- ---=... -_---- --- ----


Situatie der rotsteekeningen op de Timehri-rots in de Marowijne, naar
een waterverfteekening van C. J. Hearing, in 's Rijks Ethnographisch
Museum te Leiden.
























I. Figuren op de Timehri-rots bij het eiland Portal in de Marowijne,
naar afbeeldingen van C. J. Hering in 's Rijks Ethnographisch Museum
te Leiden.




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


door Richard Schomburgk (Leipzig 1847) is,,Bilderschrift"
aangegeven aan den Nederlandschen over aan den voet
van den meest stroomopgelegen val van de reeks stroom-
versnellingen, die in Wonotobo eindigt, ongeveer 8 K.M.
Zuidelijk van genoemden val.
Bij Wonotobo zelf troffen Dr. Gerold Stahel en ik in
1916 rots-teekeningen aan. Althans 66n dier figure
schijnt reeds opgemerkt te zijn door Ch. B. Brown. (In-
dian Picture Writing in British Guiana. The journal of
the Anthropological Institute of Great Britain and Ire-
land. Vol II. pag 254-257). De teekeningen bevinden
zich aan den rotswand van den Oostelijken over van het
kanaal, dat het water van de middelste vallen afvoert en
aan den Noordelijken over van het bassin, waarin alle
vallen van Wonotobo hun water uitstorten. (Zie fig. IV).
De, ook aan de in die buurt werkzame balata-bleeders
meest bekende, figure aan de Corantijn zijn ,,Big Ti-
mehri" en ,,Little Timehri", gelegen een twee dagreizen
beneden Wonotobo. Op de Overzichtskaart van Surina-
me is Big Timehri aangeduid als ,,Rots met Ind. beelden-
schrift"; Little Timehri, eenige uren stroomafwaarts
daarvan, als ,,Timehri-rots". Langs de Corantijn komt
men, dit worde hier ter loops opgemerkt, dikwijls niet
terecht met de welluidende namen van de officieele kaart
van Suriname door J. F. A. Cateau van Rosevelt en J. F.
A. E. van Lansberge, die niet, althans dikwijls niet, be-
grepen worden zelfs door de Indianen van Epira en Orea-
la, van wiens vaders ongetwijfeld Rosevelt die namen
vernomen moet hebben. Alles, ook die namen, wordt
steeds meer verengelscht.
Op Little Timehri, een met laag bosch begroeid eiland-
je dicht bij den Engelschen over, troffen Dr. Stahel en
ik meerdere teekeningen aan. De voornaamste figuur
(zie fig. II) bevindt zich naar het midden van de river
toegekeerd op een vlakke rots, welke zich rechtstandig
achter een trogvormige holte tusschen de steenen van den
over verheft. Op de ruwe vlakte zijn eenige millimeters
diepe, breede strepen ingeschuurd, die een ongeveer I M.
breede figuur vormen, welke men gemakkelijk opmerkt,



































II. Rotsteekening op Little Timehri.
Photo Dr. G. Stahel en J. W. Gonggrijp.


III. Rotsteekening op Little Timheri.
Photo Dr. G. Stahel en J. W. Gonggrijp.































IV. Rotsteekening bij Wonotobo, aan den Oostelijken over van let
kanaal naar de middelste vallen.
Photo Dr. G. Stahel en J. W. Gonggrijp.


V. Big Timehri aan de Corantjin gezien van het Oostefi.
Photo Dr. G. Stahel en J. W. Gonggrijp.




BEWONERS VAN SURINAME.


doch veel moeilijker in details kan ontcijferen. Wij kregen
eerst na elk afzonderlijk een teekening gemaakt te hebben
na eenig dispuut een figuur, die althans in hoofdzaken
overeenstemde met de beide, 's avonds met magnesium
licht, links en rechts belicht, opgenomen photo's, waarvan
slechts 66n hier is gereproduceerd. Daarop ziet men de
details veel better dan bij daglicht op de rots zelf. Men lette
vooral op de kromme ,,bisschopsstaf", die men van tus-
schen de ,,wenkbrauwen" recht in de hoogte ziet steken.
Alle andere figure aan de Corantijn zijn veel minder
diep ingeslepen, doch daarom niet minder duidelijk zicht-
baar. Feitelijk zijn op de oppervlakte van de rots alleen de
oneffenheden over breede strepen gladgeschuurd. Plaatst
men zich nu z66, dat het licht door die gladde plekken
naar het oog wordt teruggekaatst, dan komen de teeke-
ningen helder op donkerder achtergrond uit. Van een ver-
keerde standplaats bezien zijn de figure echter vrijwel
onzichtbaar. De details zijn dikwijls niet met zekerheid
na te teekenen, vandaar dat teekeningen door verschil-
lende personen onderling nogal af kunnen wijken. Men
vergelijke bijvoorbeeld de teekening in het rapport van
C. C. Kaiyser met de vierde teekening van fig. 35 van
Im Thurn, Among the Indians of Guiana, London 1883,
die ongetwijfeld dezelfde figuur moeten voorstellen.
Slechts de photografie geeft hier een zeker just beeld.
De onze is hier niet gereproduceerd. Door de kromming
der rots kan men, de figuur soms niet altijd in haar geheel
op de plaat brengen.
Im Thurn vermeldt nog een figuur, bestaande uit
rechtgesteelde drietanden, die met de vorige voorkomt
op Downers kaart van Berbice. Im Thurn kon op Little
Timehri deze teekening, waarvan hij vermeldt ,,in the
map it has a most suspiciously modern look" niet terug
vinden. Wij vonden haar wel; zij is eenige meters lager ge-
legen dan de vorige en was mogelijk toen Im Thurn het
eilandje bezocht onder water. Er moesten, toen wij er
waren, nog meerdere zijn, volgens ter plaatse bekende
personen, doch die waren nog onder water. Im Thurn ver-
meldt er nog verscheidene andere figure gevonden te




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


hebben, doch sommige zoo onduidelijk, dat hij ze niet
kon ontcijferen. Bij hoogen waterstand is niets van de
teekeningen te zien. Op 17 October 1916 maten wij aan
de monding van de Goudkreek, eenige uren beneden
Wonotobo, een watermerk aan een boom, 5,4 M. boven
den toenmaligen waterstand, die toen nog niet op zijn
laagst was.
Van de teekeningen bij Big Timehri zijn afbeeldingen
bij Im Thurn (fig. 37 pag. 395) en in het rapport van de
Corantijn-expeditie. De figuur van Im Thurn is van een
photo, opgenomen nadat de lijnen van de teekening met
krijt nagetrokken waren. Daarbij zijn eenige lijnen over
het hoofd gezien. Een betere figuur geeft Dr. Theodor
Koch Griinberg, naar Ch. B. Brown. (Siid Amerikanische
Felszeichnungen, Berlin 1907, pag. 15 en 59).
Im Thurn vermeldt nog een goed voorbeeld van een
rotsteekening ,,of the shallow class" aan den rand van den
eersten val van de Kabalebo, de Avanavero; de teekening
moet staan op de Oostelijke zijde van een gneis-rots vijf
voet hoog en 71 voet breed en is sterk afgesleten; na het
aanbrengen van eenige lijnen ,,partly by sight partly by
touch", moet zij veel gelijkenis vertoonen met de figuur
op de Timehrirots in de Corantijn. Noch de heeren C. C.
Kayser en K. M. Hulk in Maart 1911, noch ik in Augustus
van hetzelfde jaar hebben deze figuur bij de Avanavero
opgemerkt.

Rotsteekeningen, die geheel met die van Suriname
overeenkomen, vindt men ook in Britsch Guiana en ver-
der op verschillende plaatsen verspreid in het geheele
reusachtige stroomgebied van de Orinoko en de Amazone.
Petroglyphen komen over de geheele wereld voor (R. An-
dree, Ethnographische Parallelen und Vergleiche, Stutt-
gart ,1878). Koch Griinberg, Slid Amerikanische Fels-
zeichnungen, geeft een rijke verzameling van rots-teeke-
ningen in het door hem bereisde Braziliaansche gebied
en bespreekt daar ook de vraag hoe die figure ontstaan
zijn en wat zij moeten voorstellen.
Door vele reizigers zijn die teekeningen aangeduid als




BEWONERS VAN SURINAME.


beeldenschrift, hieroglypen, of als inscriptie's en wie een
rijke phantasie had heeft zich wel gewaagd aan de opstel-
ling van een sleutel voor die inscriptie's, die wel in ver-
binding gebracht worden met de Phoeniciers en de Egyp-
tenaren. Koch Griinberg verzamelde, behalve afbeeldin-
gen der rots-teekeningen, talrijke potloodteekeningen,
door zijn metgezellen of gastheeren onder de primitive
Indianen van het door hem bereisde gebied in een schets-
boek gekrabbeld, en door hem met eenige beschouwingen
uitgegeven als ,,Anfange der Kunst im Urwald", Berlin
1905. De overeenkomst van de figure op de rotsen met
deze kunstuitingen en met de figure die de Indianen op
hun huisraad aanbrengen is inderdaad treffend. Boven-
dien vond deze onderzoeker op een steilen leemoever, en
ook op een rots, kort geleden door daar langs gevaren
Indianen geteekende petroglyphen, die zich geheel bij de
oudere figure aansloten. Hij komt tot de opvatting dat
de Indiaan, zooals hij in verloren oogenblikken met houts-
kool alle mogelijke figure op de wand van zijn hut krab-
belt, door de gladde rotswanden geprikkeld wordt, daar
zijn kunst op te beproeven. Als teekenstift dient hem een
steen, dien hij van den ground opraapt. Na eenigen tijd
komt een tweede Indiaan daarlangs; hij ziet de figuur die
helder op de donkere rots uitkomt en, de neiging om na
te doen gehoorzamend, raapt hij een steen op om daar-
mede de lijnen van de figuur na te trekken; een derde,
een vierde volgen zijn voorbeeld, totdat de lijnen in den
loop der tijden zoo diep worden ingeslepen dat later
onderzoekers, de diepe groeven ziende, en meenende met
het werk van een enkelen man te doen te hebben, zich
verbaasd afvragen, met welke middelen die in de harde
rots kunnen zijn aangebracht. De geoloog Ch. Barring-
ton Brown was ,,inclined to think, that they were cut out
roughly with a pointed iron tool". Met Richard Andree,
(1.c. pag. 273), moge men een dergelijk vermoeden niet
voor discussie vatbaar achten, de meening dat de petro-
glyphen hun ontstaan te danken moeten hebben aan een
volk van hoogere beschaving dan de tegenwoordige Zuid-
Amerikaansche Indianen, door Humboldt aangeduid als




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


,,V61kersta mme auf der untersten Stufe menschlicher
Bildung, nackt umher ziehendes Gesindel, weit entfernt
Hieroglyphen in Stein zu graben", dringt zich m. i. zoo-
zeer aan den beschouwer der rots-teekeningen op, dat
slechts het goed gedocumenteerde betoog van Koch
Griinberg dwingt die meening te verlaten. Het lijkt aan-
vankelijk weinig waarschijnlijk, dat op de beschreven
wijze door meerdere Indianen en generate's van India-
nen aan 66n teekening gewerkt werd. Koch Griinberg kon
dit process zich echter als het ware zien voltrekken bij
sommige teekeningen, die door in de buurt wonende In-
dianen kort te voren waren vernieuwd, en aan de initia-
len M. R. met het jaartal 1891 door Maximiano Roberto,
den metgezel van Stradelli op een zijner expeditie's, inge-
krast op de rotsen van de Uarakapury Cachoeira, waarop
ook Indiaansche rots-teekeningen. Een twaalftal jaren
later kon Koch Griinberg duidelijk zien, dat de Indianen
in die buurt de initialen en het jaartal getrouw hadden
nagetrokken, zoodat de groeven, niettegenstaande den
betrekkelijk korten tijd van het process, reeds veel dieper
waren geworden; (1.c. pag. 62). Door deze wijze van ont-
staan vervalt het wezenlijke van het onderscheid tus-
schen ,,shallow" en ,,deep" engravings door Im Thurn
gemaakt.
Aan de Corantijn is echter van een ,,onderhouden" van
de teekeningen geen sprake; de river is daar onbewoond;
en ook aan de Marowijne is van iets dergelijks door de
daar in de buurt wonende Caraiben van Galibi niet ge-
bleken, evenmin trouwens in Britsch Guiana.

Op de Timehri-rots aan de Corantijn waren door He-
ring en tevoren ook door Kappler schaalvormige holten
in de rots aangetroffen. Dr. H. ten Kate vond komvor-
mige gaten op de rotsen bij Switi-Kassaba Tabbetje,
thans ook wel Aleisie Tabbetje genoemd, in de Marowij-
ne bij de Armina-stroomversnellingen. Volgens hem zijn
zij te beschouwen als ruwe, wijde vijzels, maaltroggen of
mortieren (mortarpits) waarin zaden werden gekneusd en
fijngewreven (W. I. Enc. pag. 542). Veel algemeener dan




BEWONERS VAN SURINAME.


geheel komvormige gaten zijn small, langwerpige groe-
ven, zooals ze door ten Kate eveneens op de Timehri rots
en bij de Armina-stroomversnellingen aan de Marowijne
werden aangetroffen. Zij zijn ongeveer 30 cM. lang en een
of meerdere cM.'s diep, terwijl men ze, wat de breedte be-
treft, in twee groepen kan verdeelen: breedere van onge-
veer 4 tot 8 cM. breedte en small, van slechts enkele
cM.'s breedte. Hoogstwaarschijnlijk zijn dit de plaatsen,
waar door de Indianen, voordat zij door de komst der
blanken in het bezit van ijzeren wapens en werktuigen
kwamen, hun steenen bijlen werden geslepen. De breede-
re groeven moeten dan afkomstig zijn van het slijpen der
breede zijkanten van de bijl, de smaller van de small
kanten en het scherp. C. H. de Goeje en Franssen Herder-
schee vonden deze groeven in groot aantal bij Grienkasa-
ba in de Tapanahoni en hooger aan die river en haar bei-
de armen, de Boven-Tapanahoni en de Paloemeu; in de
Drietabbetje-kreek, een zijtak van de Lawa, en in de Ma-
rowijne, iets boven Bonidoro, tegenover Anagarobo-eiland
aan den Nederlandschen over; verder, bij den val Sien-
gatetee en bij Abetredjoeka. Ook in de Gonini en zijn bei-
de armen werden door de wetenschappelijke expeditie's
slijpgroeven aangetroffen. Later vond ik de groeven ook
in de Jaikreek en in een kreekje tegenover Poeloegoedoe
in de Tapanahoni. Aan den Franschen over van de Ma-
rowijne, iets boven Bonidoro trof ik eveneens slijpgroeven
aan bij de landing van een aldaar gevestigden kleinen
landbouwer. Toen ik hem daarop opmerkzaam maakte
vernari ik dat in de nabijheid van zijn kamp steenen bij-
len werden gevonden; een der waarschijnlijk daar gesle-
pen bijlen kon ik meenemen. Deze biji bevindt zich thans
in het Rijks Ethnografisch Museum te Leiden.
Vindt men de slijpgroeven en de rotsteekeningen bij
elkaar, zooals bij Timehri aan dc Marowijne, en op ver-
schillende plaatsen van het Amazonegebied, dan wordt
men er van zelf toe gebracht ze een zelfde herkomst toe
te schrijven. Wel opmerkelijk is het nu echter, dat in het
Marowijnegebied soms honderde slijpgroeven bij elkaar
worden gevonden, terwijl er, behalve dicht bij de mon-




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


ding, geen rotsteekeningen zijn aangetroffen. Aan de
Corantijn daarentegen zijn de rotsteekeningen verre van
zeldzaam en vermeldt alleen Barrington Brown slijpgroe-
ven, terwiji hij er uitdrukkelijk bij vermeldt, dat hij ze
nooit in de onmiddellijke nabijheid der teekeningen zag.
Ware dit anders dan zou men er m.i. eerder toe ge-
bracht worden de teekeningen als een ,,Spielerei" van de
menschen aan te zien, die zich met het stellig vervelende
werk van het slijpen van steenen bijlen afgaven. Een
tweede omstandigheid, door Koch Griinberg zelf ver-
meld, zonder dat hij daardoor een diepere beteekenis aan
de petroglyphen toekent, maakt deze opvatting naar het
mij voorkomt nog minder waarschijnlijk.
Rotsteekeningen door hem aangetroffen bij Tipiaka
Cachoeira aan de Rio Caiary-Uaupes, een zijrivier van de
Rio Negro, stellen zonder eenigen twijfel dansmaskers
voor, zooals zij door eenige Indianen-stammen uit die
streken, tot op den huidigen dag uit witte strooken boom-
bast worden vervaardigd en met bonte kleuren beschil-
derd bij demonische doodendansen worden gebruikt. Bij
meerdere andere rotsteekeningen uit die streek is het
evenmin moeilijk daaruit dansmaskers te herkennen. En
just voor talrijke petroglyphen uit Guiana en van het
eiland Guadeloupe acht Koch Griinberg het vast te staan
dat men daarmede dansmaskers heeft willen afbeelden,
terwiji dergelijke makers in die streken niet meer door de
naastbij wonende bevolking worden gebruikt. Legt men
naast elkaar de grootste figuur op de rotsen bij Big Ti-
mehri en een potlood teekening van een Kobeua-indiaan,
voorstellende het dansmasker dat een boschdemon moet
verbeelden, dan zullen de overeenkomstige wijze waarop
beide zijn uitgevoerd, aanstonds in het oog vallen.
Niettegenstaande de bijzondere beteekenis en de sterke
belangstelling die natuurwolken voor hun demonen heb-
ben, tracht Koch Griinberg toch het aanbrengen van
dergelijke teekeningen als iets voor de betreffenden wei-
nig beduidends voor te stellen. ,,Die M6glichkeit oder
Wahrscheinlichkeit liegt vor, dasz der Zeichner gerade
von einem Maskentanzfest kam und nun die Objecte, die




BEWONERS VAN SURINAME.


noch sein ganzes Denken erfiil1ten, halb spielend, halb be-
wusst auf die Felsen kritzelte" (1.c. pag. 70). Dat er mo-
gelijk wel rotsteekeningen op dergelijke wijze tot stand
zijn gekomen, die door volgende generate's van Indianen
getrouw zijn verder gegroefd, is niet te ontkennen. Doch
veel waarschijnlijker is het m. i. te veronderstellen dat de
Indiaan, mogelijk de piai-man, de afbeelding van een
dergelijke demon niet louter gedachteloos, doch wel dege-
lijk met het een of andere mystieke doel aanbracht. Dan
is het ook begrijpelijker dat dergelijke figure door op-
eenvolgende generate's van Indianen verder werden ge-
groefd en ,,onderhouden".
De huidige Arowakken en Warrau's van de Indianen-
dorpen aan de Beneden Corantijn, Oreala en Epira, wis-
ten mij geen nadere verklaring van het ontstaan der Ti-
mehri's te geven. Zij zeiden dat de rots van zelf zoo ge-
groeid was, of dat God die teekeningen had gemaakt.
Aan de Marowijne schreven de Caraiben het ontstaan van
de rotsteekeningen aan hunne voorvaderen toe.
Gewichtiger dan de bedoelingen die de Indianen bij het
maken der rotsteekeningen gehad mogen hebben 1) of dan
de legenden die er thans over in omloop mochten zijn,
schijnen mij de gevolgtrekkeningen die de wetenschap uit
die teekens kan maken. Zij wijzen met de slijpgroeven op
eene vroeger veel talrijker bevolking der Corantijn en der
Marowijne, die, de boschnegers buiten beschouwing ge-
laten, nu vrijwel onbewoond zijn. Volgens Koch Griin-
berg is het niet onwaarschijnlijk dat alle dansmaskers
afkomstig zijn van de meer beschaafde Arowakkenstam-

1) J. Rodway in ,,,,Timehri" or pictured rocks", (Timehri, the Journal of
the Royal Ayricultural and Commercial Society of British Guiana, Vol. VI
third Series I Sept. 1919), oppert verschillende vermoedens over de motie-
ven die de oude Indianen bij het aanbrengen der ,,Timehri", gehad kunnen
hebben. Zij dienden mogelijk voor 't zelfde doel als ,,Beena's", amuletten,
die success bij de jacht moeten brengen, en die ook alweer in verband staan
met sommige Indiaansche dansen. Men kan zich voorstellen, dat hij, die
een boschgeest of een stuk wild of een visch op een rots teekent, daardoor
een geheimzinnige macht vermeent te krijgen op bijv. dat wild. Minder
waarschijnlijk schijnen mij toe de opvattingen der rotsteekeningen als ge-
denkteekens van overwinningen of feesten, of als grenssteenen.




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


men, die v66r den inval van de Caraiben geheel Guiana
en ook Guadeloupe bevolkten. Terwijl zij op dit eiland
door de Caraiben vernietigd of opgelost werden, trokken
zij uit Guiana, op kleine resten na, naar het Westen en
verbreidden zich aan de Rio Negro en zijn rechter zij-
rivieren, waar zij nog heden een groot deel der Indiaan-
sche bevolking vormen. Later werden zij aan de Uaupes,
een dier zijrivieren, door de lager staande horden der
Betoya-Indianen, die uit het Westen en Zuid Westen
over de Yapura binnen drongen, bestormd. Van deze
horden namen in het bijzonder de Kobeua's de bescha-
ving en de dansmaskers van de overwonnenen over, en
hielden deze gebruiken tot op den huidigen dag in stand.
Het is volgens Koch Griinberg niet twijfelachtig dat de
dansmaskers van dezen stam aan de Boven Caiary Uau-
pes oorspronkelijk van de Arowakken afkomstig zijn.
De Ojana's, een Caraibische stam, die thanswoont aan
den bovenloop van de Tapanahoni-Paloemeu, de boven-
loop van Lawa en zijrivieren.en op het gebied van de wa-
terscheiding dezer rivieren met de zijtakken van de Ama-
zone, voeren ook dansen uit, waarbij zij prachtig uitge-
dost zijn in mantels van reepen boomschors en met dia-
demen van veeren. Volgens de beschrijving dier dansen en
de afbeeldingen der kostuums door de d.eelnemers aan de
wetenschappelijke expeditie's naar dat gebied, zou ik
echter niet zeggen dat er rechtstreeks verband gebracht
zou kunnen worden tusschen die voorwerpen en de rots-
teekeningen aan de Corantijn.
Uit berichten van de boschnegers is bekend, dat de
Ojana's zich eerst omstreeks 1865 op verzoek der Djoe-
ka's van de Braziliaansche zijde van de waterscheiding
der Amazone aan de Tapanahoni-Paloemeu vestigden en
wel om gemakkelijker handel te kunnen driven. Toen de
boschnegers aan de Marowijne kwamen troffen zij aldaar
en aan de Tapanahoni een anderen Caraibenstam, de
Akoeri's, ook volgens de Djoeka's, dezelfde stamp als de
tegenwoordige Trio's. (Zie West Indische Encyclopaedie
pag. 175).
In 1918 trof ik in de Jai-kreek, een zijrivier van de Ta-




BEWONERS VAN SURINAME.


panahoni, op eenige uren van de monding, een vestiging
waarvan het hoofd, een oude Djoeka, Polisie geheeten,'
mij toen ik hem, te voren nooit door hem opgemerkte,
oud-Indiaansche slijpgroeven bij zijn woonplaats aan-
wees, mededeelde dat er inderdaad vroeger Indianen, en
wel Trio's in de kreek gewoond hadden. Er waren meer-
dere dorpen geweest, ook nog een ,,kondre" lager aan de
kreek bij een plaats, die de Djoeka's thans nog ,,Akoei
Kawe" noemen. Ook daar in de buurt trof ik later slijp-
groeven aan. Die Trio's, concludeerde Polisie, zouden die
slijpgroeven dus wel gemaakt hebben. Voorts vertelde hij
zelf aan de Trio's verwant te zijn; zijn grootvader, Aman-
soe genaamd, was een zuivere ,,Akoei" geweest, die een
Djoeka-vrouw gehad had. Hun spruit, Abitro, de vader
van Polisie, was zooals van zelf spreekt bij zijn moeder
gebleven en Djoeka geworden. Toen ik mijn verbazing
over het verhaalde liet blijken vernam ik, en dit werd mij
door meerdere Djoeka's bevestigd, dat dergelijke huwe-
lijken in het geheel niet zeldzaam waren. De bevolking
van de boschnegerdorpen aan de Tapanahoni, iets bene-
den de monding van de Jai-kreek, bij Godo-holo, zou vrij
sterk met Triobloed vermengd zijn, ten bewijze waarvan
op de daar veel voorkomende roodachtige huidkleur werd
gewezen. Ook Polisie beriep zich op zijn huidkleur, die wer-
kelijk overeenkwam met die van sommige kruisingspro-
ducten met het negerras onder de benedenlandsche Indi-
anen. Granbori, daarentegen, het tegenwoordig meest
stroomop gelegen boschnegerdorp aan de Tapanahoni, is
weer geheel zwart. Dat dorp is pas later tot stand geko-
men toen een der voornaamste kapiteins, Agoema-saka
Arabi, oneenigheid kreeg met den, eveneens voor eenige
j aren overleden, Granman Oseisie, het vorige groot-opper-
hoofd der Aucaner Boschnegers, en met zijn volgelingen
te Granbori een van Oseisie vrijwel onafhankelijk bestaan
going leiden.
Het samenleven van Trio's en Djoeka's going op den
duur echter niet; de Trio's hielden er niet van om met zoo
veel menschen zoo dicht op elkaar te wonen als de Djoe-
ka's, zeiden deze. En de Trio's trokken zich geleidelijk




SPOREN VAN VOORHISTORISCHE


terug tot bij de waterscheiding van de Tapanahoni met de
Zuidwaarts naar de Amazone stroomende rivieren. Van
een vermenging met negerbloed is bij de Trio's door de
wetenschappelijke expeditie's naar het door hen bewoon-
de gebied niets gebleken. De boschnegers worden door
hen aangeduid als ,,itoto", hetgeen naar analogie met
verwante talen met ,,mijn vijand" vertaald moet worden.
(W. I. Enc. pag. 175). De Djoeka's ondernemen echter
nog elk jaar handelsreizen naar de Trio's en worden dan
door deze zeer goed ontvangen, zooals door de expeditie's
is geconstateerd. De Djoeka's beschouwen zich tegenover
de Indianen als heele heeren en laten zich door hen goed
bedienen. Van de Trio's krijgen zij jachthonden, hang-
matten, bogen en pijlen en betalen die met kralen, stuk-
ken katoen, messen, houwers en bijien. Uit de verhalen
van Djoeka's, die dergelijke reizen gemaakt hadden,
kreeg ik den indruk, dat het als iets geheel van zelf spre-
kends werd beschouwd, dat zij op die reizen door hun
gastheeren zoo lang als het hen, de gasten, beliefde en er
te eten was, werden gespijsd en dat de Indianen als hun
vrachtdragers fungeerden. Zij lachten daarbij, met toch
eenige bewondering van de taaiheid van die kereltjes, om
de zware vrachten welke die domme Indianen droegen.
De veronderstelling mag wel uitgesproken worden, dat de
hoofdreden van het wegtrekken van de Trio's was, dat zij
zich niet meer dan strikt noodig, in verband met de ver-
krijging van ruilwaren, aan het heerschzuchtige optreden
der boschnegers wilden onderwerpen.
Met het voorgaande is van de sporen van voorhistori-
sche Indianen op de rotsen langs de rivieren geleidelijk
afgedwaald tot nog heden in Suriname levende stammen.
Men zal het echter wel aannemelijk achten als ik, met den
ouden heer Polisie van de Jaikreek, althans een deel van
de slijpgroeven aan de Marowijne en haar zijrivieren met
waarschijnlijkheid aan de Trio's of Akoerie's meen te kun-
nen toeschrijven. Voor dat deze menschen voor enkele
eeuwen door middel van de weggeloopen negerslaven met
de Westersche beschaving in aanraking kwamen, kon-
den zij geen andere dan steenen werktuigen hebben; en





BEWONERS VAN SURINAME.


uit de zeer talrijke slijpgroeven in het Marowijnegebied
kan men geen anderen indruk krijgen, dan dat zij die
werktuigen op zeer groote schaal fabriceerden, vermoede-
lijk niet alleen voor zich zelf, maar ook voor stammen die
meer naar het Westen woonden. Ook op de savanna's, bij-
voorbeeld tusschen Para en Saramacca langs de spoor-
baan, worden thans nog wel steenen bijien gevonden.
Rotsen, waar die bijien op geslepen konden zijn, vindt
men in die buurt niet, wel aan de Boven Suriname en de
Saramacca, doch daar zijn nooit slijpgroeven op aange-
troffen 1). Het talent der bewoners van de Marowijne, het-

1) Dr. H. D. Benjamins was zoo welwillend mijne aandacht te vestigen
op een extract uit een geschreven ,,Rapport aan Zijne Excellentie, den
Heer Gouverneur van Suriname, over eene reis naar Boven Suriname met
de Duitsche Commissie voor landverhuizing van 17 tot en met 30 Maart
1853" door Jhr. C. A. van Sypesteyn, waarin melding wordt gemaakt van
een paar bij Berg en Dal gevonden Indiaansche strijdbijlen, volgens steller,
,,bestaande uit groensteen, zijnde de formatie van den Blauwen Berg", aan
de Suriname-rivier bij Berg en Dal, ,,de eene fijn-, de andere grofkorrelig".
Voorts werden door de heeren ,,in de genaakbare rotsen en granietblokken"
langs de river overall l plaatsen aangetroffen door het slijpen dezer steenen
klaarblijkelijk in zekeren onveranderlijken vorm uitgehold".
Prof. Dr. K. Martin doelt ongetwijfeld hierop in,,WestindischeSkizzen,
Reise-Erinnerungen". (Leiden 1887 pag. 37), waar hij van de rotsen tus-
schen Berg en Dal en de monding der Mawassie schrijft:
,,Schiisself6rmige, runde und elliptische Vertiefungen und fast ebene,
glatt geschliffene Flachen sieht man nicht selten auf den erwahnten Bl6c-
ken; sie diirften dadurch entstanden sein, dass lose aufliegende, andere
Bl6cke, welche jetzt weggefiihrt sind, unter Mithilfe des str6menden Was-
sers und des Flussandes die Felsen abgeschliffen und stellenweise flach ver-
tieft haben. Jedenfalls ist es sehr abenteuerlich, dafiir die ErklArung anzu-
nehmen, welche seiner Zeit ein hoher Beambter gegeben, dass namlich In-
dianer ihre Steinbeile an den betreffenden Stellen gescharft".
Voordat ik de echte ,,Steinbeilschliffe" van de Marowijne had gezien,
ben ik door holten of vlakke kanten aan rotsen wel eens aan het twijfelen
geraakt of dat nu sporen waren van menschen of van het stroomende wa-
ter. Waarschijnlijk is van Sypesteyn door dergelijke slijpvlakken op een
dwaalspoor gebracht. De echte oude Indiaansche slijpgroeven toonen zoo
duidelijk aan dat zij niet door het water zijn gevormd, dat men ze, eens ge-
zien, dadelijk herkent en het komt mij voor dat Dr. Martin dergelijke slijp-
groeven bij de Surinamerivier niet onder het oog heeft gekregen. Het zou
wel interessant zijn om na te gaan of de steenen bijlen van van Sypesteyn
inderdaad van het gesteente van den Blauwen Berg zijn gemaakt. Hij ver-
meldt in zijn rapport dat het grondgesteente daarvan Gabbro (Groensteen)
is. Volgens Dr. Martin bestaat de Blauwe Berg uit Diabaas (Geologische
Studien ueber Niederlaendisch West-Indien, Leiden 1888 pag. 169).




16 SPOKEN V. VOORHISTORISCHE BEWONERS V. SURNAME.

zij Akoerie's of mogelijk ook andere stammen, voor het
slijpen van steenen werktuigen geeft ook eene verklaring
aan de hand voor het vrijwel ontbreken daarvan aan de
Corantijn. Ook de stammen daar, welke blijkbaar meer
artistiek aangelegd waren en de Timehri's vervaardigden,
kregen hun wapens door ruilhandel van de Marowijne.

In de West Indische Encyclopaedie pag. 542 wordt ver-
meld, dat op de zand- en schelprits, ter plaatse van het
huidige Militair Hospitaal te Paramaribo, sporen van
Indiaansche nederzettingen zijn gevonden. Ook op andere
punten van Paramaribo, o. a. nabij het Plein, waar op 3
voet onder den beganen ground een menschelijke schedel
en een sleutelbeen onder een aarden schotel werden opge-
graven.
In verband daarmede kan ik vermelden dat ik met Dr.
G. Stahel, den tegenwoordigen Directeur van het Proef-
station te Paramaribo, op de schulprits achter Plantage
Jagtlust, tegenover Paramaribo, gelegen, tegenwoordig
was bij het opgraven van twee menschelijke geraamten,
die aan het licht kwamen bij het graven van schelpen
daar ter plaatse. De geraamten waren dat van een vol-
wassene en van een kind van misschien een jaar of vier.
Dat van den volwassene lag op den rug met de armen over
de borst gekruist en de beenen hoog opgetrokken en
eveneens kruiselings. Het kind was begraven voorover en
vertoonde de eigenaardigheid dat men het blijkbaar met
geweld nog een schotel, van oogenschijnlijk hetzelfde
maaksel als de tegenwoordige Indiaansche aardewerken
schalen, omgekeerd op den rug gedrukt had. Van den
schotel, die zeer broos geworden was, konden slechts
scherven worden verzameld, doch het was duidelijk te
zien dat de ribben en de ruggegraat, die ook sterk ver-
gaan waren, samengedrukt en verbogen in de holte van de
schaal gelegen hadden. De schedel kwam buiten de rand
van den schotel uit.




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS
SUIKERLAND.
DOOR
TJ. PYTTERSEN.

Suriname is een oud suikerproduceerend land.
Reeds spoedig na de komst van de Engelschen in de
kolonie (1650) werden door hen suikerplantages langs de
oevers der Surinamerivier aangelegd, welke later na de
komst der uitgeweken Portugeesche joden in de kolonie
belangrijk werden uitgebreid.
Deze plantages waren langs den middenloop der river
gelegen, dus daar waar bij hoog water de gewassen vrij
lagen tegen overstrooming.
Zelfs going men met den plantageaanleg door tot dicht
bij de eerste stroomversnellingen; tenminste, we lezen
dat bij de komst van den zeeuwschen admiral Abraham
Crynssen in de kolonie (1667) door hem een groote En-
gelsche suikerplantage bij Berg en Dal werd verwoest.
Bij het sluiten van den vrede met Engeland na den der-
den Engelschen zeeoorlog (1674) werd Suriname aan ons
toegewezen en zien we al spoedig ondernemende landge-
nooten zich vestigen op de door Engelschen verlaten plan-
tages, terwijl binnen weinige jaren de aanplantigen be-
langrijk worden uitgebreid.
De vruchtbare alluviale klei trok al spoedig de aan-
dacht van de Hollandsche planters en ontstaan plantages
in deze polderstreken, welke later buitengewone winsten
afwierpen.
De bezwaren van inpoldering wogen licht voor een
volk dat met dit werk vertrouwd was en toen later
tijdens de wraak- en rooftochten der Marons (de in de




18 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

bosschen verzamelde weggeloopen slaven) de zuidelijk
gelegen plantages werden afgeloopen en deze streken
onveilig werden gemaakt, ontwikkelde de groot-cultuur
zich snel in het kustland.
De beschikking over een voldoend aantal goedkoope
werkkrachten bracht die cultures tot grooten bloei, zoo-
dat tot het begin der vorige eeuw Suriname als cultuur-
land veel meer beteekende dan Java, 't geen men zich
tegenwoordig moeilijk meer kan voorstellen.
De actie voor afschaffing der slavernij in het midden
dier eeuw gevolgd door de emancipatie der slaven in 1863
had een verval der cultures tot gevolg en eerst na 1873,
toen drie zeil- en twee stoomschepen met ruim vieren-
twintig honderd Britsch-Indische koelies in de kolonie
kwamen, trad eenige verbetering in den toestand op.
In 1891 komen de eerste transporten Javaansche
immigranten in de kolonie en thans worden uitsluitend
deze werkkrachten, die goed voldoen aangevoerd.
Toen gedurende een deel der oorlogsjaren de verbin-
ding met Java was verbroken, waardoor geen nieuwe
werkkrachten konden worden aangevoerd, hebben de
cultures in Suriname wederom buitengewoon geleden
door slecht onderhoud der gewassen en zullen groote
aanvoeren van Javaansche immigranten noodig zijn om
een goeden toestand te bereiken.
Opleving van den grooten landbouw beteekent ople-
ving der kolonie en om die opleving te bereiken is niet
alleen noodig dat de bestaande plantages over voldoende
werkkrachten beschikken, waardoor de opbrengst per
vlakte eenheid zal stijgen en het winstcijfer verbeteren
maar is ook uitbreiding van dien landbouw noodig.
De toekomst van Suriname is op die manier grooten-
deels afhankelijk van den aanvoer van Javaansche im-
migranten; of men omtrent dien aanvoer optimist mag
zijn, durf ik niet beweren; als alles wordt van daag of
morgen ook deze kwestie een ,,politieke".
De zware natte klei der polderlanden en de wijze van
indeeling dier gronden maakt dat de zich snel ontwikke-
lende landbouwtechniek, een der middelen waarmede




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 19

de kolonie tot bloei kan worden gebracht, in het tegen-
woordige gebied voor zoover de zware natte klei be-
treft nooit veel success zal hebben, waardoor die stre-
ken steeds te veel afhankelijk zullen blijven van levende
kracht mensch en dier -, hetgeen niet wegneemt dat
tot zekere hoogte landbouwmachines daar wel van nut
kunnen zijn.
Grootere voordeelen dan deze streken bieden m. i. de
hooger gelegen rivieroevers en wel special die der Suri-
namerivier.
Het maken van goedkoope suiker is o.m. afhankelijk
van de volgende factoren:
a. Gunstig klimaat voor de suikerrietcultuur en de
mogelijkheid van een lange champagne zonder
schade, aan het product.
b. Voor langen tijd de beschikking hebben over uit-
gestrekte vruchtbare grondcomplexen tegen ma-
tige vergoeding.
c. Gunstige watertoestand zoowel wat af- als aanvoer
betreft.
d. Voldoende werkkrachten.
e. Goedkoope althans niet kostbare krachtopwekkers,
als in electrische kracht om te zetten waterkracht,
hout en producten, mineral olien, enz.
f. Rietziekten van weinig beteekenis.
g. Goede verbinding van de onderneming met de
kust (haven) en gunstige ligging van het land ten
opzichte der wereldmarkten.
De streek, welke in Suriname de beste kansen biedt
voor de rietsuikerindustrie, is gelegen langs de rivier-
oevers vanaf het punt dat bij hoogen waterstand niet
overstroomd wordt, tot daar, waar de river in den
drogen tijd voor vaartuigen van weinig diepgang nog
bevaarbaar is.
Langs de Surinamerivier is die streek ongeveer gelegen
aan den oostoever tusschen Rac a Rac en de Beau-
montkreek, aan den westoever tusschen de Guineesche
Vriendschap en de Mar6chalkreek.




20 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

Hieronder wil ik o.m. de voordeelen dier streek be-
handelen.
a. Klimaat en campagneduur.
Overbodig komt het mij voor een betoog te houden dat
het klimaat van Suriname geschikt is voor rietcultuur.
Zij, die in andere tropische landen hebben rondgekeken
waar deze cultuur gedreven wordt, zullen moeten toe-
geven dat het onbegrijpelijk is, dat onder omstandig-
heden als in Suriname voorkomen, de rietopbrengsten
steeds vrij gunstig waren.
Een onderhoud dat in Suriname mooie productive's
garandeert, zou op Java misoogst veroorzaken.
De gemiddelde regenval in de Kolonie bedraagt onge-
veer 2300 m.M. terwijl de seizoenen loopen van:
15 Februari-15 April. Kleine droge tijd.
15 April -15 Aug., Groote regentijd.
15 Aug. -15 Nov., Groote droge tijd.
15 Nov. -15 Febr., Kleine regentijd.
In het plan van Lierop tot oprichting van een central
suikerfabriek in de kolonie (1906) wordt een campagne-
duur van 200 dagen aangenomen, 't geen vergeleken met
andere landen zeer gunstig is vooral als zulks niet gaat
ten koste van het product indroging van het riet
en achteruitgang in suikergehalte.
Voor de rentabiliteit van het kapitaal is deze factor -
lange champagne ook van groote beteekenis.
b. Groote aaneengesloten complexen vruchtbaren cul-
tuur ground zijn langs de oevers der Surinamerivier in
erfpacht te verkrijgen tegen matige vergoeding
In het door mij boven omschreven terrein ligt het
zoogenaamde joodsche grondgebied, waar omstreeks
1750 tusschen Rac a Rac en Post Gelderland 45
welvarende suiker- en koffieplantages voorkwamen,
terwijl voorbij de Jodensavanna de voormalige groote
suikerplantage Auka lag, bekend door het sluiten van
den vrede met een deel der Boschnegers, thans nog
Aukaners genaamd.
lets benoorden de Jodensavanna eindigt het alluviale
deel der kolonie en begint de zandstrook het savanna-




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 21

gebied dat voor de suikerrietcultuur niet van waarde
is.
De oevers echter van de river bestaan uit zeer vrucht-
bare leemterrassen en is het mijn bedoeling deze terrassen
te benutten voor suikerrietcultuur en voorloopig althans
niet verder van de river te gaan dan 3 KM., waardoor
een plantgebied gevormd wordt van 6 KM. breed bij een
lengte afhangende van de grootte der onderneming, door
de river doorsneden.
Op de voordeelen welke de river biedt kom ik straks
terug; eerst wil ik een oogenblik stilstaan bij de leem-
banken.
Het is bekend dat op die leemterrassen verschillende
gewassen buitengewoon welig groeien en vindt men o.m.
hierover iets in het Verslag der Coppename-expeditie.
Ook Dr. van Cappelle schrijft erover in het September-
nummer van De West Indische Gids van het vorige jaar
en zegt op pag. 381 o. m.:
,,De weelderige groei van mais, cassave en vrucht-
boomen als lemmetjes en sinaasappelen op de kostgron-
den der negers. die zich als houtwerkers nu en dan op
deze leemterrassen vestigen doet in de toekomst ver-
wachten, dat uitgestrekte terreinen langs den middenloop
der Surinaamsche rivieren voor de cultuur van tal van ge-
wassen, voor welke de jongere Surinaamsche gronden in
aanmerking komen, in gebruik zullen worden genomen,
nadat winsten zijn gemaakt uit de houtrijkdommen
waarmede zij bedekt zijn."
In het zooevengenoemde Coppename Verslag komen
voor den planter enkele interessante opmerkingen voor.
Er wordt daarin o.m. gezegd dat de Boschnegers voor
het verkrijgen van kostgronden eenigen tijd voor het
invallen der regens een stukje boschgrond langs de river
gelegen schoonkappen en het hout na droging verbranden,
waarna verschillende gewassen waaronder suikerriet
geplant worden, terwijl tot den oogst naar deze velden
niet meer wordt omgezien althans van eenig behoorlijk
onderhoud is geen sprake; desondanks wordt nog veelal
een behoorlijk product door hen verkregen.




22 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

In het Verslag van het Suriname Studie-Syndicaat
wordt hierover op pag. 96 en 97 het volgende geschreven:
,,De Boschnegers en Indianen houden er primitive
cultuurmethoden op na. De mannen kappen het bosch,
de vrouwen doen het overige werk. Het kleine hout
wordt gebrand. De cassave stekken twee bijeen worden
op de met de tjap (hak) wat losgewerkte en opgehoopte
plantplekken in tegenovergestelde richting bijna liggend
in den ground gestoken, allerlei soorten dooreen en zonder
regelmatig verband.
Selectie heeft niet plaats. Hier en daar op het veld zet
men er andere gewassen tusschen. Grondbewerking
wordt niet gegeven, aanaarding evenmin; wel wordt af
en toe gewied, hier meer daar minder. De Indianen
verzorgen den aanplant over het algemeen better dan de
Boschnegers; bij sommige kampen zijn de grondjes zelf
goed verzorgd te noemen, d.w.z. vrij van onkruid ge-
houden...."
Wat hier geschiedt, wordt op Cuba eenigzins in den-
zelfden geest gedaan.
Wil de Cubaplanter meer rietgronden winnen dan
kapt hij wat bosch om en verbrandt na droging het hout,
waarna hij na het trekken van plantrijen het riet plant.
Met, vergeleken bij Java, uiterst weinig onderhoud
groeit het riet dan op zonder door bij mass' uit den
ground te voorschijn komend onkruid te worden verstikt.
Dit nu schijnt op de zanderige leemterassen in Suri-
name eveneens het geval te zijn en is van buitengewoon
groote beteekenis daar het de kosten van den aanplant
niet alleen verlicht, maar tevens geen groote hoeveel-
heden werkvolk bindt en verder de ontwikkeling van
het geheele bedrijf zeer ten goede komt.
Ik ben hierbij een oogenblik blijven stilstaan, omdat
ik hier een ander beeld naast wil plaatsen.
Eenige jaren geleden werd op Java een zeer groote
suikeronderneming in de wildernis opgericht en was de
opzet op Cubabasis geplaatst.
Bosch zou worden gekapt en verbrand, een lichte grond-
bewerking zou worden gegeven en het riet zou zich even-




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 23

als op Cuba normal ontwikkelen; het riet echter werd
verstikt door onkruid dat op ongekende wijze uit den
ground te voorschijn kwam.
Massa's werkkrachten moesten aan ander werk wor-
den onttrokken voor de bestrijding van het onkruid,
waardoor die andere werkzaamheden niet alleen stag-
neerden maar waardoor ook de kosten van den aanplant
buitengewoon opliepen, terwijl voortaan 6n ten koste van
den groei der onderneming 6n ten koste van groote uit-
gaven een geheel andere werkwijze most worden toe-
gepast.
Het komt mij voor dat hoewel het noodig zal zijn voor
een normal ontwikkeling van .den jongen aanplant dat
er gewied wordt, de vrees voor een uiterst moeilijk te be-
strijden opslag niet behoeft te bestaan; anders zouden de
Boschnegers en Indianen wel meerdere zorg aan hun cul-
tures moeten besteden.
Van groote beteekenis voor een suikercultuur in die
streken is tevens het feit dat de groote vruchtbaarheid
der gronden de eerste jaren vooral indien op oordeel-
kundige wijze wisselculturen worden aangelegd, een
kostbare bemesting der velden onnoodig maakt, ter-
wijl ook met het oog op het gebruik van mechanische
landbouwmiddelen de beschikking over uitgestrekte
grondcomplexen van groote beteekenis is.
Ook de kleine vergoeding voor het gebruik der gronden
geeft de cultuur een voorsprong op die in sommige andere
suikerproduceerende landen.
De river biedt verschillende groote voordeelen.
Ik stel me voor een fabriek op aan den over voorko-
mend heuvelterrein als bij de Jodensavanna en volgens
de kaart van Loth ook bij Rac a Rac voorkomt te bou-
wen; hoewel dit, wenschlijk is, is dit echter niet urgent.
Wel urgent is dat zij benedenstrooms ligt, zoodat het
riet op vaartuigen van weinig diepgang door den stroom
naar de fabriek gevoerd wordt en zoo dit niet altijd mo-
gelijk is daarvoor althans weinig kracht noodig is.
Ook voor aan- en afvoer van goederen van en
producten naar de kust biedt de river groote voor-




24 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

deelen, welke den kostprijs van het product zeer ten
goede komen, terwijl zij tevens het transport van trac-
tors en landbouwwerktuigen naar de verschillende langs
haar over gelegen velden zeer vergemakkelijkt.
c. Gunstige watertoestand zoowel wat af- als aanvoer
betreft.
Afvoer. Een goede waterafvoer is niet alleen voor de
ontwikkeling van het riet dus rietproduct noodig
en kan van grooten invloed op de suikervorming zijn,
maar verhoogt tevens het aantal dagen dat grondbewer-
king mogelijk is.
Grondbewerking op zware klei is slechts mogelijk bij
een zeker vochtgehalte van den ground en het nadeel van
laag gelegen zwaar polderland is dat men dit vochtge-
halte slecht kan regelen.
De leemoevers leem vermengd met zand zullen
moeten worden doorsneden met goede drains welke
middels daarvoor bestaande machines kunnen worden
gegraven.
De waterafvoer zal in vele gevallen naar twee kanten
plaats kunnen hebben n.1. naar de river en naar het zij-
terrein, daar de leemoevers boven de omgeving uitsteken.
Die zijterreinen bestaan grootendeels uit moerassen,
welke niet zoo zeer een gevolg zijn van terreininzinkingen
als wel van het volgende.
In den regentijd werpen de meeste Surinaamsche
kreken, welke als regel door omgevallen boomstammen
en daartegenaan gespoeld vuil gedeeltelijk afgedamd zijn,
een massa water in het omliggend terrein en dit ver-
meerderd met regenwater vormt moerassen van dikwijls
zeer groote afmetingen, daar het water door oost-west
loopende ruggen niet naar den noord kan afvloeien en
niet op de river kan afloopen door de leemterrassen, welke
de oevers dier rivieren vormen.
Een dergelijke toestand trof ik indertijd ook aan op
de boven met een enkel woord reeds besproken Java-
onderneming, waar een verzande rivierbedding oorzaak
was dat bij de minste verhooging van waterstand het
water over de oevers liep en oost-west loopende ter-




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 25

reinruggen een afvloeiing naar het zuiden belemmerden.
Indijking der river en doorgraving van de ruggen als
hoofdmiddelen hadden tot gevolg dat binnen zeer korten
tijd van dit schijnbaar waardelooze, de omgeving zeer
ongezond makend terrein een vruchtbare cultuurstreek
werd gemaakt.
Door geregeld opschoonen der kreken in de buurt der
onderneming en het op sommige plaatsen doorgraven
der terreinruggen zal zonder hooge kosten bereikt kunnen
worden dat niet alleen de gezondheidstoestand in het
algemeen verbeterd wordt, maar dat een vruchtbare cul-
tuurstreek gewonnen wordt daar de bodem der moerassen
bestaat uit een dikke humuslaag, welke o.m. voor pal-
mencultuur zeer geschikt is.
Aanvoer. De indeeling der seizoenen is oorzaak dat
bevloeiing van de rietvelden niet zoo aanhoudend be-
hoeft plaats te hebben als dit op Java het geval is,
waar in de meeste gevallen irrigatie noodig is van half
April tot dikwijls half December.
Het aanleggen van irrigatiewerken kost niet alleen veel
tijd en geld, maar vereischt tevens een massa werkvolk,
geschoolde zoowel als ongeschoolde krachten.
Er bestaat kans dat de river hier als irrigatiekanaal
dienst kan doen.
Ik stel me voor dat pompstations van lichte constructie
gebouwd op vaartuigen van weinig diepgang ponten -
het rivierwater op de langs de oevers aangelegde rietvel-
den pompen.
Indien in droge jaren het rivierwater een korten tijd te
brak mocht zijn, zou men het water der kreken en het
zakwater uit het zijterrein daarvoor kunnen benutten.
Ter plaatse zouden meerdere gegevens moeten worden
verzameld; literatuur daaromtrent bestaat er niet veel.
Voor zoover ik kon nagaan is het rivierwater in het
hartje van den drogen tijd althans bij eb niet break in de
door mij bedoelde streek, als uitzondering enkele malen in
het noordelijkst gelegen deel.
In verband hiermede is interessant hetgeen Dr.Bernhard
van Bethesda in ,,Stemmen van Bethesda, 1912" schrijft:




26 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

,,Sinds begin November wachten wij op flinke buien.
Eind Februari zijn de waterreservoirs leeg en is het rivier-
water brak.
Eenigen tijd later is ook het Parawater brak en most
toen het drinkwater in Maart 10 uren ver de river op ge-
haald worden.
Een tegenstelling hiermede is hetgeen in dezelfde Stem-
men van 1910 verteld wordt; toen n.1. lag omstreeks 20
February het stoomschip ,,Paramaribo" voor Bethesda
ten anker (dus begin kleine droge tijd).
Omtrent de walhoogte viel mij op dat een bezoekster
dezer inrichting I Juli (groote regentijd) schrijft: hoe ik
van de boot boven op den over gekomen ben ?
d. Werkvolk.
De werkvolkkwestie is hier evenals overall in de kolonie
van groot gewicht.
Werkkrachten voor het gewone plantagewerk zijn, uit-
gezonderd een klein aantal negers, in de kolonie slechts te
vinden onder de vrije koelies, Britschindiers en Javanen.
Van veel beteekenis is dit getal echter niet, zoodat het
groote tekort moet worden aangevuld door immigranten.
De nakomelingen van de oude slaven bezitten een heili-
gen afschuw voor plantage-arbeid, waar nog bij komt dat
de flinken onder hen in de bosschen, 't zij als gouddelver,
't zij als balatableeder of als houtwerker hoogere loonen
kunnen bedingen.
Een suikeronderneming als ik me die voorstel, ziet er
anders uit dan een gewone plantage en is het door de ar-
beiders in het algemeen te verrichten werk geen gewoon
plantagewerk.
Ik stel me dan ook voor dat, zoodra het ontginnings-
werk, waarvoor Surinamers, die zeer goede kappers zijn,
gebezigd kunnen worden, is afgeloopen, velen dezer lieden
zich op de onderneming komen vestigen.
De terreinen moeten worden ingedeeld in vakken, van
welke de grootte bepaald wordt door het werk het welk
een mechanische ploeg in een zeker aantal werkdagen kan
verrichten.
Naast deze ploeg worden andere landbouw- en rietsnij-




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 27

machines, railmateriaal etc. aldaar gedeponeerd en voor
de bediening van dit alles wonen op een dergelijk vak
eenige arbeiders met hun gezinnen, arbeiders, die eenige
technische opleiding moeten bezitten en dus meer vak-
arbeiders zijn.
Het type arbeider is in de kolonie te vinden, alleen niet
in voldoende hoeveelheid; er zijn daar verschillende intel-
ligente menschen, die thans wegens gebrek aan industries
niet tot hun recht kunnen komen en verplicht zijn de bos-
schen in te trekken, maar liever een goede betrekking zou-
den hebben waardoor zij steeds met hun gezin zouden
kunnen leven.
Dit is dus een soort van canefarming op moderne basis;
het gebruikmaken van de middelen welke de landbouw-
techniek verschaft en in de eerste jaren verschaffen zal,
stelt den ondernemer in staat het kleiner aantal arbeiders
hoogere loonen te geven zonder de kostprijs van de ton
riet franco fabriek extra te belasten, misschien te vermin-
deren, terwiji het hoogere loon werkvolk uit streken zal
kunnen trekken waarvan thans geen menschen te ver-
krijgen zijn.
Dit alles neemt echter niet weg dat toch steeds vrije
koelies en immigranten noodig zijn, maar de basis van
iedere Surinaamsche zaak moet zijn: besparing van levende
kracht.
Wat de opbouw van de fabrieken betreft het volgende:
Is een heuvelterrein als bij de Jodensavanna voorkomt
te vinden in de streek waar de fabriek moet worden opge-
richt dan komt dit het geheel ten goede, ook wat de wo-
ningbouw betreft; urgent is het echter niet.
In het algemeen moet de fabriek door de leveranciers
zoo geconstrueerd zijn dat zij als het ware als een mecano-
doos in elkaar gezet kan worden, zoodat de uitgezonden
werktuigkundigen een minimum vakarbeiders bij de op-
bouw noodig hebben.
Een goed doordachte rietsuikerfabriek heeft een zeer
klein aantal fabrieksarbeiders noodig; zij die de Ewa sui-
keronderneming bij Honolulu bezocht hebben zullen even
als mijn reisgenooten en ik versteld hebben gestaan met




28 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

hoe weinig menschen een groote rietsuikerfabriek kan
worden gedreven en des te meer valt dit op, wanneer men
pas korten tijd te voren Java verlaten heeft.
e. Krachtopwekkers.
Een geregeld, modem fabrieksbedrijf heeft bij het ma-
ken van middenkleur-suiker voldoende brandstof (uitge-
perst riet, ampas, bagasse) zoodat voor het buitenwerk -
transport, veldarbeid, rietsnijden de noodige kracht
opgewekt moet worden middels mineral olie, hout, wa-
terkracht.
Waar in de kolonie volgens deskundigen geen mineral
olie en/of steenkolen voorkomen zullen in de toekomst
hout en/of waterkracht moeten worden gebezigd voor
krachtopwekking.
Een verstandig geleide houtwinning zal, gebruik ma-
kende van de river als transportweg, het hout tegen niet
te hoogen prijs op het fabrieksemplacement kunnen le-
veren.
In de toekomst acht ik het echter noodig dat electrische
stroom verkregen door omzetting van waterkracht in elec-
trische in de kolonie ter beschikking is.
Over die waterkracht in Suriname is reeds veel te schrij -
ven, maar wil ik me hier bepalen tot enkele korte opmer-
kingen. Naast de twee groote watervallen de Blanche Ma-
rie in de Nickerie en de Raleigh vallen in de Coppename
komen in de Surinaamsche rivieren verschillende reeksen
vallen en versnellingen voor.
In het ,,Dagboek van de Saramacca expeditie" be-
schrijft A. J. van Stockum een reeks vallen in de Saramac-
carivier tusschen Brokoboto en Atereboto, een afstand
van ongeveer 15 KM.
Op pag. 145 schrijft hij, d.d. 3 Jan. ,,Na een paar onbe-
langrijke vallen te zijn overgetrokken, komen wij aan de
Brokoboto-val, die wij reeds van uit de verte hebben hoo-
ren ruischen. Een machtige dam van vast gesteente
strekt zich hier uit dwars over de rivierbedding en op een
enkel punt, waar zich een small diepe en lijnrechte kloof
van ongeveer 100 M. lengte tusschen de meters hooge rot-
sen heeft gevormd, stort zich het water met woedende




DE TOEKOMST VAN SURINAME AT S SUIKERLAND. 29

snelheid naar beneden.... Om niet de kans te loopen op
het verlies van een gedeelte van onze kostbare voorraad,
laat ik nu alle booten ontladen, de goederen over de rot-
sen naar het blanke water boven de val dragen en daarna
de vaartuigen een voor een ledig optrekken. Bij de vol-
gende versnelling, de Afitimaboe-val, waarop wij spoedig
stuiten en die een meer gekromd en geaccidenteerd ver-
loop heeft moet dezelfde tijdroovende method worden
toegepast. .... Wij varen nog door tot voor de Kaja
Mongo-val....
4 Jan. Daar de Kaja Mongo-val, die wij voor den boeg
hebben er vrij lastig uitziet.... wij beginnen met de boo-
ten weder te ontladen om ze over de reeks van, elkaar
trapsgewijs opvolgende, steile valletjes te trekken, waar-
uit deze versnelling bestaat.... Een loeiend geraas kon-
digt aan dat wij weder spoedig slaags zullen raken en wel-
dra zien wij dan ook de river afgesloten door een hoogen
dam, die zich van over tot over onafgebroken uitstrekt
en waarvan zich het water over de geheele breedte lood-
recht neerstort.
5 Jan. Vertrekken ten 8 uur en komen na eenige kleine
versnellingen te zijn gepasseerd, al spoedig aan de val van
Grasi.... Het is weder een lange reeks van kleinere val-
len, die trapsgewijs in elkaar over gaan.... Wij roeien nu
weder eenigen tijd in rustig water voort en komen dan
aan de Kini-val.... Wij naderen dan de Wedebon, een
geduchte steile katarakt van circa 3 M. hoogte....
6 Jan. Wij passeeren zonder veel moeite de neven-
stroom van de Wedebon .... nauwelijks zijn wij met de
weder geladen booten onderweg of wij staan weder voor
een zware val, die de Wittiston moet zijn.... komen
spoedig aan een bijzonder zware val, de krachtigste waar-
mede wij tot nu toe te doen hebben gehad en die dan ook
de naam draagt van ,,Grandam".
7 Jan. Komen eerst aan de Sopoe-val.... dan volgen
de Dikkifakka-vallen....
8 Jan. Wij vertrekken ten 8 uur van Atereboto.... ko-
men na eenige onbeteekenende stroomversnellingen te
zijn gepasseerd, in de onverdeelde river, die tusschen




30 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

donkere wanden van hoog opgaand geboomte, ter breedte
van ongeveer 100 M. kalm en rustig voortvloeit...."
De mogelijkheid bestaat dat tengevolge van het groote
verschil in waterstand in de rivieren het niet mogelijk zal
zijn aan den voet der vallen krachtstations op te richten
en is het daarom van groot belang dat het terrein boven
de vallen en vallenreeksen wordt opgenomen.
Plotseling afbreken van het gesteente als in Suriname
en andere bergstreken voorkomt maakt het mogelijk dat
in de nabijheid der rivieroevers in het bovenland steilten
gevormd zijn, welke de natuurlijke plaatsen vormen voor
het oprichten van krachtstations.
Het rivierwater moet daarheen worden geleid z66 dat
men de aftap in de hand heeft en geen last heeft van den
steeds varieerenden waterstand in de river.
Een voordeel van het oprichten dezer stations boven de
vallen is tevens dat het water nog niet versnipperd is,
hetgeen vooral in den drogen tijd van groote beteekenis is.
Er wordt gezegd: wat hebben we aan die vallen diep in
het binnenland, waar de afstand veel te groot is om de
electrische stroom in het cultuurgebied aan de kust of
elders ver van de vallen gelegen te benutten.
Deze redeneering is m. i. onjuist; de lijn toch waarlangs
de opleving van de kolonie moet loopen gaat niet van de
kust naar het binnenland, maar vanaf de vallen en daarom
is het hoog tijd dat de waarde der vallen wordt be-
paald.
Stel dat het mogelijk is bijv. bij Atereboto een kracht-
station op te richten, dan is tusschen dit station en Berg
en Dal een afstand van ongeveer 115 KM. reeds
heel wat stroomafname verzekerd.
Hout-, goud- en ijzerwinning kunnen daar direct veel
stroom gebruiken en vooral voor de exploitatie van de
groote ijzererts-lagen in die streken kan de beschikking
over niet te kostbare electrische stroom van onbereken-
baar nut zijn.
De exploitatie van die streken zal meerdere terreinken-
nis tot gevolg hebben en bestaat de kans dat daardoor uit-
gestrekte, voor cultuur geschikte gronden worden ontdekt




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 31

welke slechts in cultuur kunnen worden gebracht, indien
over stroom beschikt wordt.
Vanaf Berg en Dal tot de kust is weder een groote
stroomafname te verwachten, niet alleen voor cultuur-
doeleinden maar ook voor bauxietwinning met in het ver-
schiet de aluminiumfabricage.
Terugkomende op de door mij gedachte suikeronderne-
ming langs den middenloop der Surinamerivier, acht ik
later een electrisch landbouwbedrijf daar het meest
rationeele.
Zoodra de gronden voldoende van wortelresten zijn ge-
zuiverd kunnen de landbouwmachines hun werk beginnen.
De hardheid der gronden maakt het mogelijk dat het
type tractor direct veel zwaarder kan zijn dan dat welke
gebruikt wordt in Demerara en Suriname op de lagere
poldergronden.
Op Java worden thans tractors en geulenploegen ge-
bruikt, welke daar op sommige gronden goede resultaten
beginnen te geven, resultaten waarover men in Suriname
verwonderd zou staan.
Voor het schoonhouden der gronden en het aanaarden
van het riet zou men de daarvoor gebruikte machines der
maiscultuur in Amerika en elders desnoods eenigszins
gewijzigd kunnen benutten en de in Australii bij de
rietsuikercultuur in gebruik zijnde.
Voor het snijden van het riet en het transport ervan
naar de oevers kunnen electrisch gedreven machines ge-
bruikt worden.
Een goede grondbewerking garandeert in Suriname een
goed product en al mag deze en het onderhoud van den
aanplant vergeleken met Java, ruw zijn, vergeten dient
niet te worden dat de groote gevoeligheid van het riet op
Java de cultuur daar geheel andere eischen doet stellen.
Hoofdzaak is dat bij het oprichten van een modern sui-
kerbedrijf in Suriname de hoofdeischen, welke iedere cul-
tuur stelt ter verkrijging van een behoorlijk product, wor-
den ingewilligd en dat is met een mechanisch bedrijf als ik
me dat voorstel te bereiken.
f. Rietziekten.




32 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

De in Suriname voorkomende rietziekten zijn van wei-
nig beteekenis en daar drie snitten kunnen worden aange-
houden is de rekening van het plantmateriaal vergeleken
met die op Java buitengewoon laag.
Als veel in Suriname is ook de winning van nieuwe
zaadsoorten zeer ten achter; steun van Java is in deze
zeer gewenscht.
g. Gunstige verbinding van de onderneming met de kust
en digging van het land ten opzichte der wereldmarkten.
De door mij gedachte onderneming is zeer gunstig gele-
gen ten opzichte der afscheepplaats (Paramaribo); in het
algemeen geldt deze factor voor alle ondernemingen, wel-
ke in de toekomst in de kolonie langs den middenloop der
rivieren zullen worden opgericht, daar verschillende der
rivieren voor zeeschepen een eind te bevaren zijn, waar-
door een goede verscheping van producten etc. wordt ge-
garandeerd.
Het land zelf ligt gunstig ten opzichte der wereld-
markten en hangt het ten slotte van den kostprijs van het
product af, welke markten in de toekomst voor de kolonie
van het meeste gewicht zullen worden.

Resumeerende kom ik tot het volgende:
dat het klimaat van Suriname zeer gunstig is voor de
rietcultuur,
dat een campagneduur van 200 dagen, vergeleken bij
andere landen, gunstig is en de rentabiliteit van het in de
onderneming gestoken kapitaal ten goede komt,
dat uitgestrekte complexen vruchtbaren cultuurgrond
tegen matige vergoeding te verkrijgen zijn, waardoor de
posten,, bemesting en grondhuur" zeer klein kunnen zijn
en weinig zullen drukken op den kostprijs van het product,
dat de uitgestrektheid der complexen de indeeling der
terreinen, den mechanischen arbeid en de control over
het geheel zeer ten goede komt,
dat de river zeer groote voordeelen biedt waardoor de
kosten van riettransport en irrigatie tot een minimum
worden gereduceerd.
dat door het zoover mogelijk doorvoeren van een me-




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 33

chanisch bedrijf uit de bevolking van Suriname werk-
krachten te vinden zijn (canefarming op moderne basis).
dat door het sparen van levende kracht de werkvolk-
kwestie gemakkelijk is op te lossen, vooral wanneer het
Bestuur mede werkt in het aanwerven van Javanen,
dat de mogelijkheid bestaat dat in afzienbaren tijd
goedkoope electrische stroom in de kolonie kan worden
verstrekt,
dat door de gunstige ligging der fabriek aan de river
hout goedkoop op het emplacement is te verkrijgen, ge-
bruikmakend van de river als transportweg,
dat bij aanvoer van mineral olie van overzee geen zwa-
re transportkosten drukken op het vervoer dezer olie naar
de onderneming,
dat de weinig ernstige rietziekten en het kunnen aan-
houden van drie snitten de kosten van plantmateriaal en
bewerking gering doen zijn,
dat de ligging van de fabriek langs het bevaarbare deel
der river het goederentransport in het algemeen zeer ten
goede komt,
dat Suriname gunstig is gelegen ten opzichte der we-
reldmarkten,
dat de groote voordeelen, welke de suikercultuur in Su-
riname biedt in het door mij bedoelde rayon, de aandacht
dient te trekken van kapitaalkrachtige nederlandsche
combinatie's,
dat het praktisch niet bevolkt zijn der kolonie, waar-
door Suriname inderdaad een Nederlandsche bezitting
kan blijven, in zich sluit dat het een national belang is,
dat zij tot bloei wordt gebracht, te meer daar het land
de gelegenheid biedt tot europeesche kolonisatie, ge-
schoeid op moderne basis,
dat de mogelijkheid niet is uitgesloten dat het land bin-
nen korten tijd zal behooren tot de goedkoopst producee-
rende suikerlanden der wereld, daar het voordeelen biedt
als elders moeilijk te vinden zijn,
dat de belangstelling voor Suriname in de komende ja-
ren van de zijde van suikerproducenten zal vermeerderen
en die voor Java zal verminderen,




34 DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND.

omdat de Javasuikerindustrie niet de beschikking heeft
- enkele gevallen uitgezonderd over eigen gronden,
omdat zij daardoor geen bedrijfszekerheid heeft en
steeds afhankelijk blijft van de gezindheid van den in-
landschen grondbezitter om zijn gronden te verhuren,
dat deze factor tot voor korten tijd niet van overwe-
gend belang was, maar onder den druk der tegenwoordige
tijdsomstandigheden een ernstig gevaar kan worden,
omdat de grondhuurprijzen, vergeleken bij de vergoe-
ding, welke men in Suriname voor een zelfde oppervlakte
goeden cultuurgrond geeft hoog zijn te noemen en veel
hooger worden en zullen worden,
omdat het niet beschikken over groote aaneengesloten
complexen ground de Javasuikerindustrie nooit instaat zal
stellen de middelen, welke de landbouwtechniek reeds
beschikbaar stelt en in de toekomst zal stellen met success
toetepassen, terwijl de groote compactheid der sawah-
gronden een kostbare exploitatie dezer mechanische
middelen tot gevolg heeft,
omdat door het niet voldoende kunnen benutten dezer
mechanische middelen de Javasuikerindustrie steeds te
veel afhankelijk blijft van levende kracht, hetgeen tot nog
toe een der groote voordeelen was, maar nadeel wordt
zoodra de werkkrachten zich gaan organiseeren het be-
gint reeds waardoor op den duur stakingen niet kun-
nen uitblijven,
omdat stakingen meer dan elders gezien de groote
gevoeligheid van het Javariet voor een zeer geregelde
verzorging groote schade aan het product tot gevolg
kunnen hebben,
omdat versnippering der rietvelden in het algemeen de
kosten voor control verzwaart,
omdat de Javagrond in het algemeen een kostbare
stikstofbemesting eischt,
omdat vergeleken met Suriname de Java-rietcultuur
een zeer kostbare, special verversching en zorg van het
plantmateriaal noodig maakt,
omdat op Java geen snitten kunnen worden aangehou-
den,




DE TOEKOMST VAN SURINAME ALS SUIKERLAND. 35

omdat door de ligging van een groot deel der Java fa-
brieken de transportkosten van goederen en producten
van en naar de havens hoog zijn.
De oorlog heeft een snelle ontwikkeling der trekkracht-
en landbouwtechnieken tot gevolg gehad.
Perspectief wordt daardoor geopend voor landen, welke
tot heden tengevolge van het ontbreken van werkrachten
schijnbaar waardeloos waren.
Het bestudeeren der middelen, welke deze technieken
verschaffen en het demonstreeren ervan op daarvoor be-
stemde demonstratievelden, waardoor in breeden kring
de voordeelen en de mogelijkheden bekend worden, is
voor de Regeeringen van koloniale rijken een plicht, in-
dien de ernstige wil bestaat de slecht bevolkte koloniale
gebieden tot welvaart te brengen.

Den Haag, Maart 1920.




DE ZENDING DER HERRNHUTTERS ONDER DE
INDIANEN IN BERBICE EN SURINAME 1738-1816
DOOR
H. WEISS.

1. Zeden, gewoonten en godsdienstige begrippen der
Indianen.

De Indianen zijn de oorspronkelijke bewoners van
Guyana. Zij worden in verschillende stammen verdeeld,
w. o. de Arawakken, Warauen en Caraiben de belangrijk-
ste zijn. Deze laatsten, wilder en woester dan de andere
stammen, en volgens eenige geschiedschrijvers vroeger
kannibalen, woonden in het Oosten en Zuiden van de
kolonie. Zij schijnen afkomstig van de eilanden van
Middel-Amerika. De Warauen woonden in het Zuid-
Westen en de Arawakken in het Westen en aan den mid-
delloop van de Corantijn.
Over het algemeen zijn de Indianen van een gedrongen
gestalte. Zij hebben een roodachtige huidskleur en zwarte,
schitterende oogen. De Caraiben en Arawakken verven
hun lichaam dikwijls geheel rood, als voorbehoedmiddel
tegen ziekten en tegen den invloed van booze geesten.
De hoofdbezigheid van de mannen is jacht en visch-
vangst. Ook bouwen zij de hutten. De meeste van deze
zijn aan vier zijden open; bij andere hangt het dak, dat
uit palmbladen bestaat, tot op den ground. De ontginning
van het woudgebied, het vellen der boomen, het afbran-
den van den ground in den drogen tijd en het wegruimen
van de boomstammen, die niet door het vuur verteerd
zijn, wordt eveneens door de mannen verricht. Verder
vervaardigen zij wapenen, bogen en pijlen; zij onderhou-




DE ZENDING DER HERNHUTTERS 1738-1816. 37

den de jachtgeweren en korjalen en vlechten korven en
zeven, zoowel voor eigen gebruik als tot verkoop in de
stad.
Van de vrouwen getuigt zendeling Quandt, die van
1768-1780 op de Indianenposten Saron en Hoop werk-
zaam was, dat zij ijverig en bijna altijd bezig zijn. Zij
bewerken de akkers, zij planten en oogsten. Vooral het
onderhoud der cassave-velden speelt een gewichtige rol
in de levensmiddelenvoorziening. Wat voor ons het koren
is, is de Cassave (maniokwortel) voor den Indiaan. De
vrouwen bereiden er brood en drank uit. Hiertoe doen
zij den geraspten cassave-wortel in de lange, small, ge-
vlochten zakken, ,,matapi", genoemd. Aan het boven-
en ondereind zit een lus. Zoodra de matapi gevuld is,
wordt de bovenste lus opgehangen aan een boomtak of
aan een dwarsliggenden balk van de hut. Door de onder-
ste lus steken ze een stevigen stok, waarvan het eene
eind wordt vastgebonden aan een paal, die in den ground
vaststaat. Op het andere eind gaat de vrouw zitten, die
door haar lichaamsgewicht den zak uitrekt. Uit de ope-
ningen van het vlechtwerk loopt dan het vergiftige cassa-
ve-sap in een pot onder den zak. Zoolang dit sap niet
gekookt is, veroorzaakt het, ook in kleine hoeveelheden
genomen, den dood. Maar door het koken verdwijnen
alle vergiftige bestanddeelen. Het sap wordt op verschil-
lende manieren aangewend tot het vervaardigen van
bedwelmende dranken. Uit de dikke massa, die in den
zak achterblijft, bereidt men het cassavemeel, waarvan
men brood bakt.
De vrouwen vervaardigen zeer handig zonder draai-
schijf allerlei potten en waterkannen, die het water koel
houden, omdat zij poreus zijn. Er is in Suriname wel geen
enkel Europeesgh gezin, dat deze waterkruiken niet ge-
bruikt.
Ook het katoenspinnen is het werk der vrouwen.
Wil een Indiaan in het huwelijk treden, dan onder-
handelt hij vooraf met de bloedverwanten van de uit-
verkorene. Daarna brengt hij een bezoek aan haar ouders.
Na afloop van de besprekingen en veel plichtplegingen




38 DE ZENDING DER HERRNHUTTERS ONDER DE

wordt het eten in de hut gebracht en door de bruid aan-
geboden aan den bruidegom.
Zoodra de maaltijd afgeloopen is, wordt het huwelijk
als gesloten beschouwd.
In het boek van de Gebrs. Penard getiteld: ,,De mensch-
enetende Aanbidders der Zonneslang", vindt men op
pag. 158 de volgende mededeeling over de Indiaansche
vrouw: In vroeger jaren going de zwangere Indiaansche
vrouw, die voelde dat haar ure gekomen was, naar het
bosch en in de vrije natuur aanschouwde haar kind het
levenslicht. Nadat ze een weinig uitgerust was, keerde
de moeder met haar pasgeboren kind terug naar haar
hut en nam terstond haar werk weer op.
De man daarentegen going in de hangmat liggen en
liet zich door zijn vrouw verzorgen. Dit gebeurde, volgens
genoemd werk, in de meening, dat het kinderlichaam,
afstammend van de moeder, een ziel heeft, die met de
ziel des vaders nog eenige weken na de geboorte in ver-
binding staat. Het leven van het kind thing daarom af
van het doen en laten van den vader. Hij mocht niet op
de jacht gaan en geen zwaar werk verrichten. Alles most
vermeden worden, wat de ziel van het kind schade kon
toebrengen.
Quandt roert deze zaak aan in zijn boek: ,,Berichten
over Suriname en zijn bewoners, in het bijzonder de
Arawakken, Warauen en Caraiben". Hij vat ze echter
veel natuurlijker op. Men legt den Indiaan ten last, zegt
Quandt, dat hij in de hangmat gaat liggen, zoodra zijn
vrouw het kind gebaard heeft, en dat hij als kraamheer
zijn rust er van neemt. Maar hij voegt er bij, dat de Indi-
aansche vrouwen niets van een kraambed weten en dat
hij geen enkel geval heeft beleefd, waarin de vrouw bij
de geboorte van een kind gestorven is. Quandt zegt, dat
de heerschende meening, dat het leven van het kind van
den vader afhangt, een anderen ground heeft. Hoe rustiger
de man zich houdt, des te better voor de vrouw. Hij be-
hoort niet op de jacht te gaan, geen vogels te schieten,
geen visschen te vangen, want wie met een buit terug-
keert, verlangt de toebereiding der spijzen. Zoo heeft




INDIANEN IN BERBICE EN SURINAME 1738-1816. 39

dus de vrouw minder werk en daar de man niets te doen
heeft, gaat hij in de hangmat liggen: die is voor hem bed
en stoel tegelijk.
Ook Pater van Coll, de beste Indianen-kenner, schijnt
die meening toegedaan. Men kan wel elk eenvoudig te
verklaren volksgebruik in verbinding brengen met het
bijgeloof, en den warwinkel van den heidenschen gods-
dienst verwerken tot een diepzinnig-doordachte dogma-
tiek, zoodat de heiden zelf, als hij ze kon verstaan, zou
uitroepen: Wij hebben nooit geweten, dat wij zulke weten-
schappelijk-ontwikkelde theologen waren.
Ook bij de Indianen bestaat de gewoonte van kinder-
huwelijken. Het meisje blijft echter bij de ouders en haar
plaats als echtgenoote wordt ingenomen door een ander.
Wordt zijzelve vrouw, dan wordt de andere verstooten
en gewoonlijk tot dienstmaagd verlaagd.
Wordt een vrouw weduwe, dan heeft zij niet het recht,
naar keuze een andere verbintenis aan te gaan, maar de
naaste bloedverwant van den gestorven man heeft recht
op haar en zoo wordt ze zijn tweede of derde vrouw.
Een schoonzoon mag niet het gelaat van zijn schoon-
moeder zien. Is zij bij hem in huis, dan wordt er een
afscheiding gemaakt. Gaat ze met hem in de korjaal,
dan stapt zij het eerst in, opdat zij hem dadelijk den rug
kan toekeeren.
Na den dood van een Indiaan wordt het doodenfeest
gevierd, waarop bedwelmende dranken een groote rol
spelen. Quandt vertelt van de daarbij plaatshebbende
,,zweepfeesten". De mannen stellen zich op in twee rijen
en geven ieder, die tusschen deze doorloopt, een zweep-
slag om de kuiten. Dikwijls lijden de getroffenen lang
aan hun wonden. Ten slotte wordt er een gat in den
ground gegraven en de gevlochten reismand, pijl en boog,
vischangels en de gebruikte zweepen worden mede be-
graven. Nu is de doode vergeten en zijn aandenken uit-
gewischt.
Zeden en gebruiken veranderen in den loop der tijden.
Schrijver dezes heeft in zijn beschrijving de aanteekenin-
gen van Quandt gevolgd en vertelt dus van de Indianen,




40 DE ZENDING DER HERRNHUTTERS ONDER DE

zooals zij waren in den tijd, toen de Broedergemeente
onder hen werkte, en zij nog een volk waren. Er leven nu
nog ongeveer 1600 Indianen, meest in de binnenlanden
doch ook in de savannen en in de kuststreek. De ending
komt nog slechts zelden met hen in aanraking.
Van een Godsvereering, zegt Quandt, heb ik noch bij
de Arawakken, noch bij de Warauen of Caraiben ergens
een spoor gevonden. Den Schepper der mannen noemen
zij ,,Kururuman", dien der vrouwen ,,Kulimina". De
eerste heeft bij hen den voorrang en wordt beschouwd
als een goed wezen, dat hun geen goed en geen kwaad
doet. Nadat hij de menschen geschapen had, was hij eens
op de wereld neergedaald, om te zien, wat zij deden.
Maar zij waren boos en slecht en zij hadden hem willen
dooden. Daarom had hij hun het eeuwige leven ontnomen
en dit gegeven aan de dieren, die hun huid verliezen,
zooals de slangen. Ook, vertellen zij, was er eens zulk een
duisternis geweest, dat de Indianen voortdurend in hun
huizen hadden moeten blijven en niet in hun korjalen
hadden kunnen varen, noch op hun cassavevelden werken.
De dokters van de Indianen, ,,Bogajers" of ,,Semmeti"
genoemd, zijn op zijn minst bedriegers, die hun kunst uit
winzucht uitoefenen. (Zie voor dit onderwerp het zen-
dings-tractaat van de Broedergemeente te Zeist no. 21,
Ziekenbehandeling door de heidenen en medische zen-
ding, door Zendingsdirector Reichel.) Wat hierin gezegd
wordt van het optreden der inlandsche dokters in Nicara-
gua, stemt volkomen overeen met de behandeling der
Indianen door hun dokters in bovengenoemden tijd.

2. De kolonie Berbice.

Wij willen thans spreken over het zendingswerk der
Moravische Broeders in de kolonie Berbice. Deze kolonie
grensde in het Westen aan Demerara en was daarvan
gescheiden door grenspalen, die ongeveer 3 mijlen van de
Rio de Berbice verwijderd waren, terwijl ze in het Oosten
van Suriname gescheiden was door de Corantijn. Ze om-
vatte dus maar een small strook, ongeveer 60 K.M.




INDIANEN IN BERBICE EN SURINAME 1738-1816. 41

breed. Berbice was het eigendom der W. I. Comp., die
vertegenwoordigd werd door een Gouverneur. De bevol-
king bestond uit ongeveer 400 Europeanen en 1000 Ne-
gers. In de bosschen woonden Arawakken, Warauen en
Caraiben.
De Graaf van Zinzendorf had in het jaar 1736 geduren-
de zijn verblijf in Amsterdam kennis gemaakt met twee
heeren van Eys, die in Berbice verscheidene plantages
bezaten. Deze hadden hem verzocht, eenige breeders uit
Herrnhut daarheen te zenden, om de Negerslaven met
het Evangelie bekend te maken. Het zendingswerk in de
kolonie ving dus aan onder de Negers, niet onder de In-
dianen.
In het voorjaar van 1738 ontvingen de Brs. Johann
Giittner en Ludwig Christof Dehne de opdracht, te gaan
zien of er onder de heidenen in Berbice ,,zielen waren,
ontvankelijk voor de verkondiging van het Evangelie en
van des Heilands verzoeningsdood".
Dehne, geboren in 1713, had een harde jeugd gehad.
In Jena leerde hij Spangenberg en Christiaan David ken-
nen. Van beroep was hij kleermaker. In 1735 going hij naar
Herrnhut en sloot zich in het volgende jaar bij de Broe-
dergemeente aan. Den 12en September 1738 kwam hij
met Giittner in Berbice aan.

3. Zendingspogingen in Berbice 1738-1740.

Den 18en Sept. bereikten de breeders Klein-Poelgeest,
een van de plantages van de Heeren van Eys. De direc-
teur, wien ze hun aanbevelingsbrieven overhandigden,
ontving hen vriendelijk en bracht hen naar het nabijge-
legen Groot-Poelgeest. Van den directeur dezer plantage
schreef Dehne: hij is een kind der duisternis en een vijand
van onze zaak.
Al hadden ze hetzelfde doel voor oogen, er bestond
geen volkomen eenstemmigheid tusschen de beide broe-
ders. Reeds een maand na de aankomst schreef Dehne:
,,Wij waren nauwelijks 3 dagen in Poelgeest, of Giittner
wilde naar Suriname reizen. Ik keurde dit af, vooreerst




42 DE ZENDING DER HERRNHUTTERS ONDER DE

omdat het veel geld zou kosten, in de tweede plaats,
omdat we niet wisten, of de breeders daar waren en
eindelijk, omdat we pas waren aangekomen".
Hun taak bestond o.a. in het lezen en schrijven leeren
aan 3 negerjongens. Giittner verklaarde, dat hij onmo-
gelijk de kinderen kon onderwijzen in de Nederlandsche
taal, en hun Duitsch zou leeren. Dehne vond dit doelloos,
daar niemand in de heele streek Duitsch verstond. Giitt-
ner bleef bij zijn meening en klaagde zijn nood bij de
breeders in Duitschland. Ook over het bijhouden van
het dagboek kregen zij twist. Dehne verlangde, dat Giitt-
ner het afschrift zou leveren, maar deze wilde zich niet
de wet laten stellen door Dehne. Beiden schreven naar
Herrnhut en klaagden elkander aan bij het Bestuur. Het
is dus wel heel kleingeestig, heel menschelijk toegegaan
bij het begin van het zendingswerk in Berbice. Zoo is het
later nog dikwijls geweest en zoo zal het altijd blijven,
waar zondige menschen het groote, heilige werk ter
hand nemen.
Ontneemt de schrijver dezer regelen door vermelding
van deze kleinigheden aan de eenvoudige zendelingen
niet iets van hun grootheid? Neen, de zendingsgeschie-
denis kent geen heiligen. Zooals zij waren, met al hun
zwakheden en fouten moeten die mannen voor ons staan.
Daardoor wordt datgene wat zij in Gods kracht en ter
eere huns Gods tot stand brachten, des te heerlijker voor
onze oogen. Tot hun verontschuldiging kunnen wij aan-
voeren dat het hun aan opleiding tot hun moeilijk ambt
volkomen had ontbroken. Hoe gebrekkig echter hun on-
derwijs ook moge geweest zijn, hun trouw en ijver maak-
ten een goeden indruk op hun omgeving. De plantage-
directeur roemt de breeders als stillll, matige, vrome
lieden". ,,Den kost, dien zij ontvangen", schreef hij aan
den heer van Eys in Amsterdam ,,verdienen zij wel drie-
voudig". Van h-et schoolonderwijs schreef hij, dat de
jongens het A B C leerden en dat de Herrnhutters zich
veel moeite gaven, maar het was lastig, dat zij geen goed
Hollandsch konden spreken.
De Broeders zijn op verschillende plantages werkzaam




INDIANEN IN BERBICE EN SURINAME 1738-1816. 43

geweest, die van hun eigenlijke woonplaats in Groot-
Poelgeest 12, 15 soms 18 uur verwijderd waren. Zij gaven
onderwijs en leverden kleermakerswerk, al naar van hen
verlangd werd, maar op den duur voelden zij hun afhan-
kelijkheid van den directeur als een belemmering. Ook
werd het hun steeds duidelijker, dat de arme, rusteloos
rondtrekkende Indianen behoefte hadden aan het Evan-
gelie des vredes. Hoezeer wenschten zij hun taal machtig
te zijn. Maar leermiddelen bestonden er niet en de tijd
tot navorschen en studeeren ontbrak ook. De zendingsar-
beid onder de Negerslaven werd nog bemoeielijkt door de
omstandigheid, dat dezen over dag aan het werk waren.
In het jaar 1739 namen de breeders de uitnoodiging
van den heer Arthing aan, om naar zijn plantage te ko-
men, waar hij een huis voor hen wilde bouwen. De plan-
tage Johanna lag anderhalf uur ten Noorden van het fort
Nassau; de ligging bood meer kans in aanraking te komen
met de Indianen. Weldra namen zij een Indiaanschen
knaap in huis, wiens vader een aanzienlijk hoofdman was.
21 Juli 1740 volgde de komst van Br. en Zr. Beutel.
Zij brachten een brief mee voor Giittner van den Graaf
van Zinzendorf. Het was een antwoord op de aanklacht
van Br. Dehne.

Zinzendorf aan Giittner.
Marienborn 18 Febr. 1740.
Geliefde Broeder Giittner!
Gij weet ongetwijfeld, dat ik op St. Thomas ben ge-
weest en na een zeer voorspoedige reis April 1739 weer
thuisgekomen ben.
Het heeft mij gesmart, dat gij ongenoegen hebt gehad
met Dehne. Dat most toch niet zijn. Ge most uw roe-
ping reeds veel better begrijpen, om u in te laten met zulke
kleinigheden. Onderlinge twisten helpen u niets verder.
Moet ge elkaar hard toespreken, laat het dan gebeuren
met zulk een kracht, dat de andere niets weet te ant-
woorden, en als het kleinigheden betreft, behandel die
z66 vriendschappelijk, dat de andere het niet kwalijk kan
nemen. Wanneer bijv. 66n broeder naar Suriname wil en




44 DE ZENDING DER HERRNHUTTERS 1738-1816.

de andere niet, dan moet de eerste zich schikken. Als 66n
broeder den wilden Duitsch wil leeren, de andere Neder-
landsch, dan heeft de laatste gelijk. Nog better zou het zijn
als zij beiden de taal der wilden leerden. Hij, die het den
Groenlandschen breeders geschonken heeft, kan het hun
ook schenken.
Meen niet, dat de heidenen grooter heiligen zijn dan de
christenen. Al leven zij better of liever niet zoo slecht, dan
ligt dit aan onwetendheid, maar zij zijn even ver af van
den Heiland en zijn evenzeer onderworpen aan den vloek
als de christenen. Dit blijkt, wanneer men met hen aan
het spreken komt over de bekeering.
Ge vindt in Br. Beutel en zijn vrouw lieve kinderen, die
u tot groote vreugde kunnen worden. Bewaar uw hart in
den omgang met de zuster. De Heer geve zijn zegen op
uw aller samenwerking. Zij zijn het eigendom van den
Heiland en hebben zich om zijnentwil in den echt ver-
bonden. Br. Dehne is nog niet de man, die hij zijn moet,
maar gij zijt hem tot leidsman gegeven, zooals dat bij ons
de gewoonte is. Ga dus kinderlijk met hem om. Gij zult
het heilig Avondmaal wel geregelder houden, nu het
echtpaar bij u is. De liefde zij de banier, waaronder gij
arbeidt.
Daar ge veel brieven krijgt, eindig ik nu.
UW ZINZENDORF.


(Wordt vervolgd).




DE CURA(AOSCHE BEGROOTING VOOR 1920
DOOR
MR. B. DE GAAY FORTMAN.

In een onzer leidende politieke organen werd onlangs
in een overzicht der rijksmiddelen de opmerking gemaakt,
dat aan de departementen de gewoonte bestaat de mid-
delen wat krap en de uitgaven wat ruim te rekenen, om
zich zooveel mogelijk te verzekeren van de kans, dat de
eindafrekening meevalt. Dit moge in het algemeen zoo
zijn, het department van kolonien volgt voor de Cura-
caosche begrooting een ander system, dat bijna even
zeker steeds tegenvalt bij het vaststellen van het slot der
rekening van uitgaven en ontvangsten. Wanneer in de
Memorie van toelichting bij de ontwerp-begrooting voor
1920 de volgende vergelijking tusschen de eindcijfers van
dit ontwerp met die der begrooting voor 1920 wordt ge-
maakt:
1920 1919
uitgaven . . . f 1.905.344.- f 2.028.805.-
inkomsten . .. 1.070.574.- 989.884.-
nadeelig verschil f 834.770.- f 1.038.922.-
dan verheugt zich met een doode much, wie hierin meent
te lezen eene verlichting van de lasten van het moeder-
land of wil men eene verbetering van den geldelij-
ken toestand der kolonie. Immers twee ongelijksoortige
grootheden worden hier naast elkaar gezet en met elkaar
vergeleken. De cijfers over 1919 zijn niet die der toenma-
lige ontwerp-begrooting maar de vermoedelijke eindcij-
fers tot op het oogenblik der dagteekening van bovenge-
noemde M. v. t. 1) met inbegrip dus van een of meer wet-
1) Alstoen was ook nog aanhangig een ontwerp van wet tot verhooging
der uitgaven over 1919 met niet minder dan / 103.060.-.




46 DE CURAAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.

ten tot wijziging en verhooging dier begrooting. Het oor-
spronkelijk geraamde cijfer der uitgaven voor 1919 was
f 1.887.736.-, dus een f 20.000.- minder dan dat voor
1920. En al komen ditmaal op de begrooting geen memo-
rieposten voor, de verwachting is blijkens de M. v. t. niet
ongegrond, dat er in den loop van 1920 aanleiding en be-
hoefte genoeg zal zijn, om het ramingscijfer der uitgaven
belangrijk te verhoogen. Immers in dit stuk wordt ge-
zegd: ,,Echter moet voor 1920 nog rekening gehouden
worden met eenige vrij aanzienlijke uitgaven, welke in de
onderhavige begrooting niet zijn opgenomen, omdat ten
aanzien van enkele daarvan nog overleg met den Gouver-
neur gaande is, terwijl voor andere op de totstandkoming
van wettelijke regelingen, waarop de betrokken voorzie-
ningen zullen berusten, moet worden gewacht".
Het ligt trouwens in de historische lijn, dat de bijdra-
gen van het moederland aan de kolonie jaarlijks met
enkele uitzonderingen belangrijk toenemen. Van
f 168.181.- in 1901 was het jaarlijksch tekort in 1910
geklommen tot f350.848.-, dus verdubbeld, en daarna
waren de cijfers:
1911 f354.843.29 1913 f401.669.021
1912 424.912.18 1914 522.822.47
De cijfers der later jaren, die nog niet vastgesteld zijn,
zullen geen andere uitkomst opleveren, naar te verwach-
ten is, als men bedenkt, dat toen niet alleen de inkomsten
gedrukt werden door de gevolgen van den oorlog, maar
ook de dure havenverbetering werd voortgezet, en de
nieuwe gezondheidsdienst om ons hiertoe te bepalen -
niet geringe geldelijke eischen is gaan stellen.
Ook buiten den oorlog heeft de toename van de midde-
len, zonder de bijdragen van het moederland, geen gelijken
tred gehouden met de stijging der uitgaven, gelijk uit
onderstaande cijfers blijkt:
uitgaven middelen
1906 . . . f 896.441.86 f 607.861.59
1913 . . . .- 1.231.991.261 830.322.24
toename . .. f 335.549.401 f 222.460.65,




DE CURAgAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.


terwiji na 1913 tot de raming der loopende begrooting de
uitgaven gestegen zijn met niet minder dan f 673.353.-
en de ontvangsten met slechts f 240.252.-
Deze inleidende beschouwing plaatsen wij naast het-
geen wij verleden jaar 1) opmerkten over den strijd tus-
schen den Kolonialen Raad eenerzijds en Bestuur en Re-
geering anderzijds in verband met het ,,steeds meer be-
zwaren" der begrooting en over de splitsing in ,,gewone"
en ,,buitengewone" uitgaven of, zooals men de laatste
thans noemt, ,,uitgaven die door leening kunnen worden
gedekt" 2).
De inrichting der begrooting, zooals zij ditmaal bij de
Tweede Kamer is ingediend, is er voor de belangstellen-
den niet better op geworden. De uitgewerkte en toelich-
tende staten der uitgaven en inkomsten, waaronder de
Memorie van toelichting van den Gouverneur aan den
Raad, zijn vervallen 2). Wij hadden gaarne gezien, dat de
tot dusver gebruikelijke stukken just waren uitgebreid,
en aangevuld met alle in de kolonie over de begrooting ge-
wisselde stukken en de notulen van den Raad. Wel heeft
de Regeering zich voorgesteld in het bijzonder verschillen
tusschen de ingediende ontwerpen en de in de kolonie
voorloopig vastgestelde begrootingen meer uitvoerig toe
te lichten, maar o. i. zijn deze verschillen al in de onder-
havige begrooting niet voldoende tot hun recht gekomen.
Met name, gelijk wij zullen zien, laat de M. v. t. niet over-
al voldoende recht wedervaren aan het gevoelen van den
Kolonialen Raad, waar dit afwijkt van dat van het Be-
stuur.
Uit de ter zake der Surinaamsche begrooting gewissel-
de stukken, waaraan het bovenstaande over de inrichting
der begrootingsstukken is ontleend, zij ook deze opmer-
1) Zie aflevering no. 3 Juli 1919 van dit tijdschrift, bladz. 186-190.
2) De Koloniale Raad voelde weinig voor die euphemistische onderschei-
ding, en ook wij hebben verklaard daaraan weinig waarde te hechten, daar-
om volsta hier de mededeeling, dat de begrooting 1920 onder de uitgaven,
die door leening kunnen worden gedekt, wil brengen een bedrag van
/ 120.000.- voor verdere verbetering van de haven van Curacao en voor
kosten van onderzoek naar de mogelijkheid om Willemstad van eene drink-
waterleiding te voorzien.
3) Voor de kamerleden zijn deze stukken ter inzage gelegd.




48 DE CURAAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.

king overgenomen, dat Minister De Graaff evenmin als
zijne ambtsvoorgangers zijne medewerking wenscht te
verleenen tot eenen zoogenaamden verkoop van onze
West-Indische kolonien. Bemoedigend voor Curacao is
daarbij des Ministers opmerking, dat de moeilijkheden
tot bevordering der welvaart in deze kolonie minder groot
zullen zijn dan die om Suriname tot bloei te brengen. In
dit verband vinde eene plaats de voorzichtige waarschu-
wing van den Heer Kraus in de Ecrste Kamer, die ook in
de kolonie ongetwijfeld weerklank vinden zal: ,,Ik heb de
geringe beteekenis van de kolonie Curagao in het alge-
meen express naar voren gebracht, om bij voorbaat te
waarschuwen tegen alle maatregelen, deze kolonie be-
treffende, waaraan geldelijke offers van veel beteekenis
zouden zijn verbonden. Ik denk bijv. aan grootsche ha-
venplannen, die in de lucht mochten zitten, niet alleen
voor Curagao, maar ook voor de andere eilanden, zooals
St. Martin, waar men een omvangrijke havenstudie op
touw heeft gezet en waarop in 's Ministers Memorie van
Antwoord aan de Tweede Kamer wordt gedoeld. Ik wil de
Regeering dus allerminst driven tot uitgaven, die buiten
verhouding zouden staan tot de beteekenis van de stre-
ken, waar het hier om gaat, buiten verhouding tot de be-
langen, die er door zouden worden gediend".
In Curagao besteedt de Raad gewoonlijk 66n avond aan
de mondelinge behandeling der begrooting. Dit heeft er
toe geleid, dat deze vergadering al meer op het nippertje
gehouden wordt. Bijna had dit dezen keer den heeren
parten gespeeld. Tot laat in den avond is geboomd over
de motie-Winkel, die, door bijna alle leden onderteekend,
met algemeene stemmen op twee na aangenomen werd,
en toen was 't haast-je rep-je om nog net Zaterdagnacht
of misschien reeds Zondagochtend gereed te komen. De
besprekingen dier motie, hoewel formeel behoorende tot
het begrootingsdebat, kunnen wij goeddeels buiten be-
schouwing laten, omdat zij in hoofdzaak liepen over de
benoeming van den heer Mr. De la Try Ellis tot lid van
den Raad buiten de aanbeveling om. Slechts volledig-
heidshalve zij opgemerkt, dat in het V.V. der Eerste Ka-




DE CURAQAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.


mer is uitgesproken, dat men ,,de houding van den Minis-
ter in deze volkomen gerechtvaardigd (achtte) en er zich
in (verheugde), dat door bedoelde benoeming een ietwat
billijker samenstelling van den Raad in verband met de
verschillende bevolkingsgroepen is verkregen", hetgeen
de heer Van Kol bij de mondelinge behandeling in die
Kamer nader bepleitte. Volgens het stelsel der evenredige
vertegenwoordiging, merkte deze afgevaardigde op, heb-
ben de Roomsch-Katholieken niet meer dan I van de hun
toekomende zetels. Afgezien van de vraag, of dit stelsel
voor de koloniale ,,vertegenwoordiging" wenschelijk zou
zijn, dient opgemerkt, dat niet 2 maar 3 Roomsch-Ka-
tholieken in den Raad zitten, zoodat zij althans I van het
hun ,,toekomende" zouden bezetten.
De motie-Winkel hield echter meer in. Afkeuring wordt
erover uitgesproken, dat de Regeering in het Moederland
,,in den laatsten tijd herhaaldelijk.... afwijkt van de be-
slissingen van den Raad", waardoor het aanzien van dit
college ernstig zou worden geschaad en in breede kringen
ernstig ontstemming veroorzaakt zou worden tegen het
Nederlandsch bestuur in het algemeen, wat noch in het
belang van het Moederland noch in dat der kolonie werd
geacht. Dit onderwerp leent zich ongetwijfeld tot be-
grootingsdiscussies, in zooverre het de verhouding tus-
schen Regeering en Raad raakt, en de wijze, waarop het
,,vertegenwoordigend" college in de kolonie meent, hare
taak te moeten opvatten en vervullen. Onzerzijds is voor
het oogenblik niets toe te voegen aan hetgeen wij verle-
den jaar hebben opgemerkt hieromtrent, te minder nu
deze zaak, helaas, geen onderwerp van diepgaande ge-
dachtenwisseling uitmaakte tusschen Regeering en Sta-
ten-Generaal 1). In den Raad zelf heeft de heer Maduro
dit punt het meest zakelijk behandeld. Door hem werd
erop gewezen, dat tal van uitgaven, die ook hij noodig en
nuttig achten zou, zijne instemming niet hebben, nu de
kolonie zelfs voor hare hoog noodige uitgaven op den steun
van het moederland aangewezen is. In deze omstandig-
1) Verleden jaar konden wij reeds vermelden wat de heer van Kol hier-
van toen in de Eerste Kamer gezegd heeft.




50 DE CURA(AOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.

heden, meende de spreker, dat de Raad uiterst voorzich-
tig most zijn ,,in het voteeren van uitgaven van welke
niet van meet af vaststaat, dat zij binnen afzienbaren tijd
tot den vooruitgang der kolonie in ruime mate zullen
medewerken". Onder deze uitgaven bracht de heer Madu-
ro niet die voor handel en scheepvaart, de ,,slagaders der
kolonie", en dankbaar aanvaardde hij den steun van het
moederland, om de kolonie zoodanig uitterusten, dat zij,
als de tijden weer eenigszins normal zouden zijn, gereed
zou mogen zijn om op te eischen haar rechtmatig deel in
de ontwikkeling van deze elementen der volkswelvaart.
Ook eene waarschuwing, om de belastingschroef niet al te
zeer aan te draaien, meende de heer Maduro niet achter-
wege te mogen laten 1).
Evenals alle jaren werd het onderwijs besproken. Ook
over het openbaar onderwijs kunnen Raad en Bestuur
maar niet tot overeenstemming komen. Zelfs niet over de
vraag, of het zoo slecht is als gezegd wordt, en nu al jaren
lang, dan wel aan de betere hand is. Intusschen maakt de
verdediging van den gemachtigde van het Bestuur meer
den indruk van eene verklaring van den minder gunstigen
toestand dan van eene bestrijding van den in zijn oordeel
niet malschen maar ongetwijfeld zakelijken aanvaller.
Niet vergeten mag echter worden, dat het hierbij in hoofd-
zaak gaat om het onderwijs aan de Hendrikschool te Wil-
lemstad op Curacao, een wel zeer belangrijk onderdeel
van het geheele onderwijs maar daarom nog niet masz-
gebend voor de geheele kolonie.
In de Eerste Kamer is de kwestie van de ,,voertaal"
van het onderwijs ter sprake gekomen. Eene verordening
is ingediend, die op de benedenwindsche eilanden het
Nederlandsch voertaal maken wil, en op de bovenwind-
sche eilanden aan het Engelsch de plaats laten, die het
1) Sedert is door den Gouverneur eene commissie benoemd, om hem te
dienen van advies met het oog op de noodzakelijkheid om naar middelen
uit te zien, die de koloniale kas stijven en de financieele lasten van het
moederland ten opzichte der kolonie eenigszins verlichten. In de Eerste
Kamer heeft de Minister meegedeeld, dat deze commissie ook onder de
oogen zal zien de vraag, of algeheele herziening van het belastingstelsel ge-
wenscht is,




DE CURACAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.


als omgangstaal van de jeugd toekomt. Dit laatste had de
instemming van den heer Kraus. In verband met de emi-
gratie naar Cuba enz. hebben de maatregelen van het be-
stuur betreffende het vervoer van personen van Curagao
naar het buitenland de instemming van den Raad ver-
kregen, die ook op zoodanige maatregelen voor de andere
eilanden aandrong. Het onderhoud der achtergelaten ge-
zinnen is een moeilijk vraagstuk, waarvoor de bestuurs-
gemachtigde ook weinig raad wist. Tot oplossing is het
nog niet gebracht. Het Koloniaal Verslag 1919 doet hier-
over intusschen eenige niet ongunstige mededeelingen.
Teekenend is, dat van deze emigratie zelf de M. v. a. aan
de Eerste Kamer ook geen later cijfers dan die voor 1918
wist te geven nl. 1381 emigranten van de drie beneden-
windsche eilanden, hetgeen ,,niet zeer onrustbarend"
werd genoemd. De Heer Van Kol dacht daarover anders,
en ook heeft de Amigoe di Curapao voor Februari-half
Juni 1919 alleen voor het hoofdeiland al 1300 emigranten
opgegeven, en erop gewezen, dat het totaalcijfer voor
Curacao reeds 10 % der bevolking, voor Aruba nog hoo-
ger was.
Bevredigende toezeggingen kreeg de heer Statius Mul-
ler op zijne klachten over de huisvesting van gevaarlijke
patienten in het krankzinnigengesticht. En de heer Van
der Veen Zeppenfeldt bereed zijn jaarlijksch stokpaardje,
waaraan de Paardenbaai van Aruba zijn naam ontleent.
In het V. V. van den Kolonialen Raad was gevraagd, of
het aan het Bestuur bekend was, dat er werkgevers op
Curacao waren, die aan hun werkvolk boeten oplegden,
en men wenschte eene bepaling om de werklieden tegen
willekeur te beschermen. Het Bestuur vond hierin aanlei-
ding mee te deelen, dat met den Minister van Kolonien in
het algemeen van gedachten gewisseld werd over de wen-
schelijkheid van invoeging der socialae wetten" van het
moederland in de Curacaosche wetgeving, maar blijkens
de M. v. a. aan de Eerste Kamer schijnt de sedert opge-
treden minister daarvoor niet veel te voelen.
Overgaande tot de hoofdpunten van hetgeen de behan-
deling der artikelen bracht, vermelden wij als een ver-




52 DE CURAQAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.

blijdende nieuwe post, die, hoewel niet gering, geen te-
genkanting ontmoet heeft, een bedrag van f 10.000.-,
uitgetrokken voor eene openbare boekerij en leeszaal.
Vooral bij twee onderwerpen moeten wij stilstaan. Bij
nota van wijzigingen is eene uitgave van f 6.500.- aan
den Raad gevraagd voor verzorging en opvoeding van
verwaarloosde jongens en meisjes. f 5.500.-hiervan zou-
den aan het Apostolisch Vicariaat worden gegeven als
subsidie voor de oprichting en instandhouding van een
gesticht voor verwaarloosde jongens, dat op Scherpen-
heuvel zou geopend worden. De raming was zuinig: 4 fra-
ters als leerkrachten f 700.- en voeding, bleeding enz.
van 15 jongens A f 180.-. Tegen het bedrag op zichzelf
zal de Raad wel geen bezwaar hebben gehad, maar het
going hierbij om de oude principieele kwestie. ,,Vadertje
Staat" most het doen, en de zuinige Raad scheen voor
een oogenblik te vergeten, dat dit heel wat meer kosten
zou. Men kwam kortweg met een amendment, om het
bedrag onveranderd te laten en de omschrijving van de
post te laten luiden: ,,kosten van een Gouvernements-
inrichting ten behoeve van verwaarloosde kinderen".
Dat kan toch moeilijk ernstig werk genoemd worden.
Wat het Vicariaat, de beschikking hebbende over de
plantage Scherpenheuvel en over de liefde en toewijding
van het verplegend personnel, kan doen met eene subsidies
van f 6500.-, kan het Gouvernement niet doen met het-
zelfde bedrag, als het alles, ook de oprichting, daarvan
moet betalen. En wat is er tegen, wanneer alleen Room-
sche kinderen worden opgenomen, gelijk het bestuur in
uitzicht heeft gesteld? Wij zijn het er volkomen mee eens,
dat Protestantsche en Israelietische kinderen in dit ge-
sticht niet this behooren; vreest men eene eenigszins be-
langrijke toename der criminaliteit onder de jeudige leden
van andere kerken, dan ligt niet aanstonds de conclusie
voor de hand, dat het Gouvernement hier maar zorgen moet
op zoo veelzijdige wijze, dat allen bevredigd worden, doch
wel deze, dat dan ook andere kerken of vereenigingen
deze zaak dienen ter hand te nemen. De godsdienst, wie
zal het ontkennen, is een machtige factor in de opvoeding,




DE CURAQAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.


vooral van de verwaarloosde en misdadige jeugd. Het
Gouvernement zou voor een onoplosbaar raadsel komen
te staan, als het, nog wel voorf 6.500.-, eene inrichting
in het leven most roepen, waarin de kinderen van iedere
godsdienstige richting eene opvoeding krijgen zouden
overeenkomstig hun geloof. Desalniettemin de Raad
heeft met 9 tegen 4 stemmen het bovengenoemde amen-
dement aangenomen. De Regeering heeft echter de oude
post hersteld, en gelijk te verwachten was is zij
daarbij niet op tegenstand gestuit. De Eerste Kamer
sprak in haar V. V. uitdrukkelijk uit, dat zij zich met die
post geheel vereenigen kon, ,,al waren eenige leden van
meening, dat deze taak meer tot die van den Staat be-
hoort".
Heel wat sterker indruk maakt de bestrijding in den
Raad van de uitgaven op landbouwgebied. Jarenlang
heeft de Koloniale Raad zich verzet tegen eene vaste
aanstelling van den landbouwkundige, steeds de nutte-
loosheid betoogende van tal van uitgaven voor proefne-
mingen enz., op dit gebied gedaan. Niet alleen heeft dit
weinig gebaat, maar nu komt de Gouverneur zelfs met
een voorstel, om een hulp-landbouwkundige aan te stellen
voor de bovenwindsche eilanden, als hoedanig ,,een ge-
schikt jongmensch" aan den Minister gevraagd was. De
oplossing, die de Raad aan de hand deed, lag van zijn
standpunt voor de hand: is er op St. Martin c. a. een
landbouwkundige noodig, stuurt dan den man, dien wij
hier beneden de wind over hebben naar boven, en Gij,
Bestuur, en wij, Raad, zijn beiden tevreden. En toen het
Bestuur dit niet wilde, deed de Raad het zelf, hij zou het
althans gedaan hebben, als hij hierin iets te doen had ge-
had, want de Minister herstelde de door den Raad ver-
worpen posten voor den hulp-landbouwkundige, en de
Kamers de Eerste zelfs met eenig enthousiasme -
gingen mee. En toch waren de argumenten van den Raad
niet zwak, ofschoon misschien wat overdreven geformu-
leerd. In de M. v. t. geeft de Minister deze argumenten
aldus weer: op landbouwgebied zou men sinds de aanstel-
ling van den landbouwkundige geen stap zijn vooruitge-




54 DE CURAQAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.

gaan; geen enkele proef zou resultaat gehad hebben; de
landbouwondememingen zouden thans bovendien het be-
zwaar ondervinden, dat de arbeidsloonen zeer gestegen
zijn, en vele arbeiders naar den vreemde trekken. Het
lijkt meer dan het is, als daartegenover gewezen wordt op
de invoering van nieuwe soorten van graan- en voederge-
wassen, het telen van uitgezochte zaaizaden, de verbete-
ring van de groententeelt, de demonstratieproeven voor
grondbewerking en de invoering van doelmatige land-
bouwwerktugien. Zou het aan de aandacht van den Mi-
nister ontgaan zijn, wat de Gouverneur in zijne M. v. a.
geschreven heeft over ,,de hoofdredenen waarom op
Cura9ao geen meerder gebruik is gemaakt van de motor-
ploeg" ?
Tot zoover in hoofdzaak de behandeling der begrooting
in de kolonie. In Nederland was weder de behandeling in
de Eerste Kamer heel wat belangrijker dan die aan de
overzijde van het Binnenhof. Teleurstellend in hooge
mate was de geheele onbekendheid van den nieuwen Mi-
nister met de kolonie en de eischen harer belangen; zelfs
deed het eenigszins vreemd aan, dat de Minister zich zoo
voortdurend op die onwetendheid beriep. Trouwens in de
Tweede en in de Eerste Kamer zijn ook door de leden
opmerkingen gemaakt, die niet altijd blijk gaven van
een goed op de hoogte zijn van de toestanden en rege-
lingen in de kolonie.
In de Tweede Kamer is weinig gezegd, dat niet better in
de Eerste gezegd is door de heeren Kraus en Van Kol, die
beiden de kolonie uit eigen aanschouwing kennen. De
heer Van Vuuren in de Tweede heeft nog eens over de
gelijkstelling van bijzonder en openbaar onderwijs ge-
sproken, een onderwerp, waarover waarschijnlijk binnen
niet al te langen tijd het laatste woord zal kunnen
gesproken worden, als de maatregelen, die uitvloeisel
zijn van de thans just aangenomen wijziging van het
Regeeringsreglement, aan de orde zijn. Ook over de
samenstelling van den Kolonialen Raad, door de hee-
ren Van Vuuren en Van Kol besproken, is weinig nieuws
gezegd, en wij hebben niet den indruk, dat de Minister bij




DE CURACAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.


al zijne toezeggingen van ,,overwegingen" enz. spoedig
dit inderdaad niet gemakkelijke vraagstuk zal oplossen.
Wel treffend was, dat en in de Tweede en in de Eerste
Kamer zooveel aandacht gewijd werd aan de toestanden
op de Bovenwindsche eilanden. De daar verleden jaar
gaande gemaakte beweging voor ,,bestuurlijke scheiding"
schijnt door het bezoek van den Gouverneur reeds weer
bezworen, al blijft het natuurlijk gewenscht, dat de daar
ongetwijfeld noodige verbeteringen aangebracht worden.
Ook heeft de Minister meegedeeld, dat de bovengenoemde
afscheiding in hoofdzaak om geldelijke redenen niet uit-
voerbaar is. En wij hebben vernomen, dat de uitzending
van den nieuwen gezaghebber voor de drie eilanden be-
doelde ,,om.... de verheffing van den economischen toe-
stand van de bevolking te bevorderen". Vergissen wij ons
niet, dan is dit het eerste licht, dat over dezen maatregel
opgaat. Juist lijkt intusschen het betoog van den heer
Kraus, dat het althans weinig zin schijnt te hebben, om
de belangen der eilanden in handen te leggen van den Ko-
lonialen Raad, die ter plaatse niet bekend is, en de plaat-
selijke behoeften en omstandigheden niet voldoende kan
beoordeelen. Het is daarom goed, dat dezelfde afgevaar-
digde, daarin gesteund door den Heer Van Kol, op enkele
dier belangen heeft gewezen, als o.a. op dat van de zout-
industrie op St. Martin.
Ter sprake is nog gekomen de onvastheid in de regeling
der bezoldigingen, waarover buiten de begrooting om ook
de Koloniale Raad met algemeene stemmen een afkeu-
rend oordeel heeft uitgesproken, De Minister heeft het
stelsel van persoonlijke toelagen verdedigd als geschikt
,,om aan de kolonie de beschikking te verzekeren over
tijdelijk uit te zenden personnel"; op deze wijze zouden
dan ook en de directeur van openbare werken en zijn col-
lega van den openbaren gezondheidsdienst voor de kolo-
nie behouden zijn gebleven. Dat laatste is eene blijde tij-
ding, maar neemt niet weg, dat het system, dat boven-
dien wel eens den indruk maakt van een systeemloos
loven en bieden, tegenover tal van ambtenaren, en wel de
oudere maar daarom nog niet minder goede, wijl zij min-




56 DE CURAAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.

der veeleischend waren, onbillijk werkt. Er zal ook nog
wel een tusschenweg zijn tusschen het thans gevolgde
stelsel en het denkbeeld, ,,dat de bezoldigingen zich moe-
ten richten naar de behoeften van voor de onderscheidene
betrekkingen in de kolonie beschikbare krachten".
Evenals verleden jaar heeft de heer Bulten in de Twee-
de Kamer de aandacht van den Minister gevestigd op de
struisvogelteelt, waarop, naar hij zeide, ook de Gouver-
neur de aandacht gevestigd had. De heer Van Kol deelde
in de Eerste Kamer ook een en ander mee over deze in-
dustrie, maar geheel nieuw was het antwoord van den
Minister, dat het advies van den Gouverneur hierover
,,allerminst onverdeeld gunstig is".

Belangrijke verhoogingen, in het begin zeiden wij het
reeds, zijn in den loop van het jaar nog te wachten ten op-
zichte van deze begrooting. De M. v. t. stelt in uitzicht
duurtebijslagen of verhooging der bezoldigingen of bei-
den, inrichting van eenen mijnbouwkundigen dienst,
watervoorziening, toelagen van voor den dienst in de ko-
lonie uittezenden personnel boven de wettelijke bezoldi-
gingen, verruiming der landsbijdragen voor het bijzonder
onderwijs, oprichting van een West-Indisch pensioen-
fonds, verhooging van pensioenen, voorziening in het ver-
keer en vervoer tusschen de verschillende eilanden der
kolonie, waarvoor allemaal uitgaven zullen noodig zijn,
die niet gering zullen zijn.
Over eenige van bovenstaande onderwerpen heeft de
Koloniale Raad zich reeds uitgesproken. De gelden voor
de inrichting van eenen mijnbouwkundigen dienst zijn ge-
voteerd; die voor de toelagen boven de wettelijke bezol-
digingen zijn, gelijk wij reeds opmerkten, verworpen. Of
dit laatste iets geven zal? Het is niet waarschijnlijk, wan-
neer het just is, dat hiermee niet anders bedoeld wordt
dan sanctionneering van eene reeds eenige jaren gevolgde
praktijk. Ook de andere onderwerpen zullen allicht aan
het oordeel van den Raad onderworpen worden, afgezien
hiervan, dat voor eenige eerst wettelijke voorzieningen
noodig zijn. Reeds in het afgeloopen jaar heeft de Gou-




DE CURAgAOSCHE BEGROOTING VOOR 1920.


verneur, nadat de begrooting definitief in het moeder-
land was vastgesteld, in eene zoogenaamde wenschelijk-
heidsverordening de Koloniale Raad zijn gevoelen laten
uiten over wijziging dier begrooting, een staatsrechtelijk
novum, althans in de Curagaosche staatkundige geschie-
denis, waarvan, als wij het wel hebben, aan den nieuwen
Gouverneur de eer der vinding toekomt.
De Raad heeft in de motie-Winkel ten slotte het ver-
trouwen uitgesproken, dat de Regeering ,,in den vervolge
meer dan tot dusverre rekening zal willen houden met het
oordeel van den Kolonialen Raad". Zou dit vertrouwen
na de behandeling dezer begrooting versterkt zijn? Mis-
schien hooren wij dit over een paar maanden als de nieu-
we begrooting aan de orde komt.
Zooals gezegd, de Minister heeft het niet onder stolen
en banken gestoken, dat hij van de West-Indische kolo-
nien niet zooveel afwist. Waarschijnlijk ook daarom is in
alle toonaarden voorgedragen het overwegen, aandacht
schenken, met belangstelling nagaan enz., van tal van
kwesties, ook van zulke, die rijp zijn voor oplossing door
menschen, die er reeds langer over hebben gedacht. Het
had o. i. dan ook in de lijn van den Minister gelegen, en
gaarne hadden wij gezien, dat eenige toezegging in die
richting was gedaan, als eene welwillende houding aange-
nomen was tegenover het denkbeeld van den heer Van
Kol, bij de Surinaamsche begrooting geopperd, nl. om
eene commissie van deskundigen tot des Ministers voor-
lichting in het leven te roepen, een ,,Koloniale Raad in
Nederland" van personen, ,,die op de hoogte zijn van de
algemeene politieke toestanden in Suriname en Curacao,
die trouw de pers volgen, die de vroegere literatuur ken-
nen en die een uitvoerige studied van die kolonien hebben
gemaakt". De zaak zij n6g aan den Minister ter ernstige
overweging aanbevolen.


Dordrecht 19 Maart/April 1920.




DE STICHTING VAN DE PORTUGEESCH-JOOD-
SCHE GEMEENTE EN SYNAGOGE IN SURINAME.
DOOR
MR. R. BIJLSMA.

In de gedrukte literatuur over de geschiedenis der Jo-
den in Suriname vinden wij het jaar van de stichting der
Portugeesch-Israelietische gemeente niet aangegeven;
deze aanvang kan zeer waarschijnlijk, naar de archief-
stukken der Gemeente uitwijzen, op het jaar 5422 (1661/2)
gesteld worden.
In de inleiding tot de Askamoth of Reglementen van
1748 voor de Kahal Kados ,,Berachah Ve Salom" (Heilige
Gemeente ,,Zegen en Vrede") wordt aangehaald het be-
sluit en accord der Joodsche Natie tot het stichten van
een synagoge; dit besluit stond als artikel 1 geboekt in het
thans niet meer aanwezige ,,Livro Politico La A anno 5422
f 1." Met dit aanvangsjaar stemt overeen het oudste ge-
boorteregister, waarin de eerste besnijdenissen staan in-
geschreven op de maanden Adar en Nisan 5422 (1662).
Een derde archiefstuk, dat voor de kwestie van belang
is, bezitten wij in een extract-translaat, volgens het op-
schrift getrokken uit het ,,Askamothboek no. 1"; de
inhoud ervan bestaat uit gewone resolution en met het
Askamothboek zal dus bedoeld zijn het reeds vermelde
Livro Politico Litt. A 1). De aanhef van het extract-trans-
laatluidt: ,,f 1v. Op den eersten Tisry des jaers 5423 (14
,,September 1662) sijn alle de Heeren Ledemaeten deser
,,Heylige Gemeente benevens den Parnas vergadert etc.

1) Het stuk berust in het dossier betreffende de geschillen van Regenten
contra Is. Carilho, oud-Regenten enz. 1740-1747.




STICHT. V. D. JOODSCHE GEM. EN SYNAG. IN SURINAME. 59

,,fo 2 recto. Op den eersten Kislef desselfs jaers zijn
,,alle de Heeren deser H. Gemeente vergadert en hebben
,,met toestemming der Heeren Baruch da Costa en Selo-
,,moch de Solis geaccordeert etc."
Toen de Joodsche kerkelijke gemeente eenige jaren oud
was, verleende het Engelsche koloniale gouvernement aan
de Hebreeuwsche natie in Suriname, onder dagteekening
van 17 Augustus 1665, belangrijke privilegian, die o.a.
ook inhielden vergunning tot vrije uitoefening van gods-
dienst en tot het bouwen van ,,places of worship and
schools" op ,,ten acres of land at Thorarica". Dat de term
,,at Thorarica" in ruimen zin (Thorarica-divisie) verstaan
moet worden, blijkt uit de in 1671 gedrukte kaart van de
rivieren Suriname en Commewijne (Inv. verzameling
kaarten Alg. RijksArchief no. 1666), die aangeeft dat de
Joodsche synagoge reeds destijds gelegen was bij de Suri-
name-rivier ten N. van de Caxapoera-kreek, tusschen het
land van Nassy en dat van Da Costa. In Januari 1671 ge-
schiedde bij de synagoge de beeediging van de Joodsche
burgerwacht-compagnie, in de Thorarica-divisie gefor-
meerd; deze compagnie wordt in de Resoluties van Gou-
verneur en Politieken Raad ook aangeduid als die van
,,het Joden quarterr.
Met deze gegevens schijnt moeilijk te rijmen de opgave
van het jaartal in Nassy's Historische Proeve I 50, waar
medegedeeld wordt, dat de Joden eerst in het jaar 1672 op
een verheven plaats, nabij de 10 akkers in Thorarica gele-
gen en aan de Joden Da Costa en Solis toebehoorend, een
klein vlek met een kleine synagoge bouwden. De beide ge-
noemde Joden zijn dezelfde als die genoemd in de hierbo-
ven geciteerde Askama van Kislef 5423.
In verband met de waarschijnlijkheid van de stichting
der gemeente in het jaar 5422 moet er nog op worden ge-
wezen, dat de heer J. S. Roos foutief het jaar 1643 ver-
meld heeft als datum van het fungeeren van een haham en
het verlijden eener akte van huwelijksvoorwaarden (Ke-
tuba). Het betreft de Ketuba van Haham Ishak Meatob,
waarvan de in Hebreeuwsche letters geschreven text door
den heer Roos gepubliceerd werd in Publication American




60 STICHT. V. D. JOODSCHE GEM. EN SYNAG. IN SURINAME.

Jewish Historical Society 13 (1905). Bij vergelijking met de
authentieke akte in het Ketubothboek bleek mij, dat in
de publicatie de woorden we sjiwiem (en zeventig) in het
jaartal zijn weggelaten; in plaats van 5403 (1643) draagt
de akte den datum van 5473 Elloel 14 = 1713 September
6. Deze dateering komt overeen met hetgeen uit andere
stukken in het archief der gemeente over den diensttijd
van Haham Meatob blijkt.





UIT DE PERS.

SURINAME.


De ligging van Thorarica. Niet Paramaribo, waar aanvankelijk slechts
een fort zich beyond, was de hoofdstad van de Engelsche kolonie Suriname
die 27 Februari 1667 door Abraham Crijnssen voor Zeeland werd veroverd,
maar een hooger de Suriname-rivier op gelegen plaats, Thorarica geheeten.
Deze naam Thorarica, die oudtijds ook op velerlei andere wijze werd ge-
speld b.v. Torarica is natuurlijk de weerklank van een ouden inlandschen
indiaanschen naam.
De Engelschen hadden aan het onderdeel der Kolonie, waarin deze hoofd-
stad Thorarica lag en, volgens Hartsinck 1) ook aan de hoofdstad zelf, een
nieuwen eigennaam, Santo Bridges, gegeven, die evenwel terstond na de
komst der Zeeuwen blijkt te zijn in onbruik geraakt.
De oudere naam Thorarica daarentegen bleef bestaan, zoowel voor het
stadje zoolang dit nog niet geheel verdwenen was, als voor de divisie
waarin het eenmaal had gelegen tot het jaar 1863 toe.
Nu is deze oude Surinaamsche aardrijkskundige naam bijna geheel in
vergetelheid geraakt. De divisie Thorarica, vroeger immers als de eerste
onder de divisies genoemd, going op in het district Boven-Suriname; het
stadje was reeds lang geheel ondergegaan. Daar, waar in 1665 volgens het
bericht van den Engelschman Warren, behalve Gouvernementsgebouw en
kerk honderd woningen hadden gestaan, vonden de geschiedschrijvers van
het laatst der 18de eeuw, Pistorius en Hartsinck, zoogoed als niets meer.
En na Hartsinck wiens werk in 1770 verscheen, wordt er geen enkel be-
richt meer over het plaatsje Thorarica aangetroffen. Het is van den aard-
bodem, en van de kaart, verdwenen. De nieuwe hoofdstad Paramaribo had
bet snel overvleugeld en langzaam den dood aangedaan.
Bij den loop der geschiedenis heeft men zich neer te leggen. Doch 't is
wel jammer, dat de naam en de oude tijd waaraan deze naam herinnert,
z66 algemeen vergeten zijn. Behoorden de kinderen van Suriname de ge-
schiedenis van de oude hoofdstad niet allen te kennen ? Nu weten zelfs de
menschen, die de plaats van het oude Thorarica bezitten, en bewonen, niet,
op welk historisch belangrijk plekje zij gevestigd zijn.
Maar het ergste, van het standpunt van den geschiedvorscher uit beoor-
deeld, is dit: dat zich in Nederland 2) en in de kolonie een geheel onjuiste

1) Beschrijving. II blz. 572 ,,het steedje Torarica ook genaamd Santo
Bridges".
2) Juist is het, alleen op oudere traditie en niet op de foutieve jongere
nederlandsche overlevering gebaseerde, Engelsche bericht bij Rodway
1888 ,,Tararica on the sites of what are now Overburg and Watervlied".





62 UIT DE PERS.

overlevering gevormd heeft omtrent de plaats, waar Thorarica heeft ge-
legen.
Slaan wij de Encyclopaedie van Ned. West-Indie op, dan lezen wij daar,
onder het woord Thorarica: ,,De plaats lag aan den linkeroever der Suri-
name-rivier, waar men thans de plantage Waterland vindt."
Men kan gerust zeggen, dat een ieder, die nog iets van het vroegere be-
staan van Thorarica vernomen heeft, evenals de aangehaalde Encyclopae-
die meent, dat het stadje Thorarica lag op de plaats van Waterland. Vra-
gen wij evenwel na, waarop deze meening berust, dan worden wij verwezen
6f naar twijfelachtige mondelinge overleveringen 6f naar eenige oudere
schriftelijke berichten. Van Sypensteyn Beschrijving van Suriname 1854
blz. 3 vermeldt ,,het vlek Thorarica op de plaats waar nu de plantage Wa-
terland is gelegen." Mr. J. J. Hartsinck, Beschrijving 1770 II blz. 552 geeft
deze opsomming: ,,Tuinhuizen.... Banister kreek.... voorheen lag hier
omtrent Torarica."
Hier in het bericht van Hartsinck is echter een fout geslopen. Hoe kwam
hij er aan, dat bij de Banisterkreek (is ongeveer plantage Waterland) Tora-
rica heeft gelegen ? Er was, deelt hij mede, niets meer van te zien! ,,Voor-
heen lag", ,,doch is thans vervallen." Had Hartsinck de gelegenheid gehad
de plaatsen te zien waarover hij schreef, hij is niet in de Kolonie geweest,
doch beschikte over belangrijke stukken en andere schriftelijke bronnen -
dan had hij zijn fout zeker niet gemaakt. Want zelf schrijft hij als volgt over
een andere, dus tweede, vervallen plaats, aan denzelfden over hooger de
river op: ,,Vervolgens maakt de river een groote bocht (men begrijpt: de
bocht van Chatillon. 0.) en keert zich naar het Noord Oosten en voorts
Zuidelijk tot aan bet dorp de Zandpunt geheeten, daar eenige ingezetenen
in 't begin der Kolonie gewoond hebben en ook een kerk is geweest, doch
waarvan weinig of geen bewijs meer te vinden is; ook gingen de schepen al-
daar toen gemeenlijk ten anker liggen, nu is daar een plantagie welke de
Heer Gouverneur, Mauricius bezeeten en La Simplicit6 genoemd doch na-
derhand verkocht heeft. Weinig boven deze punt stort zich, ten western de
Separipabo-kreek in de riverr"
Welnu: dit dorp ,,de Zandpunt", waarvan weinig of niets meer te vinden
was in Hartsincks tijd, dit was Thorarica.
,,De Zandpunt" is eenvoudig de hollandsche naam voor het plaatsje; de
naam komt in de oude papieren telkenmale voor.
Kort voor Hartsinck had Pistorius ook eene ,,Beschrijving van Zuriname
1763" uit gegeven. Dit werk is minder omvangrijk en belangrijk en ook
minder bekend dan dat van Hartsinck. In de zaak, die ons ditmaal bezig-
houdt, is het niet zonder beteekenis, dat Pistorius wel de Kolonie bezocht
heeft. Hoe beschrijft hij nu een reis de Suriname op ? Hij noemt achtereen-
volgens: ,,eenige uren boven Para, de Banisterkreek", ,,verder opvarende
nog een andere kreek van weinig belang", ,,dan Torarica, mede van gering
aanzien, wordende meerendeels bewoond van arbeidslieden, planters en
joden". Z66veel blijkt ten minste wel uit deze beschrijving, dat de Banis-
terkreek en het stadje Thorarica niet dezelfde aardrijkskundigeliggingheb-
ben. De verstandige lezer begrijpt dat ,,de Zandpunt" met Torarica be-
doeld wordt.
Hoe Hartsinck tot zijn fout kwam, willen wij hier niet onderzoeken. Dit
is zeker, dat zijn fout overgenomen is door alle later schrijvers. Er schij-
nen omstandigheden te zijn geweest, die er toe konden medewerken om





UIT DE PERS. 63

just plantage Waterland met de tradition van het oude Thorarica te ver-
eeren.
Doch uit alle bescheiden, die ouder zijn dan Hartsincks werk, en vooral
uit de kaarten, blijkt voor elk die er een oog in slaat (toch wonderlijk, dat
dit niet meer met de noodige aandacht geschied is!) ten duidelijkste, dat
Thorarica hetzelfde is als ,,de Zandpunt" en lag een weinig beneden de
Siparipabo-kreek bij Simplicit6.
Hartsinck heeft van ,,Zandpunt" en ,,Thorarica" twee dorpen gemaakt.
Voor twijfelaars geeft de oudste hollandsche kaart der Kolonie, uit het
jaar 1671 afgedrukt in het Tijdschrift van het Koninklijk Aardrijkskundig
Genootschap Deel XXX 1913 blz. 42, waarop de naam der stad ,,Torarica"
voorkomt, spoedig den doorslag.
Bezoekt men de plek, waar eenmaal Thorarica lag, de baai in den linker
Suriname-oever voorbij ,,Simpliciti6", dan ziet men licht in, hoe goed deze
plaats door de eerste Kolonisten in verband met hun omstandigheden ge-
kozen was. Mijlen ver de river op, en dus niet door binnenvarende vijan-
den te overvallen. Een prachtige baai, waar de schepen ter reede konden
liggen, herstellingen ondergaan en benevens hun lading ook zoet water in-
nemen. De plantages, vanwaar de lading komen most, had men nog hoo-
ger op gevestigd. Als de voorstad dezer landbourwkolonie lag Thorarica
daar, aan den over, met zijn kerk en gouverneurswoning en honderd hui-
zen aan den, ook daar reeds zoo genoemden ,,Waterkant".
J. W. C. ORT.
(De West, 3 Februari 1920).





BIBLIOGRAPHIE.


Department van den Landbouw in Suriname. Bulletin No 39. December
1919. Bijdrage tot de kennis der krullotenziekte (der cacao), door Gerold
Stahel.
Tijdschrift voor Sociale Hygiene, Maart 1920. De Volksgezondheid in
onze West-Indische Kolonien, door H. van Kol.
De Macedonir, Zendingstijdschrift. 1 April 1920. Een noodkreet. (Be-
treft den financieelen nood van de Evangelische Broedergemeente in Suri-
name).
De Katholieke MissiOn. April 1920. De missie van Suriname.
Indie, 7 April 1920. Arowakken III; door d. J. d. J. (Met afbeelding:
Een groep Arowakken uit Zuid-Guyana). 14 April, Arowakken IV.
(Met afbeelding: Arowakken vrouwen, beschilderd en versierd voor den
dans. Zuid-Guyana. West-India). 21 April. Arowakken V. (Met afbeel-
ding: een oud opperhoofd der Arowakken-Indianen in Zuid-Guyana. Zuid-
Amerika). 28 April. Stadsnegers. (Met afbeelding: Stadsnegerin uit
Paramaribo, 24 jaar oud).
Tijdschrift voor Economische Geographie. 15 April 1920. Suriname's
economische opkomst, door Prof. Mr. J. C. Kielstra.
De Aarde en haar Volken, April 1920. De toekomst van Suriname, door
H. J. v. B. (Met 16 kiekjes).
Economisch-Statistische Berichten, 21 April en 5 Mei 1920. Het Rapport
van de Commissie van het Suriname Studie-Syndicaat over Suriname.
I., door W. D. H. Baron van Asbeck.
Orang Peladang. April 1920. Toestand van de fokkerij en veestapel in de
kolonie Suriname.
De Indische Mercuur, 23 en 30 April 1920. Rozenhout, Bois de Rose
femelle uit Suriname, door J. W. Gronggrijp. (Met 20 afbeeldingen).
Berichten uit de Heidenwereld, 22 April 1920. Reis van Br. R. Voullaire
naar de Boven-Saramacca. (Vervolg). Onze Javanen-zending in het
jaar 1918.
Koninklijk West-Indische Maildienst. Jaarverslag 1919.
































I. Savanne met Mauritiapalmen.





i4 -


II. Oenone-spec. in de Wonotobo-vallen Rechts boven een person.































III. Gezicht van uit den kabeltoren. In de verte links het logeergebouw
van Kabelstation N.


IV. Het kamp van het Boschwezen op den Brownsberg.





EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM VOOR
BIOLOGISCH ONDERZOEK IN SURINAME.
DOOR

GEROLD STAHEL,
Directeur van het Landbouwproefstation
EN
A. REYNE
Gouvernements-entomoloog.

Laat onze wetenschappelijke mannen op het ge-
bied van natuuronderzoek zich wijden aan onze ko-
lonian en zeer zeker ook aan het in dit opzicht zoo
verwaarloosde Suriname.
F. W. VAN EDEN 1896.

In het rapport, dat de Utrechtsche Hoogleeraar F. A.
F. C. Went in 1902 over de ,,Landbouwtoestanden in de
Kolonie Suriname" uitbracht, werd voorgesteld, om in
het nieuw op te richten Landbouwproefstation een kamer
te reserveeren, ten einde vreemdelingen in de gelegenheid
te stellen, om op botanisch en zoologisch gebied te kun-
nen werken.
Bij de oprichting van het Landbouwproefstation hield
Dr. C. J. J. van Hall met dezen wensch van Prof. Went
rekening. E6n van de kamers van het nieuwe gebouw werd
voor een vreemdelingen-laboratorium gereserveerd. Daar
echter in 1904 en 1905 van deze inrichting geen gebruik
werd gemaakt, werd in 1906 de hiervoor bestemde kamer
voor andere doeleinden in beslag genomen. Dit feit is
misschien ten deele de oorzaak geweest, dat tot heden
door vreemde biologen van de gelegenheid nog geen ge-
bruik werd gemaakt om op het Landbouwproefstation
te komen werken.




66 EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM VOOR

Verscheidene plant- en dierkundigen (A. Pulle, J. Bol-
dingh, W. C. van Heurn, D. H. Campbell) hebben na
Went de kolonie bezocht, maar deze hebben zich meer in
het bizonder met het verzamelen van planten en dieren
bezig gehouden. De eenige vreemdeling, die gedurende de
laatste 18 jaren in Suriname op biologisch gebied heeft
gewerkt, is J. B. Rorer van Trinidad. Hij heeft echter zijn
onderzoek over den veroorzaker van de krullotenziekte
op een plantage uitgevoerd en miste dus de voordeelen
van een goed ingericht laboratorium. Maar just Rorer
toonde, hoe nuttig het bezoek van vreemde biologen voor
de Kolonie kan zijn; we danken toch aan zijn onderzoek
in hoofdzaak de ontdekking van den veroorzaker der
krullotenziekte in de cacao.
Nu echter het nieuwe gebouw van het Departement
van den Landbouw buiten een herbariumkamer ruime
werkplaatsen biedt ook voor vreemde biologen, wenschen
we de Nederlandsche en ook buitenlandsche biologen be-
kend te maken met de faciliteiten, die ze bij een bezoek
aan de Kolonie voor een eventueel onderzoek kunnen
vinden.
Behalve een werkplaats met gas en waterleiding vindt
de bioloog hier het noodige aan glaswerk en chemicalian,
verder microtoom, balansen, sterilisator, thermostaat,
een microphotographisch apparaat van Zeiss, een donkere
kamer, etc. Van onze bibliotheek met talrijke natuurwe-
tenschappelijke werken en tijdschriften zal spoedig een
catalogs verschijnen.
Paramaribo ligt op 5 50' N.B. en 550 12' W.L. aan de
Suriname river, 10 K.M. van de kust verwijderd. De stad
ligt in het breede alluviale kustland, dat zich 40-60 K.M.
diep in het binnenland uitstrekt. Gedurende den regen-
tijd staat dit kustland met uitzondering van de schulp-
en zandritsen, die evenwijdig met de kust verloopen, 66n
tot meerdere voeten diep onder water. Wat het klimaat
betreft komt deze streek vrijwel overeen met het naburi-
ge Amazone-gebied. Enkele cijfers aangaande het kli-
maat van Suriname mogen hieronder volgen.




BIOLOGISCH ONDERZOEK IN SURINAME.


Neerslag
Tempera- Max. Temp. Min. Temp. Zonneschijn in m.M.,
tuur gem. gem. gem. in % gem. i m.'
(19 jaar). (19 jaar). (19 jaar). (2 jaar). (63 ).

January 25.9 29.1 22.0 38 219
February 26.0 29.3 21.8 46 178
Maart 26.2 29.3 22.3 32 216
April 26.5 29.6 22.6 32 232
Mei 26.5 29.5 22.8 29 310
Juni 26.4 29.6 22.6 38 294
Juli 26.7 30.3 22.4 52 221
Augustus 27.4 31.3 22.9 66 148
September 28.0 32.1 23.1 61 68
October 28.0 32.2 22.8 64 69
November 27.4 31.4 22.7 54 123
December 26.3 30.2 22.2 37 216


Totaal
Floristisch


26.8


30.3


22.5


2294


en faunistisch behoort het grootste gedeel-


te van Suriname tot het oerwoudgebied van de Amazone-
vallei, een gebied dat, wat de verscheidenheid van vor-
men aangaat, boven alle andere uitmunt.
Het Landbouwproefstation ligt iets buiten de stad Pa-
ramaribo in den Cultuurtuin, waar hoofdzakelijk econo-
misch belangrijke planten als cacao-, koffie-, suikerriet-
varieteiten, rubbersoorten, vruchtboomen, vezelplanten
en andere nuttige gewassen worden gekweekt. De tuin,
die ongeveer 50 hectaren groot is, grenst direct aan het
oerbosch. Van het Landbouwproefstation uit kan dus de
flora en de fauna van het lage kustland gemakkelijk on-
derzocht worden.
We vinden hier boomen als Possentrie (Hura crepi-
tans), Kankantrie (Ceiba pentandra), Inga-soorten, de
eigenaardige Couroupita surinamensis, dan den mieren-
boom, Triplaris surinamensis, die altijd mieren in zijn
holten bergt, en Cecropia peltata, eveneens een bekende
mierenboom. Ook harde houtsoorten komen op de schulp-
ritsen voor, als Bolletrie (Mimusops Balata), de boom die




68 EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM VOOR

den bekenden Balata-rubber levert en Bijlhout of Wala-
ba (Eperua falcata) met een harsrijk hout. Van palmen
vinden we Bactris, de klimmende Desmoncus en Euterpe
oleracea, de pinapalm, verder lianen als Paullinia, Mucu-
na, Passiflora, Cissus, Smilax, Paragonia, Clusia. In de
kruinen der boomen groeien tal van epiphyten als Or-
chideen (Schomburgkia, Brassia, Oncidium, Rodriguezia,
Jonopsis, Epidendrum), Cactaceen (Phyllocactus, Ce-
reus triangularis, Rhipsalis), Tillandsien, Aechmea's,
Gesneriaceen en varens (Polypodium, Dicranoglossum,
Vittaria). Langs de kreken in de schaduw van het bosch
staan Heliconia's, Montrichardia, Costus, Maranta, Isch-
nosiphon, Adiantum en op het water drijft de eigenaardi-
ge varen Ceratopteris thalictroides. Onder de mossen vin-
den we veel levermossen, vooral Frullania's. Naast een
leger van Basidiomyceten groeien Phalloideen als Dic-
tyophora en Mutinus, elegant Xylaria's, als Thamno-
myces, talrijke bizarre Cordyceps-soorten en overall op de
bladeren de interresante parasietische Asteroideae (roet-
dauw zwammen). Ook de fauna is hier zeer rijk vertegen-
woordigd. De brulapen (Mycetes) komen hier tot in de
nabijheid van de stad en evenzoo de Kwatta's (Atales) en
de Kis-kissi's (Cebus). Onder de talrijke vleermuizen ko-
men zeer groote bladneuzen (Phyllostomidae) en ook
bloedzuigende vormen voor. We vinden hier den krab-
benhond (Procyon), den jagoear (Felis onca), buidelrat-
ten of awari's (Didelphys), den luiaard met twee en ook
die met drie teenen (Bradypus didactylus en tridactylus).
Onder de hagedissen vinden we overall in de bewoonde
streek de 3-4 voeten lange Sapacarra's (Tejus nigro-
punctatus) en Ameiva-soorten, in de boomen de wonder-
hjke Agama's (Polychrus marmoratus) en de grasgroene
leguaan (Iguana). Onder de talrijke slangen zullenwij alleen
de boa's en de ratelslangen noemen, die in de kuststreek
niet zeldzaam zijn. In de slooten vinden we hier overall de
kaaiman. In de zwampen achter den Cultuurtuin leeft de
bekende Pipa americana, op de boomen zijn vele kikkers
(Hyla, Dendrobates) en op vochtige plaatsen groote pad-
den (by. de geweldige Bufo marinus). Onder de talrijke









BIOLOGISCH ONDERZOEK IN SURINAME.


visschen mogen we hier vooral de Callichthys (Siluridae),
hier kwikwi geheeten, noemen. Langs de modderbanken
van de Surinamerivier vinden we overall de zeer interes-
sante vieroog (Anableps tetrophthalmus) en in geweldige
massa's krabben (Uca una). Ook de insecten en spinnen
zijn hier zeer rijk vertegenwoordigd. Onder de vlinders
trekken onze aandacht vooral de schitterende azuurblau-
we Morpho's. Zeer groot is het aantal mieren en termieten
met nesten die, wat hun wonderlijke vormen aangaat,
niet achterstaan bij de nesten van de eveneens talrijke
bijen- en wespensoorten. Interessante mimicry vertoonen
de roofzuchtige Mantissoorten en de grillige, staafvormige
Phasmiden. In groote massa's vliegen s'avonds lichtke-
vers rond uit de families der Malacodermata en Elateri-
dae. Van de spinnen, komt de groote boschspin (Mygale)
algemeen voor. Van schelpdieren vinden we Ampullaria.
Van de hier levende lagere dieren als women en proto-
zoen, is nog zeer weinig bekend.
Buiten het Landbouwproefstation zijn er echter nog
enkele andere plaatsen, die voor het inrichten van een
tijdelijk laboratorium in aanmerking kunnen komen en
wel:
Zanderij I in het savannengebied.
Sectie 0 in het heuvelgebied
Kabelstation N aan de Surinamerivier nabij de
Dietivallen
de Brownsberg 420 M. b/z
de Avanavero-vallen meerdere meters hooge waterval-
len, Kabalebo, Corantijn.
Zanderij I ligt 45 K.M. ten Zuiden van Paramaribo op
een savanne. In het noordelijk gedeelte van Suriname zijn
de savannen van edaphischen, niet van klimatischen oor-
sprong. Ze zijn meestal meer of minder dicht begroeid met
lage heesters uit de families der Ternstroemeriaceae, Dil-
leniaceae, Myrtaceae, Malpighiaceae, Caesalpiniaceae,
met kruiden als Schizaeaceae, Gramineae, Cyperaceae,
Xyridaceae, Orchidaceae (Catasetum, Mormodes, Vanil-
la, Cyrtopodium, Galeandra), Polygalaceae etc. Deze sa-




70 EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM VOOR

vannen staan gedurende den regentijd ten deele onder
water. We vinden daarom op het witte kwartszand ook
planten als Drosera, Utricularia en Sphagnum. Typisch
voor de vochtige plaatsen op de savannen is ook de mooie
Mauritie-palm (Mauritia flexuosa).
Van eigenaardige diervormen vinden we vooral het gor-
deldier, hier kapassi genoemd (Dasypus) en den grooten
miereneter (Myrmecophaga jubata), die de talrijke ter-
mieten nesten in de savanne opzoekt. Onder de vogels
vinden we de groote Ara-papagaaien (Ara ararauna en
Ara macao) verder vele hagedissen en slangen. Voor den
entomoloog vormen vooral de randen der savannen een
waar dorado.
Sectie 0, 65 K.M. ten Zuiden van Paramaribo, ligt
in de eerste heuvelzone, met heuvels van 10-20 M.
hoogte. Behalve een zeer kleine savanne vinden we hier
vooral hoog bosch met boomen als groenhart (Andira),
IJzerhart (Swartzia), Hevea guyanensis, met palmen,
lianen en saprophyten uit de families der Gentianeae,
Triuridaceae, Burmanniaceae en Balanophoraceae. Hier
vinden we zeer talrijk de toekans of pepervreters (Ram-
phastos), die met hun luidruchtig gedoe en hun mooie
kleuren en eigenaardige vormen zeer in het oog vallen.
Herten (Cervus simplicicornis) en hun begeleiders de ja-
goears (Felis onca en Felis concolor) komen hier veelvul-
dig voor. De tapir (Tapirus), in de Kolonie buffel ge-
noemd, is hier niet zeldzaam en de wilde varkens of pin-
go's (Dicotyles labiatus) kan men hier in troepen van
over 100 individuen tegen komen. Sectie 0 kan 3 keer
per week met den trein bereikt worden en is telefonisch
met Paramaribo verbonden. Het huis van het Bosch-
wezen is kleiner, dan dat op Zanderij I, maar heeft twee
muskietenvrije kamers en een goede veranda. Daar Sectie
O reeds in de malariazone ligt, moet men hier zorg dragen,
na zonsondergang achter de klamboe of in de muskieten-
vrije kamers te zijn.
Kabelstation N, 133 K.M. ten Zuiden van Paramaribo
is bijzonder geschikt voor het biologisch onderzoek van de
binnenlanden. Van hier uit kunnen de Dieti-vallen en de








BIOLOGISCH ONDERZOEK IN SURINAME.


moAno




72 EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM VOOR

stroomversnellingen van Wakibasoe binnen 20-30 min.
per korjaal bereikt worden. Het is hier vooral de Podos-
temonaceeenflora (Mourera fluviatilis, Oenone spec. en
Apinagia spec.) die den bioloog zal interesseeren. De zo6-
loog vindt een rijke waterfauna, mooie schelpen (Mela-
nia's), zoetwatersponzen, die hier nog niet nader onder-
zocht zijn, verder een groot aantal vischsoorten, daaron-
der de ook voor den mensch zeer gevaarlijke roofvisch Ser-
rasalmo piraya, hier piring genoemd. In de kreken komt
de sidderaal (Gymnotus electricus) voor. Ook voor groo-
tere riviertochten is Kabelstation een geschikt uitgangs-
punt, b.v. naar de 2j dag verder gelegen Mussoemba-
pratti- en Mammadam-vallen. Het logeergebouw van het
Gouvernement is hier zeer ruim, met groote muskieten-
vrije veranda's en vier ruime kamers, met telefoon, bad-
kamer, keuken, W.C. en omvangrijke watertanks. Ka-
belstation kan 66n keer per week van uit Paramaribo per
trein bereikt worden en heeft sinds 1919 een volledig me-
teorologisch termijnstation. Van de 26 M. hooge kabel-
toren uit heeft men een fraai vergezicht op het omliggen-
de oerbosch en de nabij gelegen bergen. Kabelstation
ligt 19 M. b/z.
Zanderij I, Sectie 0 en Kabelstation N zijn uitsluitend
door het noodige personnel van den spoorweg en het
Boschwezen bewoond. De bedienden en alle levensmid-
delen moeten daarom van Paramaribo meegenomen wor-
den. Daar echter het vervoer per spoor kan geschieden,
zijn de transportkosten relatief gering. Anders staat het
met den Brownsberg en de Avanavero-vallen. Deze plaat-
sen kunnen niet met behulp van een koloniaal vervoer-
middel bereikt worden. De kosten, die met een reis naar
deze twee plaatsen verbonden zijn, zijn daarom aanmer-
kelijk hooger en kunnen ook wegens het primitive on-
derkomen op deze plaatsen in 't algemeen slechts voor
een bezoek van 1-2 weken in aanmerking komen.
De Brownsberg, 420 M. b/z., is van het treinstation
Brownsweg (115 K.M. ver van Paramaribo) in 3-4 uren
- van Paramaribo uit dus in 1 dag te bereiken. Het
paadje loopt eerst door laag, in den regentijd vrij moeras-




BIOLOGISCH ONDERZOEK IN SURINAME.


sig terrein en bereikt na 66n uur den voet van het berg-
land. Het eenvoudige afdak van het Boschwezen biedt
plaats voor 3-5 hangmatten en een tafel (zie de photo).
Van uit den Brownsberg geniet men een prachtig verge-
zicht over de onmetelijke oerbosschen van noordelijk Su-
riname. De Brownsberg met zijn weelderigen planten-
groei, met zijn grooten rijkdom aan varens (boomvarens
en talrijke Hymenophyllaceae) en lianen, en met zijn
bergbeekjes, die dikwijls over 10-20 M. hooge rotswan-
den zich in de diepte storten, geeft ons een goed beeld van
het schilderachtige en bekoorlijke bergland van Surina-
me. Bergen van deze hoogte zijn anders in Suriname
slechts na een reis van meerdere dagen of weken te be-
reiken. De Brownsberg vormt het einde van het Van
Asch van Wijck gebergte, dat zich ver naar het Noorden
uitstrekt, en just nabij den spoorweg eindigt.
Bij de meerdere meters hooge Avanavero-vallen is het
vooral de Podostemonaceeenflora (Oenone etc.), die hier
in overweldigende pracht tot ontwikkeling komt. Wat we
bij Kabelstation, in het klein zien, dat vertoont zich hier
in het groot. Daar we hier ver verwijderd zijn van vaste
woonplaatsen van menschen komen hier ook de hoogere
dieren nog zeer veelvuldig voor; apen, tapir's, otters
(Lutra brasiliensis), pingo's (Dicotyles labiatus), pakira's
(Dicotyles torquatus), powiesen (Crax alector), kami-
kamis (Psophia crepitans), de zeldzame, eigenaardige
Hoatzins (Opisthocomus Hoazin), sidderalen (Gymno-
tus electricus) en de stekelrog (Potamotrygon). De weg
naar deze vallen is vrij lang: 1 dag per koloniale stoomer
naar Nieuw-Nickerie, dan I dag per rivierboot naar Kapoe-
rie en van daar in 1 -2 dagen per korjaal naar de Ava-
naverovallen in de Kabalebo, waar over eenigen tijd een
kamp van het boschwezen gebouwd zal worden.
Met het Treub-Laboratorium te Buitenzorg kan en wil
ons Surinaamsch Vreemdelingen-Laboratorium niet con-
curreeren. In verhouding tot het mooie en modem inge-
richte Treub-Laboratorium zijn onze werkplaatsen hier
vrij armoedige verschijningen. Onze bibliotheek is in ver-
houding tot die ginds weinig omvangrijk. De bioloog mist




74 EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM VOOR

bij ons den mooien plantentuin dien hij te Buitenzorg
vindt, mist ook grootendeels de uitvoerige inlichtingen,
die hem de literatuur en de talrijke wetenschappelijke
ambtenaren te Buitenzorg op biologisch gebied kunnen
verstrekken; wegen om zich gemakkelijk per auto te ver-
plaatsen, ontbreken buiten Paramaribo bijna geheel; het
eenige treintje rijdt slechts 66n keer per week tot aan het
eindpunt door en de 2-3 hotels in Paramaribo zijn zeer
eenvoudige inrichtingen. Maar daartegenover biedt Suri-
name aan den vreemdeling een buitengewoon rijke flora
en fauna, zooals hij ze nauwelijks elders kan vinden.
Ten slotte mogen wij er misschien ook nog op wijzen,
dat de reis van uit Holland ongeveer 1 week korter duurt,
dan die naar Java en dat ook de kosten voor den over-
tocht belangrijk lager zijn.
Hoewel heden Suriname niet meer de op natuurweten-
schappelijk gebied ,,zoo verwaarloosde" kolonie van 1896
is, zoo is toch met het onderzoek van ons rijk land pas een
begin gemaakt.
We hopen zeer, dat het bovenstaande dezen of genen
bioloog zal bewegen, om voor enkele maanden in Surina-
me te komen werken. De ondergeteekenden zullen hem
gaarne alle gewenschte inlichtingen verschaffen en hem
bij zijn werk in Suriname allen steun verleenen, voor zoo-
ver dit in hun macht staat.

De hieronder opgesomde boeken en tijdschriften stel-
len den bioloog, die Suriname wenscht te bezoeken, in
staat, om zich over ons land en zijne flora en fauna te
orienteeren.
Encyclopaedia van Nederlandsch West-India, door Dr.
H. D. Benjamins en Joh. F. Snelleman, 's Gravenhage,
1914-1917.
Surinaamsche Almanak ,,De Vraagbaak", Paramaribo,
1918.
Overzichiskaart van Suriname, schaal 1 : 800.000, 1913.
Kaart van Paramaribo en omstreken, schaal 1 : 25.000,
1907.
West-Indische Gids, Amsterdam/'s Gravenhage.




BIOLOGISCH ONDERZ0EK IN SURINAME.


Timehri, The Journal of the Royal Agricultural and Com-
mercial Society of British Guiana, Georgetown.
Koloniaal Museum te Haarlem. Bulletins van het -
Boletim de Museu Paraense. s. Goeldi, Para.
Revista do Museu Paulista, Sao Paulo.
Aublet, J. B. Histoire des plants de la Guyane francaise.
Paris, 1775.
Pulle A. An enumeration of the vascular plants known
from Surinam, Leiden, 1905.
Pulle A. Zakflora van Suriname, 1 e gedeelte Bull. van het
Kol. Mus. te Haarlem, No. 47, Amsterdam, 1911.
Pulle A. Beitrage zur Flora Surinams I, II, III Recueil
des travaux bot. Neerlandais, 1908, 1909, 1912.
Went, F. A. F. C. Untersuchungen iiber Podostemona-
ceen; Verhandelingen der Kon. Akad. van Wetenschap-
pen te Amsterdam, 2e Sectie, Deel XVI, No. 1.
Kappler, A. Surinam, sein Land und seine Natur, Bev6l-
kerung und seine Kulturverhaltnisse, Stuttgart, 1887.
(In dit werk vindt men een overzicht van de fauna).
Penard, F. P. en A. Ph. De vogels van Guyana, Parama-
ribo, 1908-1910.
Martin, K. Bericht fiber eine Reise nach Niederl. West-
Indien und darauf gegriindete Studien. Leiden, 1888.
Dubois, G. C. Geologisch bergmannische Skizzen aus
Surinam. Freiberg, 1901.
Harrison, J. B. The Geology of the Goldfields of British-
Guiana London, 1908.
Cappelle, H. van. Essai sur la constitution geologique de la
Guyane Hollandaise. Baarn, 1907.
Schomburgk, Rich. Reisen in Britisch-Guyana in den Jah-
ren 1840-1844. Leipzig, 1848.
Nickerie-Expeditie H. van Cappelle, Tijdschr. v/h. Kon.
Ned. Aardr. Genootschap 1903.
Coppename-Expeditie, L. A. Bakhuis, idem 1902.
Saramacca-Expeditie, A. J. van Stockum, idem 1904.
Gonini-Expeditie, A. Franssen-Hederschee, idem 1905.
Tapanahoni-Expeditie, A. Franssen-Herderschee, idem
1905.
Toemoek-Hoemak-Expeditie, C. H. de Goeie, idem 1908.




76 EEN VREEMDELINGEN-LABORATORIUM IN SURINAME.

Suriname-Expeditie, J. G. W. J. Eilerts de Haan, idem
1910.
Corantijn-Expeditie, C. C. Kayser, idem 1912.
Ten slotte mogen nog enkele opgaven volgen, die het
mogelijk maken, de onkosten van een reis naar Suriname
ongeveer te berekenen.
Amsterdam-Paramaribof 600.-, (vroeger retour 1 jaar
f 600.-, enkele reis f 400.-).
Amsterdam-Batavia f 1200.-, (vroeger f 750.-).
Hotelkosten te Paramaribo per dag f 6.50.
Loon voor boscharbeiders en reisbedienden f 2.- (incl.
voeding).
Loon voor boschnegers per dag (Suriname-rivier) f 3.50
(incl. voeding).
per trein van Paramaribo naar Zanderij I f 1.30
S ,, ,, Sectie 0 f4.-
Brownsweg f 7.50
Kabelstation f 7.50
,, Koloniale stoomboot van Paramaribo naar Nw. Ni-
ckerie f 11.-
,, rivierboot van Nw. Nickerie naar Kapoerie f 4.-
huur van een korjaal of visschersboot per dag f0.50 tot
f 1.-
1 singaporetropen-pak te Paramaribo f 18.- tot f 20.---
wasch per pak f 0.30
.. .. stuk ondergoed f 0.10.


Paramaribo, Januari 1920.




EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURS-
FAMILIE
DOOR
S. KALFF.

De gedenkschriften van Jean Rou, een van de duizende
Hugenoten die v66r en tijdens de herroeping van het
Edict van Nantes hun vaderland ontvluchtten om in Ne-
derland een wijkplaats te zoeken, bevatten over sommige
zijner tijdgenooten bijzonderheden, welke een vluchtig
maar verrassend licht werpen op Nederlandsche personen
en toestanden in het laatst der 17de eeuw.
Als welonderwezen Franschman, schrijver van werken
van eenige beteekenis, had hij in Holland een kostwin-
ning gevonden door aan adelijke jongelieden van beider-
lei kunne onderricht te geven in geschiedenis, aardrijks-
kunde, genealogie en heraldiek. Zijne antecedenten in
deze richting in het buitenland had hij reeds ettelijke
jonge graven en baronnen helpen opvoeden brachten
hem in aanmerking voor de post van huisonderwijzer in
het gezin van Cornelis van Aerssen, heer van Sommels-
dyck, Plaat, Bommel en Spyck. Hij aanvaardde dien
post in 1680, op een salaries van slechts 600 livres. Rou
was gehuwd, doch had zijne vrouw in Frankrijk moeten
achterlaten. Hetgeen hij in den huize Sommelsdyck zag,
was van dien aard, dat de uitgever zijner Mdmoires ette-
lijke aanteekeningen te onstichtelijk oordeelde om ze op
hun plaats in den tekst af te drukken. Daarom verbande
hij die naar een ,,feuille suppl6mentaire", achter in het
boek. Dat Sommelsdyck, destijds ritmeester in dienst
der Staten, een vriend van grove scherts was toonde hij
bij gelegenheid dat de gouverneur zijner zonen verlof




78 EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE. *

vroeg om zijn jonge vrouw naar den Haag (waar het ge-
zin gevestigd was) te laten overkomen. De vergunning
werd verleend, maar, voegde de adelijke patroon er
schamper bij: ,,'t is wat moois zoo te verlangen naar een
vrouw! Men moet zich kunnen beheerschen; zooiets past
een man niet". Waarop eene vriendin des huizes, zekere
madame Du Moulin, tusschenbeide kwam met het zeg-
gen: ,,Monsieur, chacun sent ses petits besoins". En de
ander, daarop bescheid doende: ,,Bon! est-ce qu'on ne
trouve pas des femmes quand on veut ? Les rues en sont
pavess. Thans achtte de dame het onraadzaam het ge-
sprek voort te zetten. Maar het Fransche vrouwtje, dat
als strooweduwe te Charenton bij Parijs woonde, kwam
over en bleef tien dagen in het Haagsche huishouden te
gast; zeker ook om te ervaren dat een salaries van 600
livres niet voldoende was om er een eigen huishouden
mee op te zetten.
Daarna klom Sommelsdyck op tot den rang van kolo-
nel der cavalerie. Rou getuigde van hem, dat hij van een
onbuigzaam karakter was, man uit 66n stuk, die van
wijken noch wankelen wist, dapper, zelfs ietwat roeke-
loos, en wiens beginselen just niet van de strengste zede-
lijkheid waren. Hij was ook een man van geestkracht en
gezond verstand, vijand van alle vertoon en omslag,
maar niet weinig onverschillig, en van een natural dat
hem niet behind maakte. Zijne vrouw was eene dochter
van Alexanidre du Puy, markies van St. Andre Mont-
brun, die zich als general in Venetiaanschen dienst on-
derscheidde, inzonderheid bij het vermaarde beleg van
Candia. Zij wordt door Rou beschreven als eene schoone,
rijzige vrouw, die na haar huwelijk en herhaald moeder-
schap zekere lijvigheid verkreeg, welke echter aan haar
voorkomen niet schaadde. Zes maanden na het huwelijk,
toen zij met haren echtgenoot uit Frankrijk kwam en
men de dichtgevroren Maas over most, was just de dooi
ingevallen. De onderneming om met een zwaar bepakte
reiswagen, bespannen met groote Friesche kboetspaarden,
de river over te steken, werd nu een waagstuk. Andere
reizigers hadden er reeds van afgezien, en de jonge vrouw.




EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE. 79

ontsteld door het eenzame ijstafereel, drong er op aan een
anderen weg te kiezen. ,,Gekheid! antwoordde de echtge-
noot ,,zulke zwakheden komen niet te pas. Vooruit,
koetsier, en de zweep er over!" Hij was inderdaad de
laatste, die behouden aan den overkant kwam, maar 't
was een narrow escape geweest. Want het ijs boog en
splinterde onder de hoeven der paarden, en de dooi nam
zoo snel toe dat weldra de river begon te kruien, en den
volgenden dag de schotsen reeds wegdreven.
Bij zijn komst in Nederland had Rou aanbevelings-
brieven met zich gebracht aan eenige invloedrijke per-
sonen, o.a. aan den heer d'Alonne, secretaries van de ge-
malin des stadhouders Willem III, een man van eenige
beteekenis aan het prinselijk hof. Deze polste hem over
het denbeeld gouverneur te worden van de pages van
Zijne Hoogheid, maar Rou, destijds nauwelijks in dienst
getreden bij de Sommelsdycks ,was er niet voor te vinden.
De secretaries hield zijn aan Rou gegeven woord niet, om
over de zaak te zwijgen, want kort daarna werd deze door
de vrouw des huizes er over onderhouden, en had nog
moeite om zich van den blaam te zuiveren als zou hij
heimelijk getracht hebben aan het hof te komen. De gou-
verneur achtte haar eene wereldsche en prachtlievende
vrouw, in tegenstelling met haren man, die sober en een-
voudig was in zijn levenswijze. Zoo toonde hij zich ook
later in Suriname; en inzonderheid op 't stuk van klee-
ding was hij wars van alle praal. Te kwader ure liet zij
hem eens een prachtigen scharlaken mantel met goudbor-
duursel maken, en dien door zijn kamerdienaar verwisse-
len met het shabby kleedingstuk, dat hij zich tot ergernis
van heel zijne omgeving dagelijks om de schouders placht
te werpen. Hij kon die ,,vilaine houppelande" dan wel
aan zijn dienstpersoneel overlaten; altijd voor 't geval
dat zij niet bloosden zooiets te dragen. Sommeldyck, des
ochtends opstaande, zag den fraaien mantel liggen, maar
deed alsof hij dien niet zag, en toen zijn lijfknecht hem
gekleed en gepoederd had, beval hij hem zijn mantel te
brengen. Deze nam toen het nieuwe kleedingstuk, waar-
op zijn meester met afwijzend gebaar zeide: ,,Ik vraag




80 EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE.

om mijn mantel". Onthutst antwoordde de dienaar:
,,Heer, ik vind er geen andere dan deze". Waarop hij het
bescheid ontving: ,,Ga dan zoeken!" En toen de man
terugkwam met de tijding, dat die mantel nergens meer
te vinden was (daarvoor had mevrouw v. Sommelsdyck
gezorgd) nam zijn meester de kostbare surprise zijner
vrouw en wierp die op het open haardvuur. De sintels
mocht hij aan zijn meesteres brengen.
Dit geval van een toekomstigen kolonialen Gouverneur
herinnert aan dat andere, 't welk Valentijn van den
Gouverneur-Generaal Joan Maatsuycker verhaalt. In
,,singulierheid" gaf deze Oost-Indische bewindsman den
West-Indische niet toe. Hij was evenzeer een ,,wonderly-
ke Griek", lastig op 't stuk van bleeding, en wist van
geen genade wanneer zijn vrouw, Haasje Berkmans, bij
ongeluk een hemd met 66ne mouw voor hem klaargelegd
had. Zwijgend trok hij het aan en going dan in het ont-
vangvertrek zijner vrouw, de bloote arm door de open-
gewerkte mouw van het wambuis glurend, om haar ten
aanhoore van hare bezoeksters ,,vinnig uit te stryken".
Maar ofschoon hij al even onverschillig en even ongezeg-
gelijk was als Sommelsdyck, en zijne kleeren liefst tot op
den draad afdroeg, zoo onhandelbaar als gene was hij
toch niet. Valentijn verhaalt:
,,Deze brave vrouw had ook de grootste moeite van de
wereld om Zijn Edelheid een nieuw kleed aan 't lijf te
krijgen, alzo hij noit zijn oud kleed afleggen, en noit de
maat van een nieuw kleed wilde laten nemen; maar zij,
die wel wist dat het haar tot eere strekte dat Zijn Edel-
heid wel in de kleederen was, liet behendig de maat van
een oud pak van Zijn Ed. nemen, liet dan een nieuw
kleed van 't zelve stof maken en wist still te bezorgen dat
dit 's morgens lag in de plaats van 't kleed, dat Zijn Ed.
's avonds te voren uitgedaan had, zonder hem daar iets
af te zeggen, en dan trok hij dat zo aan, dat zij hem an-
ders onmogelijk aan 't lijf gekregen zou hebben".
De heer v. Sommelsdyck zou er anders mee gehandeld
hebben. Er was voor zulke ongevraagde vernieuwingen
steeds plaats in zijn haard.




EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE. 81

De omgeving van het stadhouderlijke hof was geens-
zins die, waarin zulk een karakter paste. Hij had er dus
wel ooren naar toen hem de post van gezant der Staten
aan het Fransche hof in uitzicht werd gesteld, maar nog
meer bekoorde dit uitzicht zijne vrouw. Frankrijk was
haar vaderland; het bezat hare liefde, meer dan het
,,pays des grenouilles" werwaarts haar echtgenoot haar
had overgeplant, en het denkbeeld om als ambassadeurse
in de Parijsche kringen te zullen schitteren was voor haar,
die als dochter van een landedelman in de afzondering
van het Fransche platteland was grootgebracht, als 't
ware een school vision.
Helaas, dat het een vision most blijven! Zij stuitte
n.l. op den onbuigzamen wil van haren echtgenoot, die
dezen post alleen aanvaarden wilde op voorwaarde dat
hij werd opgenomen in de ridderschap van Holland. En
hiertoe liet die ridderschap zich niet vinden. Wel is waar,
Sommelsdyck behoorde tot den Nederlandschen adel;
zijn grootvader Francois van Aerssen, gezant aan het hof
van Hendrik IV, was tevens door dien vorst tot chevalier
n baron gemaakt. Ook zijn vader, Cornelis van Aerssen,
ouverneur van Nijmegen, was bij de ridderschap van
olland ingeschreven geweest, maar die titel was niet
rfelijk. 't Mocht zijn dat de zoon eene heerlijkheid bezat,
;en rang in het leger en nog den titel van markies de la
ocle, in de ridderschap wilde men hem niet hebben,
impel omdat dit illustre college destijds voltallig was
n men vreesde dat uitbreiding van het aantal leden ten
prejudice van het aanzien van het korps zou komen. Men
wilde zich blijven beperken tot a chosen few. Vergeefs
drong zijne vrouw den kandidaat-ambassadeur om over
deze zwarigheid heen te stappen; men zou hem er te Pa-
rijs niet minder om aanzien. Hij liet zich evenmin over-
halen als indertijd aan den over van de dichtgevroren
Maas. Daarop blies zij hare wenschen den gouverneur
harer kinderen in het oor; hij zou, als hij zijn kans school
zag, het gesprek eens op dit netelig onderwerp brengen
en de voordeelen van het verblijf in Frankrijk in het
licht stellen. Niets hielp; Sommelsdyck wilde eerst ridder,




82 EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE.

en dan gezant wezen. Daarop sprong de zaak af, en de
teleurgestelde dame most het aanzien dat een ander,
n.l. de heer van Wassenaer-Sterrenberg, met den begeer-
den post going strijken.
Daarop kwam de zaak van de Surinaamsche landvoog-
dij ter tafel, en dit vlotte als van een papiertje van mu-
ziek. Want deze post was geenszins zoo begeerd, noch
zoo begeerlijk als de Fransche ambassade. Veel liefheb-
bers deden zich onder de personen van beteekenis niet op;
Suriname was een achterlijke kolonie, met eene schrale
bevolking en geringe hulpbronnen, het klimaat stond in
een slechten reuk en evenzoo het onrustige blanke ele-
ment. Doch Sommelsdyck had eene krachtige aanbeve-
ling, doordien hij voor 6en derde eigenaar van de kolonie
was geworden (de beide andere participanten waren de
stad Amsterdam en de W.I. Comp. 1) en hij wilde liever
de eerste in een kleine stad dan de tweede in Rome wezen.
Hij wenschte geen verdere aanraking met het stadhou-
derlijk hof, waar hij wegens zijne vroegere Staatsgezind-
heid slechts half vertrouwd werd en waar, volgens Rou, ,,il
avoit 6 essuyer mille d6boires". Coenraet Droste maakt van
hem gewag in zijne Overblijfsels van Geheugchenis, waar hij
van een zijner bezoeken aan het hof van prins Willem
III verhaalt, en de vrijheid neemt Suriname een eiland te
noemen. In zijne breedsprakige rijmkroniek leest men:
Ik was daer eens als daer is Somelsdijk gekomen,
De Surinaemse reys toen hebbende aengenomen.
Terwijl hy affscheyt nam, hy van veel voordeel sprak,
Dat in het Landsbestier van 't Eylant voor hem stak,
De Prins, niet konnende syn reden wederleggen,
Hoorde ik dien evenwel tot antwoort aen hem seggen:
'K sal naer uw wederkomst gelooven uw verhael,
Nu schynen gissingen uw woorden altemael.
Tot nog toe kont gy niet daer meer als ik van weten,
Voor dat gy hebt aldaer een jaer twee drie versleten.
En daer mee wenste hem syn Hoogheyt veel geluk,
Maar d'ondernemingen veranderden in druk.
1) De Staten van Zeeland hadden de kolonie in 1682 voor / 260.000.-
afgestaan aan de W.-I. Comp., die reeds het volgend jaar 66n derde ver-
kocht aan Amsterdam, 66n derde aan Sommelsdyck, en 66n derde zelf be-
hield. Het geheel der drie bezitters droeg den naam van Societeit van Suri-
name. (v. Kampen, Gesch. d. Ned. buiten Europa, II 283).




EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE. 83

In 1683 scheepte hij zich in naar Paramaribo, maar
zonder zijn vrouw. Had hij niet naar Parijs gewild, zij
wilde niet naar Suriname. Zij verzegde het om de Haag-
sche omgeving, welke haar gemeenzaam geworden was, te
ruilen voor eene halfbeschaafde kolonie aan een tropisch
strand. Daarbij schijnt de aandrang van zijn kant om mee
naar de West te gaan niet bijster groot te zijn geweest;
althans Rou geloofde goede redenen te hebben ,,pour
croire que, sur ce fait, il y avoit de sa part plus de grimace
que de veritable empressement". En inderdaad wist de
nieuwe Gouverneur zich sedert hare afwezigheid te
troosten met een van de bruine dochteren des lands;
eene jeugdige Indiaansche kwam in zijn wigwam en
verpoosde hem van de regeeringszorgen. Zijn vrienden
stelden die ongewijde verbintenis voor als een noodwen-
digheid, een politieke maatregel. De lezing van een hun-
ner luidde:
,,Den heere Gouverneur van Zommelsdyck was ge-
nootsaakt geweest by het maaken van die vreede (met
een Indiaanschen stamp een dogter van een der voor-
naamste opperhoofden der Indianen op haare wyse tot
sig te neemen; dat mensch was wel honderd jaaren oud
geworden, synde thans nog geen vijf en twintig jaaren
dood. Zij quam nu en dan eens aan Paramaribo, logeeren-
de dan bij mevrouw last weduwe van ds. Duvoysin, die
zij dogter noemde, omdat haar Ed. met den heer Gou-
verneur de Cheusses (die tot het buys van den heere van
Zommelsdyck behoorde) getrouwt was geweest".
Andersdenkenden meenden echter dat die noodzake-
lijkheid om eene jonge squaw tot bijzit te nemen en op
die wijze een vrede met hare landgenootente bezegelen,
wonderwel strookte met Sommeldyck's persoonlijke voor-
liefden; en dat hij er allerminst de man naar was om zich
dergelijke servituten op de landvoogdij te laten welge-
vallen, had hij 't zelf niet gewild.
Elders in zijn rijmkroniek teekende Droste aan, dat hij
zich van de bevolking ,,min lieven deed dan vreesen".
Die verklaring was allicht in verband te brengen met
zijn hardvochtig optreden tegenover de inboorlingen.




84 EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE.

Het archief te Leiden bevat het afschrift van een zijner
brieven aan de Staten Generaal, waarvan de inhoud
wordt medegedeeld door De Navorscher 1), en welke doet
vermoeden dat de Gouverneur met de levens der Indi-
anen placht om te gaan als de duivel met de takkebossen.
Hij schreef daarin o.a. over de onmogelijkheid om te vol-
doen aan den eisch der Staten van Zeeland tot onver-
wijlde terugzending van drie Roomsche zendelingen,
tersluik in de kolonie gekomen, aangezien ze reeds aan
het klimaat ten offer gevallen, en begraven waren. Wat
hun gebeente betrof, ,,soude ick voorslaen off het niet
geraden soude syn die aan den H. Vader den Paus van
Rome toe te senden, die daer sonder twyffel goede riliques
van soude maecken, waerdoor syne Casse soude konnen
werden gebeneficeert om den Turxen oorlogh te helpen
voort setten". En de brief eindigde met de kennisgave:
,,Ons secours is met over de hondert Indiaensche slavin-
nen en kinderen, wiens mans en vaders door de onsen syn
dootgeslagen, geretourneert".
Prof. Fruin merkte hierbij op dat het niet te verwon-
deren was, zoo hem zelf een bloedig uiteinde wachtte.
De strooweduwe in Den Haag, Marguerite du Puy de St.
Andr6 Montbrun, zou haren echtgenoot niet terugzien;
hij werd den 19 Juli 1688 door muitend krijgsvolk neer-
geschoten. Droste herdacht zijn dood met de regels:
'T was jammer dat een man met veel hoedanigheden
Een onverwagte doot van schelmen heeft geleden,
Die hy om lof en eer had dikmael nagejaegt,
Wanneer hy in den kryg syn leven heeft gewaegt.
Verbintenissen gelijk die tusschen Sommelsdyck en
een Indiaansche vrouw waren in Suriname gansch niet
zeldzaam, en droegen er niet toe bij de zuiverheid van het
Kaukasische bloed te bewaren. Eene talrijke mestiezen-
klasse vermeerderde eerlang de reeds zoo gevarieerde
bevolking der kolonie, en de wilde echt, door zoo menigen
gehuwden europeaan in dit tropische gewest gesloten,
vond niet zelden een naspel in 't vaderland en eindigde


1) VI p. 167.








EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE. 85

met een eisch tot echtscheiding. Of ook omgekeerd;
wanneer de echtgenoot in de kolonie een dergelijke grieve
had tegen de in 't vaderland achtergebleven vrouw, going
zulk een eisch van hem uit. 't Mocht partijen dan wel
eens nagezegd worden dat beider huwelijkstrouw ver-
dacht was, en dat ze bij alkaar pasten als een beroest mes
en vuile boter. Het werpt eanig licht op de Surinaamsche
toestanden op het eind der 17de eeuw, wanneer men
b.v. in het Journaal van Constantyn Huygens, den zoon,
de aanteekening leest:
,,16 October 1689. Smiddaghs att Slydrecht bij mij,
komende sonder dat hem genood hadde. Vertelde dat
Vredenburg, de man van vr. van 's Gravemoers zuster,
in Suriname zijnde, van daer procuratie aen mevr. van
Wassenaer, sijn suster, gesonden had om sijn huwelyck
ex causa adulterii (wegens echtbreuk) te doen dissolveren,
sustinerende dat sij in sijn absentie dry kinderen bij de
jonghe Sevenaer gehadt hadde".
De man, die hier als eischer optrad, was Abraham van
Vredenburch, gehuwd met de Haagsche burgemeesters-
dochter Jacoba Pieterson. Toen hij in 1683 naar West-
Indie vertrokken was, had hij evenals Sommelsdyck
zijne vrouw achtergelaten, of wel, zij had het verzegd hem
derwaarts te vergezellen. Mevr. v. Wassenaer maakte
echter geen gebruik van de haar gezonden procuratie,
want toen in 1691 de eisch tot echtscheiding voor het
Hof van Holland kwam, trad niet de zuster, maar de
zwager als Vredenburch's gemachtigde op, n.1. de Leid-
sche professor Gronovius. Uit de getuigenverhooren en
het verweer van gedaagde bleek intusschen, dat ook de
vrouw heel wat tegen den man had in te brengen. Zij
verklaarde n.l. dat hij reeds v66r zijn huwelijk, ,,de wegh
van de verloore Soon hadt ingeslagen, en daarop conti-
nueerende was gebleven", dat hij ten gevolge van zijn
loszinnigen levenswandel zijn vermogen grootendeels
had doorgebracht, daarna tevergeefs een emplooi in
Franschen dienst had gezocht, en eindelijk een uitweg
gezocht had naar Suriname, ..het restant van syn gelt
mede nemende en niet begerende dat zij, gedaagde, met




86 EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE.

hem soude gaan". Voorts zou hij in Suriname zijn onge-
bonden leven hebben voortgezet, en getracht hebben van
den Kolonialen Raad eene ontbinding van zijn huwelijk
te verkrijgen. Eerst toen hem dit niet gelukte (vermoe-
delijk was de Raad niet bevoegd zulk een vonnis uit te
spreken) zond hij die procuratie aan zijne zuster in Neder-
land. *
Eerst in 1703 werd dit huwelijk ontbonden. Vreden-
burch was toen in 't vaderland teruggekeerd, en burger
van Amsterdam geworden. Bij sententie van schepenen
aldaar werd de echt ,,gedissolveerd", en hem vrijheid
gegeven met een andere vrouw te huwen. Vermoedelijk
had Jacoba Pieterson zichzelve in het ongelijk gesteld
door hare openlijke verhouding tot mr. Barend Frans
van Sevenaer, bij wien zij vier kinderen had. Vredenburch
van zijn kant had eene onechte dochter bij eene gouver-
nante, welk kind echter door hem gelegitimeerd werd. Zij
huwde later met een kapitein der burgerij te Leiden,
Frans van Kerkem of Kerchem, welk huwelijk echter ook
al door echtscheiding werd ontbonden. De leuzeDivorpons!
gold in die dagen vooral niet minder dan in de later. De
gescheiden mevr. Vredenburch schijnt na het vonnis van
1703 met den vader harer kinderen gehuwd te zijn; kin-
deren die vermoedelijk jong overleden, daar hunne name
niet worden vermeld.
Zoover nu als tusschen de echtelieden Vredenburch
kwam het bij de Sommelsdyck's niet, al waren er mis-
schien wel vrienden (zulke vrienden heeft men altijd) die
de vrouw niet onkundig lieten van den wilden echt van
den man. Trouwens, zij werd door den huisonderwijzer
(Jean Rou) behalve als eene geestvolle, ook als eene gods-
dienstige vrouw afgeschilderd, welke de bijbelsche hu-
welijksgeboden betrachtte. Maar tevens zei de schrijver
der Mdmoires van haar, dat zij in eene verkeerde richting
was opgevoed en eene ietwat te lange tong had. Zij be-
vestigde het spreekwoord, uit haar eigen vaderland af-
komstig: ,,La langue des femmes est leur 6pee, et elles
ne la laissent pas rouiller". Ook was zij er steeds op uit
zich met iemand te brouilleeren, en dien iemand vond zij









EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE. 87

welhaast in den opvoeder harer zonen. De opvoeding
zelve gaf gereedelijk aanleiding tot verschil van meening,
daarna tot verwijdering en rancune, eindelijk tot Rou's
ontslag. Zij verweet hem dat hij met al zijn preeken en
catechiseeren van haren oudste een kwezel maakte; dat
hij better zou doen met hem mathesis en wijsbegeerte bij
te brengen dan hem met de psalmen Davids aan 't hoofd
te rellen. Terwijl Rou van zijn kant beweerde: de knaap
was voor zulke vakken nog te jong, en de christelijke leer
behoorde naar zijn opvatting, de eerste en voornaamste
grondslag te zijn eener goede opvoeding, Niets zonder
God!
Verder vermeende zij, dat hij zijne eigene studian
beoefende ten koste van die zijner leerlingen. De jongens
werden verwaarloosd, enz. Bij zulk eene verhouding kon
ontslag niet lang uitblijven. Sommelsdyck zei: het
speet hem, maar hij kon zich ten gevalle van een huis-
onderwijzer niet brouilleeren met zijne huisvrouw. Bij 't
afscheid meende deze laatste dat een man van zijn ver-
dienste (hier klonk de toon harer stem 'n beetje ironisch)
niet lang buiten emplooi zou behoeven te blijven; hij zou
wel spoedig iets anders vinden. ,,C'est vrai, madame",
hervatte de ander, ,,comme l'on dit je suis cass6, mais
ce qui me console c'est qu'heureusement les morceaux en
sont bons". Met dien troost kon hij gaan, en daar hij nu
vooreerst zijn bekomst van het onderwijs had, trachtte
hij in dienst van den lande te geraken. 't Gelukte hem
ook eene aanstelling te bekomen als klerk bij de griffie
der Staten Generaal. Zijn vrienden in Frankrijk hielpen
hem nu ook om zijne vrouw en beide kinderen te laten
overkomen; eerlang, in 1683, was het gezin hereenigd,
en deed z'n best den Haagschen tongval machtig te
worden.
Na den gewelddadigen dood haars echtgenoots trachtte
de weduwe Sommelsdyck zijn 66n derde aandeel in de ko-
lonie Suriname te verpassen aan de beide andere partici-
panten, de W. I. Comp. en de stad Amsterdam. Zij had
geen geringen dunk van den bloei, waartoe die kolonie on-
der het bestuur van den vermoorden Gouvernuer geraakt




88 EENE SURINAAMSCHE GOUVERNEURSFAMILIE.

was, dat zij f700.000 durfde vragen voor iets, wat bij aan-
koop ongeveerf 87.000 gekost had. Maar noch deze beide
participanten, noch de prins van Oranje, wien men mede
met de zaak aan boord kwam, waren belust op dit incou-
rante fonds. Eerst in 1760 werd deze familiebezitting door
de erfgenamen overgedaan aan de stad Amsterdam. De
weduwe zag haar vaderland, ,,la belle France", niet weer
terug; zij vestigde zich daar niet metterwoon. Zij stierf 4
Dec. 1694 in den Haag.
Haar oudste zoon, Alexander, was haar toen reeds in
den dood voorgegaan. Hij stierf in 1691 aan ,,pockjes",
slechts 23 jaar oud, en ongehuwd. Echter wilde het open-
baar gerucht, dat hij het oog had gehad op zekere juffr.
Doublet, ook naar de heerlijkheid haars vaders, St. Anna-
land genoemd. Zij was eene dochter van Philips Doublet,
die gehuwd was met de eenige dochter van Constantyn
Huygens, Susanna. Zij was derhalve eene voile nicht van
den auteur van het bekende Journaal, Constantyn Huy-
gens Jr., in wiens dagboek men vindt aangeteekend ter
zake van een onderhoud tusschen den koning-stadhouder
en zijn secretaries:
8 Dec. 1691. De Con. praete van nichtje van St. Anna-
landt, en vraegde of sy niet trouwen soude, etc. Seyde van
haerfroideur en daernae better accueil aen Sommelsdyck, die
de Coningh seyde dat een seer goedt slagh van een man was".
Bij gelegenheid van zijn sterven gaf Willem III zijn
secretaries last om aan de moeder van den overledene een
brief van rouwbeklag te zenden, en bracht toen de ge-
ruchten omtrent de verhouding tot de Haagsche juffer
nog eens ter sprake. In het Journaal leest men:
,,Wierdt smergens van Coningh ontboden. Deed mij een
condoleantie aen vrouw van Sommelsdyck schrijven be-
klagende seer sijn doot. Vraegde mij of daer eenig ge-
spreck van huwelyck geweest was tusschen hem en nichtje
van St. Annalandt. Seyde dat haer seer opgepast (het hof
gemaakt) had, maer dat niet gehoort hadde van eenige
gedaene propositie".
't Zou misschien zoo ver gekomen zijn, ware de dood
niet tusschenbeide getreden.




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs