• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Half Title
 Title Page
 Inhoud van de acht en twintigste...
 De godsdiensten in Curacao
 De bevolking van Suriname
 Boekbespreking
 Bibliography
 Het dagelijksche leven op de Surinaamsche...
 De voorgenomen uitbreiding van...
 Nederland tezamen met Groot-Brittannie,...
 Surinaamsche octrooien in de 17de...
 Geschiedkundige sprokkelingen...
 Bibliography
 Enkele maritieme gedachten over...
 De reis Nederland-Paramaribo in...
 Poelepantje
 Geschiedkundige sprokkelingen...
 Boekbespreking
 Kroniek
 Bibliography
 Middelbaar onderwijs in Surina...
 De benoeming van een grootopperhoofd...
 Boekbespreking
 Se Curacaosche bank, verslag...
 Kroniek
 Bibliography
 Rondom de nieuwe constitutie van...
 Een Nederlandsch zeeofficier over...
 Boekbespreking
 Bladvulling
 Kroniek
 Bibliography
 Kiesvereenigingen in Suriname
 Surinaamsche almanakken
 Boekbespreking
 Kroniek
 Bibliography
 Natuurbescherming op de Nederlandsche...
 Negers in Amerika
 Suriname's ontvoogding en het welvaarts...
 Oranjeappelen
 Barbados aan den vooravond van...
 Kroniek
 Bibliography
 Bladvulling
 Barbados aan den vooravond van...
 De Curacaose begroting voor...
 Kroniek
 Toepassingen van walaba of...
 Het werk van de Evangelische broedergemeente...
 Boekbespreking
 Kroniek
 De Nederlandsche kamer van koophandel...
 Suriname en linggadjati
 Medisch werk op Curacao in...
 Curacaosche gegevens op economische...
 Voorbereiding van een natuurwetenschappelijke...
 Boekbespreking
 Kroniek
 Bibliography
 Onderwijshervorming in Surinam...
 Federalisme en separatisme...
 Boekbespreking
 Kroniek
 Bibliography






Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00010
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1919-1959
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherland Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1 jaarg. (1919/20)-39 jaarg. (Dec. 1959).
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 vols.
Issuing Body: Published in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00010
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 000328385
oclc - 27645363
notis - ABV7932
lccn - sn 93026062
 Related Items
Succeeded by: Nieuwe west-indische gids

Table of Contents
    Half Title
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Inhoud van de acht en twintigste jaargang
        Page v
        Page vi
        Page vii
        Page viii
    De godsdiensten in Curacao
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
    De bevolking van Suriname
        Page 9
        Page 10
    Boekbespreking
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
    Bibliography
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
    Het dagelijksche leven op de Surinaamsche koffie-plantage ,,kokswoud" in 1828
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
    De voorgenomen uitbreiding van willemstad op Curacao, oranjestad en sint Nicolaas op Aruba
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
    Nederland tezamen met Groot-Brittannie, de vereenigde staten van Noord-Amerika en frankrijk in West-Indie
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
    Surinaamsche octrooien in de 17de en 18de eeuw
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
    Geschiedkundige sprokkelingen VIII
        Page 62
        Page 63
    Bibliography
        Page 64
    Enkele maritieme gedachten over de defensie van Curacao
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
    De reis Nederland-Paramaribo in 1861 en sedert 1884
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
    Poelepantje
        Page 88
    Geschiedkundige sprokkelingen IX
        Page 89
        Page 90
    Boekbespreking
        Page 91
    Kroniek
        Page 92
        Page 93
        Page 94
    Bibliography
        Page 95
        Page 96
    Middelbaar onderwijs in Suriname
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
    De benoeming van een grootopperhoofd der boschnegers
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
    Boekbespreking
        Page 119
        Page 120
        Page 121
    Se Curacaosche bank, verslag 1944
        Page 122
    Kroniek
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
    Bibliography
        Page 128
    Rondom de nieuwe constitutie van Jamaica
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
    Een Nederlandsch zeeofficier over Curacao en Suriname
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
    Boekbespreking
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
    Bladvulling
        Page 154
    Kroniek
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
    Bibliography
        Page 160
    Kiesvereenigingen in Suriname
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
    Surinaamsche almanakken
        Page 175
        Page 176
    Boekbespreking
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
    Kroniek
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
    Bibliography
        Page 192
    Natuurbescherming op de Nederlandsche antillen, haar ethische, aesthetische, wetenschappelijke en economische perspectieven
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 216a
        Page 216b
        Page 216c
        Page 216d
        Page 216e
        Page 216f
    Negers in Amerika
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
    Suriname's ontvoogding en het welvaarts plan
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
    Oranjeappelen
        Page 236
        Page 237
        Page 238
    Barbados aan den vooravond van veranderingen I
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
    Kroniek
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
    Bibliography
        Page 254
        Page 255
    Bladvulling
        Page 256
    Barbados aan den vooravond van veranderingen II
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
    De Curacaose begroting voor 1948
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
    Kroniek
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
    Toepassingen van walaba of bijlhout
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
    Het werk van de Evangelische broedergemeente in Suriname
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
    Boekbespreking
        Page 312
        Page 313
    Kroniek
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
    De Nederlandsche kamer van koophandel te Londen
        Page 318
        Page 319
        Page 320
    Suriname en linggadjati
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
    Medisch werk op Curacao in 1939-1946
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
    Curacaosche gegevens op economische gebied
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
    Voorbereiding van een natuurwetenschappelijke Suriname-expeditie
        Page 340
        Page 341
    Boekbespreking
        Page 342
        Page 343
        Page 344
    Kroniek
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
    Bibliography
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
    Onderwijshervorming in Suriname
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
    Federalisme en separatisme in Westindie
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
    Boekbespreking
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
    Kroniek
        Page 377
        Page 378
        Page 379
    Bibliography
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
Full Text



















DE WEST-INDISCHE GIDS


















































































N.V. VAN DE GARDE & CO'S DRUKKERU. ZALTBOMMEL







De

West-Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN


Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY FORTMAN
W. R. MENKMAN EN Dr. P. WAGENAAR HUMMELINCK


ACHT EN TWINTIGSTE JAARGANG 1947

NEGEN EN TWINTIGSTE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1947











V -



LA TI I














Copyright 1947 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands
All rights reserved, including the right to translate or to
reproduce this book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS













INHOUD VAN DE ACHT EN TWINTIGSTE JAARGANG

BIBLIOGRAPHIE, 26, 64, 95, 128, 160, 192, 254, 319, 349, 380
BISWAMITRE, C. R., Suriname en Linggadjati .. 321
BLADVULLING. . ... 154,256
BOEKBESPREKING .. 11, 91, 119, 150, 177, 312, 342, 374
BOHEEMEN, H. VAN, Onderwijshervorming in Suriname 353
DROOGLEEVER FORTUYN, PROF. Dr. A. B., Middelbaar onder-
wijs in Suriname.... .............. 97
EIJK, W. van, De Curagaose begroting voor 1948. ... 269
GAAY FORTMAN, B. DE, Boekbespreking 15, 22, 121, 151, 152,
154, 177, 178
-- Geschiedkundige sprokkelingen. ... 62, 89
Kroniek. 92, 125, 157, 189, 252, 287, 317, 347, 378
GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN VIII. Een octrooi op
Curacao verleend in 1814 . .. 62
- IX. Slavernij in West-Indii . .. 89
GEYSKES, Dr. D.'C., Boekbespreking . 375
GOEJE, C. H. DE, Negers in Amerika . 217
- Boekbespreking . .... .16
HARTOG, Dr. JOH., De godsdiensten in Curacao ..... 1
-- De voorgenomen uitbreiding van Willemstad op Cura-
gao, Oranjestad en Sint Nicolaas op Aruba. 42
HEEMSTRA, M. J. BAR. VAN, Boekbespreking .. 18
HOYER, W. M., Oranjeappelen . .236
HUURMAN, Mr. D., Nederland tezamen met Groot-Brittan-
nie, de Verenigde Staten van Noord-Amerika en Frank-
rijk in West-India ................ 47
JUNKER, L., De benoeming van een grootopperhoofd der
Bosnegers . . .. 107
KRONIEK. 92, 123, 155, 185, 249, 284, 314, 345, 377, 181
LANJOUW, J., Boekbespreking. . ... 182
MENKMAN, W. R., Curagaose gegevens op economisch ge-
bied . . 335







VI INHOUD VAN DE ACHTENTWINTIGSTE JAARGANG

MENKMAN, W. R., Federalisme en separatisme in West-Indie 368
- De Curagaose bank. Verslag 1944 ... 122
- Department van Landbouw- Economische Zaken in
Suriname. Verslag over de jaren 1942-1944 .. 180
- Ondernemersraad voor Suriname. . 24
- De Nederlandse kamer van koophandel te Londen 318
- Boekbespreking 11, 20, 21, 22, 91, 152, 153, 178, 312, 376
- Kroniek. 123, 155, 185, 249, 284, 314, 345, 377
OUDSCHANS DENTZ, F., De bevolking van Suriname .. 9
- Poelepantje .................. 88
-- Surinaamse octroien in de 17de en 18de eeuw .. 58
- Surinaamse almanakken . ... 175
- Bibliographie .... .26, 64, 95, 128, 160, 192, 254
- Bladvulling. Wanneer Paramaribo zijn eerste klok
kreeg . . 154
PANHUYS, Jhr. L. C. VAN, Een Nederlands zeeofficier over
Curagao en Suriname . .... 145
- Mr. Dr. F. L. J. van Haarent. . .. 73
RIEMERSMA-DE GAAY FORTMAN, N. A., Boekbespreking. 373
RIJNDERS, B. J. C., Het werk van de Evangelische Broeder-
gemeente in Suriname . .. 300
SAMSON, PH. A., Kiesverenigingen in Suriname .... .161
SCHALKWIJK, Mr. F. G., Boekbespreking .376
SCHELTEMA DE HEERE, G. A. N., De reis Nederland-Para-
maribo in 1861 en sedert 1884 .... 74
SCHOLS, H. Boekbespreking. . ... 150
SEPPEN, GEORGE, Enkele maritime gedachten over de de-
fensie van Curaao. . ... 65
SIMONS, R. D., Suriname's ontvoogding en het welvaarts-
plan . . 222
Boekbespreking . .... 373
SPOON, Ir. W., Toepassingen van Walaba of bijlhout .. 289
UHLENBECK, C. C., Boekbespreking ... 119
WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P., Het dagelijks leven op
de Surinaamse koffie-plantage ,,Kokswoud" in 1828.
Een brief van H. Borcharen. . ... 33
Medisch werk op Curagao in 1939-1946 .. 329








INHOUD VAN DE ACHTENTWINTIGSTE JAARGANG


WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P,, Voorbereiding van een
natuurwetenschappelijke Suriname-expeditie .... .340
Bibliographie . .... 319, 349, 380
Bladvulling. De geneeskundige school in Paramaribo 256
Boekbespreking ... 23, 120, 121, 183
WALLE, J. VAN DE, Rondom de nieuwe constitute van
Jamaica . . 129
Barbados aan den vooravond van veranderingen 239, 257
WESTERMANN, Dr. J. H., Natuurbescherming op de Neder-
landse Antillen, haar ethische, aesthetische, wetenschap-
pelijke en economische perspectieven ... 193
WIT, H. DE, Boekbespreking . ... 342

BESPROKEN BOEKEN ENZ.
(De laatste cijfers verwijzen naar D.W.I.G.).

M. F. ABBENHUIS, De eerbiedwaardige dienaar Gods Pater Petrus Nor-
bertus Donders CssR 1809-1887. Paramaribo, 1944. 20.
Strijdvragen rondom de Eerbiedwaardige Petrus Donders. Pamara-
ribo, 1945. 21.
Arowakken in Suriname. Paramaribo, 1940. 23.
Suriname. Verhalen en schetsen uit de Surinaamsche geschiedenis.
Paramaribo, 1946. 178.
AMILCO (VAN ASBECK), Curafao. De parel der Nederlandsche Antillen
zonder plaats en jaar (1947). 178.
W. A. VAN DEN BOLD, Contribution to the study of Ostracoda with
special reference to the tertiary and cretaceous microfauna of the
caribbean region. Amsterdam, 1946. 120.
De Branding, orgaan van de R.K. vereniging St. Thomaskring op
Curagao. No. 1 1 Juni 1946. 151.
Mr. dr. J. A. E. BUISKOOL, Suriname Nu en Straks. Amsterdam,
1946. 342.
THEOD. A. C. COMVALIUS, Kort overzicht van de Surinaamsche geschie-
denis met vragen ter repetitie voor de hoogste klasse der Lagere school,
Mulo- en Normaalscholen. 91.
Department van Landbouw-Economische zaken in Suriname. Verslag
over de jaren 1942-1944. 180.
Dominicanen, Enkele Paters -, Geschiedenis der missie van Curacao
Curacao, 1947. 121.
Economische Stichting West-Indid-Nederland. Economisch Bericht
no. 2. Dec. 1946. 153.
Mr. B. DE GAAY FORTMAN, Schets van de politieke geschiedenis der
Nederlandsche Antillen in de twintigste eeuw. 's-Gravenhage, 1947.
375.
C. H. DE GOEJE, Primitieve volkjes gespiegeld aan den modernen mens (en
omgekeerd). 's-Gravenhage 1946. 119.








VIII INHOUD VAN DE ACHTENTWINTIGSTE JAARGANG

W. Jos DE GRUYTER, A new approach to Maya hieroglyphs. Amster-
dam, 1946. 16.
JOH. HARTOG, Journalistiek leven in Curacao. Nijmegen-Utrecht-Wil-
lemstad, 1944. 15.
PHILIP HANSON Hiss, A selective guide to the English literature on the
Netherlands West Indies. New York, 1943. 23.
Netherlands America-The Dutch territories in the West. New-York,
z.j. 182.
W. M. HOYER, Almanaque de Curagao para el afio de 1947. Curagao,
1947. 154.
JOHAN VAN HULZEN, Onze Westindische geschiedenis. 's-Gravenhage,
1946. 121.
M. D. LATOUR, Santa Monzca Patrona di tur Mama Christian. Curagao,
1946. 177.
P. M. LEGINE, Graaf von Zinzendorf; de man die maar den passie had.
1947. Den Haag, 373.
Nos Lucha. Orgaan van de afd. Pietermaai van de Cur. R.K. Partij,
1946. 151.
HUBERT MANESS en RUTH G. TUCKER, World Banana Production and
Trade. Washington, 1946. 312.
Mr. dr. L. MARGADANT, Inleiding tot de Indische Staats- en administra-
tiefrechtelijke publicaties. Bussum, 1946. 374.
W. R. MENKMAN, ,,Guyanas en Antillen" in Nederland in de vijf wereld-
delen. 1947. 372.
J. C. DE MIRANDA, Het bewijs door getuigen in burgerlijke zaken. Am-
sterdam, 1946. 152.
Ir. O. M. DE MUNNICK, Het rijke ertsland Suriname en zijn problemen.
Hengelo, 1946. 150.
Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en Curagao.
Jaarboek 1945-1946. 152.
Mr. M. DE NIET, Verzameling van wettelijke regelingen betreffende het
Militair Straf- en tuchtrecht bij de landmacht in Suriname. Para-
maribo. 1944.
N. P. NOORDENBOS, Systematische beschrijving van den inhoud van de
publicatiebladen van het gouvernement Curapao over de jaren 19oo-
1946. Alphen aan den Rijn, 1940. 22.
Proverbionan Papiamento. Curagao, 1946. 177.
JACQUES SAMUELS, Schetsen en typen uit Suriname. Paramaribo, 1944.22.
R. D. SIMONS, Paramaribo. Over den oorsprong en de betekenis van den
naam. Den Haag, 1947. 376.
J. W. B. VAN DER STIGCHEL, South American Nematognathi. Leiden,
1946. 120.
J. STULDREHER-NIENHUIS, Verborgen Paradijzen. Het Leven en de Wer-
ken van Maria Sibylla Merian 1647-1717. Arnhem, 1945. 18.
Mr. A. VAN TRAA, Suriname 190oo-940. Deventer, 1946. 11.
RUTH G. TUCKER, zie Hubert Maness.
TUYUCHI, Jeanne d'Arc. Willemstad-Cura9ao, 1946, 177.
De Nieuwe Tijd, orgaan van de Cur. R.K. Partij. 1947. 151.
FRANS VAN VENLO, Vis met de vissen. Curagao, 1946. 183.
J. WARREN NYSTROM, Surinam A geographic study. New York
(1943?) 181.
PAUL A. ZAHL, To the lost world, New York Londen, 1939. 374.
















DE GODSDIENSTEN IN CURACAO


DOOR

DR. JOH. HARTOG

De eerste en tot nu toe enige volkstelling in het gebiedsdeel
Curagao werd gehouden op 31 December 1930. De tweede, die
tien jaar later, dus ultimo 1940, zou plaats vinden, going in ver-
band met de oorlog niet door.
De bevolking onderging evenwel in de vijftien jaren, die sedert
de eerste volkstelling verlopen zijn, grote verandering. Zo wonen
er thans op Aruba meer dan het dubbele aantal mensen van 1930.
Het Bevolkingsregister stelde elk jaar het inwonertal vast door
het aantal door vestiging en geboorte bijgekomen personen bij
het laatste bevolkingscijfer op te tellen en het aantal door vertrek
en overlijden afgegane personen van deze som af te trekken.
Zodoende kwam men toch elk jaar tot een bepaald bevol-
kingscijfer op 31 December.
Wat hierbij verloren going, of althans niet naar voren kwam,
dat waren de gegevens omtrent geslachten, leeftijdsgroepen,
godsdienstgroepen en nationaliteiten. Deze zijn uiteraard ook
volkomen veranderd en het zijn veelal die cijfers, welke in velerlei
opzicht voor de bestudering van een bevolking van groot belang
zijn. In het midden van de oorlog, in 1943, heeft de leider van het
Bevolkingsregister, de heer Matthias Bartels Bartels Daal, de
taak ondernomen om kaartje voor kaartje na te gaan, teneinde
wat de godsdienstige schakering betreft tot een overzicht te
komen.
Hij deed hierbij nog een ontdekking, nl. dat het gebiedsdeel
meer inwoners had dan men wist. Het bevolkingscijfer, zoals dat
door optelling en aftrekking verkregen was, bedroeg voor ultimo
1942 113.956 inwoners. De kaartjestelling vond plaats op 1 Juli
1943 en daarbij kwam men op 119.585 inwoners, dus zes duizend
meer. Vanzelfsprekend kan de bevolking in de zes tussen liggende
maanden niet zo zijn toegenomen.

-1-West-Indische Gis XXVIII
West-Indische Gids XXVIII I







DR. JOH. HARTOG


Ten einde de verandering op godsdienstig-kerkelijk terrein na
te gaan is het zaak om ook de gegevens van 1930- van de volks-
telling dus te bezien. Deze waren als volgt (voor de zes
Curagaose eilanden gezamenlijk):
Vereenigde Protestant- Evangelisch Luthersch 206
sche Gemeente. 5.512 Andere godsdiensten 955
Nederl. Herv. Kerkge- Geen godsdienst .1.369
nootschap ..... 987
Gereformeerde kerk 135 Waalsche gemeente. 7
R.K. Kerk .... .62.489 Christelijk Gerefor-
Israelieten ... 636 meerd .. 14
Anglicaansche kerk 941 Leger des Heils .. .10
Methodisten kerk 3.108 Theosophische kerk 2
Bij vergelijking met de cijfers van Juli 1943 nadien zijn geen
cijfers beschikbaar blijkt, dat bij de control in 1943 de in
bovenstaand overzichtje na ,,Geen godsdienst" genoemde groe-
pen niet zijn opgenomen. Wij hebben ze daarom afzonderlijk
geclassificeerd. Of er van deze kleine groepjes nog aanhangers
zijn en of die mogelijk wonder de rubriek ,,Andere godsdiensten"
zijn opgenomen kan niet worden nagegaan.
Teneinde tot dit overzicht te geraken heb ik de cijfers
van de burgerlijke stand, waar dus elk individu zelf zijn eigen
godsdienst verplicht opgeeft, gecontroleerd, met de cijfers,
die door de onderscheidene kerken en kerkgenootschappen
mij werden verstrekt. Het blijkt, dat er vaak grote verschillen
tussen beide opgaven bestaan. Zulks zal in het volgende steeds
worden aangegeven.
De gegevens nu, zoals die bij telling van de bevolkingskaarten
naar voren komen, kunnen in de volgende tabel worden gerang-
schikt. Men krijgt hierdoor een overzicht zowel van de verdeling
der verschillende godsdiensten over de eilanden. Onder M staan
de mannen, wonder V de vrouwen aangegeven.
Bij de cijfers dient nog het volgende ter verduidelijking te
worden aangetekend.
De Protestantsche Gemeenten op De Curagaose eilanden zijn
anders georganiseerd dan die in Nederland, zodat de in de eerste
twee rubrieken gegeven aantallen niet geheel en al corresponderen
met de werkelijkheid. Een Nederlands (of Nederduits) Hervormde
Kerk bestaat in Cura9ao niet. Er bestaat van zulk een kerkge-
nootschap dus ook geen administrative. Men heeft op Curagao
de Vereenigde Protestantsche Gemeente (de zg. Fortkerk; predi-








DE GODSDIENSTEN IN CURAqAO


Ver. Ned. Ger. Zev.
Prot. G. Herv. Kerk Doopsg Ad. R. Kath
M V_ V MVV MV MV M VI M V

Curagao .. 1938 1430 1360 827 159 105 32 16 30 25 29796 31816
Aruba 1 284 258 147 31 12 4 6 6 9 14480 12899
Bonaire 4941 10 3 2 2325 3241
St. Maarten N.G. 4 -- 700
St. Eustatius. .- 120 358
Saba 3061 474
Totaal 6733 2605 307 58 192 96395

Pilgr. Ev. I Andere Geen of
Joden Anglic. Method. Hol. Lu. gAndere G
Ch. Luth. godsd. onbek. G
Ch.
MVM V M VM VM V M V M V

Curaao 356 379 721 303 757595 833 395 1071 399
Aruba 115 74 1132446 130678 295 174 2 45
Bonaire 2 11 3 30 6
St. Maarten N.G. 1631 1 1 -
St. Eustatius 540 -
Saba ... 1611267 31 5 12 -| -- -
Totaal. ...... 928 3030 5811 18 1 1711 1796

kanten Ds. H. W. Eldermans en Ds. Joh. Mietes), die ontstond
in 1825 door een fusie van de Luthersen en de Hervormden. In
theoretisch verband staan hiermede de Protestantse kerken
van Aruba en Bonaire, die evenwel practisch los staan. Min of
meer zelfstandig maar nominaal tot de Verenigde Protestantse
Gemeente behorende zijn de kerkgroepen ,,God is Liefde" van
den Heer Bakhuis (Oranjestraat) en de huiskerk van den evange-
list Obek Anthony. Het enige verband van deze kleine groepen
met de Vereenigde Protestantse Gemeente vormen Doop en
Avondmaal, waartoe men naar de Fortkerk gaat.
In feite behoren tot de Vereenigde Protestantsche Gemeente
lieden van Hervormde, Remonstrantse, Anglicaanse, Doopsge-
zinde, Lutherse en Methodisten origine. Eerst de laatste tijd heeft
het Methodisten kerkgenootschap de grondslag voor organisatie
van een eigen kerk op Curagao en Aruba gelegd. Voordien kerkte
men in de Fortkerk.
Gevolg van deze omstandigheden is een grote verwarring bij
de telling. Sommigen, vooral de Europese Nederlanders, die maar
tijdelijk op Curagao zijn, blijven zich aan het Bevolkingsregister
opgeven naar hun oorspronkelijke kerkelijke denominatie. An-







DR. JOH. HARTOG


deren geven op: Verenigde Protestantse Gemeente. De cijfers
lopen dus volkomen dooreen. Uit bijgaande staat kan men het
aantal leden van de Verenigde Protestantse Gemeente op Curacao
(de Fortkerk) op 3368 berekenen. De eigen administrative van de
Fortkerk geeft evenwel als aantal op 1029, dus nog niet een derde
daarvan! Bovendien moet men in aanmerking nemen, dat lang
niet zo regelmatig als in Europees Nederland de jongelui op een
bepaalde leeftijd hun belijdenis des geloofs doen of ,,aangenomen
worden". Het aantal doopleden van de Fortkerk, waarvan geen
enkele administrative bestaat, maar waarvan er wel velen zich als
Verenigde Protestantse Gemeente laten inschrijven op de burger-
lijke stand, kan men wel op een vijf tot zes duizend schatten.
Op Aruba telt de Verenigde Protestantse Gemeente (Ds. G. E.
Alers, kerk te Oranjestad en afdeling te Piedra Plat) naar eigen
administrative 580 leden.
Op Bonaire (Ds. van Essen, kerk te Kralendijk en diensten te
Rinc6n) telt de Verenigde Protestantse Gemeente 93 leden,
waarvan 54 eigenlijke lidmaten. Van de 93 zijn 50 mannen en
43 vrouwen.
Zowel op Aruba als op Bonaire worden bedoelde kerken ge-
woon Protestantse kerken genoemd, daar de band met de Ver-
enigde Protestantse Gemeente van Curacao maar theoretisch is.
Op Curacao heeft men naast de Fortkerk nog de Protestantse
Gemeente Emmastad, die ontstond door het grote aantal Protes-
tanten van verschillende richtingen, die bij de olie kwamen wer-
ken en voor wie er een eigen kerk most komen. Het lag voor
de hand, dat men toen, om zoveel mogelijk mensen te kunnen
bereiken, een Hervormden predikant van orthodox opvattingen
liet uitkomen, laatstelijk Ds. C. Th. Steenstra. Vermoedelijk laten
velen uit deze kring zich als Nederlands Hervormd inschrijven,
omdat hun verblijf op Curacao van zeer tijdelijke aard is. Op
Aruba heeft men op het terrein van de raffinaderij eveneens een
van alle banden los staande eigen niet-confessionele kerk, de
Lago-Kerk, die op Noordamerikaanse leest is geschoeid, en voor
ons Curagaose overzicht van geen verder belang is.
De Gereformeerde kerk op het eiland Curacao vormt een unicum,
daar zij in 1934 gesticht werd als een ,,wijk" van de Gereformeerde
kerk van 's-Gravenhage-West. Zij is dus volkomen Nederlands
gericht. Haar leden zijn Nederlanders uit Europa. Nauw ver-
bonden in 66n kerkverband, straf georganiseerd als in Europees
Nederland, blijft de Gereformeerde groep steeds homogeen te
zamen. Men kan aannemen, dat een Gereformeerde zich op het







DE GODSDIENSTEN IN CURACAO


Bevolkingsregister niet onbepaald als ,,Protestant" zal opgeven.
Toch bestaat er nog een onderscheid tussen de gegevens van
kerkelijke en burgerlijke administrative; de totalen zijn 412
(kerkelijke opgave van op 31 December 1942) en 307 (bij de
telling der bevolkigskaarten op 1 Juli 1943). Dit verschil
lijkt groter dan het in werkelijkheid is, daar er 1) ongeveer 48
afgaan, die feitelijk in Venezuela, Colombia, Suriname en Ecuador
wonen als ,,verstrooide leden" in plaatsen, waar geen gerefor-
meerde kerk gevestigd is, 2) verschillende lidmaten op Curagao
hun kerkelijk domicilie hebben maar burgerlijk niet, zodat ook
hun, niet te bepalen, aantal er afgetrokken moet worden, 3) onge-
veer 15 ,,inwonende" leden er bij geteld moeten worden, d.w.z.
lidmaten van andere belijdeniskerken (bijv. Ned. Herv.), die zich
better this gevoelen in het gereformeerde milieu dan in de
Curacaose protestantse kerken, welke geen van alle belijdenis-
kerken zijn en dus voor rechtzinnigen moeilijk aanvaardbaar
(in de Gereformeerde kerk kunnen zij Doop en Avondmaal
ontvangen, hebben zij actief stemrecht, maar blijven niettemin
lid van hun oorspronkelijke kerk).
Op deze wijze kan men de cijfers der burgerlijke administrative
(307) en die der kerkelijke administrative (364, nl. 412, minus 48,
minus de verstrooide lidmaten) wel met elkander in overeen-
stemming brengen.
Predikant der Gereformeerde kerk van Curacao op Mundo Nobo
is Ds. J. H. W. Kroeze.
De Zevende Dagsadventisten zijn hun werk op Cura9ao in 1925
begonnen. Deze kerk valt wat het gebiedsdeel betreft in twee
verschillende rechtsgebieden, nl. de Benedenwinden wonder Cuba,
en de Bovenwinden wonder Barbados. De leden der Zevende Dags-
adventisten worden onderscheiden in volle en aspirant-leden.
Volgens de kerkelijke administrative zijn de aantallen naar de
eilanden:
volle leden aspirant-leden
Aruba 40 60
Bonaire 30 50
Curacao 84 100
St. Maarten 30 ?
St. Eustatius 84 ?
Saba geen geen

Dit komt tezamen dus op een vijfhonderd (268 voile en plm.
250 aspirant-leden), een getal, dat nogal verschilt van het cijfer








DR. JOH. HARTOG


met het Bevolkingsregister, waar slechts 192 zichzelf als Zevende
Dagsadventist opgeven. Voorganger is Leon H. Gardiner, een
Noordamerikaan.
De Rooms-katholieke Kerk omvat van oudsher de grote massa
van het volk. Van de 119.585 inwoners op ultimo 1942 behoorden
96.395 tot de R.K. Kerk. Volgens de kerkelijke administrative
van het Apostolisch Vicariaat bedroeg het aantal op diezelfde
datum 84.089, dus 12.000 minder.
Geeft men de cijfers tabellarisch weer, dan komt men tot het
volgende resultaat, dat een indruk geeft van de verschillende
eilanden, hetgeen van belang geacht kan worden door de plaats
die de R.K. Kerk in Curagao inneemt.
R.K. Percen- R.K. (ker-
Inw. burgerrl) tage kel. opgave)

Aruba ... 35.933 27.379 76.1% 21.712
Bonaire 5.725 5.566 97.2% 5.475
Curaqao 73.343 61.612 84 % 55.302
St.Maarten. 2.337 700 29.9% 518
St. Eustatius 1.018 358 35.1% 309
Saba. .... 1.229 780 63.5% 773
Totaal .... 119.585 96.395 80.6% 84.089

Hierbij zij aangetekend, dat in de eerste en tweede kolom de
cijfers van de telling der bevolkingskaarten op 1 Juli 1943 staan,
terwiji de vierde het cijfer van de kerkelijke administrative geeft
per 31 December 1942. Hoofd der Missie is Mgr. P. I. Verriet O.P.,
hij wordt bijgestaan door 51 priesters, en een groot aantal fraters,
breeders en zusters.
De Joden hebben op Curacao twee gemeenten: Mikvd Israel
van de Portugees-Israelietische Gemeente en Emanu-El van de
Nederlands Hervormde Israelietische Gemeente. Op het Bevol-
kingsregister telt men beide samen en komt dan voor het gehele
gebiedsdeel op 928 Joden of 0.7%. Op het eiland Curacao heeft
men 735 Joden of 1% der bevolking.
Aan het Curacaos Verslag kan men voorts nog ontlenen, dat
volgens de eigen synagogale inlichtingen ultimo 1942 Mikve
Israel 379 en Emanu-El 325 leden telde. Voorganger van Mikve
Israel is Rabbijn Izak Jessurun Cardozo. Deze bedient ook de
andere Joden.
De Anglicaanse kerk heeft alleen een kerkgebouw op Saba,








DE GODSDIENSTEN IN CURACAO


maar is blijkens de gegevens van het Bevolkingsregister ook op
de Benedenwinden door haar leden vertegenwoordigd. Vermoe-
delijk zijn dit Bovenwinders, die op de raffinaderijen van Aruba
en Curagao arbeiden. In het gebiedsdeel Curagao telt men meer
Anglicanen (3030) dan Hervormen (2605).
De verdere cijfers spreken voor zichzelf. Slechts zij nog aange-
tekend, dat op Saba, het enige eiland, waar een kerkelijke admini-
stratie bestaat, 430 Anglicaanse leden staan ingeschreven tegen
slechts 161 bij de burgerlijke stand.
Het aantal Anglicanen breidt zich langzaam uit.
De Methodisten vormen een krachtige groep met eigen gebou-
wen op de Bovenwinden, op Aruba en met een gebouw in voor-
bereiding op Curacao, waar reeds een eigen predikant Ds. William
J. Barrett, is aangesteld. Er bestaat een opvallend verschil tussen
de cijfers van het bevolkingsregister en van de kerkelijke admini-
stratie. Wij plaatsen ze vergelijkenderwijs naast elkander.

Bevolkingsregister Kerkelijke adm.
Aruba ... .2.284 193
Bonaire ... .geen geen
Curagao .. 1.352
St. Maarten. ..... 1.631 299
St. Eustatius ... 540 415
Saba. ......... 4 ?

In total geeft dat dus een verschil van 5,811 personen, die
zich als Methodist bij de burgerlijke overhead laten inschrijven,
terwijl er slechts 907 bij de kerkelijke administrative bekend zijn!
De Pilgrim's Holiness Church telt in total 18 leden, en heeft
op Saba een alleraardigst kerkgebouw met plaats voor een paar
honderd! Uit de gegevens in vorenstaande staat kan men conclu-
deren, dat op Saba 3 gezinnen met tezamen 6 kinderen de kerk
vormen. De Pilgrom's Holiness Church, die over de gehele wereld,
practisch echter de Verenigde Staten, slechts een 20.000 leden
telt, is in 1896 door afscheiding uit de Free Methodist Church in
Californie ontstaan.
Het Evangelisch Luthers Kerkgenootschap, dat in 1930 nog 206
leden telde, telde in 1943 nog slechts 1 lid op St. Maarten. Het is
ons niet gelukt hierin klaarheid te brengen.
Het Leger des Heils beoogt geen leden te werven, maar doet
vooral social werk (Zeemanshuis, Jongenskamp e.d.). Volgens
de eigen opgave bedroeg het aantal leden in 1943 52 en 4 officieren.








DE GODSDIENSTEN IN CURACAO


Het Leger des Heils komt alleen op het eiland Curacao voor, al
schijnt het, dat op St. Maarten van het Britse eiland St. Kitts uit
wel gewerkt wordt. Een onderzoek, door ons ter plaatse ingesteld
leverde echter geen enkel spoor hieromtrent op.
De Pinkstergemeente of Apostolic Faith Church, die alleen op het
eiland Aruba gevonden wordt en daar aan de Bernard van der
Veen Zeppenfeldtstraat een kerkje heeft, telt een vijftig leden.
Naast deze kerkgenootschappen werken op Curacao nog twee
missiediensten: de Scandinavian Alliance Mission of North
America met een huiskerk op een bovenverdieping aan de Brede-
straat 153, Otrabanda. Zendeling George C. Barville, een Engels-
man, werkt hier voor een Zweeds Missie-Genootschap in de
Verenigde Staten, dat evenwel geheel op zichzelf staat en met
Zweden of Noorwegen dus niet meer te maken heeft.
Deze missie heeft geen uitgesproken richting, is evangelisch
en interconfessioneel. Zij werkt niet op bekeringen, doch beperkt
zich alleen tot wie bij haar binnenlopen. Er worden vele en vaste
diensten gehouden (in het Engels en Papiament). Een ledenlijst
bezit men niet.
Daarnaast stond de Norwegian Seamen's Mission, in i 939 op de
berg Altena door Ds. V.B. Neumann gesticht en na de tweede
oorlog opgeheven. Dit werk going uit van de Lutherse Staatskerk
in Noorwegen. Er werd tweemaal per week een dienst gehouden
voor Noorse zeelui. De dienst vond plaats in het Noors.

Groei of dealing
Rest ons tenslotte na een overzichtelijke bespreking nog te
constateren hoe de onderscheidene genootschappen of groepen
zich in de loop van ongeveer vijftien jaren procentsgewijze hebben
uitgebreid of zijn afgenomen, daar dit een beeld van het innerlijke
leven geeft. Het eerste percentage is berekend naar de bewoners
van het gehele gebiedsdeel op 31 December 1930, Het tweede
geeft hetzelfde naar de telling van de bevolkingskaarten op 1 Juli
1943.
Ver. Prot. Gem. .7.2% 5.6% Joden ... 0.8% 0.7%
Ned. Herv. Kerk .1,2% 2.1% Anglicanen ..... ..1.2% 2.5%
Geref. Kerk 0.17% 0.2% Methodisten 4% 4.8%
Doopsgezinde Gem. 0.04% 0.04% Evangelisch Luth. .0.26% ?
R.K. Kerk 81.8% 80.6% Andere godsdiensten 1.25% 1.4%
Geen godsdienst 1.79. 1.5%















DE BEVOLKING VAN SURINAME


DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

Sinds de tweede wereldoorlog een aanvang nam en alle ver-
bindingen van het moederland met het gebiedsdeel Suriname
werden verbroken, is de bevolking aldaar sterk toegenomen. De
laatste cijfers welke ons bekend waren, zijn die van 1937, welke
vermeld staan in het Surinaamsch Verslag 1938, dat in 1939 is
verschenen. Tijdens den oorlog werden geen verslagen gepubli-
ceerd.
Uit een overzicht, onlangs door den gouvernements-secre-
taris welwillend te onzer beschikking gesteld, blijkt de be-
volking op 1 Januari 1945 te hebben bedragen 191.628 zielen
(171.396) 1) of 20.233 meer dan zeven jaar tevoren.
Daarvan waren Europeanen, in Nederland geboren, 733 (1005),
Europeanen, elders geboren, 627 (995), tezamen 1.360 (2000).
Het aantal inboorlingen was toen 74.823 (67.749), dat der Neder-
landsch-Indiers 34.516 (31.930), Britsch-Indiers 54.353 (43.844),
Chineezen 2.336 (2.159). Dan staan er nog geboekt als anderen:
Portugeezen, Syriers, Barbadianen, Demerariers enz. 2.592
(3214), tezamen 169.980 (150.896). Het aantal Boschnegers be-
draagt 19.032 (schatting 17.000) en dat der Indianen 2.616 (schat-
ting 3.500). Met de beide laatste groepen, tezamen groot 21.648
(20.500), bedraagt de bevolking dan 191.628 zielen.
Het aantal Aziaten, Nederlandsch- en Britsch-Indiers, teza-
men groot 88.869 (75.774), overtreft dat der inboorlingen reeds
met 14.046 (8.025). Boschnegers en Indianen niet medegerekend,
vormen zij reeds de helft der bevolking. Uit het vorenstaande
blijkt, dat de inboorlingen met ruim 10,4% toenamen in 7 jaar,
de Nederlandsch-Indiers met ruim 8%, Britsch-Indiers met ruim
24%, Het geschatte aantal Boschnegers en Indianen laten wij

') De cijfers van 1937 staan tusschen haakjes.


-9-






DE BEVOLKING VAN SURINAME


buiten beschouwing. Het aantal Europeanen liep met ruim 32%
achteruit, het aantal Chineezen nam slechts met 8% toe, en de
bevolkingsgroep, aangeduid als,,anderen", liep met 24% achter-
uit.
De hoofdplaats Paramaribo telt 67.381 inwoners (52.368). Zij
steeg derhalve met ruim 28,6%. Van deze 67.381 waren 893
Europeanen (1.581), het grootste deel van de in het land wonenden,
verder 52.158 inboorlingen (41.591), 1.874 Nederlandsch-Indiers
(844), 9.370 Britsch-Indiers (4.782), 1656 Chineezen (1.502) en
1.430 anderen (2.068). Alleen het aantal Europeanen en anderen
nam af. Het aantal vrouwen overtreft dat der mannen in Para-
maribo bij de inboorlingen en de Nederlandsch-Indiers.
Wat de districten aangaat, zijn de cijfers (zonder Boschnegers
en Indianen) als volgt: Commewyne 23.649 (25.824), Coronie
4.086 (4.002), Marowyne 3.681 (3.423), Nickerie 14.591 (14.834),
Saramacca 9.648 (8.308) en Suriname 46.944 (42, 187). Het laats-
genoemde district is derhalve het dichts bevolkt.
Van de Boschnegers waren 11.000 in het district Suriname
(11.00), 6.225 in Marowyne (4.500), 1.645 in Saramacca (1.500)
en 162 in Commewyne (geen). Indianen wonen verspreid over
vijf districten t.w. 78 in Commewyne (200,) 750 in Marowyne
(750), 173 in Nickerie (250), 863 in Saramacca (1.200) en 752 in
Suriname (1.100).
De meeste Chineezen wonen in Paramaribo, nl. 1.656 van de
2.336 (1.502 van de 2.159). De helft van de Britsch-Indiers, nl.
27.680 van de 54.353, in het district Suriname (22.798 van de
43.844). Van de 34.516 Nederlandsch-Indiers wonen er 15.091
in het district Commewyne (17.294 van de 31.930) en 10.116
in het district Suriname( 8.197 van de 31.930), de beide groote
landbouwdistricten.
Er heeft in de oorlogsjaren geen aanvoer van Aziaten plaats
gehad. De aanwas dezer bevolkingsgroep is, evenals bij die der
inboorlingen, een natuurlijke aanwas.

















BOEKBESPREKING


Suriname 190oo-94o door mr. A. van Traa, Hoofd-
Directeur van De Surinaamsche Bank N.V., Oud-
Lid van den Raad van Bestuur van Suriname. -
Band en omslagteekening van A. G. C. Dingemans
Wierts. 218 bladz., 71 foto's. Uitgeverij W.
van Hoeve Deventer, 1946. Prijs / 6.50.

Een kleine twintig jaar geleden verscheen Staal's Nederlandsch
Guyana, Ir. O.M. de Munnick's Het rijke ertsland Suriname van 1942
kwam in 1946 van de pers en iets vroeger in dit jaar werd het boek
gepubliceerd dat thans besproken wordt. Drie uitgaven welke in 66n
adem genoemd zouden kunnen worden, wanneer er gevraagd wordt
naar werken welke algemeene voorlichting geven omtrent het land
dat, nu honderddertig jaar geleden, opnieuw Nederlandsch werd en
waar ook tijdens den laatsten oorlog de Nederlandsche vlag is blijven
waaien
Mr. Van Traa's ,,schets" is niet alleen de meest recent bijdrage
tot de Suriname-litteratuur van algemeene strekking, maar geeft te-
vens het volledigste overzicht van hetgeen er wetenswaardig is met
betrekking tot Nederlandsch Guyana, zoolang bet tot ons vrije Ko-
ninkrijk behoord heeft. Dat de period 1900-1940 een tijd geweest is
van voortdurende tegenspoed en opeenvolgende teleurstellingen, ver-
leent aan de beschrijving der geschiedenis van dit tijdperk wellicht een
bijzondere waarde, nu aan de omstandigheden der wonder Europee-
sche en Noordamerikaansche voogdij levende tropische volksgemeen-
schappen allerwegen zooveel belangstelling geschonken wordt.
Een werk als het hier besprokene verdient, in een tijdschrift als
De West-Indische Gids, meer dan een simple aankondiging; niet al-
leen vanwege de belangrijkheid van het behandelde onderwerp, maar
ook omdat de lezing hier en daar aanleiding geeft tot een vraag of een
opmerking, welke men bij voorkeur ter sprake brengt in een kring van
bij uitstek belangstellenden.
Zoo noemt de schrijver in zijn voorwoord Suriname een eertijds
welvarend land. Moeten wij hierbij niet bedenken, dat de welvaart
welke in een zekere historische period in Suriname geschapen werd,
just toen het minst ten goede kwam aan de massa der eigen inwoners
van het land? En is inderdaad de politieke status van Suriname een
andere geworden (bl. 9), alleen omdat de woorden ,,kolonien en bezit-
tingen in andere werelddeelen" uit art. 1 der grondwet gelicht zijn,
om vervangen te worden door een geografische omschrijving van het
Rijks-grondgebied ?


- 11 -








BOEKBESPREKING


Behalve aangaande de financieele, monetaire, commercieele en al-
gemeen econonomische, bevat Mr. Van Traa's werk ook ten aanzien
van cultureele en social Surinaamsche aangelegenheden een schat
van nauwkeurige en uitvoerige gegevens, van groot nut voor ieder
die zich van land en volk zoo volledig mogelijk op de hoogte wenscht
te stellen. In alle onderdeelen ,,up to date" kon het overzicht natuur-
lijk niet zijn -- en dat werd, blijkens titel en voorwoord, ook niet be-
oogd. Officieele gegevens kwamen tijdens den oorlog niet naar hier en
het hiaat is pas in dit jaar ten deele aangevuld. Wanneer wij dus, om
een voorbeeld te noemen, op bl. 26 lezen dat de laatste regeling op het
aantal onderwijskrachten in verhouding tot het aantal leerlingen, bij
verordering van 14 September 1932 tot stand kwam, dan moeten wij
bedenken dat dit als laatste regeling gold in 1940.
Uitteraard wordt door den schrijver veel aandacht gewijd aan de
Surinaamsche cultures. Terecht wordt op bl. 81 de bacovecultuur
met gouvernements-steun van indertijd aangemerkt als een op onvol-
doende gegevens gebaseerde onderneming. Blijkbaar heeft destijds
niemand zich afgevraagd of zij, evenals alle andere cultures, ook door
plantenziekten bedreigd kon worden. Volgens een Engelsche publi-
catie van Januari 1931 (Empire marketing board) vertoonde de "Pana-
ma disease", waaraan de Surinaamsche cultuur ten gronde gaan zou,
zich reeds in 1903 in Centraal Amerika, volgens W. Fawcett echter
(The Banana, London 1913) voor het eerst in 1906 in aanplantingen
in de Republiek Panama, dus in hetzelfde jaar waarin het contract
tusschen het Surinaamsche gouvernement en de United Fruit Com-
pany tot stand kwam; intusschen had men, op advies van deze laat-
ste, in 1905 plantmateriaal aangevoerd uit Jamaica. Toen weldra de
ziekte zich ook in de Surinaamsche aanplantingen vertoonde, herken-
de de vertegenwoordiger der U.F.C. haar direct. Roept men zich dit
alles in het geheugen terug, dan is men geneigd de fout niet in de eer-
ste plaats te zoeken in de overijling (bl. 86) waarmede men direct in
het groot begonnen is noodig immers om zich van afzet en vervoer-
gelegenheid te verzekeren dan wel in het onvoldoende zijn van het
v66ronderzoek. De Musa sapientum was inderdaad (bl. 75) in Surina-
me goed bekend; reeds in 1886 waren bacoven van de Non Pareil-va-
rieteit als proef verscheept, maar men had nu te doen met een geheel
andere soort, waarvan de plantsoenen van elders geimporteerd moes-
ten worden. Een kort bezoek van een cacaoplanter aan Jamaica was
zeker niet voldoende om zich volledig op de hoogte te stellen van een
inderdaad voor Suriname geheel nieuwe cultuur om zich verder
geheel te laten leiden door de adviezen der deskundigen van de U.F.C.,
welke zelf feitelijk geen risico liep.
De optie waarvan de U.F.C. tegenover de stoomvaart maatschappij
gebruikt gemaakt heeft (bl. 78) was die om de overeenkomst te ver-
breken, wanneer de bacovecultuur in Suriname zou mislukken, in
welk geval eerstgenoemde verplicht zou zijn de door laatsgenoemde
in de vaart gebrachte vruchtenschepen over te nemen, een logische
bepaling.
Aan het op bl. 101 uitgesproken oordeel over de creoolsche kleine
landbouwers van v66r de emancipatie zou het pleidooi kunnen tegen-
over gesteld worden, geleverd in het Sur. Weekblad van 23 September








BOEKBESPREKING


1860, ten gunste van den misdeelden ,,vrijman"; wat den toestand be-
treft na de opheffing van het staatstoezicht (bl. 103), zie Mr. A. Heems-
kerk, Reisindrukken uit West-Indie 1878 en A. J. Riko, Ons rijk Su-
riname 1883. Er werd voor de creolen minder gedaan dan voor de
immigranten.
Betreffende de overneming van de active der Maatschappij Suri-
name (bl. 138) zou nog aan de gegevens uit bet werk van Polak kun-
nen toegevoegd worden, dat die active, waarvoor bijna vijf en een
halve ton betaald werd, voor bet gouvernement slechts een waarde
hadden van iets meer dan / 100.000.- Een transactie waarbij de aan-
deelhouders der maatschappij er vrijwel zonder kleerscheuren afkwa-
men, doch welke, uit een oogpunt van overheidsbeleid, wel verschil-
lend beoordeeld kan worden.
De politiek tegenover de Amerikaansche bauxiet-onderneming (bl.
146-156) wordt door Mr. Van Traa minder critisch behandeld dan
door den Heer O. de Munnick (Rorac-concessie, transacties betreffen-
de de draadlooze stations, heffingen voor de openbare kas).
De beteekenis der Surinaamsche handelsstatistiek (bl. 165-169)
wordt door den schrijver duidelijk in bet licht gesteld. Het spreekt
van zelf, dat wat als import uit Nederland geboekt wordt, wel door
tusschenkomst van den moederlandschen handel aangevoerd is, maar
ten deele uit andere Europeesche landen afkomstig kan zijn. De toene-
ming van den invoer uit landen n.a.g. (niet afzonderlijk genoemd) is
inderdaad een merkwaardig verschijnsel, doch kan verband houden
met de scheepvaartverbindingen. Canada, Argentinid en Brazilie heb-
ben tijdens den oorlog eigen rubrieken in de invoerstatistiek gekregen;
Japan daarentegen is er uit verdwenen.
Het was zeker goed gezien, den lezer een just inzicht te geven (bl.
169) in de eigenaardigheid der Surinaamsche handels-en betalings-
balansen; een simple vergelijking immers der invoer-en uitvoercij-
fers zou, voor dit land, waar de exportartikelen grootendeels voor
uitheemsche rekening geproduceerd worden en een deficit door bet
moederland gedekt wordt, een geheel verkeerd beeld geven.
Wat de scheepvaart betreft kan opgemerkt worden, dat de vruch-
tenschepen van indertijd niet uitsluitend op vrachtvervoer ingericht
waren (bl. 173); zij hadden accommodate voor een veertigtal passa-
giers. De allereerste Javaansche immigranten werden via Amsterdam
vervoerd (bl. 175); grootere transporten wilde men liever rechtstreeks
via de Kaap de Goede Hoop laten reizen, doch na de debacle van de
,,Voorwaarts" werd in 1897 begonnen met geregelden aanvoer, ge-
durende de zomermaanden, in Nederland, ter inscheping naar
Suriname, wat zeer ten goede gekomen is aan den toestand waarin de
landverhuizers op hun bestemming kwamen.
In het hoofdstuk Overheidsfinancien (bl. 176) wordt den lezer dui-
delijk gemaakt, dat in Suriname, met zijn weinig draagkrachtige be-
volking, de openbare inkomsten voor een aanzienlijk deel uit invoer-
rechten verkregen moeten worden, wat hooge prijzen van eerste le-
vensbehoeften tot gevolg heeft en dus relatief hooge loonen. Welken
invloed deze, fiscal bedoelde, maar in de practijk protectief werken-
de rechten hebben, ten opzicht van het artikel suiker, blijkt uit het









BOEKBESPREKING


verslag over 1936-1937 van het department van Landbouw-Econo-
mische Zaken (bl. 22).
Terecht vestigt de schrijver de aandacht op de uitgaven voor pen-
sioenen, als een der hoogste posten op de Surinaamsche begrooting.
Er had wellicht tevens op gewezen kunnen worden, dat een niet on-
belangrijk deel der Surinaamsche pensioenen in Nederland uitbetaald
en dus in den regel ook in Nederland verteerd wordt, per 31 December
1937 ruim 34% (Bijlagen Staten 1937-1938).
Of inderdaad na de slavenemancipatie de trek van het land naar de
stad (bl. 181) van aanzienlijke afmetingen geweest is? Het zou ui-
terst moeilijk zijn, gegeven de talrijke onzekere factoren, een ook maar
cenigszins betrouwbare berekening te maken. Bekend is, dat ook v66r
de emancipatie de stadsbevolking naar verhouding te talrijk was; het
verslag over 1862 geeft een total bevolking (zonder boschnegers en
Indianen) van nog geen 53.000, waarvan in Paramaribo en de buiten-
wijken gevestigd 20.208, met inbegrip van militairen en schepelingen
ter reede.
Mr. Van Traa besluit zijn financieel overzicht met de aanbeveling
schoonschip te maken, door onverhaalbare vorderingen van het moe-
derland eenvoudig af te schrijven, waardoor inderdaad de verhouding,
door elimineering van bet onwezenlijke, zuiverder zou worden.
Op 66n na het laatste hoofdstuk geeft een samenvattende beschou-
wing van den toestand in 1940, vergeleken bij dien van 1900. Wan-
neer de schrijver spreekt over de weinig geslaagde pogingen om een
deel der stadsbevolking naar het land ,,terug" te brengen (bl. 191),
dan valt daarbij te bedenken dat die stadsbevolking voor een niet
onaanzienlijk deel bestaat uit Aziaten, die zelf, of wier onmiddellijke
voorouders, als arbeidskrachten voor de plantages aangevoerd zijn,
terwijl voor de zoogen. ,,inboorlingen" wonder de stadsbewoners de
herinnering aan den landbouw in den regel veel en veel langer terug-
gaat.
Economisch en financieel is Suriname er in de eerste veerig jaren
dezer eeuw zeker niet op vooruitgegaan, is de goed gedocumenteerde
conclusie van den schrijver, maar op ander gebied (verkeer, onderwijs
en hygiene) zijn niet onbelangrijke vorderingen gemaakt.
Ten slotte het vraagstuk van den economischen opbouw van het
land (bl. 196-205). De schrijver verwacht alleen success van een beleid
dat op een vast en goed gefundeerd plan berust, uitgevoerd wonder be-
kwame en bezielde leading. De kolonisatie worde op den voorgrond ge-
steld, doch losgemaakt van de vraag naar plantage-arbeiders. Toch
zou moeten uitgegaan worden van de selling dat Suriname in de eerste
plaats een agrarisch land is. Welke de geschikste landbouw-kolonis-
ten zijn zouden zij een onderwerp van voorafgaande en zeer nauwge-
zette studied. Thans, in 1946, denkt de lezer natuurlijk aan de recent
moeilijkheden in Nederlandsch Indi6, aan den grooten nood in vele
Europeesche landen en aan de economische en social problemen in
sommige Britsche Westindische kolonien (b.v. Barbados), als in ver-
band met een herkolonisatie van Suriname in overweging te nemen
factoren, van wel zeer uiteenloopenden aard.
Dat de landbouw- en mijnbouwdiensten, alsmede het boschwezen,









BOEKBESPREKING


deugdelijk geregeld dienen te worden, zal een ieder met den schrijver
eens kunnen zijn.
Mr. Van Traa's verdienstelijk werk besluit met een aantal statisti-
sche tabellen, nuttig voor hen die niet over de officieele gegevens
beschikken. De vele illustrates geven een beeld van Suriname in het
tijdperk dat in het boek behandeld wordt; de onderschriften lijken
niet alle just.
September 1946. M.

Verzameling van wettelijke regelingen betreffende
het Militair straf- en tuchtrecht bij de landmacht in
Suriname. Verzameld en bewerkt door mr. M. de
Niet, procureur-generaal bij het Hof van Justitie,
auditeur-militair bij den Krijgsraad te Paramari-
bo. Paramaribo, 31 Aug. 1944. Gouvernement van
Suriname (IX + 265 bladz.).

Bij een uitgave als deze moet worden volstaan met een aankondi-
ging. Het onderwerp is te specifiek en de stof te technisch om alge-
meene belangstelling te wekken. Maar zij, die met de hier gegeven
wettelijke regelingen hebben te werken, zullen de verschijning van
deze verzameling met vreugde begroeten. Het geheel omvat een tijd-
vak van bijna 25 jaar; wat in die jaren in de verschillende Gouverne-
ments bladen verspreid is werd hier bijeen gebracht. Een verwijzing
naar de overeenkomstige Nederlandsche en Nederlandsch-Indische wet-
geving maakt de raadpleging van de daarover verschenen werken
en rechtspraak gemakkelijk. F.
Journalistiek leven in Curafao door Job. Hartog,
voorzitter van de Curagaose pers-vereniging, hoofd-
redacteur van Dagblad Amigoe di Curafao. Dekker
& van de Vegt te Nijmegen-Utrecht-Willemstad,
1944 (355 bladz.), f 7.50.

Naar ik meen is dit boekwerk, uitgegeven in opdracht van de ,,Cu-
racaose Pers-Vereniging" bij gelegenheid van het zestigjarig jubileum
van de ,,Nederlandse Journalisten Kring" en het veertigjarig jubi-
leum van de ,,Nederlands Rooms Katholieke Journalisten Vereniging"
zooals wordt meegedeeld, eerst in 1946 van de pers gekomen.
Wie eenigermate met de ontwikkeling van de Curacaosche pers op
de hoogte is zal niet aarzelen dit boek een standaardwerk te noemen.
Het bevat alles, wat er van de Curagaosche pers kan gezegd worden.
Het is volledig. De schrijver heeft gezocht en gevonden. Verschillen-
de, misschien alle, gegevens, die hier bijeengtbracht en verwerkt zijn
in hun onderling verband, hebben in de oorlogsjaren in de Amigoe
gestaan en zijn daardoor aan het critisch oog van het Curagosche pu-
bliek voorbij gegaan, wat hun waarde doet toenemen. Zelf heb ik uit
mijn- bescheiden- verzameling nog eenige verbeteringen aan den schrij-
ver kunnen meedeelen, hoofdzakelijk wat jaartallen betreft, die later
misschien dienst kunnen doen.
Niet minder dan 256 bladen op de 6 eilanden worden vermeld, en
32 foto's brengen bijna alle die in beeld. Dit overtreft alles ,wat tevo-








BOEKBESPREKING


ren door Euwens en Hoyer is bijeengebracht. Toch zag ik nog 1 blaad-
je niet genoemd: Magazine Comercial, misschien een 66ndagsvlinder
(maar de schrijver noemt er meer van dat soort), uit November 1930.
Van al die kranten en krantjes, tot zelfs van de, niet weinige, gesten-
cilde toe, wordt een korte biografie gegeven. Veel hiervan is klein ge-
doe, dat in grooter geheel vermelding niet waard zou zijn geweest,
maar hier op zijn plaats is.
Er zijn op Curacao altijd veel kranten geweest, maar er waren tij-
den, waarin alles bij elkaar n6g niet veel was. Een eenigzins behoor-
lijke ontwikkeling van de Curagaosche pers, als geheel genomen, be-
gint niet zoo heel lang v66r 1940. De heer Hartog maakt het niet mooi-
er dan het is, en vertelt met smaak van allerlei blaadjes, van de pers
van Meijer, van Jonckheer, van Palm, van Griinings 1) en van ande-
ren, die velen zich nog herinneren. Hij staat still bij tal van gebeurte-
nit het krantenleven, en soms zeer uitvoerig. Zoo bij de geschiedenis
van ,,Pappa Sassen", met het eerste persdelict dat de strafrechter
te beslissen kreeg, de komst van de dagbladen, de gouvernements-
persdienst, de censuur in den oorlog enz.
Te weinig aandacht schenkt de schrijver m.i. aan Voz di Pueblo,
het eerste politieke partijblad van eenige beteekenis, als hoedanig
de schrijver ten onrechte naar mijn meening De Democraat van 1945
doet doorgaan. Hij volstaat met ervan te zeggen: ,,Berucht anti-katho-
liek blad. Werd veroordeeld door mgr. Vuylsteke, waarna het ophield
te bestaan". Het heeft in de 7 jaren van zijn bestaan (en dat is in Cu-
racao niet weinig) heusch ook wel goede artikelen bevat op politiek
gebied.
Al met al hebben wij hier te maken met een boek, dat van groote
beteekenis is. Er moesten er van dit soort, over andere onderwerpen,
meer gemaakt worden in Cura9ao. Het blijkt nu, dat het kan. Er is
reden om den schrijver, ook voor dit voorbeeld, dankbaar te zijn.
F.

A new approach to Maya hieroglyphs by W. Jos.
de Gruyter, 1946. Uitgeverij H. J. Paris, Amster-
dam; 71 blz. en plaat.

Boekbespreking, zal ze meer geven dan een verkorte inhoudsop-
gaaf, vordert dat de bespreker het onderwerp de knie heeft. Doch wie

1) Op bladz. 265 betwijfelt de schrijver, of de moeder van den
,,krantenkoning" Griinings, Van der Veen geheeten, Curagaosche is
geweest. In 1764 kwam op Curagao met ,,De juffrouw Sara" Bernar-
dus van der Veen, ingenieur en kapitein-luitenant van de artillerie.
Hij overleed reeds bet volgend jaar, maar met hem waren gekomen zijn
zoons Cornelis Hendrik, die cadet canonier was in 1764, en Reynol-
dus, die als ,,cadet wonder d'infantery" mee going. Dit geslacht bleef op
Curagao. De weduwe van Bernardus huwde nog met Geert Spanjaard
en met Elias Luydens. Zij heette Maria Jacoba Levina de Beaufort, en
dit verklaart het voorkomen van den naam De Boufort van der Veen
in de 19de eeuw. Maar hoe kwam Griinings aan zijn naam ? Hij is na-
melijk, naar dr. Hartog meedeelt, uit een niet bekenden vader geboren.








BOEKBESPREKING


durft zulks in dit geval verklaren ? Want bij de Maya-hieroglyphen
is men nog pas aan gissingen toe, zij het schrandere gissingen.
De Maya's van Midden-Amerika waren, evenals andere pre-colum-
bische cultuurvolken, echte Indianen, doch van genialen aanleg. De
cultuur, die zij tussen 200 v.Chr. en 1400 n.Chr. hebben ontwikkeld,
wordt nog hooger aangeslagen dan die van het oude Mexico en lag
welhaast op eenzelfde peil als die van oud-Egypte, Babylon en China.
De Spaanse veroveraars hebben, gelijk overall, ook hier aan de in-
boorlingen hun godsdienst opgedrongen, en zelfs de handschriften
der Maya's verbrand, waardoor maar weinig tot ons gekomen is. Wel
heeft men enige aantekeningen gemaakt, en voorts zijn er bouwwer-
ken en inscripties bewaard, waarvan een der beroemdste, op een plaat
van jadeiet, zich in het Rijksmuseum van Volkenkunde te Leiden be-
vindt.
De jaartallen van die inscripties kunnen wij wel ontcijferen, behou-
dens dat er nog onzekerheid is omtrent het overbrengen dier jaartal-
len in onze tijdrekening; maar er is nog geen sprake van, dat men het
Maya-schrift kan lezen. Het veld ligt open voor gissingen. Daar is het
zaak zich goed in te werken in de mentaliteit van dit "meest religi-
euse volk der wereld" (zoals een onderzoeker de Maya's noemt) en in
de emotionele, magische natuur der primitive mensen, voor wie sym-
bool werkelijkheid en werkelijkheid symbol is, en de naam haast nog
reaeler dan de zichtbare en tastbare zaak, en wie de kunstzinnigheid
in het bloed zit.
Hier heeft de schrijver, kunstcriticus, een voorsprong; hij heeft het
reeds getoond in het wonder zijn redactie in 1942 (bij De Driehoek,
's Graveland) uitgegevenen werk ,,Primitief denken en beelden". Ook
daar komen oude schrifttekens ter sprake, n.l. in het opstel van W.
Hussem ,,Het Paascheiland", waarin de raadselachtige schriftplank-
jes der inboorlingen zijn afgebeeld. Eerst onlangs is A. M6traux (Eas-
ter Island, Smithonian Report for 1944, Washington 1945) gekomen
tot een aannemelijk verklaring, n.l. dat zij het visueel of magisch hulp-
middel waren voor de garden van dat volk.
Ziehier hoe de Gruyter zich op blz. I en 2 van zijn Maya-werk uit-
drukt (vertaling van mij, d.G.):
,,Hoewel uit verstandelijk en kunstzinnig oogpunt bewonderens-
waard, stond het Maya schrift ver af van een alphabetisch en zelfs
van een waar, dat is een eenduidig en betrouwbaar, phonetisch stel-
sel. Bij het benaderen zij men indachtig, dat primitief denken eerder
neigt tot vloeibaar zijn en associatief dan tot het statische en exact.
Zeker, primitief denken is nauwkeurig en het klopt alles, doch niet
in modernen z i n. Taal en schrift hadden iets van datgene
wat vaag aangeduid wordt met het word ,,magisch", en dientenge-
volge werden beide verzorgd op een wijze die wij nauwelijks meer
kunnen begrijpen. Voor ons drukken woorden een verklaring of een
feit uit, hun strekking is ,,lyrisch", ,,decoratief", ,,werkend op de ver-
beelding"; d.w.z. wij gebruiken klanken en letters om op de geschik-
ste en aangenaamste wijze mededelingen, gedachten, gevoelens over
te brengen. Maar de oude lettertekens van voorbije beschavingen, het-
zij Arabisch, Chineesch of Maya, waren veeleer formules met tover-
macht, werkelijke energie-centra, symbolen die leven uitstraalden.
West-Indische Gids XXVIII 2








BOEKBESPREKING


De priester-schrijver beschikte er niet slechts over, doch was ook
door hen bezeten. Hieroglyphen werden met religieusen ijver bestu-
deerd door geoefende specialisten, uitgelegd en toegelicht in een geest
van verwondering en speculate, uitgewerkt en herinterpreteerd door
vele opvolgende geslachten en een samengestelde mythe of ceremonies
kan zijn opgekomen rondom iets dat aanvankelijk een eenvoudig te-
ken met eenvoudige letters was".
Wat den laatsten zin betreft, staat men voor de vraag wat er eerst
was, de kip of het ei? Een soortgelijke vraag is, of de philosophies van
een Indianenstam uit den trance-droom voortkomt, dus uit openba-
ring, dan wel of de Indiaan droomt wat hem onderwezen was. Per-
soonlijk ben ik, vooral in verband met de ontdekkingen van den psy-
chiater C. G. Jung, geneigd aan te nemen dat de grondslag van alle
mythen en godsdiensten openbaring is geweest, en niet uitdenksel,
al mag het dan ook waar zijn, dat men dikwijls droomde wat de mees-
ter onderwezen had.
Wat de hieroglyphen betreft, is duidelijk te zien, dat zij afbeeldin-
gen zijn, en de schrijver wijst erop, dat de figuur betrekking kan heb-
ben op het aanvankelijk bedoelde, doch ook op andere zaken wier ge-
sproken naam iets gemeen heeft met den naam van het aanvanke-
lijk bedoelde. In enkele mij bekende Amerikaanse talent zou dat niet
zo waarschijnlijk wezen, wijl daar de verschijnselen wijzen op een nog
levendig gevoelde samenhang tussen de zaak en haar klankbeeld (n.l.
de ,,gebaren" der spraakorganen), maar wat schr. zegt, is geens-
zins onmogelijk bij een volk dat allicht reeds verstandelijk speculeer-
de, gelijk trouwens ook onze Arowakken, Kariten enz. doen.
Hier ligt nu de plek waar de beoordelaar niet verder kan gaan zon-
der zich minstens even diep als de reeds zeer kundige schrijver in te
werken in de Maya-taal en philosophies. Maar om een indruk te geven:
de hoofdstukken dragen de opschriften: I Generaal consideration of
the ancient Maya phonetic system; II Sound and symbol of the stairs
glyph; III Glyphs connected with the ceremonial drink; IV Akbal,
Lamat, Ahau and Hix. Voorzichtig uitgedrukt, durf ik slechts zeggen
dat dit werk ernstige aandacht verdient.
Het boek is keurig uitgegeven en gebonden, een kunststukje op
zichzelf, en bevat een uitslaande plaat van de behandelde tekens, als-
mede een lijst van aangehaalde werken. Wie daarbij nog iets meer
van de Maya's wil weten, kan het vinden in deel I van de Wereldge-
schiedenis in vijf delen, verschenen bij W. de Haan N.V., Utrecht,
1939, opstel van Dr. C. D. J. Brandt. C. H. DE GOEJE

Verborgen Paradijzen. Het Leven en de Werken
van Maria Sibylla Merian 1647-1717 door J. Stul-
dreher-Nienhuis. 2e herziene druk; Arnhem, Van
Loghum Slaterus Uitg. Mij N.V., 1945, 186 blz. 1),
12 zwart-witte en 24 gekleurde platen en een general.
tabel. (Prijs geb. f. 14.75).
Het was een goede gedachte van de schrijfster om de lezers der
20ste eeuw in kennis te brengen met een 17de-eeuwsche vrouwenfi-
1). De le druk, welke in 1944 verscheen, telt slechts 182 blz.







BOEKBESPREKING


guur: Maria Sibylla Merian; geboren in Frankfurt a/d Main, als doch-
ter van Matthaus Merian, de bekende uitgever en etser, zoon uit een
Zwitsersch geslacht.
Zooals meer vrouwen van haar tijd wist Maria Sibylla door lijn en
kleur bloemen en insecten op linnen en perkament te tooveren. Maar
zij deed meer; zij maakte tevens een studied van bet leven van
de uitgebeelde vlinders, kevers en planten. Zij deed dit zoo grondig,
dat haar werken nu nog worden geraadpleegd. Geen kleinigheid
voor een vrouw en dan nog wel in een tijd, toen bloem en dier veel-
al slechts als versierend motief gebruikt werden en de natuur daar-
door niet nader tot den mensch kwam. Wat zij ons nagelaten heeft
is, niettegenstaande de eeuwen daarover heen gingen, nog boeiend om
te bezien en zoo levend alsof het eerst gisteren door de schilderes was
neergezet.
Gering is bet feitenmateriaal, waarmede men het leven van Merian
kan reconstrueeren, maar al hetgeen van haar, haar familieleden,
leermeesters en tijdgenooten bekend is en wat noodig was om haar
figuur te doen uitkomen, is getrouwelijk bf in het verhaal zelf 6f in de
verschillende rubrieken welke daarop volgen, vermeld. Voor hen die
een studied van Maria Sibylla willen make, is hier dus reeds alle stof
verzameld.
Het boek heeft een romantisch-populair-wetenschappelijken vorm.
De romantiek komt naar voren in de niet overduidelijke inleiding en
het weergeven der gesprekken en gevoelens van Merian, die natuur-
lijk geheel uit het rijk der fantasies opgeroepen zijn. In deze geheel
persoonlijke visie kan een gevaar schuilen. Niet ieder, die de figuur
van Maria Sibylla bestudeert, zal steeds de person terugvinden, wel-
ke de schrijfster ons uitbeeldt. Dit is echter een vrijheid, die men zich
in de literatuur mag veroorloven.- Populair is de vorm van het boek,
doordat de schrijfster haar heldin dicht bij een ieder wilde brengen,
of de lezer over eevoudige dan wel over ontwikkelde geestesgaven
beschikt. Het is echter jammer dat de verteltrant dikwijls sterk naar
sentimentaliteit zweemt; vooral omdat een figuur als Merian die,
hoewel uitgesproken gevoelig, toch ook sterk den indruk van nuch-
terheid en voortvarendheid geeft, zich hier in het geheel niet voor
leent.- Achter ieder hoofdstuk vindt men wetenschappelijk uitge-
werkte aanteekeningen naar gegevens van deskundige medewerkers
wier inlichtingen, soms ook in den tekst, trouw werden overgenomen.
Het ,,wetenschappelijke" werd ook te ver doorgevoerd door het op-
nemen in den tekst van een menigte verwijzingen-met-nummers, die bij
het lezen zeer hinderlijk zijn. Het streven van de schrijfster den lezer in
staat te stellen de beschreven bloem, vlinder of kever direct uit een
der vele conterfeitsels van Merian te kunnen vinden, is zeer lofwaar-
dig, maar had in een boek als dit, dat geen catalogs voor de teeke-
ningen en schilderingen van Merian wil zijn, better achterwege kun-
nen blijven of zich op een minder hinderlijke wijze manifesteeren. Het
werk is nu als leesboek stroef geworden en dit is jammer van al den
arbeid die Mevrouw Stuldreher kennelijk aan haar pennevrucht heeft
besteed.
De jeugd, de ingeboren en zich ontwikkelende drang om de natuur
weer te geven en te bestudeeren, haar huwelijk, de geboorte van haar








BOEKBESPREKING


twee dochters, bet gaan naar Wieuwerd, bet verbreken van haar echt-
verbintenis, haar ontmoetingen en wedervaren in Holland, haar gaan
naar Suriname en het leven aldaar, de terugkomst in Amsterdam en
haar overlijden in deze stad dit alles heeft de schrijfster getrouwelijk
verwerkt en op eigen wijze verteld. Met kennis van zaken weet zij de
beschrijvingen, welke Maria Sibylla bij haar conterfeitsels maakte,
weer te geven met de daarin opgesloten ernst en humor. Wanneer
Mevrouw Stuldreher het Surinaamsche landschap beschrijft is dit
meer bezien door de oogen van Merian, toen deze een bepaalde bloem
of kleurige kever nabootste, dan getoetst aan de werkelijkheid. Maar
ook dit mag een schrijfster doen, die den lezer kleur en lijn wil toonen,
welke door een schilderes werden gezien en weergegeven.
Een overzicht van Merian's arbeid, alsook vele andere wetenswaar-
digheden besluiten het boek. Het register van namen beteekent een
groote aanwinst, bij den eersten druk vergeleken.
Behalve de portretten en foto's zijn er een groot aantal goede ge-
kleurde platen in het werk te vinden; een vermeldenswaardig feit,
gezien de moeilijkheden welke hiervoor in de oorlogsjaren moesten
worden overwonnen. Bekijkt men deze platen echter naast de origi-
neelen, dan.... ontbreekt er iets: Dat ,,iets" is het ,,levende van het
origineel, waardoor men den indruk krijgt alsof de afgebeelde vlinder
zoo dadelijk zal wegfladderen, of de kleine bruine kever straks zijn
wandeling langs den bloemtak zal voortzetten. Dit is g66n critiek,
maar slechts een opmerking, die de lezers misschien zal aansporen de
oorspronkelijke werken te gaan zien. Wellicht is de achtergrond, die
bij de reproductive geler is dan in werkelijkheid, niet zoo gelukkig uit-
gevallen.
Den ontwerper van den lossen omslag is de verfijnde kleurgevoelig-
heid van een figuur als Merian geheel ontgaan. Het helle groen-wit
der bloemblaadjes- op hard blauw!- doet aan de kleuren van een of
andere sportclub denken, welke indruk wordt versterkt door de marsch-
formatie der oprukkende kevertjes. Uit Merian's eigen werk had een
meer aantrekkelijke voorstelling stellig gemakkelijk kunnen worden
gekozen.
M. J. BARONESSE VAN HEEMSTRA


De eerbiedwaardiee dienaar Gods Pater Petrus Nor-
bertus Donders C.ss.R. I809-I887 door M. F. Abben-
huis. Suriname Serie 6. Grote mannen 1, 2e druk.
Drukkerij J. H. Oliviera, Paramaribo 1944.

Van hoe groote beteekenis de figuur van Pater Donders geacht
wordt, voor de Missie en voor Suriname, bewijzen wel het twintigtal
levensbeschrijvingen, de nog veel talrijker afbeeldingen en de vele pa-
troonstitels, door fr. Abbenhuis opgesomd, om niet te spreken natuur-
lijk van het process der heiligverklaring van den geestelijke, wiens bio-
grafie than in populairen vorm opnieuw in het licht wordt gegeven.
De schrijver vertelt ons van Peerke Donders' moeilijke jeugd, als
arme Brabantsche weverszoon, van zijn sterke roeping, welke hem
eindelijk toch in staat stelde, na vele hindernissen overwonnen te heb-









BOEKBESPREKING


ben, op een en dertigjarigen leeftijd zijn doel te bereiken, t.w. in den
priesterstaat te worden opgenomen en van zijn vreugde toen hij, in
1842, als missionaries naar Suriname kon vertrekken, waar destijds het
prefectoraat bekleed werd door Mgr. Grooff.
Wij volgen Vader Donders in zijn levenswerk, eerst in Paramaribo,
dan op de plantages en eindelijk wonder de melaatschen te Batavia aan
de Coppename.
Met de afschaffing der slavernij kwam er ook een verandering in de
bezetting der Surinaamsche Missie, welke in 1866 door de Redempto-
risten van de seculaire priesters werd overgenomen, wat weder tot ge-
volg had dat Donders op acht en vijftigjarigen leeftijd als novice in de
orde van den Allerheiligsten Verlosser werd opgenomen. Wij zien in
1867 Pater Donders naar Batavia terugkeeren, waar hij verdere zestien
jaar bleef werken, onderwijl ook zijn zorgen uitstrekkend tot de India-
nen en de boschnegers in wijden omtrek.
In 1883 werd de nu reeds bejaarde Pater, de apostel der melaatschen,
die bereids in den reuk van heiligheid stond, naar Paramaribo ge-
roepen en later naar Coronie; hij overleed desniettemin toch nog op
Batavia.
Het boekje van fr. Abbenhuis bevat, behalve portretten van zijn
held, ook eenige afbeeldingen van historische waarde, als de Petrus en
Pauluskerk te Paramaribo in de vorige eeuw en Donders te midden
der melaatschen, hun wonden verbindend.


Strijdvragen rondom de Eerbiedwaardige Perrus
Donders. Een antwoord op protestantsche bezwaren
door M. F. Abbenhuis. St. Rafael-Boekhandel, Suri-
name. Serie 9. Grote Mannen 2. Paramaribo 1945.

Dit werkje is verschenen naar aanleiding van een artikel dat Ir. J. J.
van Wouw in het Zendingsblad der Evangelische Broedergemeente in
Suriname, Suriname-Zending, Augustus 1944, no. 2, gewijd heeft aan
de hierboven besproken levensbeschrijving van Pater Donders.
Afgezien van de domatische argumenten welke fr. Abbenhuis in het
vuur brengt en van hetgeen er te berde gebracht wordt met betrekking
tot het verschil tusschen katholiek en protestantsch, missie- en zen-
dingsstandpunt, moge hier gewezen worden op de moeite welke de
schrijver zich geeft om de opvatting te bestrijden als zou hii de historic
geweld aangedaan hebben, door het werk der Herrnhutters in de scha-
duw te plaatsen en dezen laatsten ten onrechte voor te stellen als in
een bevoorrechte positive te hebben verkeerd, tegenover hun mede-
strijders en medearbeiders, tegen de slavernij en v66r de kerstening.
Fr. Abbenhuis zegt in zijn voorwoord, met het verlangen bezield te
zijn dat men elkander verstaan zal en eindigt zijn boekje met de be-
tuiging van zijn goeden trouw, waarvan hij verwacht dat zij mogelijke
onprettige indrukken zal vermogen weg te nemen.
Amsterdam, Juni 1946. M.








BOEKBESPREKING


Schetsen en typen uit Suriname door Jacq. Sa-
muels, St. Rafael Boekhandel, Paramaribo, 1944.
Suriname Serie 7. Lectuur 1.
De redactie der Suriname Serie introduceert dit bundeltje bij den
lezer met de mededeeling dat het samengesteld is uit handschriften
door wijlen den Heer Samuels nagelaten en uit het voorwoord van den
Hecr Ph. Samson vernemen wij dat het grootste deel der schetsen, op
toestanden in het laatste kwart der vorige eeuw betrekking hebbend,
voor het eerst in 1904 en wel in De Surinamer verschenen zijn.
Het is inderdaad een goede gedachte geweest dit oeuvre van den
Heer Samuels in boekvorm uit te geven. Zooals indertijd een zoon van
het andere Nederlandsche gebied in tropisch Amerika Curafao que se va
in het geheugen van het lezend publiek terugriep, zoo heeft deze schrij-
ver ons verteld van een Suriname dat eveneens bezig was te verdwijnen,
of thans verdwenen is. Alleen bediende de Heer Le Poole zich van de
Spaansche taal en schreef zijn Surinaamsche evenknie in het Neder-
landsch en in een Nederlandsch dat er zijn mag.
De Heer Samuels, geboren Surinamer en in leven gouvernements
ambtenaar, heeft zijn waarnemingen wonder woorden gebracht, wonder
de lagere volksklasse in de stad en in het district en wonder de bosch-
negers in het binnenland. Hij deed dit met veel humor, zonder ooit de
eischen van den goeden smaak uit het oog te verliezen.
Eigen Surinaamsche litteratuur is niet in overvloed aanwezig en
deze Typen en Schetsen mogen als een welkome aanwinst beschouwd
worden, om de beteekenis welke er aan moet worden toegekend, uit
folkloristisch, ethnografisch en filologisch oogpunt. Het Negerengelsch
is overall verklaard en vertaald.
Amsterdam, Juni 1946. M.

Systematische beschrijving van den inhoud van de
publicatiebladen van het gouvernement Curafao over
de jaren 1900o-94o bewerkt door P. Noordenbos.
N.V. N. Samson, Alphen aan den Rijn, 1940.
(XIV en 149 bladz.).

Van deze uitgave vernam ik voor het eerst uit het in Nov. 1946 in
dit tijdschrift verschenen opstel van mr. De Niet over het Gouver-
nementsblad van Suriname. De redactie ontving haar niet ter be-
spreking. De inhoud blijkt uit den titel.
Het lijdt geen twijfel, of, vooral op de gouvernementskantoren ge-
bruikt men dit werk dagelijks, en daar zal het een onmisbaar stuk ge-
reedschap geworden zijn, dat telkens weer met een dankbaar hart
voor den samensteller gehanteerd wordt.
Men had het Alphabetisch Register 1816-1904 van Van Romondt
en de niet zeer bruikbare aanvulling daarop van Kesler (1904-1931),
maar deze ,,systematische beschrijving" is voor Curagao de eerste
wetenschappelijke bewerking van het laatste gedeelte van dezelfde
stof, aangevuld tot 1939.
Dit register is opgebouwd op bet stelsel, dat sinds 1938 is ingevoerd
voor de klapper, die jaarlijks op het Publicatieblad verschijnt. Ik









BOEKBESPREKING


heb in mijn ondeskundigheid die klapper toen ,,een onpractisch ding"
genoemd (D.W.I.G. 21ste jg. bladz. 190), wat ons tijdschrift een
wetenschappelijke uiteenzetting van den directeur van het Registra-
tuurbureau van de Vereeniging van Nederlandsche gemeenten, den be-
werker van deze Systematische beschrijving bezorgd heeft, waarin die ook
al als te verschijnen wordt aangekondigd. Het is dan ook met schroom,
dat ikweereenige praktische opmerkingen,nu in vragenden vorm,maak.
Er is een rubriek (I 10) Burgerlijk Wetboek. Waarom vindt men
daar niet alle wijzigingen vermeld, maar een drietal in een afzonderlijke
rubriek (12) Verordeningen verband houdende met bepalingen van het
B.W., terwijl in die verordeningen, just zoo als in bijv. Pb. 1904 no. 4,
1910 no. 12 en 1933 no. 62 bepalingen zelf van het B.W. gewijzigd
worden? Pb. 1924 no. 51, ook een wijziging van het B.W., moet men
zoeken wonder II 4 Hypotheken en kadaster. Ik kan mij voorstellen, dat
de vermelding daar noodig is, maar is zij minder noodig wonder Burger-
lijk Wetboek?
Waarom wordt op blz. 9 regel 5-3 van onderen wel vermeld, dat
Pb. 1929 no. 47 is vervallen bij Pb. 1933 no. 32, en niet op blz. 7 regel
7-9 van boven, dat Pb. 1916 no. 33 is vervallen bij 1924 no. 6?
Een paar aanvullingen: Blz. 9 regel 12 van onderen Pb. 1924 no. 51
is niet minder dan Ph. 1927 no. 82 en 1938 no. 88 een wijziging van
Pb. 1868 no. 17.
De Registratieverordenmg (blz. 23) is nog gewijzigd bij Pb. 1931
no. 89; misschien staat dat op een andere plaats.
De auteursverordening 1913 (blz. 98) is gewijzigd bij Pb. 1918 no. 6.
De schrijver moge in deze vragen en opmerkingen zien een bewijs
van de belangstelling, waarmee ik zijn veelomvattenden arbeid ter-
hand genomen en dankbaar geraadpleegd heb. Ik bepaalde mij tot een
paar opmerkingen over regelingen, waarmee ik in aanraking kwam.
B. DE GAAY FORTMAN.

Arawakken in Suriname door Fr. M. F. Abbenhuis.
Enquete-materiaal voor een volkenkundige studied.
Paramaribo 1940 (107 blz.).
Na lezing van Roth's werk over animime en folk-lore, voornamelijk in
Britsch-Guyana, heeft fr. Abbenhuis nagegaan hoe het ten deze staat
bij de Arawakken in Suriname. Hoe Christen-Arawakken antwoordden
op de hun gestelde vragen, vindt men in dit boekje.
Moge de schrijver voortgaan met volkenkundig onderzoek, of an-
deren ertoe opwekken!
C. H. DE GOEJE.

A selective guide to the English literature on the
Netherlands West Indies by Philip Hanson Hiss.
With a supplement on British Guiana.Bookl.Netherl.
Inf. Bureau, no. 9, New York, 1943, xiv en 129 bladz.
Een zeer aantrekkelijk uitgegeven bibliografie, welke helaas nog
vele foutjes bevat en in geen enkel opzicht representatief kan worden
geacht voor hetgeen over onze Amerikaansche gebiedsdeelen in de
Engelsche taal is verschenen. P.W.H.










ONDERNEMERSRAAD VOOR SURINAME

Het eenentwintigste jaarverslag van deze organisatie, uitgebracht
in de jaarvergadering van 2 Mei 1946, betrekking hebbend op het jaar
1945, bevat, als voornaamste punten, de voorbereiding der Rijkscon-
ferentie, ter zake waarvan ook de Raad een advies heeft uitgebracht,
alsmede oprichting van den natuurwetenschappelijken studiekring
voor Suriname en Curagao, waarmede in de toekomst samenwerking
verwacht wordt.
De notulen der vergadering geven verder, als gewoonlijk, bespre-
kingen weer van actueele Surinaamsche aangelegenheden, terwiji even
de mogelijkheid wonder de oogen gezien werd om te geraken tot een
ondernemingsraad voor de beide Westindische gewesten te zamen.
Het Surinaamsche arbeidersvraagstuk was ook thans weder een
onderwerp van discussie. Men meende dat het gouvernement te op-
timistisch is met betrekking tot het te verwachten resultaat eener
immigratie van werknemers uit andere, overbevolkte, Westindische
gewesten, terwiji er anderzijds niet voldoende naar gestreefd zou wor-
den de reeds aanwezige werkkrachten voor het plantagebedrijf te
behouden. Dit laatste in verband met de politiek ten aanzien van de
Javaansche kleine landbouwers. Wat de z.g. inwendige kolonisatie
betreft werd het een en ander medegedeeld aangaande de coopera-
tieve landbouwonderneming op de gouvernements-plantage Sloot-
werk, ter hand genomen door gedemobiliseerde schutterplichtigen,
een zaak welke in de Surinaamsche pers al tot twistgeschrijf aanlei-
ding gegeven heeft. Het kan natuurlijk niet anders dan sympathiek
aandoen, dat een aantal inheemsche jongemannen hetgeen zij, als
,,bonus" bij de be6indiging van hun militairen dienst, uitbetaald kre-
gen, hebben willen aanwenden tot een poging om in eigen land iets
nuttigs tot stand te brengen. Het beminnelijk optimism echter van
den Surinaamschen ,,creool" zou wel eens kunnen blijken ook aan de
deelnemers van ,,Emergo" parten gespeeld te hebben.
Ten opzichte van vreemde Westindische werkkrachten moge er
hier op gewezen worden, dat reeds direct na de slavenemancipatie
van 1863 een aanvang gemaakt is met den aanvoer van zoodanige
arbeiders voor de Surinaamsche plantages, nog voordat de eerste
Britsch Indiers gecontracteerd werden; veel success echter heeft eerst-
genoemde immigratie blijkbaar niet gehad. Thans is wellicht de toe-
stand anders; de nood op het overbevolkte Barbados, waar de land-
arbeider niet meer dan gemiddeld acht shillings per week verdient,
heeft de aandacht getrokken ,ook van de Britsche regeering.
Van den toestand der koffiecultuur werd een somber tafereel opge-
hangen; van het invoeren eener nieuwe cacao-varidteit echter meende
men goede verwachtingen te mogen koesteren; wat de citruscultuur
betreft werd de aandacht gevestigd op de pogingen tot het grondves-
ten eener verwerkingsindustrie ter plaatse, welke wellicht betere kans-
sen zal blijken te bieden dan uitvoer der vruchten zelf.
Ook het z.g. welvaartsplan kwam ter sprake; de Ondernemersraad
is bij de samenstelling niet geraadpleegd. Intusschen is bekend ge-
worden, dat gedacht is aan het beschikbaar stellen uit de Rijkskas
van een bedrag dat in Nederlandsch courant op veertig million








ONDERNEMERSRAAD VOOR SURINAME


gulden zal komen. De twee grootste posten zijn zeven million
vooor deelneming in een op te richten bananenbedrijf en drie en een
half million voor immigratie en transmigratie. Hoe het plan in onze
Staten Generaal ontvangen zal worden moet afgewacht worden; in
de Surinaamsche pers was het oordeel niet unaniem gunstig. Door
dezen steun te aanvaarden zou men, mede in verband met den eisch
dat de huishoudelijke begrootingen in het vervolg geen te kort meer
zullen aanwijzen, misschien zelf de deur sluiten voor de zelfstandig-
heid, waarop thans alle verlangens gericht zijn! Inderdaad, veel over-
heidsbemoeiingen zouden uit het fonds bekostigd worden, terwijl de
Surinaamsche Staten slechts in zoover medezeggenschap zouden
hebben, dat drie van de vier leden van den raad van bijstand, welke
den gouverneur bij de uitvoering van het plan ter zijde zou moeten
staan, op voordracht van het vertegenwoordigend lichaam benoemd
zouden worden.
Van de bananencultuur moeten regeering en gouverneur wel groote
verwachtingen hebben. Het is mogelijk, dat er wonder de nieuwe om-
standigheden een middel gevonden kan worden om het uiterst moei-
lijke vervoervraagstuk op te lossen. Blijft dan echter nog over het
marktprobleem. Hoewel de Westindische banaan ook in continental
Europa sterk in populariteit toegenomen was, mag toch niet vergeten
worden hoezeer de Europeesche landen door den laatsten oorlog ver-
armd zijn. Zal, bij een voorloopig wellicht belangrijk verminderde
consumptie, het Surinaamsche product zich een plaats kunnen vero-
veren,naast dat van de andere landen, welke tot dusver de market
voorzien hebben ?.


Augustus 1946










BIBLIOGRAPHIE

A. TIJDSCHRIFTEN, ENZ.

Ned. Studieblad. Juli 1946 no 1. Het landbouwonderwijs in Oost-
en West-Indi6, door dr. ir. D. S. Huizinga.
Je Maintiendrai. 14 Juni 1946, no. 48. Regionale Samenwerking
in West-Indie. door J. van de Walle.
Idem. 19 Juli 1946, no. 3. Curacao. dictatuur in zakformaat, door
W. de R.
Nederlandsch Juristenblad. 13 Juli 1946. Curagaosche Curiosa,
door Mr. O. Burghardt.
Arbeid. Tijdschrift voor de praktijk van arbeidsrecht, enz. 15 Aug.
1946. Arbeidsregistratie [op Curagao.]
Annals Entomological Society of America 34. Notes on Odonata of
Surinam, II, door D. C. Geijskes, 1941.
Idem. 36 Notes on Odonata of Surinam, IV, door D. C. Geijskes,
1943.
Ecology 23. Observations on temperature in a tropical river, door
D. C. Geijskes, 1942.
Journal of the New York Botanical Garden 45. The jungle tree of
dangling seeds. Notes on Arawak Indian names of plants in Surinam,
door Gerold Stahel, 1944.
Entomological News 54. Notes on Odonata of Surinam, III, door
D. C. Geijskes, 1943.
Revista de Entomologia i. Notes on Odonata of Surinam, I, door
D. C. Geijskes, 1940.
Idem. Observations about temperature and moisture in Atta-nests,
door Gerold Stahel & D. C. Geijskes, 1940.
Idem. 12. Weitere Untersuchungen iiber Nestbau und Gartenpilz
von Atta cephalotes L. und Atta sexdens L., door Gerold Stahel &
D. C. Geijskes, 1941.
De Surinamer, 20 Dec. 1940. De zand- en schelpritsen, door G.
Stahel & D. C. Geijskes.
Op Wacht, 29 Aug. 1946. De twee gezichten van Curagao.
Haagsche Post, 24 Augustus 1946. Bijzondere correspondentie uit
Curagao.
Idem. 26 October 1946. Uit Curacao. Eigen correspondentie.
Libertas, 31 Augustus 1946. Sociale structuur van Suriname (slot).
Koerswijziging voor Suriname gewenscht, door J. van de Walle.
Idem. Sept. en October 1946. Rumoer rondom Curaqaosche commis-
sies, door E. A. Winters.
Naar Ruimer Horizon, Sept/Oct. 1946. Over huizen op Curacao, door
J. van de Walle.








BIBLIOGRAPHIE


De Stem van Nederland, 14 Sept. 1946. Onjuiste handelwijze. De
opheffing van de regeeringspersdienst te Paramaribo.

De Baanbreker, 22 en 29 Juni 1946. Sociale en politieke problemen
in West-Indie, door H. W. Suriname. Wingewest ? Kolonie? Gebieds-
deel, door W. F. H. Laret.
Idem. 6 Juli 1946. Strijd en Curagao, door H. W.
Idem. 13 Juli 1946. Curagao raadseltjes, door L. Cornils.
Idem, 24 Atagustus 1946. Londen en Curacao, door H. de Wit.
Cultureel Indie, 7. Bevolkingsgroepen van Curaqao, door Cola
Debrot (zie: Nieuwe Eeuw, 13 Juli 1946).
Idem, 8. De kolibri, het schoonste juweel van Suriname en Curalao,
door L. C. van Panhuys.
Het Schouwvenster, 7 Sept. 1946. Geld moet rollen.... ook op
Curacao, door Han Kamerling.
Idem, 21 Sept. 1946. Wat is Papiament?, door Han Kamerling.

Echo's uit de Missies, 25 Aug. 1946. Naar het feest te Coronie 1945.
Idem. 25 October 1946. Onze jubileerende Missie-zusters in 1946.
Uit het Gedenkboek ,,Honderd jaar 1842-1942 van de Missie van
Cura9ao" door Sr M. Bathilde.
Idem. 25 Nov. 1946. Curagao tijdens de oorlogsjaren II. 1943, door
Sr M. Walburga.

Nieuw Suriname, 14 Sept. 1946. Joodsche Kolonisatie in Sunname ?
Bij en zonder U, door F. Blijd; Op Slootwijk ligt een Graf. Het plan
Ruimveld in vole gang, door F. L. de Rooy; Wat biedt een Surinaam-
sche plantage ? door H. Seijee; Een Vijftigste Verjaardag, door Namie;
Surinamers in de Vreemde, door Bekka; Filaria, door A. E. Wolff.
Idem, 28 Sept. 1946. Cornelis Winst Blijd. Van Slaaf tot Predikant,
door Fred. Oudschans Dentz; Sranam Kondre (Suriname), door
Albert Helman.
Idem. 12 Oct. 1946. Zoo wonen Surinamers!; Er leeft hoop in Sun-
name, door F. L. de Rooy; Sunnaamsche notitie. door F. Blijd;
Bakkeljauw en kabeljauw, door R. D. Simons; Anansi gaat uit eten.
Idem, 26 Oct. 1946. Staking op Parnam; Een dode mus?; door W.
Laret; Joodsche kolonisatie in Suriname?, door dr. B. Rapschmsky;
Van Aerssen van Sommelsdyck, pio-ier-gouverneur van Suriname,
door Fred. Oudschans Dentz; Bananen en Bacoven, door R. D.
Simons; Anansi geneest zich zelf.
Idem, 9 Nov. 1946. Sunnaamsche pioblemen, door F. Blijd; Volks-
huisvesting in Paramaribo; Partijvormmng in Sunname, door W. F.
H. Laret; Suriname Vruchtenplan; Nogmaals hout; Boeken uit
Curagao, door H. W; Anansi en de ratten.
Idem. 23 November 1946. Industrie in Suriname; Surinamers,
brengt Uw klok op gang I door F. Blijd; Curacao wacht op regeerings-
daden, door F. L. de Rooy; Het Sunnaamsche wapen, door Fred.
Oudschans Dentz; Indonesiers in Suriname, door Bekka; R. D.
Simons over: Suriname, vroeger en nu; Anansi en de gouverneur.
Idem, 7 December 1946. 7 December, door W. F. F. H. Laret; Wat
ons scheidt, door dr. L. Lashley; Industrie in Suriname (II); Albina








BIBLIOGRAPHIE


de honderdjarige, door Fred. Oudschans Dentz; Op eigen bodem,
door Bekka; Anansi en de gouverneur.

Oost en West, 13 Sept. 1946. Curagaosche herinneringen.
Idem, II Oct. 1946. Men zit niet still op Curacao, door El.
Idem, 25 October 1946. Nieuwe straatnamen op Curagao; Begrijpt
men dit in Nederland?, door E1. [toestanden op Curaqao en in Surina-
me].
Idem, 8 Nov. 1946. Antwoord op de Curagaosche en Surinaamsche
petities; Met nieuwe hoop, door R. D. Simons.

Het Indisch Nieuws, 24 Augustus 1946. Het problem der voorlich-
ting. (brief ult de West) Curagao.
Idem, 5 Oct. 1946. Paramararibo: een geschiedenis en een vliegtuig.
Idem, 12 Oct. 1946. Politiek leven in Suriname; Resultaten der
autonomie-Commissie; Wetenswaardigheden van Curagao. Goud-
zoekers op Aruba.
Idem. 19 Oct. 1946. Welvaartsplan voor Suriname.
Nieuwe Stem I. Kentering op Curagao (uit ,,Een doodgewoone held"),
door Albert Helman.
Op den Uitkijk, Sept. 1946. De blamage van Curagao, door Han
Kamerling.
De Stem van Nederland, 7 Sept. 1946. Suriname huldigt de terug-
gekeerde delegate.
Future, the economy of the Caribbean, ed. bij F. Frazier and E.
Williams. Washington, Howard Univeisity Press. 1944.
Vizier I, no 4. Vijftienhonderd heete etmalen op Curagao, door
mr. E. Elias.
De Werkgever, 5 Sept. 1946. Economische stichting West-Indie-
Nederland. (lezing van F. J. J. Corver, gouv. secretalis van Curagao
,,Curagao in oorlogstijd").
Christofoor, 17 Aug. 1946. Brief ult de West.
Ons Suriname, September 1946, Laatste nieuws uit de Stadszending
te Paramaribo, door Zr B. Streefland; Afvaardiging van Ds B. J. C.
Rijnders naar Suriname.
Idem, October 1946. Zendingsfeest der Broedergemeente, door
I. V; Suriname na zestien jaren, door P. N. Legene.
Nederlandsch Studieblad, Sept. 1946. Een pionier-gouverneur van
Suriname. [Van Aerssen van Sommelsdyck], door Fred. Oudschans
Dentz.
Idem, November 1946. Het eiland der genezing. Kan op Curagao
een sanatorium voor lijders aan been- en gewrichtstuberculose worden
opgericht ?, door jhr. L. C. van Panhuys.
Nieuw Nederland, 23 Augustus 1945. Politieke problemen in onze
West, door W. R. Menkman.
De Gids, September 1946. De administrative afscheiding tusschen
Suriname en Curagao voor 100 jaar, door Fred. Oudschans Dentz.








BIBLIOGRAPHIE


Economische Voorlichting, 13 en 20 Augustus 1946. Belangrijke
Overheidsmaatregelen in Suriname na 1940.
Het Nederlandsche Roode Kruis, October 1946. Het Curagaosche
Roode Kruis helpt Santo-Domingo.
De Trom, Sept/Oct. 1946. Albert Helman en Lou Lichtveld, door
mr F. G. A. Huber.
Nederlandsch Juristenblad, 12 Oct. 1946. De Curagaosche balie, door
L. O. Lampe.
Suriname en Curafao no i, September 1946. Jhr. Cornelis Ascanius
van Sypestein 1823-1892, door J. J. de Vries; Suriname in vogel-
vlucht, door J. J. de Vries; Curagao, de boven- en benedenwindsche
eilanden in de Caraibische Zee, door W. W. de Regt.

B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.

The Fisheries of Jamaica, door E. T. Thompson, Barbados 1945.
Development and Welfare in the West Indies. Bulletin no. 8.
Het rijke ertsland Suriname en zijn problemen, door ir. O. M. de
Munnick. Hengelo, H. L. Smit & Zn. 1946, / 9,50.
West India Summer. A retrospect, door J. Pope-Hennesey. B. T.
Batsford Ltd, Londen, 1943.
Report of the Anglo- American Caribbean Commission to the Gover-
nements of the S. and Great Britain for the Year 1942-1943, Washington
1943-
Notulen van de Alg. Ledenvergadering van den Ondernemersraad voor
Suriname (2 Mei 1946) en verslag over het een en twintigste Vereenigings-
jaar (1945).
Imitacion di Cristo. Traduci fo i texto original pa Rev. Pader R.
Biihrs O. P. Imprenta di Vicariato.
Mi Biblioteca Papiamento. 2 Promer Balia. Novela skirbi pa Louis
Coloma. Imprenta di )a Cruz. 3. Tom Richardson. Un hecho di deses-
peracion. No vela traduci pa Chobil. Imprenta di la Cruz.
,Branding. Orgaan van de R. K. Vereniging St Thomaskring. Iste
Jaargang, No. 1. Juni 1946.
Journalistiek leven in Curafao, door dr. Johan Hartog. Uitgave
van Paulus Drukkerij Willemstad. 1944. f 7,50.
Plants and Plant-Science in Latin America, door Frans Verdoorn,
Uitgegeven door The Chronica Botanica Company, 1945. Waltham
Mass. V.S.A.A. New Series of plant science books. Vol. XVI. no.
XXXVII.
Orthodoxie en Modernisme bij de Aucaner-Boschnegers, door W. F.
van Lier met medewerking van ds. Mulder. Overdruk uit het Protestan-
tenblad van 26 Augustus en 2 September 1944.
De Indianen in Suriname. Karaiben, Wajana's, Wajarikoele's,








BIBLIOGRAPHIE


Wama's. I. De wet der gelijkenissen, door W. Ahlbrinck. Geill. door
A. de Groot.
Paramaribo. Over den oorsprong en de beteekenis van den naam, door
R. D. Simons, 2de, aangevulde druk. Drukkerij E. H. Paramaribo,
1943.
Een en ander over het wisi-begrip bij de Boschnegers, door W. F. van
Lier, Drukkerij J. H. Oliviera. Paramaribo. 1944.
Suriname 1900-1940, door mr. A. van Traa. Uitgeverij W. van
Hoeve, Deventer, 1946. / 6.50.
Yearbook The West Indies, including also the Bermudas, the Baha-
mas, British Guiana and British Honduras. London, 1945.
Almanaque de Curapao. Para el ano de 1946. Compilacion de W. M.
Hoyer.
Jaarverslag van de Kamer van Koophandel en Nijverheid op Curafao
over het jaar 1941.
De Politiek van Nederland t.a.v. de overzeesche staatsdeelen in verband
met de nieume opvattingen over koloniale politiek. Rede voor Oost en
West 20 April 1945, door dr. M. F. da Costa Gomez.
Vier redevoeringen door dr. M. F. da Costa Gomez, t.w.: Curacao in
het Groot Nederlands staatsverband, 1938; Hulde aan Abraham
Mendez Chumaceiro, 1938; Het recht op vrije verkiezingen, 1938;
Welke is de invloed van het noodlottig wegvallen van het Nederland-
sche parlement op de vaststelling van de begrooting 1942.
Suriname. Verhalen en Schetsen uit de Surinaamsche Geschiedenis.
Drukkerij Eben Haezer. Paramaribo.
No. 1. Arowakken in Suriname, door fr. M. F. Abbenhuis. 1940.
No. 2. Historisch Overzicht, door fr. M. F. Abbenhuis. 1941.
No. 3. Geografisch Overzicht, door fr. Van Tilburg. 1941.
No. 4. Geschiedenis van Suriname. Volksplanting, door fr. M. F.
Abbenhuis. 1943. f 3.-
No. 5. De geschiedenis van het Apostolisch Vicariaat, door fr. M. F.
Abbenhuis. 1942. 1.-.
No. 6. De Eerbiedwaardige Dienaar Gods, Pater Petrus Norbertus
Donders, door M. F. Abbenhuis, 2de druk. 1944. 1.-.
No. 7. Schetsen en Typen uit Suriname, door Jacques Samuels.
/ 1.50.
No. 9. Strijdvragen rondom de Eerbiedwaardige Petrus Donders.
Een antwoord op protestantsche bezwaren, door fr. M. F. Abbenhuis.
1945. f 0.75.
No. 10. Verhalen en Schetsen uit de Surinaamsche geschiedenis,
door fr. M. F. Abbenhuis. Deel I. Afl. 1. (1613-1683). 1943. 1.-.
No. 11. Idem. Deel I, Afl. 2. (1683-1712). 1943, 1.-.
No. 12. Idem. Deel II. Afl. 3. (1712-1751), 1944. f 2.40.
[Deze werken zijn verkrijgbaar bij de drukkerij van het R.K. Jon-
gensweeshuis, Fraterstraat 3a, Tilburg.]
Rapport van de commissie bij gouvernementsbeschikking van io Oct.
1945 no 8974 ingesteld, tot onderzoek en bestudeering van de in het









BIBLIOGRAPHIE


Staatsdeel Curapao levende politieke opvattingen en wenschen, ter voor-
bereiding van de Rijksconferentie.
Behold the West Indies, door Amy Oakly. New York. Appleton-
Century Company. 1941.
United States Department of Commerce, Bureau of the Census. The
Caribbean area, Washington. 1941.
The South American Handbook, 1942. Nineteenth Annual Edition.
London, Trade and Travel Publications. Ltd.
The Caribbean danger zone, door Fred. J. Ripy. New York. G. P.
Putnam Sons, 1940.
Het Nederlandsch Courant in Curafao en zijne gevaren voor de wel-
vaart van dit gebiedsdeel, door G. S. Gorsira J.P.Ez. Curagao 1941.
The History of Aruba. Published by the Pan-Aruban Oil Company
(a subsidiary of the Standard Oil Company). Printed in Aruba.
Leiding en troost. Predikatien wonder redactie van ds. H. W. Kroeze-
Uitgave van de Gereformeerde kerk van Curagao. 1946.
Pax. Gebedenboek voor zeelieden en militairen. Curacao.
Gloria in Excelsis Deo. 50 Cantica pa tempo di Advent i pa tempo di
Pascu cu algun oracion adecuado i adeptado di preparation. Edicion
Segunda RevisA i aumentapa pader Ph. H. Offermans, O.P. Curacao,
1943.
E sincodiadi Holanda pa Jonkheer F Beelaerts van Blokland. Tra-
duccion Redaccion Voz di Aruba. Gedrukt bij de Aruba Post.
Verslag over de verrichtingen van het wit Gele Kruis over 1945.
Drukkerij Scherpenheuvel (Curacao).
Societeit ,,de Gezelligheid" opgericht 1871. Uitgegeven als een blijvende
herinnering aan de viering van het 70-jarig bestaan dezer societeit op
12 April 1941. Curagao, 1941.
Suriname, Het vergeten land, door T. J. Arkieman. W. L. Salm en
Co, Amsterdam 1945, f4,90 [verschenen in 1946].
De staatsrechtelijke verhouding tusschen Nederland en de Overzeesche
Gebiedsdeelen, een historisch-juridische beschouwing omtrent de staats-
rechtelijke verhouding tusschen Nederland en de Overzeesche Gebiedsdeelen
meer in het bijzonder in verband met artikel i der Grondwet, door mr. dr.
J. H. M. Dassen. Leiter Nijpels, Maastricht 1946.
Ondernemersraad voor Suriname. Twintigste verslag [over 1944].
Kerkgeschiedenis Aruba. door Pater Brada, Curagao, 1946.
Bijdrage tot de bodemkundige kennis van (Nederlandsch) West-Indid,
door Robert Hamilton. Proefschrift. Utrecht 22 November 1945. Uit-
geverij Kemink en Zoon, Utrecht.
Voorraadsinsecten van rijst in Suriname met aanwijzingen ter bestrij-
ding, door dr. D. C. Geijskes. Department Landbouwproefstation in
Suriname. Bulletin no. 55. January 1940.








BIBLIOGRAPHIE


De Parasolmieren en hunne bestrijding, door Gerold Stahel en D. C.
Geijskes. Department Landbouwproefstation in Suriname. Bulletin
no.' 56. October 1940.

Verslag van drie Reizen naar de Bovenlandsche Indianen, door Lode-
wijk Schmidt, bewerkt door Gerold Stahel. Department Landbouw-
proefstation in Suriname. Bulletin no. 58. November 1942.
De nuttige planten van Suriname, door Gerold Stahel. Department
Landbouwproefstation in Suriname. Bulletin no. 59, Augustus 1944.
Het Boschnegervraagstuk en het Coronie-plan, door Gerold Stahel.
Department Landbouwproefstation Suriname. Mededeeling no. 9,
October 1944.
Surinam Timbers, door Gerold Stahel. 1944.

Met de Oajana's op stap. Verslag van een reis naar de Litani (Boven-
Marowijne) in Suriname, door dr. D. C. Geijskes. Uitgegeven door bet
Department Landbouwproefstation in Suriname. Maart 1942.

Kandoe-Kina-Moela, door W. F. van Lier. Drie Boschnegerbegrip-
pen. Juli 1943.
The Complete History of the Island Tobago, door C. R. Ottley, Port of
Spain Trinidad, 1945. 8/8.
The West Indies and the Mountain Uplift Problem, door Dr. C. T.
Trechmann, 1945.
Antillean terrapins by T. Barbou, & A. F. Carr Jr. 1940. 35 pp.
illustr.
Check-list of birds of the West Indies bij J. Bond, 1940. 184 pp.,
illustr.
Rapport van de Gouvernements Alod-Commissie 1942-1943 door G.J.F.
Breedveld & J. P. Groenhof, (z. j. 1945). Curacao 86 pp., illustr. (niet
in den handel, uitg. Dep. Landbouw).

Some data on the physical anthropology of Oajana Indians by A. B.
Droogleever Fortuyn, 1946. Meded. Ind. Inst. Afd. Volkenk. 22, 24 pp.
Resultaten van een onderzoek naar wilde Hevea-boomen in het stroom-
gebied van de Boven-Coppename door D. C. Geijskes, 1946. Bull. Land-
bouwpr. Suriname 60, 63 pp. met 7 kaartjes als losse bijlagen in map.

Primitieve volkies gespiegeld aan den modernen mens (en omgekeerd)
door C. H. de Goeje, 1946. Orat. inaug. Leiden, 93 p.
Heden en toekomst van Suriname door J. A. Grutterink, 1946. Rede,
Vereen. Indie-Nederland, 31 pp., illustr.

Catalogue of birds of the Americas and the adjacent islands in Field
Museum of Natural History by C. E. Hellmayr & C. B. Cory, 1918-42.
11 Dln., illustr.
O.D.















HET DAGELIJKSCHE LEVEN OP DE
SURINAAMSCHE KOFFIE-PLANTAGE
,,KOKSWOUD" 1) IN 1828
EEN BRIEF VAN H. VAN BORCHAREN 2) GEPUBLICEERD
DOOR

P. WAGENAAR HUMMELINCK 3)

Hartelijk Geliefde Zuster Antje. 4)

Biezonder aangenaam waren mij uwe letteren van dd 10.
Februarij 11: waarbij ik, zo gelukkig uwer aller welstand te
mogen vernemen was en teevens een zo mooi beursje van uwe
eigene hand te mogen ontfangen, ik betuig UEd: mijnen harte-
lijken dank daarvoor, en vlei mij om spoedig inde gelegendheid
te zullen komen om wederkerig u dit te vergelden. -
Uit u schrijvens merkende gij gaarne mijnen dagelijksen doen
eens wenschte te weeten, welnu dan lieve zuster, dat strekt mij
tot genoegen deezen uwen wil te kunnen voldoen.
Zie hier dan eene kleine schets van de manier van leeven zoals
ik dezelve thans op de koffij Pit: Kokswoud houde: Desmorgens
om 5. uuren sta ik gewoonlijk op, en vind alsdan mijn wasch-
1) De concessie Kokswoud (Kockswoud, negereng. Kokkoe, zie
W.I.G. 26, 1944, p. 172, 178) was 468 akkers groot (Surin.akker=
4294 m2), waarvan er, in 1828 slechts 163 in cultuur waren. Zij was
genoemd naar den eersten eigenaar P. Hendr. Kok. (Surinaamsche
Almanak 1798)
2) Hendrik van Borcharen, zoon van Simon v. B., gepensioneerd
colonel te Vught, en van Henrica Petronella Hagoort.
3) Mijn dank aan de Heeren W. R. Menkman, Fred. Oudschans
Dentz, J. W. D. Berkelbach van der Sprenkel en F. H. M. de Bekker
voor het geven van enkele inlichtingen, welke in de voetnoten werden
verwerkt.
4) H. v. B. had twee zusters: le Anna Maria, geb. te Gorinchem
10 Nov. 1790, huwde te Vught, 15 Aug. 1822, Gerret van de Pol (zie
voetnoot op p. 41); 2e Cornelia Johanna Petronella, geb. te Gorinchem
29 Nov. 1796, huwde te Vught, 7 Maart 1821, Jan Willem Berkelbach
van der Sprenkel, bet-overgrootvader was van den Heer J. W. D. Berkel-
bach van der Sprenkel, te Utrecht, in wiens bezit deze brief zich thans
bevindt.

33 -
West-Indisch Gids XXVIII 3







34 P. WAGENAAR HUMMELINCK, HET DAGELIJKSCHE LEVEN OP

water gereed om mij te reinigen, Vervolgens ga ik in eene andere
kamer, waar 't ontbijt reeds op mij wacht, bestaande uit koffij,
boter, brood, kaas, ham, pannekoeken en zo 't een en ander meer;
dan moet gij weten is 't geheele huis, reeds school geveegd en
geboend, door 't huisvolk, 't welk bestaad uit 3. knappe meiden,
en een jongen van omtrent 18. jaren, zo veel als mijn bediende,
Buitendien heb ik nog een kokkin, en een zeer bekwame wasch-
meid, die niets anders te doen heeft, dan mijn goed te wasschen,
want bl:officier 1) heb ik momentueel geene. -
intusschen komen na 't ontbijt de zieke slaven voor de deur:
die ik na zie, en dan aan de docter van pit: 2) ordonneer, om hun
na dat de ziekte is, 't zij een purgatief, vomatief of iets anders
toe te dienen; waarna dezelve weder in 't ziekenhuis worden
opgesloten; Midderwijl zijn de veldslaven reeds lang inde ground
aan 't werk, heb ik nu lust dan ga ik hun werk na zien, zo niet
maak ik eene promenade door de ground, en kom alsdan ordinair
om 9. uuren daaruit terug, dan vrij warm te huis komende, drink
ik gewoonlijk na mij weder gewasschen, en verschoond te hebben
een glas melk, met wat brandewijn, suiker, en notemuscaat om
mij te vervrisschen, Somwijlen vind ik ook wel eens 1. of 2.
vrienden of buuren bij mij, wanneer ik uit de ground kom, die mij
dan wonder een glaasje jenever of brand: 3) en een sigaar rookende
zitten te wachten; Vervolgens gaan zij of om 12. uuren weder na
huis, of blijven ook wel brikvasten 4), Zo dit laatste gebeurt, weet
't huisvolk als daartoe behoorlijk order ontfangen hebbende; Zij
altijd iets meer dan gewoonlijk moeten maken, Somwijlen man-
queert mij bij dergelijke gevallen wel eens Zuster Mietje, of Keetje,
die mij nog zeer goed doen herinneren, Zij zo lekker eeten konden
klaar maken. enfin. -
Waar was ik ook gebleven, a ja; bij dat sigaartje!
Wanneer 't dan 1. uur is, de tijd om te brikvesten, roep ik,
1) Blank officer= blanke opzichter, in tegenstelling tot neger
officer= zwarte opzichter. De namen blank officer en neger officer
waren reeds in de achttiende eeuw (ev wellicht nog vroeger) in zwang;
alles wat boven de gewone manschap stond of met eenig gezag was
bekleed, heette officer (aan boord der walvischvaarders b.v. de har-
poeniers, bootsman en speksnijder, dus niet alleen de gezagvoerder
en de stuurlieden).
2) Plantage. De plantage-dokter behoeft niet noodzakelijk een
negerdokter geweest te zijn. Men noemde een negerdokter Dresneger
(Encycl. N.W.I.).
3) Brandewijn.
4) Nu nog noemt men het middagmaal omstreeks 12 uur breakfast;
het is dus niet ons ontbijt.







DE SURINAAMSCHE KOFFIE-PLANTAGE ,,KOKSWOUD" IN 1828 35

Boy, pottie ajanan 1). na tafla; dat wil zeggen/:Jongen breng
't eeten op de tafel:/ zo als dan ook op 't eerste commando ge-
beurt, dan word er weder water gepresenteerd om de handen te
wasschen, en vervolgens gaat men aan de wel voorziene tafel
zitten; verbeelt u eens nu voor een oogenblik mij aan 't hoofd
dier tafel te zien zitten; waar ik 't genoegen heb, mijne naaste
buuren, een aardappelblufje 2), een stuk gezouten vleesch of spek,
of wat groenten etc: etc: te presenteeren, en dat wel wonder een
glaasje bier of roode wijn; Wijders loopt dit af wonder 't eeten van
een stuk brood, en kaas, dan gaat gewoonlijk een ieder na huis,
wonder 't zeggen van Morgenochtend Mijnheer Van Borcharen,
wacht ik UEd. bij mij te brikvesten, 't welk dadelijk beantwoord
word met je ne manquerai pas; dan een ieder na huis gegaan zijn-
de ga ik stilletjes een klein tukje doen./: eene leelijke gewoonte
van 't land.: maar men zegt immers 's lands wijs 's lands eer.:
enfin. gij vraagt er mij om lieve Antje dus meld ik U ook de
rieele waarheid. -
Nu heb ik intusschen genoegzaam geslapen ten minsten 't is
4. uuren. nog vrij gromerig of half dronken van 't slaap, zoals
men ten minste voorgeeft; wasch ik 't gezicht, en zet mij dan na
dit bedrijf; eens regt gemakkelijk, in een stoel een kop thee te
drinken wonder 't rooken van een sigaar, en 't leezen van 't een
of ander mooi boek deel 3); 't Zitten mij weder verveelende, ga
ik in den tuin wandelen, welke superber wel voorzien is, van
groenten, als kool, snijboonen, doberwten, sla, enfin in een woord
de zelfde lekkere groenten, welke wij in Europa hebben, vrugten
heb ik ook genoegzaam; Uit de Tuin komende, bezie ik met
eens de timmerwerken van dien dag, want gij moet weeten dat
elke plt: van 3. a 4. timmernegers voorzien is, om de gebouwen
te onderhouden; gij. zult zeker wel denken dat gaat daar raar toe,
Ja Antje lief, men moet als men directeur 4) is, van alles zo wat

1) Jam-jam, Njanjan = voedsel; njan of jam = eten.
2) Waarschijnlijk braf, negerengelsch brafoe =soep. (Encycl. N.W.I.).
3) De algemeene indruk welke men uit VanBorcharen's brief verkrijgt
is dat een Surinaamsche koffieplanter, in zijn tijd, nu niet bepaald
vermoeiend werk verrichtte. Hetzelfde bleek trouwens al uit Anthony
Blom's ,,Verhandeling van den Landbouw in de Colonie Suriname",
1787.
4) Er is, wonder de namen der eigenaren, directeuren en administra-
teuren van de plantage Kokswoud (in 1828 en 1829 geschreven Kocqs-
woud) geen Van Borcharen te vinden. Wel staat 66n maal, in 1828!,
een H. van Borcharen vermeld als directeur van de plantage Coresburg
(575 akkers; koffie en cacao; aan de ,,Hoer-Helena-kreek, regterhand







36 P. WAGENAAR HUMMELINCK, HET DAGELIJKSCHE LEVEN OP

kennen: timmerman moet men weezen, want indien zij 't een
of ander verknoeijen, moet men hen kunnen zeggen, zo en zo had
't moeten zijn, en hun dan voormerken, waarna zij natuurlijk
gekastijd worden, men moet 't docteren ook kennen, ten minsten
de krachten der medecijnen voornamelijk; Boer moet men in
den volsten zin weezen; Schrijver ook anders kan men op zijne
demissie staat maken; Kok moet men tevens ook wezen, en ja
zelfs huishoudster moet men weezen, niet om te zeggen 't zelfs te
moeten doen, 0. Neen! maar te ordonneeren, en eindelijk moet
men somwijlen half duivel en half mensch met die lieve zwarte
heeren weezen om ze te kunnen regeeren.
't Zo even genoemde werk dan verrigt zijnde, zit ik mij op
een stoel op de stoep, drink dan nog een of 2 bittertjes omden
eetlust op te wekken; terwijl ik daar dan zit, komt mijn Basti-
aan 2) of l e veldnegerofficier, bij mij ten einde zijn rapport,
wegens de werkzaamhedens van den dag afteleggen, alsmeede
hoeveel slaven hij in 't general aan 't werk heeft gehad, en hoe
veel tot dat en dat werk verbruikt, dat afgelopen zijnde, laat
ik hem alle de overige mannegers roepen, komen vervolgens in
een lange rei voor 't huis staan, en doe hun dan alle ten getalle

in het opvaren", Commewijne). Een merkwaardig geval, dat voor
een deel zou kunnen worden verklaard indien mag worden aangenomen
dat Van Borcharen op Kokswoud geen directeur, maar opzichter is
geweest.
1) De huiselijke, of liever de bedrijfs-jurisdictie over de slaven en
slavinnen werd in Van Borcharen's tijd blijkbaar nog met even weinig
consideratie uitgeoefend als te voren. Trouwens, de humaniteit was
ook in die dagen nog niet zoo heel ver gevorderd, zie b.v. art. 3 van
Van den Bosch's regeeringsreglement van 1828, waarin gesproken
word van (crimineele) straffen aan slaven te voltrekken van meer
dan 100 slagen! De comm. general verordende dat de slaven in het
vervolg beschouwd zouden moeten worden als levende wonder cura-
teele der meesters, die het recht van vaderlijke tucht bezaten. In
rechten evenwel zouden slaven niet meer als zaken, doch als personen
te beschouwen zijn, wat met het karakter der slavernij in flagranten
strijd was. In hetzelfde jaar 1828 verscheen in Suriname een ver-
ordening waarin vastgesteld werd het tarief voor het toepassen van
de beruchte Spaansche bok in het fort Zeelandia. De eigenaars moch-
ten derhalve toen nog steeds deze onmenschelijke tuchtiging op cen
slaaf doen voltrekken en de onderofficieren van het garnizoen die
zich met de uitvoering belastten genoten daarvoor een door de over-
heid vastgestelde remuneratie!
2) Bastiaan, negerengelsch basid, schijnt een verbastering te zijn
van Baas Jan. In de Fransche kolonien was de titel van den slaaf die
als neger officer over zijn lotgenooten was gesteld commander; op
de Nederlandsche Antillen bomba. (Encycl. N.W.I.)







DE SURINAAMSCHE KOFFIE-PLANTAGE ,,KOKSWOUD" IN 1828 37

van 30 ieder een borrel geven, dit is zo pit: manier, waarvoor de
pit: dan ook alle maand zo veel drank voor de slaven geeft,
wonder die 30. zijn 3. off: die gedurende die tijd dat de slaven
hun Soopie 1) drinken alle 3. met hunne losse zweepen daarbij
staan, en wanneer er een wonder hun is die een woord durft kikken,
krijgt hij dadelijk op zijn ribben, anders was er met dat volkje
ook geen huis te houden; alien gedronken hebbende, roepen als
uit eenen mond; Grand tangie masra 2); 't welk zeggen wil, be-
dank je meester, waarna zij na hunne huizen gaan, en aldaar
kooken en stoven nadat zij hebben en verkiezen, de Bastiaan
zijn echter nog bij mij voor de deur, en geef hun 't werk voor
morgen op, dit gedaan zijnde gaan zij na de negereijen 2), en
roepen aldaar de werkzaamhedens welke zij van mij ontvangen
hebben. aan de slaven op; dit gebeurd zo om 6. uuren of 6-.
Vervolgens gaan de slaven nog schielijk hunne gereedschappen
scherpen, en eindelijk commandeert de Bastiaan de wacht, voor
dien nagt; bestaande uit een off: en 3. negers, 't welk om 8. uuren
eenen aanvang neemd, de off: van de wacht heeft dan een hoorn,
waarop hij blaast, en dit word met 't geroep door de overige 3.
met alles wel. beantwoord, en dit moet prompt den geheelen nagt
door alle uuren gerepeteerd worden, ongelukkig den geenen die
hierin verzaakt, gij begrijpt wel dat hier een ieder zijne beurt
krijgt; nu val ik weder aande beurt, na dan met de slaven afge-
daan te hebben worden een 3.- kaarsen aangestoken. 1. in de
gallerij daar ik op de stoep zit, en 2 in 't voorhuis, waarin
zij dan dadelijk de tafel dekken, dit gereed zijnde, is 't 8. uuren,
roep ik weder, Boy pottie janjan. terstond is de soep op de tafel,
na die gegeten te hebben komt er ordinair visch,/ want ik heb
hier 1. neger die niets anders voor mij doet dan visschen en
jagen/ na de visch, een stuk vleesch of wilt of 't een of ander,
zeer dilicieus en kost evenzeer weinig, dan na 't eeten zit ik nog
wat op stoep, wonder 't drinken van een sterke kop koffij, en een
sigaar, dit alles geschied met de bediening zo straks gemeld en
gaat goed, Nu is 't 10. uuren, is dus gewoonlijk dat men zonder
geselschap zijnde, 't uur dat men zich ter ruste begeeft. dus ga
ik na mijne kamer, waar ik of in een hangmat of ook wel in een
bed slaap, hier alzo liggende geef ik mij nog wel eens aan de
lieflijke gedachten over, aan mijne dierbare betrekkingen te
denken. Viermaal in de week hebben wij de naaste buuren
1) Nederl.-Maleisch sopi = borrel.
2) Groote dank mijnheer.
3) Slavenwoningen.







38 P. WAGENAAR HUMMELINCK, HET DAGELIJKSCHE LEVEN OP

een kransje, waar wij dan een ombre of kadrillepartijtje maken,
dan word ik s avonds om 81. uuren met de tentboot, met 6. of
8. riemen te huis gebracht, te huis komende, staat er een negerin
uit 't huis met een handlantaarn in de hand mij af te wagten,
en zo kuijer ik dan na huis, van mijne landing af tot in huis,
waar 2. kaarsen opgestoken staan, dus ordinair 12. uuren zijnde,
ga ik dadelijk ter ruste, en zo gaat 't den eenen dag voor en den
anderen na, jaar in jaar uit. Nu zal ik U nog een klein denk-
beeld der ligging van de Pit: geeven, Verbeeld u nu op de river
te vaaren, dan ziet gij Kokswoud in 't opvaren, aan de linkerhand
liggen 1), aan de landingsplaats uitstappende, ziet gij 't eerst
een roijaal bootenhuis, voorzien van 2. net geschilderde booten,
teegen over 't botenhuis. een fraai geverwt wachthuisje van 12
vt 4/.kant 2). 't welk wel een koepel gelijkt, vervolgens gaat gij
over eene brug die over de gracht ligt, wel 15. vt breed en van
hekwerk etc: na behooren voorzien, over deeze brug zijnde,
komt gij in eene all6e, van vrugtbomen, en bloemgewassen, die
u na 't woonhuis brengt, dit woonhuis, lang 60. en breed 36. vt
met zijne gallerij staat op een hooge steene vt 3), van 4j. vt. dit
huis is dan verdeelt in 1. voorhuis, 2. zijkamers, en een slaap-
kamer, boven zijn ook nog 2. slaapkamers verders is er in de voor
gallerij een klein lief kantoortje, een bottelarij 4) dat is daar een
vliegekast hangt, borden, schotels, en pannen staan, ook op
dier voege als een kamertje, dan hebt ge van achteren. een aller-
liefst uitstekend balkon, en 't gezicht op eene weide, waar 22.
stuks koebeesten graasen, alien van pit: 't ameublement schikt
ook vrij wel, 2. kanepee's, 24 stolen. 2. spiegels, tafels, glaswerk,
zilver en zo porselein is er genoegzaam 5),

1) Kokswoud ,,Ligt aande Perica ter linkerhand", volgens de
Surinaamsche Almanak voor het jaar 1798; naar dien voor 1827 aan
de ,,Perica-kreek, regterhand". In de almanakken van 1828 en 1829
is pas de twijfel uitgesloten: ,,Perica-kreek, linkerhand in het opvaren",
terwijl een deel van het terrein ook is gelegen aan de ,,Wayamoe-kreek,
regterhand in bet opvaren" (Cottica).
2) Rijnlandsche voet = 0,314 m.
3) De houten Surinaamsche huizen staan nog steeds op steenen
fundeeringen, neuten genaamd; hier: voet(stuk).
*) Bottelarie, nu nog de bergplaats van services en keukengerei in
Surinaamsche huizen. (Encycl. N.W.I.)
s) Kokswoud was een koffieplantage van, wat de opstallen betreft,
heel wat welvarender voorkomen dan dergelijke Surinaamsche onder-
nemingen in later tijd. Zij was, in dit opzicht, better te vergelijken met
de 18de eeuwsche koffielanden, zooals beschreven door Gialcher (W.I.G.
26, 1943, p. 41).







DE SURINAAMSCHE KOFFIE-PLANTAGE ,,KOKSWOUD" IN 1828 39

Uit 't huis van voren heb ik 't gezicht op eenen in den engel-
schen smaak aangelegde bloemtuin, heel aardig en mooi, nu
staat aan de eene zijde in 't gezicht, een net geschilderd duiven-
huis, waarin ik meer dan 50. duiven heb, aan de andere zijde
staat op eene steene pilaar, een mooije ronde kopere zonnewijzer,
op eenen kleinen afstand ligt eenen fraijen aangelegde moestuin,
waarin ik kortsom alle groenten heb. is van eene limmetjes 1)
heg omringt. tegen over 't woonhuis ter distantie van 40. passen
staat een ander gebouw lang 40. en breed 25. vt en is in 3.en
verdeeld, zijnde, een keuken, een provisiemagazijn, en een mate-
rialen magazijn, daar weder eene kleine distantie van daan,
staat een zeer net gemakhuisje; nog op zij van 't woonhuis is de
vogel menagerie, waarin een zeer school na den smaak gemaakt
huisje, staat, echter pluimvee heb ik er nog maar zeer weinig
in, 't zelve is netjes omheind met geschilderd latwerk, in de weide
staat een koebeeste stal, Vervolgens komen wij aan de groote
koffij loos 2), lang 100. en breed 45 vt hierin zijn 2. roijale zolders,
om de koffij te droogen, 1. koffij kist, om de koffij te bewaren,
kunnende inhouden 50000. pd 3) dan is er nog een andere loos,
die men noemd morsloos. waarin een breekmolen staat, om de
koffij die uit de ground komt te breeken, of zich van dat roode
vlies te ontdoen, daarna word dezelve gewassen, en in de lugt
op eene droogerei gebracht om dezelve winddroog te maken,
droogereijen buiten zijn gemaakt van blauwe en roode plavuisen,
zo een drogerij is ordinair 100. vt 4./kant; de koffij nu zolderdroog
genoeg zijnde en aanschrijving van den administrateur ontfan-
gende, omde koffij in gereedheid te brengen; word dezelve weder
na beneden gebracht, en buiten op de droogerij gelegd, daar 3.
dagen in de heete zon liggende zodat dezelve knapt en niet tai
meer is, word zij weder in eene 3e of andere loos gebracht,
IStamploos, genaamd/, in deeze loos dan ligt een mat, bij ons
genaamd hoe zal ik 't u beduiden lieve. Antje, herinnerd u even
die groten eikenboolh, die te Vugt staat in den tuin waarvan
welken 't huis door ons bewoond is geweest, aan de Steenweg,
eigenaar Van Liempt, ach, naast Piet Kluitmans, en Heere den
timmerbaas, ned zo een id 4) boom ligt dan inde loos, is echter
netjes bewerkt, en van 30. a 40. gaten voorzien, die gaten zijn
alien afzonderlijk en omtrent zoo groot en diep als eenen grooten
1) Lemmetjes of limoentjes, een soort kleine citron.
2) Koffie-loods, droogloods, schuur.
3) Amsterdamsche pond = 0,494 kg.
4) Idem = zelfde.








40 P. WAGENAAR HUMMELINCK, HET DAGELIJKSCHE LEVEN OP

mortier of vijzel van een apotheker, deeze gaten worden dan
tot boven toe gevuld met koffij.; en elke neger heeft nu zijn gat
waar hij met zijnen houten stamper in stampt, Dit is alles avond
werk en duurt somtijds tot 1. of 2. uuren des nagts, wanneer zij
5. a 6000 Pd kunnen afstampen. na wel begrepen te hebben dat
zij nu 't witte drooge 2e vlies er afstampen. enfin afgestampt
zijnde, word de koffij in de groote loos overgebracht. waar de
zelve door eenen waaimolen gezuiverd word van 't vuil, na
't waijen word de koffij in zeeften gedaan, waardoor gestampte
van ongestampte koffij seperaad komt, als. vallende de gestampte
er onderdoor en de ongest: blijft inde zeef, 't welk weder een
stamppartijtje voor den volgenden avond opleeverd.
Nu is de koffij wel is waar gezuiverd van 't grofste vuil, echter
is zij nog niet goed om afgeschept 1) te kunnen worden, want
nu is alles nog gemelleerd, als heele, gebrooke gruis, zwarte en
rooije koffij,
Thans, zijn er 25. meiden of negerinnen inde loos, elk van hun
krijgt een tobbe, die 200 pd houd, en moeten mij dezelve school
en wel leeveren, gij begrijpt ligt, wat een zwaar werk dit is, want
ik krijg nimmer meer terug dan 150. Pa. heele blauwe boon.
't resteerende is al gebroken, of zwarte of rooije koffij, die weinig
waarde heeft, nu moeten zij die een voor een na zien, want vind
men een gebroken in de heelen geeft 't slaag, vind men weder
een heele in de gebroken Id Id, dus dat 't gemeenlijk slaag geeft
kunt gij wel na gaan, want zij zijn of nooit er meede gereed
wanneer de tijd daar is om de koffij aan te neemen, Zondag heb-
ben deezen ook nimmer, om reeden zij niet klaar kunnen komen,
anders heeft een neeger altijd prompt. zijn Zondag, Nadat ik
dan de 25. negermeiden hunne koffij goed nagezien en aange-
nomen heb, word dezelve in de straks genoemden kist gedaan
waar de zelve niet weder uit komt dan bij de afleevering wanneer
de zelve in balen met de pit: pont 2) na de stad word gezonden.
na de balen behoorlijk met plant: merk en div: 1. nommer 3)
gemaakt te hebben.
Wel Zuster wat dunkt u heeft Hagoort 4) nu niet een heerlijk
leeven. Ja dat is waar dat heb ik ook echter, ben ik daarvoor
ook in de West indian: en zo ver verwijderd van mijne dierbare

1) Afgescheept.
2) De plantages hadden en hebben ponten, d.w.z. schuiten voor
het vervoer van producten naar de stad.
3) Plantage-merk en volgnummers der partijen.
4) Misschien een neef van moederskant?







DE SURINAAMSCHE KOFFIE-PLANTAGE ,,KOKSWOUD" IN 1828 41

bloedverwanten, ik wenschte liever honderd malen slegter te
leeven en wat dichter bij ulieden, wanneer ik daarom denk
lieve Antje, dan kan mij 't gemoet vol worden.
Gij zult mij nu toch niet meer beschuldigen ik u in uwe ver-
wachtingen te leur stel. mij dunkens kunt gij nu wegens mijn
schrijvens wel te vreeden zijn, UEd: weet althans nu mijnen
dagelijksen doen, Uitspanningen hebben wij hier weinig dat
zijn of een jachtpartei, een visch id een keegelspel. of anders
's avonds een parteitje kaarten. en daarmeede bast.
Broeder V,, d,, Pol 1). schrijft mij gij een reisje deezen zomer
na Zutphen denkt te doen, Wanneer deeze brief nu in uwe absen-
tie ariveerd, dan kan Mietje dezelve toch openen. niet waar?
intusschen lieve zuster zal ik deezen nu eindigen en blijf van u
wederkeerig een grooten brief inwachten, ik beveel mij in Uwe
zusterlijke vriendschap aan en omhels u in gedachten waarna
mij zo opregt als wel meenend noeme uwen hartelijk liefhebbende
broeder


Pit: Kokswoud den 28.e Mci.
1828.


H.. VAN BORCHAREN.


i) WaarschijnlijkGerretvan de Pol, geb. te Heusden 27 Jan. 1760,
magazijnmeester der artillerie, echtgenoot van ,,Anje".















DE VOORGENOMEN UITBREIDING VAN WILLEMSTAD
OP CURACAO, ORANJESTAD EN SINT NICOLAAS
OP ARUBA

DOOR

DR. JOH. HARTOG

Reeds geruimen tijd hunkert de benarde Willemstad naar
uitbreiding. Van Walbeeck legde zelf den grondslag voor deze
stad, toen hij aan de Punt (Punda) een fort bouwde, dat in 1635,
een jaar na dat, waarin de Hollanders voet aan wal zetten, werd
in gebruik genomen. In 1637 kwam er een voorlooper van het
tegenwoordige gouvernementshuis. Na den vrede van Munster
werd de ommuurde stad naar stadhouder Willem II genoemd.
In 1675, als de haven van Curacao voor het wereldverkeer wordt
opengesteld, is uitbreiding noodig. Dan gaat in 1707 directeur
Jacob Beck aan de Overzijde bouwen. Dat is de eerste uitbrei-
ding.
De tweede uitbreiding is het tegenwoordige Julianaplein bij
Altena.
In 1756 neemt de West-Indische compagnie zeif een uitbrei-
dingsplan ter hand, dat eerst een eeuw later zijn beslag kreeg.
Na den vrede van Parijs in 1763, waardoor vele scheepvaart-
belemmeringen uit den weg werden geruimd, kwam Curagao
meer in het centrum. De groei van Otrabanda dagteekent uit
dien tijd. Twee kerken getuigen hiervan: de Luthersche kerk,
die niet meer bestaat, en de St. Annakerk van 1769, die wonder
het Engelsche behind haar toren kreeg.
Het keurslijf der stad bleef klemmen, tot in 1861 werd begon-
nen met het sloopen der wallen. Willemstad werd toen wat het
eerst 16 Februari 1918 (Pb. 1918 no. 39 officieel genoemd werd:
het geheele stadsdistrict. Historisch is de Willemstad alleen
het oude Pundagedeelte.
De vrijheid om de stad uit te breiden werd ongebreideld be-
nut. Wat er leelijk is, is bijna alles terug te brengen tot den tijd


- 42 -







DR. JOH. HARTOG, UITBREIDING VAN WILLEMSTAD


na 1861. In Punda en Otrabanda zijn nu nog een 60 voorbeelden
van achttiende-eeuwsche architectuur te vinden. Enkele fraaie
stadsuitbreidingen van na de openlegging in 1861, als de Palmen-
laan van De Rouville aan het Molenplein, zijn alweer verdwenen.
Zoo heeft Willemstad zich ontwikkeld tot wat het nu is, nl.
enkele groote hoofdwegen, die door een gekrioel van steegjes en
straatjes met elkaar verbonden zijn, een wanorde, die vergroot
werd, toen als gevolg van de komst van ,,de olie" de uitbreiding
van de bevolking, het verkeer enz. zoo toenamen, dat er geen
maat meer te houden was. Allereerst ontstond de wel geordende,
zij het architectonisch niet overall even fraaie Emmastad (het
tweede district, voor zoover begrepen in Negropont, Asiento
en Valentijn; Proclamatie van 10 Jan. 1929, Pb. no. 3).
In onze dagen kwam het weder tot een uitbreidingsplan,
stelselmatig opgezet en bewerkt door den bouwkundigen ingenieur
C. M. Bakker. Aruba werd erin betrokken. De hoofdstad Oranje-
stad (zoo genoemd in 1825) zag zich door de enorme opleving
van dat eiland eveneens gesteld voor merkwaardige problemen,
en daarnaast had men die van de ,,boom-town" Sint Nicolaas
(officieele naam van wat de volksmond San Nicolas noemt),
dat heelemaal zonder orde uit den ground verrezen was.
Een en ander leidde tot het boek, dat de directeur van Openbare
werken, ir. J. Groote, in Maart 1945 gereed had en den gouverneur
aanbood. Sedert is het in het licht gegeven. Anders dan met
ambtelijke rapporten gewoonlijk het geval is, is dit boek vlot lees-
baar, goed gesteld, wel gedocumenteerd en behoorlijk aangekleed.
De kern, voor zoover hier behoorlijk weer te geven, komt hierop
neer:
Willemstad. Ontworpen zijn parallelwegen van de ceintuur-
baan om het Schottegat. De ceintuurbaan zelf wordt voltooid
door een 45 meter hooge brug over de St. Annabaai, die de
schakel Parera-Plantersrust vormt. Aan de Pundakant geeft de
brug rechtstreeks aansluiting op Scharloo en Pietermaai en via
een anderen afgang op den Schottegatweg/Parera. Over het
Waaigat komt een andere brug.
Aan de Otrabanda is eveneens een dubbele afgang: de eene
via Arubastraat, Klipstraat naar het Brionplein en via een
nieuwen weg over het Rif naar Cas Chiquito, terwijl via den
Witteweg een afgang naar den Roodeweg beschikbaar komt;
de tweede afgang loopt rechtstreeks door naar Welgelegen en
geeft daar aansluiting op het nieuwe wegennet, dat men begon-
nen is aan te leggen.







44 DR. JOH. HARTOG, UITBREIDING VAN WILLEMSTAD

Buiten de stadskern komt er uitbreiding van wegen om de
Caracasbaai, Mahaai en de streek tot Santa Maria toe.
Oranjestad. Er komt een ceintuurbaan van het Strandhotel
om de stad heen over Seroe Blancoe en Socotora door de Rancho
naar den zeeweg.
Sint Nicolaas. Twee flinke wegen zijn ontworpen: een dicht
bij de bestaande bebouwing en een andere aan de Noordzijde
van de geprojecteerde nieuwe wijk. Daartusschen komen nieuwe
woonwijken.
Er is niet gestreefd naar het strakke, vaak dorre rythme van
den Amerikaanschen stedenbouw (waartegen al een reactie
merkbaar is), maar bovendien is vermeden van de steden dool-
hoven te maken.
Al deze nieuwe straten brengen vanzelf vermeerdering van de
woningen mee. Daar het jaarlijksche geboorteoverschot ongeveer
1200 is in het gebiedsdeel Curacao, zijn er per jaar ongeveer 200
tot 250 nieuwe woningen noodig en 10 tot 20 schoollokalen.
Over 10 jaar ongeveer zijn er voldoende menschen in Curagao
om de industrieen van arbeidskrachten te voorzien. De bevol-
kingsaanwas is jaarlijks 141/2 kind op 100 vrouwen tusschen 15
en 45 jaar; in Amsterdam maar 6. Met het oog hierop acht ir.
Groote het noodig op den duur een deel der bevolking in dorps-
gemeenschappen wonder te brengen, een plan, dat al meer dan een
eeuw geleden door den emancipator van Curacao monseigneur
Niewindt is voorgesteld.
De nieuwe straten zullen verlichting in het overladen verkeer
brengen; uit ir. Groote 's rapport leert men, met cijfers toegelicht,
dat het autoverkeer op den berg Altena bijvoorbeeld grooter is
dan op het Koningsplein of het Rokin te Amsterdam, dat de
drukke Overtoom een rustige verkeersweg is, vergeleken bij den
Rooden weg op Otrabanda, de small weg naar Santa Rosa meer
auto's verzet dan de Willemsparkweg en Scharloo, de wegen naar
Caracasbaai en zelfs die in het derde district drukker zijn dan
de dubbele Admiraal De Ruyter-weg in 's Rijks hoofdstad; over
de rustige gedeelten van den Schottegatweg rijden meer auto's
dan op de uitvalwegen van Amsterdam naar het Gooi of Haarlem.
De uitvoering van het uitbreidingsplan zal voor Curacao tien
en voor Aruba, waar meer gebeuren moet, ongeveer 20 jaar ver-
gen.
Bij Parera komt 600 meter kaderuimte, waaromheen een
special verkeersweg komt. Oranjestad krijgt een verdubbeling
van haar kaderuimte.







OP CURAqAO, ORANJESTAD EN SINT NICOLAAS OP ARUBA 45

In de kantoorruimte in Oranjestad is voorzien kunnen worden
door de ontruiming der militaire gebouwen. Dit wordt een nieuwe
wijk langs de zee, waarin schouwburg, ontvangers- en douane-
kantoor, passangrahan, postkantoor en magazijnen. Hoe hetzelfde
vraagstuk te Willemstad moet worden opgelost is niet duidelijk.
De vorige Staten hebben het desbetreffende voortreffelijke plan,
in dit rapport voorkomende, reeds afgestemd. Misschien toonen
de tegenwoordige Staten op dit punt meer inzicht.
Langs het Waaigat komt een nieuwe weg, toegang gevende
tot de brug. De bocht in de De Ruyter-kade langs het Waaigat
en bij de palmen voorbij de Theaterstraat wordt aangeplempt.
Het Waaigat zelf wil het uitbreidingsplan behouden met het oog
op het stadsschoon, en dat terecht. V66r de De Ruyter-kade
komt nu een vlakte, begrensd door den zoo just genoemden
nieuwen weg. Op die vlakte komen zoowel de markthal als het
groote Bestuurskantoor en het Post- en Telegraafkantoor.
Zooals men weet, zijn nu de verschillende bestuursdiensten ver-
spreid, wat tot veel tijdverlies leidt. Het postkantoor, nu be-
nard gehuisvest (en toch nog het ruimst) binnen 800 m2., krijgt
50% meer ruimte; dit zou nu al te weinig zijn. Alles bij elkaar
beschikken de gouvernementskantoren nu zonder het post-
kantoor over ongeveer 3000 m2. en het ligt in de bedoeling, dat
dit 5000 m2 zal worden.
Het tegenwoordige postkantoor en de gouvernementssecretarie
worden verbouwd voor den Eilandraad en de Staten, zoodat
het fort Amsterdam een soort Binnenhof wordt, waardig tevens
voor officieele ontvangsten. De tegenwoordige Statenzaal wordt
ter beschikking gesteld van de voor de rechtspraak noodige
ruimten.
Het afbreken van de heele Punda om daar een gebouw op te
richten met de noodige parkeerruimte zou te duur zijn en niet
voldoende parkeergelegenheid bieden. Reeds in 1944 waren er
3657 auto's op Curagao. Op Aruba is dat getal 2058, maar per
1000 inwoners levert dat een hooger cijfer op dan op Curagao.
Ir. Groote acht voor de verbinding Punda-Otrabanda een
tunnel de meest afdoende oplossing, doch ook de meest kostbare.
De bouwkosten worden geschat op 10.000.000 gulden, en de
terugkeerende kosten van ventilatie, bewaking, brandweer,
moeten ook in rekening gebracht worden. Deze laatste kosten zijn
hooger dan die van het verlies aan benzine bij omrijden in geval
er een brug komt. Van deze laatste worden de kosten op 4 mil-
lioen geschat, die in 30 jaar zouden kunnen worden afgeschreven.







46 DR. JOH. HARTOG, UITBREIDING VAN WILLEMSTAD

De minimumschade van het wachten voor de geopende schip-
brug schat de heer Groote voor particulieren op 3 ton 's jaars.
Hiermee zijn de hoofdlijnen van het 100 bladzijden tellende
rapport weergegeven. Niet met alles behoeft men het eens te
zijn om de woorden van den seller te kunnen onderschrijven:
,,Voor de toekomst bouwen wij, voor haar welzijn trachten wij
stad en land van de toekomst een betere gedaante te geven,
een gedaante, welke haar geestelijke zoowel als haar economische
gesteldheid dient".

















NEDERLAND TEZAMEN MET GROOT-BRITTANNIE,
DE VEREENIGDE STATEN VAN NOORD-AMERIKA
EN FRANKRIJK IN WEST-INDIE 1)

DOOR

MR. D. HUURMAN

Sedert December 1945 maakt Nederland, en ook Frankrijk, deel
uit van de ,,Commissie voor de Caraibische Landen", welke in het
begin van 1942 in het leven werd geroepen door Groot-Brittannid en de
Vereenigde Staten en bij hare oprichting den naam Anglo-Amerikaan-
sche Commissie voor de Caraibische Landen gekregen had.
Deze vier landen, bezitters van- of belanghebbenden bij de eilanden
van West-Indie, hebben zich aaneengesloten om gemeenschappelijk
alle belangen, met uitzondering van politieke belangen, dier eilanden te
behartigen.
Om te geraken tot een goed inzicht in de doelstelling van deze Com-
missie, en aldus te verkrijgen een beeld van een veranderde of te ver-
anderen installing van Nederland met betrekking tot zijne economische
verhouding tot de Nederlandsche West-Indische Gebiedsdeelen, is
een historisch overzicht van hetgeen tot 1946 in het West-Indisch
Gebied geschied is, niet van belang ontbloot.
Tot het geven van zulk een inzicht wil de navolgende schets een
poging wagen.

Omstreeks 1935 heeft Groot-Britannie ter zijde gesteld hare, tot dien
tijd gegolden hebbende, houding van zich niet te zeer bemoeien met
het wel en wee harer kolonien. Zij had gewaakt voor de politieke ont-
wikkeling harer kolonian, doch de ontwikkeling van den economischen
voorspoed en de zorgen voor diensten van algemeen nut vrijwel geheel
aan die kolonien zelf overgelaten. Gezien nu het feit, dat vele dezer
kolonien financieel weinig draagkracht hadden, was het met hun
economischen voorspoed slecht gesteld en waren de diensten van
algemeen nut zeer weinig ontwikkeld.
Dit gold voor nagenoeg alle Britsche kolonien, protectoraten en
mandaatsgebieden, en in hooge mate voor het gebied, waarmede dit
opstel zich bezig houdt, voor de Britsche bezittingen in West-Indic.
1) De inhoud van dit artikel is in hoofdzaak ontleend aan een
publicatie in de ,,Notes Documentaires et Rtudes" no. 318 dd. 3 Juni
1946, uitgave van het ,,S6cr6tariat d'etat a la Pr6sidence du Conseil
et a l'Information.


-47 -








48 MR. D. HUURMAN, NEDERLAND, GR.-BRITTANNIE,

Bij Koninklijk Besluit van 5 Augustus 1938, gecontrasigneerd voor
den Britschen Minister van Kolonien Malcolm Macdonald, werd be-
noemd een Commissie, welke tot opdracht kreeg het instellen van een
onderzoek naar de social en economische toestanden in Barbados,
Britsch Guyana, Britsch Honduras, Jamaica, de Britsche Boven- en
Benedenwindsche Eilanden en Trinidad en Tobago. Voorzitter dier
Commissie was Lord Moyne, de later Minister van Kolonien in het
begin van de regeering-Churchill.
De Commissie Moyne heeft, na een uitvoerig onderzoek ter plaatse -
alwaar zij, in West-Indie, dus afgezien van de heen- en terugreis,
9.000 mijlen heeft afgelegd, 26 plaatsen heeft bezocht, 370 getuigen
of groepen van getuigen heeft gehoord, 789 memoranda heeft bestu-
deerd! op 21 December 1939 rapport uitgebracht. De conclusies,
waartoe deze Koninklijke West-Indische Commissie gekomen is, en
de aanbevelingen, welke zij verstrekt heeft, hebben mede gestrekt
tot -en zijn voor het grootste deel opgenomen in de Britsche Wet van
Juli 1940, de Colonial Development and Welfare Act 1940.
Het Witboek van 20 Februari 1940, dat de toelichting tot deze Wet
vormt, begint te verklaren, dat Zijner Majesteits Regeering verant-
woordelijk is voor het welzijn der volkeren van het Koloniale Rijk.
Aangezien de meeste kolonien, aldus het Witboek verder, bij gebreke
van financieele hulpmiddelen uithoofde van gemis aan natuurlijke
rijkdommen, niet in staat zijn zich op te werken tot een niveau, waarop
heden ten dage administrative, technische en social diensten be-
hooren te staan, is hulp van buiten dringend noodig.
De bestaande hulpverleening werd niet toereikend geacht. Sedert
1929 bestond weliswaar een Fonds tot Ontwikkeling der Kolonien,
waaruit jaarlijks 1.000.000 geput mocht worden en waaruit van 1930
tot 1940 in total j 5.000.000 uitgegeven was, doch deze bedragen
waren te gering en droegen het karakter van subsidie en leeningen.
In plaats van dit Fonds werd bij de Colonial Development and
Welfare Act 1940 opgericht een fonds, waaruit gedurende tien jaren
jaarlijks ten hoogste 5.000.000 voor alle Britsche kolonien besteed
mocht worden. Geldvoorzieningen, uit dit fonds aan de kolonien te
verleenen, behoefden niet slechts te strekken voor werken, welke in
direct verband stonden met de ontwikkeling van de kolonien in alge-
meenen zin, maar konden evenzeer worden aangewend voor telkens
weerkeerende uitgaven, zooals steun aan den landbouw, aan onder-
wijs, aan den dienst van de volksgezondheid enz. Het rapport Movne
had just op deze achterlijkheden den grootsten nadruk gelegd.
Teneinde een juiste besteding dezer bedragen te waarborgen assu-
meerde de Britsche Regeering zich den bijstand van een Consultatieve
Commissie, bestaande deels uit leden, gerecruteerd uit het ambtenaren-
corps, en deels uit leden uit de niet-ambtelijke wereld welke met groote
bevoegdheden bekleed en van ruime financien voorzien is.
Boven en behalve deze 5.000.000 per jaar stelde de Regeering
beschikbaar 500.000 per jaar voor onderzoekingswerk, te weten
onderzoekingen naar ontwikkelingsmogelijkheden in de kolonien.
Het was geenszins de bedoeling, dat de Regeering, als verschafster
van de geldmiddelen, nu ook zelf aan het werk zou gaan en zelf zou
bedisselen aan wie, en tot welk doel, telkens bijdragen verstrekt zouden








V.-S. V. N.-AMERIKA EN FRANKRIJK IN WEST-INDIE


worden. Integendeel: de bedoeling was, dat de koloniale Regeeringen
zelven ontwikkelingsprogramma's zouden ontwerpen. Deze program-
ma's behoorden te worden onderworpen aan een onderzoek door even-
genoemde Consultatieve Commissie, mede om te bereiken een alge-
meene lijn, waarnaar alle kolonien hun te ontvangen bijdragen zouden
besteden.
Zeer nadrukkelijk is bepaald, dat het volstrekt niet de bedoeling is
om met deze hulpverleening te komen op het terrein der autonome
bestuursrechten der kolonien, voor zoover deze bestaan: de bestaande
rechten en voorrechten der locale Regeering en volksvertegenwoordi-
ging blijven geheel onverlet.

Gelijk reeds hierboven werd gezegd, is de Colonial Development
and Welfare Act aangenomen in de sombere dagen van Juli 1940;
niettegenstaande den teutoonschen aanval op Engeland heeft het
Britsche Parlement in stoicijnsche kalmte zijn arbeid in het belang
van de ,,aan Brittannie's verantwoordelijkheid toevertrouwde volke-
ren" voortgezet.
De oorlogsomstandigheden hebben het op gang komen van de
ontwikkeling der Britsche overzeesche gebiedsdeelen sterk belemmerd.
De in Juni 1945 afgelegde rekening en verantwoording van de Britsche
Regeering aan haar Parlement voor wat aangaat de ontwikkeling van
zaken in West-Indie levert daarvan bet bewijs.
Gedurende de eerste drie jaren van de working van de Colonial
Development and Welfare Act werd ternauwernood j 2.500.000
uitgegeven. In bet vierde jaar, 1 April 1943-1944, bedroegen de bij-
dragen, besteed voor de ontwikkeling der kolonien, j 2.350.000, waar-
mede de bijdragen over de eerste vier jaren van de working der Wet
gebracht zijn op j 4.113.927.
Voor de gebieden, waarnaar onze belangstelling uitgaat, heeft in
1943/'44 de moederlandsche bijdrage beloopen:
Jamaica: ontwikkeling van den landbouw ..... 525.000
stichting van een landbouwcredietkas 240.000
algemeen welzijn . .... .. 150.000
Barbados: ontwikkeling van den landbouw ..... 212.000
algemeen welzijn . .... .. 30.000
Br. Guyana: draineeringswerkzaamheden en betere irriga-
tie t.b.v. den rijstbouw ........ 212.000

Den 7.den Februari 1945 diende de Minister van Kolonien Stanley
een ontwerp tot wijziging van de Colonial Development and Welfare
Act 1940 in.
Deze Wet tot wijziging der bestaande Wet is tot stand gekomen
na de inmenging van de Vereenigde Staten in Caraibische zaken, zoo-
als hierna zal worden medegedeeld, en het is niet onmogelijk, dat de
daarbij uitgeoefende invloed zijn stempel heeft gedrukt op bet alge-
meene Britsche beleid in koloniale zaken, gelijk dit blijkt nit de Colo-
nial Development and Welfare Act 1945.
De Wet van 1940 had twee hoofdgebreken, aldus de Minister. In de
eerste plaats was het bij die Wet gevoteerde bedrag van 5.000.000
West-Indische Gids XXVIII 4







50 MR. D. HUURMAN, NEDERLAND, GR.-BRITTANNIE,

per jaar, dus over den geldigheidsduur der Wet in total j 50.000.000,
niet voldoende. Dit bedrag behoorde op in total j 120.000.000 ge-
bracht te worden, te besteden in een tijdsverloop van 10 jaren.
Het tweede bezwaar was, dat volgens de Wet 1940 die bedragen,
welke over eenig jaar minder dan de geldende 5.000.000 beliepen,
niet naderhand voor het beoogde doel mochten worden ingehaald.
Deze bepaling had vooral gedurende den oorlog, waarin wij toonden
het hierboven reeds met cijfers aan door gebrek aan transport, aan
arbeidskracht en aan materialen op geen stukken na de beschikbare
5.000.000 per jaar is uitgegeven kunnen worden, haar feilen gedemon-
streerd. Dit bezwaar diende te worden ondervangen door de bepaling,
dat in total per jaar j 17.500.000 zou mogen worden besteed, waar-
mede dus achterstanden kunnen worden ingehaald en voorschotten
op de beschikbaarstellingen van komende jaren worden verleend.
Tevens is de geest der Wet op een belangrijk punt gewijzigd. Groot
Brittannie kan niet all6n aansprakelijk zijn voor de economische en
social ontwikkeling hare koloniale gebieden: de kolonien moeten
zelf medewerken, moeten zelf ook een bijdrage leveren. ,,Het wetsont-
werp", aldus Minister Stanley, ,,heeft ten doel aan de gebiedsdeelen
van het imperium die hulp te verschaffen, welke zij noodig hebben om
zelf hun eigen hulpbronnen te ontwikkelen".
Naast de hulp, welke het Moederland biedt, en behalve de mede-
werking, welke de kolonien zelf zullen moeten verleenen, is het noodig,
dat particulieren zich inzetten voor de ontwikkeling van special
nevenbedrijven en bedrijven van minder belang en omvang. De be-
woners van de overzeesche gebieden, die over eenig kapitaal beschik-
ken, moeten dit kapitaal ter beschikking van den economischen op-
bouw van hun gewest stellen. ,,Een interessante mogelijkheid, welke
wonder oogen gezien moet worden," aldus de Minister verder, ,,is die
van de stichting van Maatschappijen tot ontwikkeling der kolonie,
welke maatschappijen bestuurd zouden kunnen worden door het des-
betreffend koloniale gouvernement. Deze Maatschappijen zouden ten
doel hebben te verschaffen zoowel het beginkapitaal als een ervaren
leading en vooral om de houders van plaatselijke kapitalen te helpen.
Hierbij zit dan niet de bedoeling voor om de industrieen blijvend door
deze Maatschappijen te laten exploiteeren, maar om ondernemingen
op gang te helpen en om daarna geleidelijk aan die koloniale kapitaal-
bezitters over te laten de zorg voor de verdere financiering en de ver-
antwoordelijkheid van het beleid".
De strekking der Wet mag geenszins zijn een economisch en social
beheer der kolonien vanuit het central punt van het Empire, vanuit
Londen. De Britsche Wetgever heeft gewild een zoo groot mogelijke
inschakeling van de koloniale bevolkingen bij de uitvoering der plan-
nen. Deze bevolkingen zullen in de gelegenheid gesteld worden plannen
te ontvouwen. Dit is overigens niets nieuws in vergelijking met de
Wet van 1940. Wel zal er zijn een Algemeene Raadgever voor de Ont-
wikkelingsplannen. Deze Raadgever zal waken voor een evenredige
verdeeling van de toegestane gelden, moet het oog houden op de even-
redigheid tusschen de verleende kapitalen en de nagestreefde doelstel-
lingen, te weten: de algemeene ontwikkeling der kolonie, gezondheids-
zorg en onderwijs, de belangen van landbouw en industric. Tenslotte








V.-S. V. N.-AMERIKA EN FRANKRIJK IN WEST-INDIR


is deze Raadgever de aangewezen autoriteit om te dienen als tusschen-
persoon om de resultaten van de eene kolonie voor te houden aan de
bevolkingen van andere kolonien.
Deze Wet, de Colonial Development and Welfare Act 1945, is aan-
genomen tijdens de coalitie-regeering Churchill, en overgenomen door
de Labour-regeering van thans. De huidige Minister van Kolonien,
George H. Hall, heeft een verdeeling der gevoteerde gelden ontworpen
en aan de koloniale Gouvernementen doen toekomen.
De j 120.000.000 worden verdeeld als volgt:
I. Central projecten, waaronder begrepen onderzoe-
kingswerk .. ... .. .. .. .. j 23.500.000
II. Toewijzingen aan de diverse kolonin .. 85.500.000
III. Onvoorzien, bestemd voor suppletoire toewijzingen j 11.000.000
De in ons onderzoek betrokken Caraibische gebieden ontvangen
van de total som ad j 85.500.000 gezamenlijk j 15.500.000 = 18,25%,
te verdeelen in een tijdsverloop van 10 jaren over:
Barbados .... . 800.000
Britsch Guyana .. . 2.500.000
Britsch Honduras .... . 600.000
Jamaica . .. 6.500.000
Benedenwindsche Eilanden . ... 1.200.000
Bovenwindsche Eilanden . .... 1.850.000
Trinidad en Tobago . . 1.200.000
Al deze gebieden gezamenlijk . 850.000
Een soortgelijke post ,,al deze gebieden gezamenlijk" wordt ook
aangetroffen voor de gebieden Britsch Oost-Afrika (Kenya, Oeganda,
etc.) en Britsch Centraal-Afrika (Nyassaland en Nw. Rhodesia)
omdat, naar de meening van Minister Hall, daardoor aangemoedigd,
kan worden een ontwikkeling op regional basis. Als voorbeelden
welke de minister wilde stellen voor een ontwikkeling op regional
basis van in elkanders nabijheid liggende gebiedsdeelen, noemde Mr
Hall researchwerk, onderlinge verkeersmiddelen, hooger onderwijs
voor de gezamenlijke gebiedsdeelen.
Op deze wijze heeft Groot-Brittannie, tijdens haar strijd op leven of
dood, zorggedragen voor het welzijn van, wonder meer, de Britsch
West-Indische gebieden.

Doch gedurende dien strijd is er in West-India meer geschied: in
ruil voor 50 torpedojagers heeft Groot-Brittannie aan de Vereenigde
Staten voor Noord-Amerika een reeks steunpunten in haren Caraibi-

1) Uit deze cijfers blijkt overigens, dat Jamaica en Barbados, die in
1943/'44 resp. j 915.000 en j 242.000 ontvangen hebben, in dat boek-
jaar aanmerkelijk meer ontvangen hebben dan de voor deze gebieden
thans beschikbaar gestelde bedragen. De Britsche zorg voor deze
gebieden is dus gedurende den oorlog aanzienlijk better geweest dan
die voor de andere kolonien.
Misschien heeft de aanwezigheid van de Vereenigde Staten hier haar
invloed doen gelden!!








52 MR. D. HUURMAN, NEDERLAND, GR.-BRITTANNIE,

schen Archipel voor den tijd van 99 jaren in erfpacht moeten afstaan!
Na, of tengevolge van, deze penetratie van de Vereenigde Staten
in de Caraibische Wereld is, naast nauwe militaire samenwerking,
tusschen beide Naties een verbondenheid met betrekking tot de econo-
misch-sociale belangstelling voor dit gebied gegroeid. Deze verbonden-
heid heeft hare eerste openbare uiting gevonden in de oprichting van
de Anglo-Amerikaansche Commissie voor de Caraibische Landen.
Bij publicatie van 9 Maart 1942 heeft het Britsche Departement
van Buitenlandsche Zaken de oprichting van deze Commissie aldus
bekend gemaakt:
,,Met het doel om aan te moedigen en te verstevigen de social en
,,economische samenwerking tusschen eenerzijds de Vereenigde Staten,
,,hunne bezittingen en b a s e s (spatieering v. d. S.) in het gebied,
dat geographisch en politiek bekend staat wonder den naam van
,,de Caraibische Landen, en anderzijds het Vereenigd Koninkrijk en
,,de Britsche Kolonien in hetzelfde gebied, en ten einde te vermijden
,,eene onnutte doublure van werkzaamheden op het terrein van onder-
,,zoekingswerkzaamheden in deze gebieden, hebben de beide Regee-
,,ringen zoojuist opgericht eene Commissie, die den naam zal dragen
,,van Anglo-Amerikaansche Commissie voor de Caraibische Landen".
Naar verder luid van deze publicatie zal deze Commissie, waarin
de Vereenigde Staten en Groot-Brittanni6 elk drie leden benoemen,
zich in hoofdzaken bezig houden met vragen nopens arbeidskrachten,
landbouw, stedenbouw, gezondheid, onderwijs, social welzijn, finan-
ci~n en soortgelijke onderwerpen. Zij zal deze onderwerpen telkens ter
sprake brengen bij de desbetreffende Regeering.
Deze publicatie besluit met de mededeeling, dat bij hare onder-
zoekingen en bij het samenvatten van aanbevelingen de Commissie
steeds voor oogen zal houden de noodzaak van een nauwe samenwer-
king op social en economisch terrein van a 1 le (spatieering v. d. S.)
naburige streken in het Caraibische gebied.
Het is geenszins de bedoeling om te geraken tot een gemengde
regeeringsvorm. Tegen in deze richting wijzende insinuaties heeft
op 22 Januari 1944 de Britsche Minister voor de Dominions, Lord
Cranborne, in het Hoogerhuis een verklaring afgelegd, welke wegens
hare belangrijkheid in haar geheel wordt overgenomen:
,,De Commissie vormt niet, gelijk zekere kranten willen doen ge-
,,looven, een experiment van een gemengde regeering. Zij is een experi-
,,ment van gemengde contr6le. Zij heeft geenerlei uitvoerende bevoegd-
,,heid, en maakt in bet minst niet inbreuk op de souvereiniteit. Zij is
,,slechts een experiment van practische samenwerking en, naar het
,,oordeel van Zijner Majesteit's Regeering, rechtvaardigt haar success
,,het voorstel tot oprichting van een soortgelijk organisme in daar-
,,toe geschikte streken van de wereld".
Uit de werkwijze van deze Commissie en van de hierna te noemen
Conferentie der Caraibische Landen alsmede uit hunne operates
blijkt, dat de Commissie zich gebaseerd heeft op de principles van de
Colonial Development and Welfare Act. De Vereenigde Staten hebben
derhalve een wel-toebereid en door de financieele bijdragen van
Groot-Brittanie goede vruchten belovend terrein van werkzaam-
heden gevonden.








V.-S. V. N.-AMERIKA EN FRANKRIJK IN WEST-INDIE


Deze werkzaamheden strekken zich in hoofdzaak uit over bet
caraibisch gebied; van de gebieden op bet vasteland van Centraal-
en Zuid-Amerika zijn Britsch Guyana en Britsch Honduras inbegre-
pen; evenwel zijn Suriname en Fransch Guyana niet bij deze actie be-
trokken, toen zij naderhand door de opname van Nederland en Fran-
krijk werd uitgebreid.
De Anglo-Amerikaansche Commissie heeft hare eerste sitting ge-
houden in Port of Spain, den 26. sten Maart 1942. De beginselen,
waardoor zij zich bij hare werkzaamheden heeft laten leiden, zijn,
blijkens het in begin 1944 over de jaren 1942-1943 gegeven verslag,
als volgt:
1. De economische vraagstukken van de Caraibische Landen moeten
veeleer van regional dan van local standpunt benaderd worden.
2. Men moet, in het algemeen, de economische huishouding niet
grondvesten op 66n enkelen oogst of 66n enkele cultuur. Integen-
deel: aangemoedigd moeten worden gemengde cultures alsmede
de veefokkerij, zoowel op groote schaal als door den kleinen
producent.
3. Aangemoedigd moet worden de inter-insulaire handel.
4. Men moet wonder oogen zien de industrieele ontwikkeling.
5. Vooral moeten op de Antillen georganiseerd en aangemoedigd
worden industrie6n, welke verband houden met de visscherij.
6. Bij het onderwijs moet, zonder te kort te doen aan den algemeenen
beschavenden invloed, welke van het onderwijs uitgaat, cen
breedere plaats worden ingeruimd aan vakopleiding.
7. Woning- en gezondheidstoestanden moeten worden verbeterd.
8. Het verkeer tusschen de Antillen en de rest van de wereld moet
verbeterd worden.
9. Het tourism naar deze gebieden behoort te worden aangemoedigd
vooral in deze moderne industriese ziet de Commissie een aan-
zienlijke brown van inkomsten.
10. Onverwijld behoort te worden oveigegaan tot bet verstrekken van
een middagmaaltijd aan schoolkinderen, zulks teneinde een begin
te maken met de verbetering van het voedingsprobleem.
Indien men deze richtlijnen, welke de Anglo-Amerikaansche Com-
missie getrokken heeft, vergelijkt met die der Colonial Development
Act 1940 en 1945, ontwaart men vrijwel geen nieuws. De Vereenigde
Staten hebben aanvaard de resultaten van de Britsche studies en van
de Commissie Moyne!
Men is van oordeel dat niets onbeproefd mag worden gelaten
om den landbouw te ontwikkelen en deze, ten bate van het geheele
gebied, zooveel mogelijk te laten opbrengen. Hierbij heeft ongetwijfeld
medegesproken de door den oorlog veroorzaakte omstandigheid, dat
het transport in het algemeen, en het voedseltransport naar West-
Indie in het bijzonder, de grootste moeilijkheden opleverde.
Bij dit rapport wordt tevens melding gemaakt van de oprichting
van een Raad van Onderzoekingen in de Caraibische Landen, welke
Raad commissies van deskundigen zal kennen. De eerste commissie,
die voor den landbouw, waaronder tevens ressorteert de voedselvoor-








54 MR. D. HUURMAN, NEDERLAND, GR.-BRITTANNIE,

ziening, visscherij en boschwezen, heeft een Nederlandschen vertegen-
woordiger. 1)
De Anglo-Amerikaansche Commissie bestaat uit zes leden, gelijk
reeds werd opgemerkt, die niet bij den voortduur in het Caraibische
gebied verblijf houden, die bovendien niet elk gebiedsdeel kennen
of kunnen kennen. Daarom is, op het voetspoor van wat reeds bij de
Colonial Development and Welfare Act was voorzien, een Advisee-
rend Lichaam in het leven geroepen, hetgeen geschied is in 1944. In dat
jaar is namelijk opgericht de West-Indische Conferentie, als een per-
manent orgaan, bestemd als adviseerend college van de Anglo-Am.
Comm. Elk der Britsche en Amerikaansche Antillen vaardigt naar dit
orgaan, hetwelk een vast secretariaat heeft, twee gedelegeerden af.
Op deze wijze staat dus de Anglo-Am. Comm. in blijvend contact met
plaatselijke vertegenwoordigers, advisers over desiderata nopens
social en economische verbeteringen.
Deze West-Indische Conferentie heeft hare eerste samenkomst ge-
houden op Barbados van 21 tot 30 Maart 1944. Behalve Amerikaan-
sche en Britsche afgevaardigden en enkele leden der Anglo-Ameri-
kaansche Commissie waren aanwezig een Nederlandsche en een Cana-
deesche waarnemer.
Het programma van deze eerste West-Indische Conferentie stond
in het teeken van de oorlogsomstandigheden. Men heeft zich be-
perkt tot onderwerpen, welke zich leenden tot een snelle actie. Deze
onderwerpen waren:
1. Middelen tot verhooging van het voedingspeil:
a. verhooging van de plaatselijke levensmiddelenproductie;
b. ontwikkeling van de visscherij.
2. Wederopneming in het maatschappelijk leven van de elders in de
oorlogsindustrie te werk gestelde burgerpersonen.
3. Plannen voor publieke werken ter verbetering van den landbouw,
het onderwijs, den woningtoestand en de publieke gezondheid.
4. Vraagstukken nopens gezondheidsbescherming en quarantine;
5. Industrieele ontwikkeling.
6. Werkwijze en uitbreiding van den Raad van Onderzoek der Carai-
bische Landen en zijne ontwikkelingsmogelijkheden.
Het zou te ver voeren hier een uitvoerig verslag te geven van de
adviezen, welke de afgevaardigden der Britsche en Amerikaansche
gebieden hebben gegeven. Van elk der onderwerpen, hierboven ge-
noemd, volgen hierna in telegramstijl de meest saillante punten der,
blijkens de slotzitting van 30 Maart 1944 met algemeene stemmen
aanvaarde, aanbevelingen.


1) Thans maken meer Nederlandsche vertegenwoordigers deel uit
van den Raad: de oud-gouveneur Wouters en ir. J. E. Heesterman,
welke laatste voorzitter is van de sub-commissie industrieele technolo-
gie, dr. D. S. Fernandes nit Suriname, die in de eerste commissie zit.
dr. A. E. Wolff uit Suriname en J. R. Arends van Aruba in de commissie
voor openbare gezondheid, en ir. J. J. van Wouw uit Suriname in de
commissie woningbouw en openbare werken. In de commissie voor
social voorzieningen zal nog een Nederlandsch lid worden benoemd.








V.-S. V. N.-AMERIKA EN FRANKRIJK IN WEST-INDfi


la. Loonsverhoogingen teneinde het evenwicht tusschen inkomsten
en kosten van levensonderhoud te herstellen. Betere en daardoor
loonende pachtvoorwaarden. Gouvernementeele garantieprijzen
voor landbouwproducten. Landbouwcredieten; verstrekking van
Gouvernementswege van zaaigoed en fokvee. Inschakeling van
het Gouvernement bij aankoop in het groot en verkoop van pri-
maire voedingsmiddelen. Publieke voorlichting bij voedingsleer
en voedselbereiding. ,
b. Verstrekking van material, bestemd voor de vischvangst.
Credieten voor bouw van visschersschepen (waarmede Puerto
Rico en Barbados reeds een aanvang gemaakt hadden!). Bevor-
dering van de vangst van haaien, met het oog op de traan en de
eetbare vinnen. Uitbreiding van kreeft- en schildpadvangst.
Uitbreiding van het central adviesbureau voor de visscherij,
thans gevestigd in Mayagiiez (Puerto-Rico).
2. Aanbevelingen voor geleidelijke demobilisatie en herscholing
van gedemobiliseerden. Bij tewerkstelling voorrang te verleenen
aan gedemobiliseerden. Elk gebied zal moeten instellen een
commissie van burgerlijke en militaire autoriteiten, benevens
van werkgevers en werknemers, teneinde wonder meer aanbeve-
lingen te doen aangaande het tempo der demobilisatie, en nopens
emigratie en immigratie.
3. Reeds tijdens den oorlog moeten plannen gemaakt worden om na
de aanstaande staking van den bouw van militaire werken onver-
wijld te kunnen overgaan tot den aanleg van publieke werken
van vreedzamen aard, waarbij zooveel mogelijk gebruik moet
worden gemaakt van materialen, welke ter plaatse aanwezig zijn.
Onder deze publieke werken zijn te verstaan wegenaanleg, droog-
leggingen, kanalisatie, aanleg van rioleeringen, verbeteringen
van havenwerken, aanleg van vliegvelden enz., en voorts het
bouwen van huizen, scholen, hospitalen, ook van gevangenissen
en verbeterhuizen, markten enz.
Bij dit alles worde voortdurend in het oog gehouden de onder-
linge verbondenheid van stad en platteland, en wordt aanbevolen
kleine regionalae eenheden" te scheppen, waarbij grootere eilan-
den meerdere van zulke regional eenheden zullen moeten instel-
len. Deze regional eenheden zullen een bureau tot regional
ontwikkeling moeten hebben; en deze bureaux geven hun mee-
ningen en de resultaten, in hun gebied bereikt, door aan een cen-
traal bureau, dat co6rdineerend werken zal.
De regeeringen van de deelnemende Mogendheden zullen worden
uitgenoodigd om technische specialisten te zenden, aan wien ge-
brek is.
4. Aansluiting van de Britsche kolonien, die tot dusver daarin nala-
tig geweest zijn, bij de bestaande international quarantaine-
verdragen. Aanvaarding van een uniform quarantaine-wetgeving
voor alle Britsche Caraibische gebieden. Oprichting van een
Central Quarantaine-bureau voor de Antillen. Ter bestrijding
van tuberculose, welke nog steeds een, zij het dan ook regressief,
hoog sterftecijfer heeft, verbetering van woningtoestanden, op-
richting van sanatoria.








56 MR. D. HUURMAN, NEDERLAND, GR.-BRITTANNIE,

Krachtige onverwijlde bestrijding van geslachtsziekten.
5. De op dit punt voorgestelde maatregelen komen in hoofdzaak
neer op door middel van douanefaciliteiten verleenen van, althans
tijdelijk, protectionistische bescherming.
6. Aangeraden wordt om naast de inmiddels functionneerende com-
missies voor den landbouw, de voedselcommissie, visscherij en
boschwezen, gelijksoortige commissies in te stellen voor openbare
gezondheid, industries, technische onderzoekingen en voor social
verhoudingen.
De Anglo-Amerikaansche Commissie voor de Caraibische Landen
heeft deze suggesties doorgegeven aan hare Regeeringen. Op 15
January 1946 hebben de Regeeringen van Groot-Brittannid en van
de Vereenigde Staten een gemeenschappelijke verklaring nopens deze
aanbevelingen van de Conferentie van Barbados gepubliceerd.
Daarbij worden de aanbevelingen aangaande de gezondheidszorg
en aangaande den Raad van Onderzoek volkomen buiten beschouwing
gelaten. Verder wordt in dit rapport vooropgesteld, dat het hier gaat
om de inzichten van de Britsche en Amerikaansche Regeeringen en
niet noodzakelijkerwijs om die der regional Gouvernementen. Des-
niettegenstaande wordt uitdrukking gegeven aan de hoop, dat de
naar voren gebrachte ideeen aan deze Regeeringen een uitgangspunt
voor hun handelen kunnen geven.
De Moederlandsche Regeeringen leggen wel sterk den nadruk op
het adviseerend karakter van de West-Indische Conferentie. Niettegen-
staande dezen weinig vriendelijken aanhef, welke in strijd lijkt met
de verklaring van Minister Stanley van een jaar tevoren, hebben de
genoemde Regeeringen op vele punten de aanbevelingen van de Bar-
badaansche Conferentie aanvaard, special bij vragen aangaande het
aanbrengen van wisselbouw en van afwisseling in de industries, aan-
gaande den onderlingen handel van het gebied, interinsulair verkeer
en levensstandaard.
De beide Regeeringen waarschuwen er voor niet dadelijk groote
verwachtingen van de economische ontwikkelingsplannen te koesteren.
Men bedenke wel, dat waarlijk ingrijpende verbeteringen slechts
langzaam aan bereikt kunnen worden.
Aangaande de suikercultuur wordt geconstateerd, dat deze in nauw
verband staat met de wereldsuikerpositie, weshalve de beide Regee-
ringen, in het belang van de West-Indische suikerindustrie, zich ver-
binden om een blijvende contrl6e te houden op de geheele suiker-
politiek.
In overweging dient te worden genomen, luidens het besluit dezer
gemeenschappelijke Regeeringsverklaring, het sluiten van verdragen
tusschen beide Staten op voet van meest-begunstiging voor wat aan-
gaat den buitenlandschen handel van hun Caraibische bezittingen.
Niet mogelijk wordt geacht een tolunie voor geheel het Caraibische
gebied, doch wel moet overwogen worden de mogelijkheid van een
tolunie, welke de Britsche bezittingen aidaar omvat.
Van deze aldus gegroeide Britsch-Amerikaansche economische-
sociale gemeenschap zijn Frankrijk, als Mogendheid, welke Martinique
en Guadeloupe bezit, en Nederland voor zijn gebiedsdeelen in de Carai-
bische Zee, in December 1945 lid geworden. Door de toetreding van








V.-S. V. N.-AMERIKA EN FRANKRIJK IN WEST-INDIE 57

deze twee Mogendheden heeft de Commissie haar naam gewijzigd in
Commissie voor de Caraibische Landen, met weglating dus van het
adjectief ,,Anglo-Amerikaansche".
Ter adviseering van deze Commissie is in Februari en Maart 1946
de, met vertegenwoordigers van Nederlandsche en Fransche gebieds-
deelen uitgebreide, West-Indische Conferentie bijeen geweest op St.
Thomas. Tot dusver zijn nog geen volledige gegevens omtrent het
verhandelde op deze conferentie beschikbaar. Mogelijkerwijs zullen
wij in een volgend artikel op deze samenkomst van Nederland met
Gr.-Brittanni6, de Vereenigdc Staten en Frankrijk nader terugkomen 1)

1) Na het schrijven van dit artikel is inmiddels in Dec. 1946, te
Curacao de derde West-Indische Conferentie gehouden.
















SURINAAMSCHE OCTROOIEN IN DE 17DE EN 18DE EEUW

DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

Onder het hoofd octroy worden in de Encyclopaedie van Ned.
West-Indie 1) alleen behandeld de staatkundige regelingen van
3 Juni 1621 2) en van 23 September 1682 3). Industrieele octrooien
worden niet vermeld.
Ter aanvulling daarvan geven wij eenige bijzonderheden over
een zestal industrieele octrooien, welke in de 17de en 18de eeuw
in Suriname verleend zijn.
1. De gecommitteerde Raden van Zeeland te Middelburg ver-
leenden 19 October 1677 octrooi aan Jan Jacobsen 4) a. ,,tot het
alleen oprichten en stellen van een Zaaghmolen in de provintie
en colonie van Zuriname tot het zagen van allerhande Hout en
diergelijke materialen op soodanige plaatse als met overlegh van
den Gouverneur off Commandeur aldaer oordeelen sal alderbe-
quaemst te wesen, ten eijnde de ingesetenen daar van behoorlijk
connen en mogen werden bedient, alles voor den tijd van negen
achtereenvolgende jaren, considereerende sulxc te strecken tot
dienst en gerief van de voorn. Colonie en goede ingesetenen van
dien", b. ,,tot het alleen oprichten en stellen van een steen ofte
Potterbackerie in de Provintie en Colonie van Zuriname op soo-
danige plaatse als hij met overlegh van den Gouverneur off

1) Blz. 516.
2) Onder Compagnie, blz. 213 en 222.
3) Onder Bestuursregeling, blz. 118.
Het octrooi aan de W.I. Comp. werd 3 Juni 1621 verleend voor 24
jaar, tot 1645. In 1647 werd het voor 25 jaar verlengd, tot 1672. De
W.I. Comp. werd 1 Januari 1675 opgeheven. De 2de W.I. Comp. van
1674 verkreeg het Iste octrooi in 1675 voor 25 jaar; het werd drie-
malen verlengd met 30 jaar, tot 1790, waarna deze compagnie in 1791
werd ontbonden.
4) Onder gouverneur a.i. Abel Thisso (30 Maart tot 22 December
1677).


-58-







SURINAAMSCHE OCTROOIEN IN DE 17DE EN 18DE EEUW 59

Commandeur aldaar oordeelen sal alderbequaemst te wesen, alles
voor den tijd van negen achtereenvolgende jaren".
2. De gecommitteerde Raden van de Ed. M.O. Heeren Staten
van Zeeland te Middelburg verleenden 11 November 16771) octrooi
aan Abraham Christiaens tot ,,het alleen maken en stellen van
wint en watermolens mitsgaders handmolens in de Colonie van
Zuriname om met deselve te konnen malen het riet waarinne het
suycker wast. En also wy oordeelen sulxc te strecken tot voordeel
en gemack van de inwoonders aldaar die daardoor seer veel
paarden en koeybeesten niet van nooden hebben, Versoekende
derhalve en ordoneren de Gouverneur off Commandeur en alle
andere officieren en inwoonders van Zuriname dat sy den voorn.
Christiaens alleen rustelyk en vredelyk doenenden laten genieten
tot het offer van desen onsen octrooi". Het octrooi werd voor
negen jaren verleend.
3. Op 7 Mei 1693 verleende gouverneur Van Scharphuysen
(1689-1696) aan Jean Pierhattief een octrooi tot het maken van
watermolens voor suikerriet. De volledige tekst daarvan luidt als
volgt: 2)
,,Alsoo ons door Jean Pierhattief mr Timmerman alhier ver-
thoont is, dat hij supplt. nu eenige jaeren herwaerts verscheijde
watermolens hadde gemaakt ende nu een middel uijtgevonden,
waar door deselvige water molens, op een seer gemackelijcke,
en minder costelijcke manier als oijt voor desen cunnen werden
gemaakt, gelijck het werck dat hij jegenswoordigh voor den Wel
Edele Gestr. heer Gouverneur op Waterlandt 3) wonder handen
heeft wesen sal, dat hij daer en boven nogh hadde geleert en
uijtgevonden, een middel om op eene bijsondere manier de water
moolens met een ent selfde rat door de Ebb en Vloet te doen
malen voor die geene die aen de revier cant en ter plaatse daar
ebb en vloed gaet werden geset, Soo keerde hij Supplt. sig des
aengaende aen ons, om onderdanig versoekende dat wij den
Supplt. geliefe te verleenen octrooij ofte privilege omme in de
Colonie alleen te mogen maeken soodanige waterwercken als hij
wonder handen heeft, gelijck mede die wercken die met ebb en
vloet cunnen maelen.
Soo ist, dat wij de saecke en versoek voors. overgemerckt heb-
bende ende genegen wesende ten bede van den Supplt. alsmede
1) Alsvoren.
2) Register van placaten, publication, notification (Placaetboek)
no. 217; 1683-1713.
3) Plantage ,,Waterland" was eigendom van den Gouverneur.








FRED. OUDSCHANS DENTZ


van andere te encourageeren, tot het uijtvinden van soodanige en
gelijcke dienstige wercken voor dese Colonie uijt onse rechte
wetenschap, macht ende authoriteijt, den Supplt. geconsenteert,
geaccordt ende geoctroijeert hebben, consenteeren, accorderen
en de octroijeeren mits deesen, dat hij gedurende den tijd van
twintigh eerstcomende jaaren hier alleen sal vermogen te maecken
ofte doen maken soodanige watermoolens als hij jegenswoordigh
op Waterland onderhanden heeft, mitsgaders die wercken welke
met Eb en Vloet sullen cunnen malen, sonder dat jemand in dese
Colonie gedurende de voors. tijd deselve wercken sal mogen naer
te maken, of doen naer macken ten zij dat deselvige eerst, ende
alvoorens aen den Supplt. betalen ende goet doen voor jeder van
soodanige wercken Een hondert en vijftigh guldens. En voor jeder
werck dat met eb en vloet can malen: de somma van drie hondert
Carolij guldens, verbiedende daarom allen ende een jegelijck,
deselve water wercken naer te maken ofte doen naer maecken,
sonder aen hem Suppl. de daar toe gestelde somma betaelt te
hebben. Aldus gedaan en geoctroijeert tot Paramaribo, Desen
7 Meij 1693".
4. Op 5 September 1742 verleende de directie van dc Societeit
van Suriname 1) aan den Duitscher Wilhelm Hack een octrooi
voor 12 jaren ,,tot het zoeken van Mijnstoffen en voordeelige
Bergwerken". Artikel I daarvan luidde: ,,Zullen de ondernemers
alomme door de ganse Colonie onderzoek doen mogen na Mine-
ralen, Gout, Silver, Koper, Tin, Lood, Edelgesteenten en andere
profit gevende stoffen hoe deselve voorkomen ofte ook genaamt
mogen zijn, soo op als wonder d'aarde".
Hack richtte een vennootschap op wonder den naam ,,Geoc-
troijeerde Surinaamsche Mineraal Compagnie" met zetel te Am-
sterdam. Zij werd in 1745 ontbonden, na gedurende ruim twee
jaren een som van / 80.000 te hebben uitgegeven 2).
5. Het vijfde octrooi werd verleend aan Paulus Cailler ,,tot
het maken van bijsondere beeste moolens meede voor suiker
riet".
In den inhoudstafel en lexicographische index op het ,,Pla-
caetboek" over 1683-1743 (Archief van den Raad van Politie
en Crimineele Justitie in het Alg. Rijksarchief no. 222) wordt het
octrooi vermeld, en verwezen naar No. 13, fol. 204. Aangezien
1) Onder gouverneur G. van de Schepper (11 Sept. 1737-15 Oct.
1742).
2) Hartsinck, deel II, blz. 744/55. Encyclopaedie van Ned. W.I.,
blz. 311.








SURINAAMSCHE OCTROOIEN IN DE 17DE EN 18DE EEUW 61

het niet voorkomt in register 217 (1683-1713), waarin het octrooi
aan Pierhattief van 1693 is opgenomen wonder verwijzing naar
no. 9, fol. 69 en het ,,Placaetboek" 1713-1743 niet in het archief
aanwezig is (het is vermoedelijk verloren gegaan), kan veronder-
steld worden, dat Caillers octrooi tusschen de jaren 1693 en 1743
moet zijn verleend. Den juisten datum hebben wij er van der-
halve niet kunnen opsporen.
6. Het zesde octrooi dagteekent van 1767 1). In de notulen van
den raad van politie en crimineele justitie van Dinsdag 17 Mei
1768 staat vermeld, dat de timmerbaas J. Matth. Angerstein
bij resolutie van 5 Augustus 1767 van de Edel Groot Achtbaren
een octrooi gekregen heeft voor den tijd van zes jaren ,,tot het
alleen met uijtsluiting van alle andere binnen de tijd te mogen
maken van sodanige moolens als waar van hij de teekeningen
hadde overgegeeven en sulx op een boete van / 6000 tegen de
contreventeurs, te appliceeren 1/3 voor den Heer Raad fiscal,
1/3 voort Societeits hospital en 1/3 voor de cassa der modique
Lasten".
Dit octrooi had betrekking op het vervaardigen van molens,
welke de koffiebes, nadat zij geplukt was, van de roode bast kon
ontdoen.




















1) Wolbers vermeldt ten onrechte op blz. 319, dat het octrooi in
1768 werd verleend en noemt den timmerbaas Augerstein. De oor-
spronkelijke notulen noemen hem Angerstein.

















GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


VIII

EEN OCTROOI OP CURACAO VERLEEND IN 1814

Op het einde der 18de of in het begin der 19de eeuw is op
Curacao gekomen uit Stockholm Julius Pontilius. Als weduwnaar
van Charlotta Dorothea Scharle huwde hij in 1808 Elisabeth
Helena Neumann, geboren op Curacao.
Euwens vertelt van hem, dat hij als kapitein der eerste com-
pagnie artillerie der in 1803 opgerichte national garde door de
commissarissen Berch en De Veer werd teruggesteld tot gewoon
soldaat, maar schijnt er aan te twijfelen, of dit met recht geschied
is. In ieder geval kreeg hij geen gehoor, toen hij wonder Changuion
om herstelling in zijn ouden rang vroeg.
Het is niet onwaarschijnlijk, dat deze dezelfde person is, die
zich in 1814 tot den Engelschen luitenant-gouverneur John
Lecouteur wendde als schrijnwerker en kabinetmaker met ver-
zoek om octrooi op een door hem uitgevonden ,,bedstede tot ge-
mak en gerijf van zieke lieden".
Hij kreeg het voor 7 jaren bij de beschikking, die hier volgt:

By His Honor Major General John Le Couteur Lieutenant Governor
& Commander in Chief in and over the Island of Curagao and its
Dependencies Bonaire and Aruba Vice Admiral and Presidents of the
Courts &ca. &ca. &ca. And the Honorable the Council of Policy of the
said Island &ca. &ca.
Whereas, Julius Pontilius of this Island Ioiner and Cabinet-Maker,
has addressed himself by Petition to His Honor the Lieutenant Gover-
nor and Commander in Chief, praying that the Right and Priviledge
might be granted unto him exclusively for making a certain kind
of Bedstead, contrived and invented solely by him for the Conve-
nience and Accomodation of sick Persons, a Specimen or Model
whereof was produced by him.
And Whereas His Honor the Lieutenant-Governor and Commander
in Chief was pleased to lay the aforesaid Petition before the Hono-
rable Conncil of Policy for its opinion and decision thereon.
Be it therefore known that His Honor the Lieutenant Gove.rnor and


-62-








GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


the Honorable Conncil aforesaid, being desirous of encouraging inge-
nious Artists and of securing to them the benefit of their Invention
and Labour, have deemed it fit and proper to grant, and it is hereby
granted accordingly unto the said Julius Pontilius the exclusive
Right and Priviledge of making the said Bedsteads for the Con-
venience and Accomodation of sick Persons after his own Inven-
tion, and in whatever shape, and with such other Improvements,
as he may think proper to make for the space of seven successive
Years, from and after the date of these Presents.
And all Persons in general throughout this Colony and its aforesaid
Dependencies are therefore during the aforesaid Period strictly
forbidden, prohibited and enjoined not to make, or attempt to imi-
tate or make, in any shape, manner or way, whatsoever, the Bed-
steads for the Convenience and Accomodation of sick Persons as
invented and contrived by him the said Julius Pontilius without his
knowledge, sanction and consent being first had (?) obtained for so doing.
And any Person, whomsoever, acting against the true Intent and
meaning of these Presents shall upon Conviction, not only be subject
to such Penalty, as it shall and may in such Case, be deemed neces-
sary to award, but shall also forfeit their imitated false Labour and
moreover be liable to pay such Damages unto Him the said Julius
Pontilius as in justice and Equity shall be found to appertain.
Given, under my Hand and Seal at Arms at the Government
House Fort Amsterdam Curacao aforesaid and this seventh day of
October in the Year of our Lord one thousand eight hundred and
fourteen and in the fifty fourth Year of His Majesty's Reign. -
His Honor
By Command of the Lieutenant, Governor
and the Honorable Conncil aforesaid -
Wm. Prince.
A. D. Sec.Y & Reg.r
B. D. G. F.








BIBLIOGRAPHIE


A. TIJDSCHRIFTEN, ENZ.
Suriname en Curapao. October 1946. no 2. Emigratie naar Suriname.
Suriname in vogelvlucht Curagao een economische pijl in het hart
van de Western Hemisphere, door W. W. de Regt De grootste
lucifersfabriek in Suriname door brand verwoest Korte golfjes van
Suriname en Curagao.
Indisch Missietijdschrift. 15 Sept. 1946. Verslag van het Apostolisch
Vicariaat van Suriname vanaf 1939, door P. W. v. d. Drift.
De Nederlandsche Leeuw. November 1945-1946. no 11. Nederland-
sche grafzerken in Suriname en Britsch Guyana, II, door Fred. Oud-
schans Dentz, 1946.
De Pen Gun. 28 November 1946. Mica in plaats van goud, door
G. Seppen.
Tijdschrift voor Economische Geographie. 15 Mei 1946. no 5. De voor-
uitzichten van Britsch Guyana, door Fred. Oudschans Dentz.
Idem. 15 Juni 1946, no 6. Guadeloupe, door dr. H. J. Keuning.
Idem. Juli/Aug. 1946, no. 7/8. Fransch Guyana, door dr. H. J. Keu-
ning.
Idem. 15 Sept. 1946, no. 9. De Bermuda's en de Bahamas eilanden,
door H. J. Keuning.
Idem. 15 October 1946. no. 10. lets over de kolonie Trinidad en
Tobago, door J. van de Walle.
De Wereldkroniek. 4 Januari 1946. no. 1. Zes eilanden wonder Neder-
landsche vlag, door Hendrik de Wit.
De Groene Amsterdammer. 2 November 1947. Curacao en de olie,
door Hendrik de Wit.
Op den Uitkijk. December 1946, no. 3. Zevenduizend K.M. van
Nederland [de Bovenwindsche eilanden], door Han Kamerling
Ons Suriname. Nov./Dec. 1946. no 11/12. Suriname na zestien jaren
II, door P. M. Legene.
Echo's uit de Missies. 25 Dec. 1946, no 1. Nieuws uit Curagao,
door Sr. Marie Bathilde Over twee flinke Djoeka-meisjes.
Nieuw Suriname. 21 December 1946, no 32. Onze toekomst Wat
ons bindt, door dr. L. A .G. 0. Lashley Industrie in Suriname. III;
Paramaribo in 1823 Een boek over de West Anansi als Amerikaan.
Idem. 4 Januari 1947, no. 33. Industrie in Suriname. IV Politiek
ontwaken, door L. Tabaksverbouw in Suriname, door Fred. Oud-
schans Dentz Hoe leven de Surinamers op Curagao, door F. L. de
Rooy Paramaribo in 1823, door H. Odo's Anansi weet raad.
Haagsche Post. 4 Januari 1947. Uit Curagao (eigen correspondentie).
Critisch Bulletin. XIII. Surinaamse en Curagaose dichtersin ,,De
Stoep", door H. de Wit. O. D.














ENKELE MARITIME GEDACHTEN OVER DE
DEFENSE VAN CURAtAO

DOOR

GEORGE SEPPEN

Onlangs drong tot ons door het gerucht van de aanstaande
opheffing van het Marine-Commando in Curacao, een Commando
waaronder wij ruim drie en een half jaar met genoegen, respect,
waardeering en dankbaarheid, hebben gediend. En terstond
hebben wij ons afgevraagd, of de Marine, die de defensive proble-
men daar te lande in de afgeloopen oorlogsjaren op voortvarende
en uiterst tactische wijze in goede banen heeft geleid, de Cura-
caosche defense thans niet meer zou kunnen klaren. Men begrijpe
ons goed. Wij stellen ons allerminst partij, maar wel moet het ons
van het hart, dat vooral na een ruim een jaar hernieuwden ac-
tieven dienst in Nederland de gedetailleerde klaarheid en de
rustige gedegenheid van Marine-regiem en Voorschrift-Konink-
lijke-Marine ons weldadig aandoen, als wij daaraan terugdenken.
In de verwarring, die in het bijzonder in den aanvang, op
vrijwel alle terrein bij de landmacht in Nederland heerschte na de
bevrijding en van welke confusie thans nog velen de kennelijke
gevolgen met zich mee sleuren, was een terugtasten op de eenheid
van denken en handelen in het voorschriftsysteem der Koninklij-
ke Marine een ware verademing! Met erkentelijkheid zijn wij ons in
dezen rommeligen tijd meer dan eens de zij het misschien wat
uitgemeten maar zoo waarachtig objective sfeer van de toe-
passing van het tuchtrecht indachtig geweest en vele malen
hebben wij er ons voordeel mee gedaan bij de uitzonderlijke
feiten en misdragingen, die ter onzer kennis kwamen.
Immers de in wezen oude voorschriften der Koninklijke Ma-
rine, dragen niet alleen de gewisse kenteekenen eener waardevolle
traditie, maar zijn bovendien de vrucht eener langdurige ervaring
en routine. Zij geven vaste richting aan denken en doen en vor-
men een minutieuze leiddraad, waarop men om een Marine-
term te gebruiken veilig kan dichtvaren.

-65-
West-Indische Gids XXVIII 5







GEORGE SEPPEN


En dat het just aan deze vastheid in den beginne bij den op-
bouw van de Landmacht, terstond na de bevrijding, in Nederland
volkomen ontbroken heeft, zal misschien wel niemand ontkennen.
Improvisatie en een overmatigen drang om een nieuw geluid te
willen laten hooren overheerschte te veel den nieuwen soldaat, die
zich niet op een militair verleden kon beroepen.
Daarom was het destijds zoo goed,dat men bij den opbouw van
de volkomen nieuwe Curacaosche inheemsche krijgsmacht terug-
gegrepen heeft naar het gecodificeerde maritime denken van het
V. K. M., dat weliswaar vele vreemde en eigenaardige gebruiken
meebracht, maar just door den eerbiedwaardigen ouderdom en de
toepasselijkheid, zoowel wonder tropische, sub-tropische als Euro-
peesche, omstandigheden, een waardig richtsnoer vormde.
Jammer echter en dat is een leemte in de v66r-oorlogsche
opleiding dat total onbekendheid met traditie en metho-
diek, met gebruiken en gewoonten, ook bij den beroepsofficier,
vaak hoofdoorzaak van een volkomen afwijzende houding wer-
den, tegenover al datgene, dat de Koninklijke Marine aan posi-
tieve waarden te bieden heeft, ook aan de Landmacht!

Inderdaad is het bij Marine ook niet alles goud, dat er blinkt
en o.a. de vocabulaire van den Marineman doet soms wel ietwat
gekunsteld aan. Walplaatsing en boordplaatsing zijn maar zon-
derlinge begrippen voor een gewoon mensch, vooral omdat de
eerste lang niet altijd beteekent, dat men aan den wal zit en de
tweede niet noodzakelijkerwijze het zich aan boord bevinden
impliceert. Inside-information leerde ons, dat walplaatsing aan
boord en boordplaatsing aan den wal wel degelijk mogelijk is en
dat, wat de marineman theewater noemt, heel weinig met water en
gewoonlijk ook niets met thee te maken behoeft te hebben.
Wijders zou de stokoude bepaling van het ,,uit de Marine naar
huis jagen van een matroos als een eerlooze schelm", vermoedelijk
menig v66r-oorlogsch landmachtdienstplichtige op een ideetje
hebben gebracht, maar dit alles neemt niet weg, dat de duistere
taal der varende en niet-varende zeelieden tenslotte is te leeren.
De Marine beschikt over iets, dat de Koninklijke Land-
macht niet kent. Een product van tweeslachtigheid, een zeeman
die soldaat is en een soldaat, die zeebeenen heeft.
Het zijn tweeslachtige wezens, die varen, zwabberen, wacht-
loopen en gewoon loopen, die kunnen dienen en tafeldekken,
kanons afvuren en bovenal vechten, de phenomenon van het
amphibie-gevecht, de afgeoefende en onvolprezen M a r i n i e r s !







MARITIME GEDACHTEN OVER DE DEFENSE VAN CURAAO 67

Zij zijn het geweest, die voor de defense van Curacao zulk
een verdienstelijk werk hebben gedaan in een historisch tijds-
gewricht, waardoor zij een blijvende plaats hebben verdiend
in het insulaire gedeelte van de Nederlandsche West.
Het laat zich aanzien, dat in de na-oorlogsche militaire dis-
locatie geen blijvende plaats aan de Mariniers in Curafao kan wor-
den geboden, zoodat dit prachtig onderdeel der Koninklijke
Marine binnenkort aldaar niet meer zal worden gezien. Dit is
betreurenswaardig zoowel voor Curagao als voor den Marinier.

De Marinier was min of meer autochthoon geworden op het
vooroorlogsche Curaqao, verlevendigde niet alleen het straat-
beeld, maar zijn verschijning was bovendien in hooge mate re-
presentatief, welke laatste factor vooral niet mag worden on-
derschat.
Ook de bevolking waardeerde dit frissche, viotte en uitstekende
gedisciplineerde militaire gezagsapparaat.
En toen wij in 1940 een radio-herdenking organiseerden van-
wege het 275-jarig bestaan van het Korps Mariniers, in het
Waterfort van Willemstad, betuigde iedereen zijn instemming,
met uitzondering van 66n burger, die booze brieven aan het Hoofd
van Politie schreef. Doch dit laatste geschiedde uitsluitend op
gronden van laten wij zeggen een soort jalousie de m6tier en
zeker niet uit gebrek aan waardeering voor het Korps.
De Mariniers kwamen in een roerigen tijd, toen Urbina de
zwoele rust aan de Caraibische Zee voor een wijle had verstoord
en zij bevolkten het Waterfort tot aan hun vertrek in de afgeloo-
pen oorlogsjaren, toen hun een taak werd opgelegd, die zij slechts
na grondige opleiding in de Vereenigde Staten van Noord-Ame-
rika konden aanvangen.
Er heerschte een echte Marinesfeer in het Waterfort, al die
jaren door, en voor ons was het tijdstip van acht uur des morgens
een telkenmale terugkeerend hoogtepunt. De vlaggeparade op de
fortmuur, zoo goed te zien van de pontjesbrug af, was een dage-
lijksch silhouettenspel van bijzondere bekoring.
Na een twaalfjarig verblijf van een Detachement Mariniers op
Cura9ao opende zich in 1940 plotseling een wijd perspectief.
Er most een broke Landmacht worden gebouwd, waartoe de
inheemsche jongelingschap aangetrokken werd. Weliswaar liet
het uit den tijd van Urbina's overval dateerende Vrijwilligers
Korps Cura9ao zich niet onbetuigd, maar er was dringend be-
hoefte aan instructeurs en dit was in de eerste plaats de nieuwe








GEORGE SEPPEN


taak voor den Marinier en zoo werd de basis van een gedegen
schiet- en exercitie-opleiding en later die voor een eenvoudige
gevechtsopleiding door de Mariniers gelegd. En wat de Schutters
in het gebiedsdeel Curacao aan militaire waarde hebben geboden
en onze ervaringen in het na-oorlogsche-Nederland recht-
vaardigen de meening, dat dezen niet laag moeten worden
aangeslagen danken zij in de eerste plaats aan den Marinier.
De eenvoud en het tempo der Mariniersinstructie paste won-
derwel bij de mentaliteit en het bevattingsvermogen der jeugdige
inheemsche bevolking en alhoewel de verhouding-qua personen
tusschen Mariniers en Schutters niet steeds goed kon worden
genoemd, de methodiek der opleiding treft geen enkel verwijt.
De afwijzende houding, die somtijds door personnel van de Land-
macht op dit stuk werd aangenomen, berustte niet zoo zeer op
redelijke constructive critiek, dan wel op klaarblijkelijke ge-
makzucht en te weinig doorzettingsvermogen om zich in de
bepalingen van het Voorschrift Koninklijke Marine in te werken.
De gedetailleerdheid van de Mariniersopleiding kon steeds aan
allerlei locale omstandigheden worden aangepast, zoowel als aan
factoren van psychologischen aard en het is apert onjuist te
beweren, dat er van een zekere mate van onvereenigbaarheid
sprake zou zijn geweest tusschen opleider en opgeleide.
Ook het veelvuldig geuite verwijt, als zoude de geringe sterkte
van het Korps Mariniers in de voorschriften tot uiting komen door
een zeer beperkte tactische gezichtskring met de daaruit voort-
komende enge opvattingen der officieren, houdt geen steek, om-
dat just in het Gebiedsdeel Curacao de geringheid der personeel-
sterkte, de bescheiden quantiteit van het materieel en het hoogst
beperkte territoir, niet alleen een small basis beteekenen, maar
zelfs eischen.
Dat het ,,plafond" van het Marinierskader belangrijk hooger
lag dan tot 1940 noodig was, is overduidelijk bewezen bij de
herscholing in de U. S. A., toen de militaire waarde van het
Korps op schier ontstellende wijze werd verhoogd, naar het voor-
beeld der Amerikaansche ,,Marines". Daar werden nieuwe taken
voorgelegd, waarvan men in de rustige v66r-oorlogsche dagen nau-
welijks had durven droomen.
Stelde de period 1928-1940 special vredes-eischen, waaraan
door de Mariniers ten voile werd voldaan en toonden zij zich in de
prille oorlogsjaren op Curacao en Aruba in staat te zijn tot het
vormen van een kleine vrij behoorlijke strijdmacht uit
inheemsch personnel gerecruteerd, de Amerikaansche scholing en







MARITIME GEDACHTEN OVER DE DEFENSE VAN CURACAO 6Y

de daarop gevolgde practische tropische ervaring maakt hen tot
een uitgelezen share, welke is voorbeschikt om het insulaire
gebiedsdeel Curacao aan een goed krijgsmachtorgaan zoowel
in tijden van oorlog als van vrede te helpen.
Het is dan ook hierom, dat de terugkeer van de Mariniers naar
Curacao naar onze meening, als het ware voor de hand had moeten
liggen.
Het voornemen bestaat echter om, gepaard met naar-huis-zen-
ding van de inheemsche troepen, te volstaan met een detachement
troepen uit Europeesch Nederland, gerecruteerd uit oorlogs-
vrijwilligers en dienstplichtigen, wier korte opleiding inmiddels
aangevangen is.
Ook het instituut van den Algemeen Militair Commandant,
zijnde een Hoofdofficier der Koninklijke Marine, zal weldra tot
het verleden behooren, om te worden vervangen door een Terri-
toriaal Commandant van de Landmacht, een hoofd-officier van
het Koninklijk .Nederlandsch Leger.
En hiermede komen wij tot een gewichtige stap, n.l. de omzwaai
van een Marine- naar een Landmacht-Commando in Cura9ao!
Curacao heeft in den loop zijner geschiedenis al heel wat in-
stituten gekend en gemeenlijk keert datgene, dat voor den tijd-
genoot gloednieuw lijkt, slechts in een anderen vorm uit het ver-
leden terug. Dit laatste nu geldt zeer zeker ook voor de Defensie
van Curacao en eigenlijk is het niet te boud gesproken als men
beweert, dat de historic van Curagao in feite een lange reeks van
defensie-ups and downs is geweest, met weinig hoogtepunten
en angstig vele diepten.
Langs de kusten liggen talrijke plaatsen, die het tooneel van
den strijd zijn geweest door meer dan drie eeuwen heen en de
fortruines aan de baaien zijn daar de still getuigen van. Maar
al moge de strijd soms vrij hevig en het gevaar tamelijk groot
zijn geweest, dit alles was en bleef secundair. Want het gevaar
most ergens vandaan komen, hetzij van verre dan wel van dicht-
bij, maar het kwam perse en onvermijdelijk van uit zee en elke
bedreiging kreeg gestalte in de gedaante van een schipl
Want Maritiem zijn de gevaren, die Curacao belagen en slechts
maritiem kunnen zij in beginsel worden geweerd. Dat gold voor-
heen en dat geldt nu!
Of in dit maritime verband het luchtwapen in feite niet
moet praevaleeren boven oppervlakte-zeestrijdkrachten, is een
vraag, die wij gaarne aan bevoegden overlaten, maar voor ons
staat vast:







GEORGE SEPPEN


In deze minuscule insulaire gebieden, met groote maritime
belangen, blijve de Landmacht een factor op het tweede plan en scha-
kele men voor deze laatdte het bestaande landmacht-apparaat der
tnheemsche bevolking in. Dat het specifiek Amphibie-orgaan der
Kon. Marine als secundaire macht boven een Landmacht-
apparaat prevaleert, ligt voor de hand. Het buitengaatsche den-
ken is in de defense problemen van Curacao hooge eisch en dit
laatste ligt de Landmacht nu eenmaal niet.
In een recent artikel van den Lt. Kolonel der Mariniers J. A. J.
de Bruyn, over ,,Het wezen van den Marinier", wordt op krach-
tige wijze de militaire potentie van dit Instituut bepleit en, spre-
kende over oorlogs- en vredes-taken van het Korps, belicht deze
deskundige het onschatbaar belang van de amphibische spe-
cialisatie zijner leden.
,,Het heeft van stonde af aan zijn diensten verricht in de marine
maar ook steeds een zelfstandige taak daarbuiten gehad als ex-
peditionnair machtsapparaat, maar er is ook nog een politioneele
taak. De maritiem-militaire politiediensten behooren tot het
arbeidsveld van den marinier en omvatten patrouille- en be-
wakingsdiensten, de handhaving van orde en discipline en het
regelend en controleerend optreden op alle punten, waar marine
is of belangen heeft, zoowel aan den wal als aan boord van het
oorlogsschip. De verschillende taken van den marinier zijn
historisch gegroeid en hebben den toets van enkele eeuwen door-
staan."
Alhoewel wij van meening zijn, dat de destijds om verschil-
lende redenen niet plaats gehad hebbende uitzending van een
contingent troepen, afkomstig van de Nederlandsche Antillen,
naar Nederlandsch-Oost-Indie, een historisch verzuim is
geweest, vooral nu daar te lande de politioneel-militaire taak wel
zeer sterk op den voorgrond treedt, het had met de helaas
ongelukkigerwijze Schutterij genoemde inheemsche troepen
alsnog kunnen worden geprobeerd. Niet alleen omdat dit min
of meer in de lijn ligt van een onafwendbaar aangebroken nieuw
tijdperk in onze geschiedenis, maar ook, omdat het tegemoet ko-
men kan aan een opkomend gezond gevoel van eigenwaarde
wonder de bevolking dezer eilanden.
Zeker, men geve leading, men late het geheel niet los en men
kweeke aanvoerders voor de nabije toekomst, terwijl een ieder
op integriteit zal moeten worden getest, maar welk een kern van
goede krachten zouden de, na korteren of langeren tijd uit de Oost
terugkeerende, inheemsche troepen niet zijn geweest. Vele er-








MARITITIEME GEDACHTEN OVER DE DEFENSE VAN CURAAO 71

varingen en misschien ook wel desillusies rijker, maar in ieder
geval verruimd van blik, een eigenschap die nu eenmaal den ei-
landbewoner, die nimmer buitengaats is geweest, niet is aangebo-
ren en die hem tenslotte zoo broodnoodig dient te worden bijge-
bracht.
Het heeft niet zoo mogen zijn en wij herinneren ons nog leven-
dig, dat op 66n der bereidverklaringen om naar de Oost te gaan,
die informatorisch in het begin van 1943 werden gevraagd, een
restrictie voorkwam, luidende: ,,Ben gaarne bereid, mits het
niet tegen de uitgedrukte wil van de geheele inheemsche bevol-
king in Nederlandsch-Oost-Indie gaat."
Dit schreef een Europeesch Nederlander in 1943. Zijn op-
merking werd min of meer genegeerd, omdat men toen nog zoo
terdege van het tegendeel overtuigd was en algemeen op een
joyeuse rentree rekende, ook wonder de insiders op Curacao.
Thans nu de ontwikkeling van den toestand zoo volkomen
anders blijkt te zijn vragen wij ons af: Zou achter het opval-
lend geringe aantal bereidverklaringen van toen, niet iets zijn
schuilgegaan van het v66r-voelen van een komende period?
Wij mogen aannemen dat aan de weinige bereidheid voornamelijk
de typisch eilandelijke vrees ten grondslag lag; de angst voor het
verlaten van het eigen kleine territoir, iets dat bij den inheemschen
soldaat zelfs een rol speelde, wanneer hij van het eene eiland naar
het andere most worden overgeplaatst.
De Antillische hokvastheid is een even merkwaardig als diep-
gaand verschijnsel, maar toch: Heeft misschien onderbewust en
nauwelijks definieerbaar, den inheemschen soldaat dat wonder-
lijke gevoel van sluimerende solidariteit vervuld, dat leeft wonder
alle menschen, hetzij blank, dan wel bruin of zwart, dat gevoel
van huivering als het om een, wellicht volkomen verkeerd be-
grepen en zich zeker op gevaarlijke wijze ontwikkelende, maar toch
in beginsel hevig verlangde vrijheid gaat?

Daarom past binnen het kader van dit artikel oprechte hulde
aan de inheemsche soldaten uit het zustergebied Suriname, die
wel zijn gegaan en die, naar wij van ganscher harte open, als
zij terugkeeren in hun prachtig land, een waarachtige belooning
zullen vinden in het tot nu toe nog steeds veel te stiefmoederlijk
bedeelde Nederlandsch Guyana, dat in ons midden in feite een
eereplaats verdient!
Keeren wij tenslotte onze maritime gedachten over Curacao
naar de realiteit, dan liggen de feiten zoo, dat over heruitzending







GEORGE SEPPEN


van Mariniers terdege is gepeinsd, echter zonder resultaat.
Er zullen binnenkort zoogenaamde ,,Rijkstroepen" vertrekken
(zonderlinge benamingoverigens) naar De West, reeds in spoed-
opleiding zijnde aan den Westerweg in Alkmaar. Twee compagnie-
en voor Curagao en 66n voor Suriname. Wij willen Suriname in
dit artikel buiten beschouwing laten, omdat daar te lande, o. i.
wel degelijk de Landmachtgedachte dient te worden voorop-
gesteld.
Van verre hebben wij de recruteering dezer Rijkstroepen
gedeeltelijk gadegeslagen. Een droevig geval. Oproepingen aan
den loopenden band, zonder commentaar en zonder toelichting,
voor velen een sprong in het duister, om toch maar weg te kun-
nen gaan en misschien wel om De Oost te kunnen ontloopen.
Van de enkelen, die zich meldden bij ons voormalig onderdeel,
was er niet 66n, die blijk van waarachtige belangstelling gaf, of
zelfs maar even over De West wenschte te worden ingelicht.
Lieden met gebruiksaanwijzing, zooals men in militaire krin-
gen zegt, een enkele desperado, of een jongen met problemen
this. Natuurlijk zullen er puike soldaten wonder hen zijn, en wel-
licht komt de interesse op den duur, maar toch hebben wij ons
in gemoede afgevraagd: Waarom niet just nu eens naar echte
belangstelling gespeurd en gepuurd uit het beste van het beste,
omdat het om een uitstekend deel van Nederland in Amerika
gaat!
Men verwachtte van ons geen voor-oordeel of zelfs maar een
range reserve ten aanzien van wie dan ook, maar als voormalig
bewoner van nagenoeg alle deelen en deeltjes van de West,
hebben wij ons ten deze andermaal diep teleurgesteld gevoeld.
Wel schrijft het dagblad De Tijd in zijn 22 Novembernummer
met zeker enthousiasme over het Kamp ,,Detachement West-
Indie", maar er schuilt iets gekunstelds, iets onechts, in de vol-
gende bewering:
,,De jongens, zoo goed als alle vrijwilligers, verbinden zich
voor twee jaar. Zij zijn afkomstig van de Gezagstroepen en an-
dere legeronderdeelen en bestemd voor dat deel des Rijks, dat in
het Moederland betrekkelijk nog het minst bekend is; hun op-
dracht is niet zoozeer een militaire, maar in hoofdzaak gericht op
moreele hulpverleening. Twee compagnien zijn bestemd voor
Curacao, terwijl de derde naar Suriname gaat."
Wat overigens met die ,,moreele hulpverleening" wordt be-
doeld is ons vooralsnog een raadsel.
Een opleiding in een luttele spanne tijds van jonge soldaten,








MARITIME GEDACHTEN OVER DE DEFENSE VAN CURACAO 73

wier zuiver militaire eigenschappen zeker nog niet excellent
mogen worden genoemd, zonder gedegen voorbereiding op een
special taak, waarin van hun optreden, zoowel individueel,
als en masse, enorm veel moet worden verwacht, komt ons eer-
lijk gezegd als een gewaagd experiment voor.
Bijna zouden wij geneigd zijn te zeggen, dat men wederom in
het oude schuitje vaart met die aloude gedachte van ,,het valt
even mee", waaraan wij in het verleden telkenmale hebben
gelaboreerd, tot onze schade en, somtijds ook, schande. ,
Hoeveel rationeeler zoude het zijn geweest, wanneer De West
nu eindelijk eens bedacht werd met een volwaardig en repre-
sentatief Marine-apparaat en daarnaast, voorzoover het Cura-
Cao betreft, met de inheemsche troepen in de tweede ban. Voor
Suriname bepleiten wij daarentegen voornamelijk een uitstekend
Landmacht-instituut, waarbij de Koninklijke Marine haar
prachtige aanvullende en meer in het bijzonder representative
taak zou kunnen opnemen.
Dat daarbij ons prestige en niet de knibbelarij den door-
slag geven moet, is duidelijk
Men vergete nimmer, dat het in onze groote tijden steeds de
Marine was, de ijzeren mannen op de houten schepen, die Neder-
land zijn plaats in het wereldbestel deden innemen en al ver-
langen wij allerminst terug naar imperiale-, koloniale- of andere
vergane perioden, voor ons geldt toch nog altijd het ,,noblesse
oblige", dat in onze dagen weliswaar in gansch andere beteekenis
dan die van macht en kracht alleen moet worden gezien, maar
dat nochthans, ook in de moderne, waarlijk toe te juichen,
komende vernieuwing, groote offers en verplichtingen inhoudt.
Dat De West op den duur een door personnel en material
uitblinkend krijgsmacht-apparaat moge deelachtig worden,
waarin de inheemsche bevolking een belangrijk aandeel heeft,
is onze hartewensch.

Maastricht, December 1946.

MR. DR. VAN HAAREN t

De regelen, in de Dec. 1946-aflevering gewijd aan mr. dr. F.
L. J. van Haaren, waren van de hand van jhr. L. C. van
Panhuys.















DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN
SEDERT 1884

DOOR

G. A. N. SCHELTEMA DE HEERE

De aanloop van den mededeeler

Ongetwijfeld ligt er waarheid in het spreekwoord ,,Iedere
verandering is geen verbetering" maar onwaarheid kan niet
beweerd worden te zijn gelegen in het andere spreekwoord
,,Hierna better, zegt de almanak". Zal het volgend verhaal dit
kunnen aantoonen?
Ambteloos sedert een achttal jaren en sedert vijf jaren weduw-
naar, had de heer Grootoom, gewezen zakenman, op zich genomen
te Paramaribo eenige belangen voor een vriend te gaan behartigen.
Een aantal brieven, op de reis gericht aan ieder zijner toen nog
betrekkelijk jonge kinderen, bevindt zich wonder hun nagelaten
papieren: uit die brieven is het verhaal getrokken.

Het eerste reisdeel

Te Rotterdam going de heer Grootoom, na aankomst en over-
nachting, op Maandag 23 September 1861 in den voormiddag
passage nemen aan boord van destoomboot,,Batavier",kapitein
W. Smith. Hij vlaste op een hut alleen maar zoodanig gemak
bood het mooie schip niet aan. Daarna drie afscheidsbezoeken
gemaakt hebbende, verscheen hij tegen koffietijd, volgens afspraak,
ten huize eener families bij welke hij een recht aangenaam uur
doorbracht; langer blijven kon hij niet, daar hem een better
verblijf aan boord beloofd was voor 't geval het aantal passagiers
niet te groot werd. De hoop bleek ijdel, het aantal was meer dan
vol: 108 in al.
De zeevaart begon des namiddags van den 24sten met het
vertrek der boot van de Boompjes; te 5 uren was deze reeds het
Brielsche gat uit. Onder de medereizenden waren 32 landverhui-


-74-








DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 75

zers, die rusten moesten tusschen de kisten en kasten 1). Neder-
landsch en Engelsch, ook Hoogduitsch en Fransch waren de
talen die aan boord gesproken werden door menschen van ver-
scheiden landaard, en daartusschen klonk het gehinnik van paar-
den, 't geblaat van schapen en geiten zoo ook de filomeele stem
van een aantal kalven. Er waren, volgens den kapitein, niet veel
beesten aan boord; de heer Grootoom vond echter zoo vele in
het ruim, in het tusschendek en bovenop het dek, dat er weinig
plaats overbleef voor de menschen.
Woensdagmorgen 25 September lag de boot in den mond van
de Teems. Al spoedig kwamen de kommiezen aan boord, die on-
der de zonnetent- of liever regentent, want het regende aldoor
hard alles nakeken wat de passagiers bij zich hadden. Om
half 12 nam de boot ligplaats aan de kade. Zoo spoedig hij kon
reed de heer Grootoom naar het logement, h6tel-garni, van den
scheepskapitein: 29 Montague Place, Russell Square, waar hij
zijn reisgenoot aantrof, den heer Hellmund 2). Het was er zin-
delijk en fatsoenlijk, en de tafel goed. ,,De straten" deelde de
heer Grootoom mede in den brief, dien hij hier schreef ,,zijn
overdekt met een moddersaus en karren rijden door de stad waar-
in die modder wordt opgeschept. Van de landingsplaats naar het
logement reed ik drie kwartier, dan in galop, dan in draf, tusschen
wel duizend rijtuigen van allerlei soort door; somtijds stond mijn
vehikel still omdat de omnibussen, vigilantes, hansom's 3), safety's,
vrachtwagens met 1 tot 4 paarden bespannen, koetsen, bendy's 4)
enz. den weg ten eenenmale versperden; kwam er ruimte, dan
going het weer hard vooruit door de modder". In den avond tus-
schen 9 en 10 uur wandelden de heeren een weinig; zij liepen om
niet te verdwalen blok voor blok om, aldus telkens op hetzelfde
punt uitkomende.

1) Een zeer gebruikelijke verbinding: zie Woordenboek der Nederland-
sche taal, deel VII, kolom 3147.
2) Een vooraanstaand person in handelskringen op Curagao,
eigenaar van zoutpannen op Bonaire en Aruba: zie De West-Indische
Gids 1943, blz. 321, noot 2.
*) Afkorting van ,,hansom-cab", gelijk ,,cab" van ,,cabriolet".
Tweewielig rijtuig voor 1 paard met 2 zitplaatsen wonder een kap voor
de gebruikers en een hoogen kattebak voor den koetsier, die het paard
ment over den kap heen, waarin een opening is tot spreekgelegenheid
van dan wel met hem. Genoemd naar den uitvinder Joseph A. Han-
som (1843).
*) Tweewielig rijtuig zonder kap voor 1 paard met 4 zitplaatsen,
2 voor, 2 achter, ruggelings tegen elkander aan.







G. A. N. SCHELTEMA DE HEERE


Den dag daarna gingen zij na het ontbijt de straat op die,
ruim en fraai bebouwd, langs de flinke huizen voorzien was van
een breede loopstoep. De modder was nu een weinig droog. Zij
koersten de stad in om hun biljetten voor overtocht naar de
West te halen, kregen een bewijsticket voor de boot die 2 October
van Southampton zou vertrekken, zetten vervolgens de wandeling
voort door de grootsch-gebouwde stad en bezochten den ,,Tower"
Een van top tot teen geharnast riddertje, zoo groot als een jongen
van nog geen zes jaar, trok hier de bijzondere aandacht.
Van het overig drietal in Londen doorgebrachte dagen werd
de Vrijdag besteed aan het Glazen paleis: zeer weinig werd gezien
van hetgeen er te zien was, maar o! zoo veel moois; de Zaterdag
werd gewijd aan de bezichtiging van het Parlementsgebouw:
kostbaar en prachtig van bouw, hoewel -naar heer Grootoom's
inzien zonder dat de leden van het Hooger- en Lagerhuis
er ruimte genoeg hebben in de zittingvertrekken; de Zondag zag
zich bestemd voor bezoeken aan een families, die vroeger wel ten
huize van den heer Grootoom kwam en nadien in Londen was
gaan wonen.
Het tweede reisdeel

Maandag 30 September vertrokken de reisgenooten naar South-
ampton. De heer Grootoom most er tijdig zijn om zijn goed aan
boord te brengen. zich zeker te stellen van zijn hut, en vooral om
te zorgen dat zijn sigaren de reis mede konden doen. ,,In Londen"
- aldus de betreffende brief was het kistje (een halve kist
manilla) verzegeld en most ik tweemaal zoo veel aan rechten
betalen als de sigaren mij bij inkoop hadden gekost. Op vertoon
van ongeschonden zegel zou ik de rechten te Southampton terug-
ontvangen wat ook geschied is. Maar 6m het geld terug te krij-
gen heb ik zooveel moeite gehad, dat ik bijkans besloot om de
sigaren maar in handen van de Albioneezen haast gelijk met
Chineezen -- te laten. Het reizen is duur, vooral aan werfongelden
en dokrechten: men kan niet aan of van boord gaan, of wonder
die twee hoofden van betaling wordt veel geld geeischt; als eenig
voorbeeld vertel ik, dat ik voor het aan boord brengen van mijn
goed, toen 't schip aan de werf lag, aan genoemde rechten 5 shil-
lings en aan den kruier 6 pence kwijt was, zegge f3.30, en mij nog
mocht gelukwenschen."
De reizigers stapten af in Radley's hotel waar zij het uitstekend
hadden en zeer tevreden waren over alles, dus ook over de rekening.
Den I sten October versleet de heer Grootoom met de zorg voor







DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 77

zijn goed, met het terugbekomen van de betaalde rechten en met,
in gezelschap van den heer Hellmund, loopend en rijdend
Southampton te bezien, welke stad een schoone zeeplaats werd
bevonden met fraaie werven en dokken zoomede van alles wat de
inkomende en uitgaande reizigers behoeven ruim voorziene
winkels.
Na Woensdag, den 2den, van 10 tot 12 bezig te zijn geweest om
zijn sigaren te bemachtigen, waarin de heer Grootoom eindelijk
slaagde, bracht een kleine stoomboot hem, den heer Hellmund
en het meerendeel hunner medepassagiers als ansjovis in een
potje naar de ,,Seine", kapitein Revett, het voor de West
bestemde schip, dat bereids in den mond der river lag. In afwach-
ting van het op 2 uur bepaalde vertek namen de reismakkers
bezit van de hun toegewezen hut die, zonder een vrije poort naar
buiten te hebben, duister was, verder klein, zoodat men er zich
kwalijk kon roeren, en twee kooien boven elkaar had; kortom het
was een verblijf dat den heer Grootoom wien het bovendien
niet aangenaam was, een slaapvertrek te moeten deelen lang
niet beviel. Maar ... men was nu eenmaal in het schuitje, de
kost was goed, de bediening ook, gelijk zou blijken.

Het derde reisdeel

Ten klokke 6 van Donderdag 3 October bracht William Cole,
de hofmeester van de zoo just beschreven kamer der ,,Seine",
den heer Grootoom een heerlijk kop koffie. Toen zijn oogen open
waren, nam hij een koud bad dat hem recht verkwikte. Gelijker-
wijs was ook verder de dagaanvang. Daarop begon hij een voor
zijn oudsten zoon bestemden brief waaraan hij, na het verhaal
zijner belevenissen te Southampton, dagelijks een eind verder
schreef tot den dag v66r zijn aankomst te Georgetown, de hoofd-
stad van Demerara (Britsch-Guyana); daar bracht hij den
brief zelf op de post.
De ,,Seine" was aldus de heer Grootoom 't grootste
stoomschip waar hij nog aan boord was, een waar drijvend loge-
ment, enkel voorzien van hutten met twee slaapplaatsen. Het
hield 2167 tonnenmaat, had een licht barkstuig en een scheeps-
machine van 800, zegge achthonderd, paardekracht. Zooveel
mogelijk werd gebruik gemaakt van de zeilen. Het schip was zeer
makkelijk in zijn bewegingen; het liep als een kievit: de heer
Grootoom was nimmer aan boord van een vaartuig dat in snel-
heid dit schip nabij kwam zelfs als het recht in den wind going,







G. A. N. SCHELTEMA DE HEERE


liep het 10 a 11 mijlen, dat voor veel vaartuigen een haast niet te
bereiken maximum was. Alle schepen, die men in 't zicht kreeg,
werden spoedig achter uit het gezicht verloren. Bij een lengte van
140 passen binnenstevens, had het een breedte van ruim 18 passen
binnenboords. Het was den heer Grootoom een genoegen te zien,
hoeveel toepassing de werktuigkunde er ondervond. Op het
opperdek stond, behalve wat tot het scheepstuig behoorde, een
mangel die door stoom bewogen werd: deze wrong eerst het over-
tollige water uit het waschgoed en mangelde het als 't droog was.
Onder de gemakken waren 4 bad- en 12 bestekamers, alle in het
tusschendek, de helft aan bak- de wederhelft aan stuurboord. In
de davids hingen 9 booten. De bewapening bestond uit 2 kanonnen,
30 geweren, 30 pistolen en 20 pieken. Op dek hadden de paarden,
de koeien en het pluimvee van allerhande soort plaats gevonden,
terwijl een varkenshok in een raderkast was aangebracht. Alles
kwam den heer Grootoom voor op een goede schaal te zijn inge-
richt. Meer en meer begon ,,Die Sien" zooals de Engelschen den
scheepsnaam uitspraken hem te bevallen, ook wat de zinde-
lijkheid betrof en de orde: alles going geregeld en zelden hoorde
men een bevel geven. Muziek was er niet aan boord; alle maaltij-
den werden aangekondigd door een schel.
Met de scheepsbemanning waren er wel 450 koppen en kopjes
aan boord: groot was het getal der kinderen, de kindermeiden
hadden het zwaar. Een overzicht te geven van de ruim 300 passa-
giers vond de heer Grootoom ondoenlijk. ,,Ik ben, geloof ik" -
zoo schreef hij ,, de eenigste eerste soort Nederlander en de
heer Hellmund de eenige gelijkstandige." De andere passagiers
waren Engelschen, Franschen, Duitschers en hun Amerikaansche
afstammelingen; ook waren er een Genuees en drie heeren, die
veel op gekleede negers leken. Een dezer drie heeren kwam
nooit boven als het regende maar, als de zonnetenten uitgehaald
waren wat sedert den 10den gebeurde -, zat hij den heelen
dag en avond met een paraplu op dek te praten. Onder de schepe-
lingen was een man uit Bombay. Bij regenachtig weer vond men
in het tusschendek een ruime plaats om te wandelen en te rooken,
hetgeen trouwens op 't gansche dek achter en voor dag en nacht
niet verboden was. Ook tot de eetzalen nam men zijn toevlucht
wanneer het regende; de machinekamer bood dan den rookers
voornamelijk een verblijf aan.
Den eersten dag zat men met 200 personen tegelijk aan tafel.
Daarna werden er twee ontbijturen bepaald om de botsingen tus-
schen de Engelschen, Franschen en Spanjaarden te doen ophou-







DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 79

den. Later was er zelfs van wrijvingen geen sprake; den 1 Iden ver-
klaarde de heer Grootoom: ,,het geheel is wel en verdraagzaam".
De kost was, als gezegd, wel goed maar, hoezeer voortreffelijk om
te blijven leven, was hij voor een Nederlandsche maag al een
rare kost; hij schreef: ,,Sedert Maandag 23 September heb ik
geen goeden aardappel gezien, veel min geproefd. De Engelschen
schillen den aardappel bij voorkeur niet, deze komt dus in de
schil op tafel en zonder zout. Het brood is goed maar dat ik this
eet better, het vleesch this is nu eenmaal niet te overtreffen,
de groenten zijn zonder zout en in water gestoofd. Alle dagen
komt er gebak van ik weet niet hoeveel soorten op tafel maar er
is geen stuk bij dat op een afstand zoo lekker is als de rijstpodding
die juffrouw Jacobs zoo smakelijk weet te bereiden, of de panne-
koeken die Betje bakt". Op een anderen dag pende hij: ,,Thuis
at ik bijna nooit rijst, hier aan boord daarentegen eet ik voor
ontbijt rijst met kerrie en 's middags eerst een stukje van het
een of anderdoodebeest" gelijkmen schertsend in de Oost zegt
- ,,en aardappelen met zout, besproeid door een glas bier, daarna
wat rijst met kerrie plus een glas water, waaruit niet besloten
moet worden dat ik gebrek lijd: ik heb het zoo goed als 't kan
aan boord van een schip wonder Engelschen vlag, doch het is
altijd minder, veel minder dan this, en hier komt het spreekwoord
te pas: die genieten wil, moet eerst ontberen."
Voor de Engelschen en anderen, tot de Engelsche kerk behoo-
rende, was er dienst op de beide Zondagen, 6 en 13 October.
Den eersten keer wegens het ongunstig weder beneden, wonder eer-
biedige toeluistering door een deel der Franschen, Duitschers en
Spanjaarden, ook van den Genuees. Den anderen keer preekte de
Engelsche bisschop, voornamelijk Janmaat onderhoudende over
zijn plichten in de wijde wereld ten aanzien der kerk. Den 10den
schreef de heer Grootoom over de spelen waarmee de jeugdige
Engelsche officieren zich vermaakten, ,,leapfrog" (haasje-over) en
,,cockfight" (woordelijk: hanengevecht), en dat er dien dag
hardlooperijen zouden plaats hebben. Deze laatsten waren eerst
wonder de heeren, toen wonder de matrozen, en eindigden met een
wedren in zakken. Alles liep af zonder been-, zelfs zonder neus-
beenbreuken; mochten er al eenige blauwe plekken op kuiten en
schenen opgeloopen zijn, zulks werd aan de middagtafel afge-
spoeld met een paar flesschen champagne. ,,Bullplay" (woorde-
lijk: stierspel), dat minder gevaarlijk is, vond dagelijks lief-
hebbers. Schepen werden zelden gezien: na den 4den geen enkel;
den 6den een schip dat tegen lag en, zonder vlag te hijschen,








G. A. N. SCHELTEMA DE HEERE


weldra uit het oog was; den 1Oden een schip aan stuurboord en
later een aan bakboord, maar te ver om iets meer dan de tui-
ging en 't hol 1) te kunnen onderscheiden. Van andere schepen is
geen gewag in den brief.
Acht dagen lang hield de heer Grootoom aanteekening van
het weer; te beginnen met 6 October dagelijks met 6ne uitzonde-
ring tot en met Maandag den 14den. Genoemden 6den was het
weer ruw, regenachtig, winderig en onvroolijk. Den 7den werd
Terceira met het vallen van den avond aan stuurboord ge-
zien: door zwaar betrokken lucht echter weinig helder. Den
8sten was het still in den wind met een stijve koelte. Den 9den
was de lucht vol regenbuien en met dit bedekte weer werd het
broeiend. Den 0Oden was het weder den ganschen dag bedekt
doch helderde tegen den avond op en een klare kwartiermaan
vervroolijkte de menigte op dek. Den 1 Iden was het aangenaam
weder; het begon warm te worden. Des avonds van den 13den
weerlichtte het zwaar in het oosten; de nacht gaf veel wind
en regen zoodat de meeste passagiers hem onrustig doorbrachten.
Maandag 14 was het heel den dag buiig weder doch tegen den
avond beterde het. Met helderen maneschijn zongen de Engelsche
dames op dek bij geleide eener gitaar, die door een Spanjaard
bespeeld werd. Den volgenden avond herhaalde zich het vocaal
concert en, evenals den vorige, werd daarbij niet verzuimd het
lieve gezang ,,Home, sweet home, There is no place like home"2).
,,God save the Queen" was de zwanezang. Overdag was het aan
boord minder zachtzinnig toegegaan met het brengen van een
gedeelte der lading in 't tusschendek ten einde het evenwichts-
punt, dat door het verbruik van levensmiddelen, water en brand-
stoffen reeds merkelijk verplaatst was, nog meer naar boven te
brengen. Het was treurig zooals met de kisten gegooid werd en
droevig was de gedachte van den heer Grootoom daarbij, dat
voor al die ingeladen goederen zeer ruim driemaal zooveel vracht
betaald werd als met gewone scheepsgelegenheid.
Heel wat spul had hij om zijn tot Demerara betaalde plaats-
kaart van den ,,purser" terug te krijgen: de kapitein most er aan

') De scheepsromp: Zie Woordenboek der Nederlandsche taal, deel
VI, kolom 870, II), 2), b).
2) Het uit drie koepletten bestaande gedicht dat aanvangt ,,'Mid
pleasures and palaces tho' we may roam" en waarvan de in den tekst
aangehaalde woorden het referein zijn. Het maakt deel uit van John
Howard Payne's tooneelspel ,,Clari, the maid of Milan". De zangwijze
is van Sir Henry R. Bishop.








DE REIS NEDERLAND'-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 81

te pas komen. Deze wist den man, door wat ter zake duidelijk
er op stond, te overtuigen dat hij het stuk most teruggeven,
waar dan den volgenden dag doch niet dan na een zeer ge-
rekt gesprek aan werd voldaan. Woensdag 16 October werd
Sombrero aan bakboord voorbijgegaan. Al spoedig kwamen de
oostelijk van Portorico gelegen Maagdeneilanden in het gezicht
en te ruim 2 uren kwam de ,,Seine" ten anker op de reede van het
tot die groepbehoorende eiland Sint-Thomas. DeheerGrootoom,
zeeman alvorens in zaken te zijn gegaan, had getrouw de gegevens
van het middagbestek opgenomen: hier belangstelling voor heb-
bende lezers vinden ze, samengevat, ondervolgend.

I Ver- Af-
N.B. W.L. heid stand
I heid stand

Van Southampton 3 October 1861 49032' 5057' 185 1110
tot Terceira 4 ,, 46050' 110 1' 245 860
5 ,, 44036' 16028' 264 598
6 ,, ,, 42 4' 21021' 260 334
7 39034' 25031' 248 88
Van Terceira tot 8 October 1861 36057' 30 6' 267 2075
Sombrero] 9 ,, ,, 34038' 34041' 262 1812
10 ,, ,, 3214' 39o76' 270 1542
11 ,, ,, 29050' 43041' 264 1281
12 ,, ,, 27038' 48020' 282 995
13 ,, 2517' 52038' 272 722
14 ,, ,, 22056' 56052' 270 452
15 ,, ,, 2032' 60037' 253 199

Het vierde reisdeel

De ligplaats der ,,Seine" was dicht voor de stad, wier voorko-
men vertelt de heer Grootoom veel had van een Chineesche
stad, op een prent wel te verstaan, want nog nimmer bracht hij
't, naarzijn zeggen, zoover in de wereld dat hij een Chineesche stad
zag in werkelijkheid. Hij most aan wal om de heeren Grfiner & Co
te ontmoeten. Uit vrees dat zijn bagage in het ongereede zou raken
luisterde hij evenwel naar de immer ongetrouwe Engelschen 1)
die hem verklaarden, dat binnen 't uur de passagiers en hun ba-
gage over zouden gaan aan boord van het stoomschip ,,Thames",
hetwelk langs stuurboordzijde naast de ,,Seine" zou komen te

i) Gebruikelijk was in dien tijd op het vasteland van Europa de
zegswijze ,,la perfide Albion".
West-Indische Gids XXVIII 6







G. A. N. SCHELTEMA DE HEERE


liggen. Maarjawel! Eindelijk,kwartier voor 5, begaf hij zich aan
wal, sprak de aangewezen kooplieden en was al spoedig aan boord
waarbij hij zich ten zeerste bemoeide om zijn reisgoed zelf
over te brengen. Na aan de twyee grootste offers een weinig
geholpen te zijn, was het dan zoover. Alles Engelsch, naar het
behind van den heer Grootoom: leven, overhaasting en verwar-
ring; 21 uur zat hij op een koffer aan te zien hoe, na de lading,
het passagiersgoed geledebraakt en mishandeld werd, eerst door
blanke matrozen, toen door zwarte. Ten leste was alles over en
te 10 uren was het vaartuig wonder stoom, de reede van
Sint-Thomas, waar de Deensche vlag woei, verlatende.
De heeren Grootoom en Hellmund hadden aan boord van de
,,Thames" weer hun verblijf gemeen. Hoewel dit schip kleiner
was dan de ,,Seine", was de hut er ruimer; het was echter een
oud schip en liep slecht, daarbij hadden ze het in den wind.
Zoo vuil was het schip van binnen en van buiten, dat het ver-
drietig was om te zien. De verblijven voor de passagiers maakten
er een gelukkige uitzondering op: niettemin zag de heer Groot-
oom in de hut reeds twee kakkerlakken wandelen en in de eet-
zaal er een vliegen. Het ondergeschikte deel der bemanning
bestond uit negers. Het schip voer een van oorsprong wild
varkentje als plaatsvervanger van een hond.
Donderdag 17 October was op dek een brief om de deugden
van den kapitein der ,,Seine" op te hemelen: een Engelsche
gewoonte. De heer Grootoom wilde den man wel roemen doch
vond het niet just om zijn naam 66k wonder den brief te zetten
evenmin als wonder een ander, zeer langdradig stuk dat strekken
most om de stoombootmaatschappij te doen weten, hoe slecht
de voeding en bediening aan boord waren geweest. Tegenover
zijn niet-teekenen verklaarde hij over de voeding tevreden te
zijn geweest, vergeleken bij hetgeen hij genoten had van andere
stoomschepen wonder Engelsche vlag in de groote vaart, maar
deed een motie om met bepaalde woorden in den brief te zetten
dat de ,,purser" voor zijn vak onbekwaam was.
De ,,Thames" voer de Nederlandsche eilanden Saba en
Sint-Eustatius voorbij en was 's avonds te 7 uur voor het Engel-
sche eiland Saint Christopher, gemeenlijk genoemd ,,Saint Kitts".
Een gebrek aan de machine verplichtte tot 34 uur oponthoud
alhier. Den dag daarna liep de ,,Thames" de gevaarlijke en zeer
kleine baai van Antigua binnen; hier werd vastgemaakt op een
boei. Te 9 uren going het verder. Het was warm en buiig weer:
felle zonneschijn en felle wind wisselden elkander af. Des avonds







DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 83

werden ter reede van Guadeloupe, opdehoofdplaatsBasse-Terre,
passagiers en briefmalen gewisseld. Daarna was Dominique, tus-
schen 11 en 12 uur in den avond, voor hetzelfde aan de beurt.
Het weder bleef altijd even buiig met regen en wind. Met het
aanbreken van Zaterdag den 19den, beyond de ,,Thames" zich
op de reede van Martinique. De heer Grootoom vond het jammer
dat hij, door het snelle aandoen en voortgaan, nergens een kijk
aan den wal kon nemen. Sint-Lucia was de plaats waar nu op
werd aangestuurd. Aan boord van dit vaartuig kon de heer Groot-
oom de pen niet dan dansende over het paper bewegen: hij vroeg
zich af, of de volgende boot want er most weer van vaartuig
verwisseld worden dienaangaande gemak of ongemak zou
aanbieden ?

Het vijjde reisdeel

Zondag 20 October, om 5 uren in den morgen, werd geankerd
ter reede van Barbados, eene van daar gezien zeer schoone
plaats. Het tweemast-schroefstoomschip ,,Wye" lag er gereed.
Met langzamen spoed werd aan boord gegaan. De heer Grootoom
had zijn hut te deelen met den heer Linsay, een geestelijke die ge-
lijktijdig met hem uit Europa gekomen was, zoodat hij zich haast-
te om van de bovenkooi bezit te nemen. Maar, o! wonder, de
de man kreeg order om in Barbados achter te blijven, en zoo
mocht de heer Grootoom den eersten keer sedert zijn vertrek
uit Nederland zeggen tamelijk goed gelogeerd te zijn, hoewel
altijd nog bekrompen genoeg.
De dag going, voor een Engelschen Zondag, nogal wel voorbij.
Den daaropvolgenden dag kon de heer Grootoom het tegen 8 uur
's avonds niet meer uithouden van vermoeidheid; hij meende
zulks te moeten toeschrijven aan een bad dat hij, om zich te ver-
kwikken, om 3 uur genomen had. De voeding was aan boord der
,,Wye" goed; de koffie, die aan boord der andere schepen goed
was, liet hier veel te wenschen over; de thee was nog minder:
water en water-met-suiker, bier en wijn moesten zijn keel vochtig
houden.
De boot bereikte Dinsdag 22 October behouden Georgetown aan
de river Demerary, waar overgescheept werd aan boord van de
Nederlandsche stoomboot ,,Vice-Admiraal Rijk" 1). In gezelschap
') Genoemd naar den vlagofficier, die van 1839-1842 gouverneur-
generaal van Ned. West-India was: zie De West-Indische Gids 1943,
blz. 321, noot 1.







G. A. N. SCHELTEMA DE HERE


van den heer Hellmund en den Franschen ambtenaar Jules
Gamier de la Roche, die door het gouvernement van Guadeloupe
gezonden was om de kolonie Cayenne te inspecteeren, begaf de
de heer Grootoom zich aan wal. leader bezorgde eerst zijn zaken,
wat bij hem bestond in de kennismaking met de heeren Rore
Duff & Co bij wie hij een aanbeveling had 1). Vervolgens stak
hij een bezoek af bij den heer Thomas Christiani, lid van den
gemeenteraad, ,,Merchant and Storekeeper", die bij zijn vrouw
en twee lieve kinderen gelukkig this was 2); daarna going hij,
naar hotel Hamilton, waar hij zijn reisgenooten vond. Samen
namen zij een voertuig om Demerara te zien, een plaats welke de
heer Grootoom reeds veel waard vond voor elkeen die zoo op
verscheidene stoombooten gebrek aan lucht, licht en gemak had
gedurende een maand, doch in vergelijk met Nederlandsch-Indie
er maar armoedig uitzag. Zij aten bij Hamilton vrij goed en
maakten een niet ongenoeglijk avondbezoek bij den heer De
Jongh in samenzijn met Israelieten en Israelitinnen.

Het zesde reisdeel
Op Woensdag, den 23sten October 1861, going de heer Grootoom
naar boord der voornoemde boot en bestelde zijn passage bij den
gezagvoerder, kapitein Rustman. Deze stond hem voor de reis zijn
kamer af en verzocht hem niet later dan op den middag, d. i. te
12 uren, aan boord te zijn. Bij Hamilton ontbeten en de rekening
voldaan hebbende met een souverein (f 12) elk, gingen de drie
heeren scheep. Op het bepaalde uur vertrokken zij, zich gelukkig
voelende wonder de Nederlandsche vlag, hoewelzij van veel gemak
verstoken waren. Maar zoo langzamerhand naderde het einde
der reis.
Donderdag 24, in den ochtend te 6 uren, lag de ,,Vice-Admiraal
Rijk" in den mond van de river Nickerie voor de stad Nieuw-Rot-
terdam 3), waar nieuwe ellende den heer Grootoom wachtte. Onder
de daar aan boord komende passagiers waren de heer Tyndall
de Veer 4) en echtgenoote met 2 kinderen en 3 bedienden, die zich
') Een handelshuis: zie De West-Indische Gids 1943, blz. 321, noot 3.
2) Zie De West-Indische Gids 1943, blz. 321, noot 4. ,,Bij iemand
this" = in diens woning: zie Woordenboek der Nederlandsche taal, deel
XVI, kolom 1819.
') De plaats Nieuw-Rotterdam werd nadien door de zee verzwol-
gen: zie De West-Indische Gids 1943, blz. 322, noot 1.
*) Betreffende Surinaamsche personen van dezen naam, zie noot
2 op blz. 322 van De West-Indische Gids 1943.








DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 85

in de kajuit plantten en zijn nachtgoed en koffer verhuisden uit
de kamer van den kapitein, terwijl een hunner offers daarin ge-
plaatst werd. Toen de heer Grootoom die wisseling bemerkte,
verzocht hij zichzelf daarover niet boos te worden en een half
uur later vertelde hij den kapitein dat het hem aangenaam zou
zijn wanneer een ander rustverblijf voor hem in gereedheid ge-
bracht kon worden. Onmiddellijk gelastte de kapitein den hof-
meester zijn kamer weder voor den heer Grootoom beschikbaar
te maken. Aldus geschiedde zonder dat zich boe of ba had laten
hooren, zeer tot genoegen van den bezwaarde, die den volgenden
morgen in den mond der Suriname-rivier ontwaakte.
Van zijn mede-passagiers, ook van den heer en mevrouw Tyn-
dall de Veer, nam hij op de aangenaamste wijze afscheid. Op den
Surinaamsche ground aan wal gestapt zijnde, werd hij verwelkomd
door den heer Soesman 1), met wien hij naar diens woning going,
Daar dronk de heer Grootoom een glas tamarindesiroop en begaf
zich vervolgens naar Lyons Hotel, waar hij logies nam.

De afloop van de medededing

Zoo had in 1861 degeen, die van Nederland uit naar Paramaribo
going, het ongerief van vijfmaal te moeten verwisselen van reis-
gelegenheid met alle daaraan verbonden bezwaarlijkheden, en
over de maand onderweg te wezen voor en aleer hij zijn hebben
en houden voorgoed kon uitladen.
Het was op 27 Maart 1884 dat een vaderlandsche onderneming,
de Koninklijke West-Indische Maildienst, de geregelde rechtstreek-
sche bearing van Paramaribo aanving. De ,,Oranje Nassau",
het schip waar de dienst mede werd geopend, was in 1883/84
gebouwd bij J. M. Van der Made te Amsterdam; de machines wa-
ren geleverd door de ,,Koninlijke Fabriek van Stoom- en andere
Werktuigen", eveneens te Amsterdam. Bedongen was, dat de
machine 750 I. P. K. zou kunnen ontwikkelen en het schip 104
mijl zou loopen. Op de proefvaart werd evenwel 856 I. P. K. ver-
kregen met een snelheid van 11i mijl. De Bruto Reg. Tonnage
bedroeg 1304 ton. De reis van Amsterdam (De Ruyterkade)
naar Paramaribo werd in 18 etmalen volbracht.
De oudste schepen van deze lijn waren kuilschepen, met vol

') Bijzonderheden aangaande dezen in velerlei opzicht verdienste-
lijken Surinamer vermeldt De West-Indische Gids 1943, in noot 1 op
blz. 323.








G. A. N. SCHELTEMA DE HEERE


schoenertuig, welke laatste in dien tijd gewoonte was. Aldus
kon men op de uitreis een handig gebruik maken van den noord-
oostpassaat, of op verdere gedeelten van de reis, bij voorkomende
gunstige winden, de gemiddelde snelheid eenigszins opvoeren.
Men zou de ,,Oranje Nassau", hoewel in den vollen zin des words
een stoomschip, derhalve kunnen noemen een stoomschip met
zeilvermogen. Een groote rol hebben de zeilen niet gespeeld. In
later jaren werden zij zelfs grootendeels verwijderd van schepen
die oorspronkelijk er van voorzien waren, zonder dat dit eenig
noemenswaardig bezwaar opleverde.
De Iste klasse was zooals ook op zeilschepen gebruikelijk -
ondergebracht in de kampanje. In het midden lag de eetkamer
met een paar lange tafels, van boven door een koekoek verlicht.
Er omheen lag een tiental hutten, ingericht voor in total 26
passagiers. Vooruit, wonder den bak, waren dan nog twee hutten
2de klasse met het bijbehoorende eetkamertje. Bovenopde kam-
panje beyond zich, ten dienste van de Iste klasse passagiers, een
houten deksalon; een daarvan afgescheiden gedeelte werd als
rooksalon gebruikt; Aan deze passagiers was mede het dek er
omheen als promenadedek voorbehouden. Passagiers 3de klasse
konden alleen op de toen algemeen gebruikelijke wijze, d.w.z.
in het tusschendek, vervoerd worden. Voor dat doel waren daar
aan weerszijden van het voorluik eenige patrijspoorten aange-
bracht. Deze tusschendek-klasse had aanvankelijk bijna uit-
sluitend beteekenis voor het vervoer van militairen naar en van
Paramaribo en Curagao; later werden ook Javaansche land-
verhuizers op deze wijze naar Suriname gebracht.
Het passagetarief bedroeg f 400 in de Iste klasse en f 200 in
de 2de; retourbiljetten werden verstrekt met een geldigheidsduur
van 1 jaar voor f 600 in de Iste en voor f 340 in de 2de klasse.
Ondanks de geringe vervoerscapaciteit werd van meet aan
een scheepsdokter gevaren.
Op de monsterrol der, als gezegd, op 27 Maart 1884 aanvaarde
reis van de eerste ,,Oranje Nassau" die in 1906 bij Curagao
is gestrand komen o.a. de volgende namen voor: gezagvoerder
W. J. C. ten Harmsen; Iste, 2de en 3de stuurman onderscheiden-
lijk J. A. Lacrooy, B. G. Stroink, W. R. Menkman; Iste 2de en
3de machinist onderscheidenlijk P. Th. H. Weber, H. G. Schots,
L. Lendorf; geneesheer A. Koch.
De kennis van het vorenstaande is te danken aan de bereid-
willigheid der ,,Koninklijke Nederlandsche Stoomboot-Maat-
schappij", de vennootschap in welke de bij verkorting dusge-








DE REIS NEDERLAND-PARAMARIBO IN 1861 EN SEDERT 1884 87

naamde ,,Kwim" (K. W.-I. M.) is opgegaan. Zij merkte als be-
sluit harer berichtgeving op dat, ofschoon de overgang van
zeilschip naar stoomschip een grooten stap beteekende, de ver-
houding tusschen het comfort van het eerste stoomschip en
dat, wat thans wordt geboden tegen practisch dezelfde tarieven,
evenzoo een belangrijke vooruitgang is.

Vrage: welk van de in den aanhef genoemde spreekwoorden
ten deze het juiste inzicht had?
Voorzeker dat van den almanak.










POELEPANTJE


DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

Hat kanaal dat de Domineekreek met de Waninakreek en dus
de Surinamerivier verbindt, heet het Saramaccakanaal.
Voordat deze verbinding tot stand kwam, was de Saramacca van de
hoofdplaats Paramaribo voor vaartuigen niet anders te bereiken van
over zee. De moeilijke afvoer .van producten uit bet district naar
Paramaribo, de haven van verscheping, heeft op den landbouw in het
Saramaccadistrict een nadeeligen invloed uitgeoefend.
Mauricius had reeds in 1745 een plan voor het graven van een kanaal
aan de directeuren van de Societeit gezonden en daarbij gevoegd een
inschrijving der planters voor het benoodigde geld. De kosten werden
geraamd op een million. Dit plan werd, evenals een minder kostbaar
dito, naar de opmetingen van Louis Nepveu in 1750, 1751 en 1756, af-
gewezen.
In het Rijksarchief berust een manuscriptkaart uit het jaar 1795 van
,,Het kanaal en Pad van Wanica tot in de Wanica-creeq (voor zoover
gedolven is)". Het kanaal -, waarvan een deel reeds voor 1776 gegraven
moet zijn, omdat in Augustus 1776 ,,Ingelanden van 't Pad van Wa-
nica Instantie doen tot verdere voortdelving van 't Canaal aldaar" -
was in 1795 dus nog niet voltooid, maar dat moet dan kort daarna,
vermoedelijk in 1800 geschied zijn, want op de kaart van Moseberg
van 1801 is de ,,nieuwe Vaart naar Saramacca" reeds geteekend.
Het kanaal werd tijdens het Engelsche tusschenbestuur verbeterd
en voor grootere vaartuigen geschikt gemaakt.
Teenstra schrijft daarover: ,,Uit de Saramacca komende heeft men
aan de rechter zijde van de Wanicakreek de Tawajarikreek, verder
varende komt men in het gedolven kanaal van Wanica, ook Poele-
pantjekreek geheeten"; verder treffen wij in hetzelfde werk aan de post
van defense aan de Poelepantjesbrug. Deze brug zal vermoedelijk aan
het einde van de 18de of aan het begin van de 19de eeuw gebouwd zijn.
Poelepantje is een samengesteld woord, bestaande uit de woorden
poeloe en pantje. Poeloe, het Engelsche to pull, beteekent uittrekken,
pantje of paantje is een katoenen heup- of lendedoek, welke de sla-
vinnen droegen (Portugeesch panno is doek). Degenen, die door de
Domineekreek moesten waden om den overkant te bereiken, trok-
ken hun pantje uit om dit kleedingstuk niet nat te maken. Hieraan
ontleent Poelepantje zijn naam.
In December 1928 is men begonnen een nieuwe brug, een ophaalbrug
te bouwen. Gouverneur Rutgers heeft die brug op 7 September 1929 des
morgens om zeven uur voor het publiek geopend. Het openen van deze
ophaalbrug geschiedt door handkracht.
Het werk kan door 66n man verricht worden en voor op- en neer-
halen is niet meet dan twee minute noodig. Voor de vele kleine
landbouwers die in het achterland van Saramacca wonen van groote
beteekenis.


-88-

















GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


IX

SLAVERNIJ IN WEST-INDIi

Jhr. mr. D. van Hogendorp, de tweede zoon van Gijsbert
Karel, den man van 1813, schreef 12 Juli 1827 uit 's Gravenhage
aan zijn vriend en geesterverwant mr. I. da Costa, den bekenden
dichter:
,,Ik heb u overigens van hier weinig te melden. Eene bijzonder-
heid is er evenwel in het staatkundige, die in Gods weg met eene ver-
nieuwing der orde van zaken en herstelling en verlevendiigng der ker-
ke, waar wij dagelijksch om bidden, te veel in verband staat, als dat
zij niet als wetenswaardig zoude moeten aangemerkt worden.
Onze finantien in West Indien zijn in de war, en Z. M. heeft besloten
er een commissaris general te zenden, waartoe hij benoemd heeft de
u genoegsaam bekende general van den Bosch. Treffend vind ik deze
gebeurtenis, omdat zij mij voorkomt met het aanstaand verlies van
aile onze colonien in verband te staan. Ik houde het toch daarvoor, dat
wij onze colonien verliezen zullen, en dat zij dan eerst (als wij ze verlo-
ren zullen hebben) voor ons voordeelig zullen zijn. Het schijnt mij
voorts toe in verband te staan met de uitbreiding van 't Evangelie,
dat wel gepredikt kan worden wonder een vrij en nijverig volk, maar niet
wonder een volk, dat als een kudde vee behandeld wordt, naakt loopt, in
armoede leeft en met de zweep wordt gedreven om voor vreemde Hee-
ren te werken.
Ik dacht just in deze laatste weken veel over deze zaak na. Zoo wij
slechts nagaan, hoe het op Java gesteld is, waar wij de menschen zoo
uitmergelen, dat zij tevrede zijn met hunne droge rijst voor alle
voedsel, met het ellendigste hutje, en voor alle kleeding met een doek
om het hoofd en een doekje om de ergste schaamte te bedekken, en niet
meer willen arbeiden dan voor dit in de hoogste graad onontbeerlijke,
omdat wij haar 1/,, zoo niet */,, van de vruchten van hunnen arbeid ontne-
men (en zoo hebben wij altijd gedaan), dan vraag ik: hoe durft men
wonder zulk een volk zendelingen zenden, en verwachten, dat zij wonder
die uitgedoofde en moedeloos gewordene zielen iets goeds zullen uit-
richten.
In de West Indien is bet noch erger. Daar is de slavernij in voile
working. Ik wil nu niet zeggen, dat het Evangelie niet aan slaven kan
gep.eedikt worden, maar dan moeten de meesters toch Christenen
zijn, of althands christelijk willen zijn. Maar als deze om hunne wel-
lusten en wellustige gedachten en verbeeldingen te prikkelen zich door


-89-








GESCHIEDKUNDIGE SPROKKELINGEN


moedernaakte slavinnetjes doen bedienen (en dit geschied niet slechts
binnenshuis, of wanneer zij ten minste alleen zijn, maar op de Heeren
diners doen de Europeanen zich door zulke naakte vrouwen bedienen.
Zuylen uit R. heeft mij verhaald zulk een diner te hebben bijgewoond,
dat sommige planters aan hem en de officieren van zijn schip gaven,
en waar zij bediend werden door 9 van de schoonste moedernaakte sla-
vinnen), dan vraag ik, of dit land niet dat van de ergste ontucht en
diepste verval des menschen is. En in der daad, hoe kan men zich ver-
beelden in zulk een land met vrucht het evangelie te kunnen prediken ?
Waarlijk, het vrij worden van zulke colonien is eene hoogst wensche-
lijke zaak, en de meerdere aisance, waarin de bewooners dan zullen
komen, zal hen vatbaarder maken voor het Evangelie, en hunne meer-
dere behoefte, waaraan zij ten gevolge van meerdere welvaart zullen
kunnen voldoen, zal in ons land meerder vertier geven dan onze zweep
en stokslagen (om van verdere mishandelingen niet eens te spreken)
ooit hebben kunnen doen.
Maar ik moet niet vergeten een derde oogpunt te noemen, waaruit
mij de verwarring in onze West Indien van belang schijnt. De finantien
in onze colonien staan wonder het onmiddelijk beheer van Z. M., en
ziedaar dat deze Groote Financier al, wat wonder zijn onmiddelijk
beheer staat, in de war gestuurd heeft! En hoe zal het hier te lande
gaan? Nu heeft hij de finantien even uitsluitend als in Oost en West,
doch hij heeft ze slechts door plukharen, en gevolgelijk veel better dan
in Oost en West, gekregen. Mij dunkt, de voorafspiegeling hebben wij
voor onze oogen, en de verwarring zal zoo veel te grooter zijn, als de
geldmiddelen grooter zijn." 2)
B.d.G.F.






















1) P. J. baron van Zuylen van Nyevelt (1775-1855), zeeofficier.
') De brief, waaraan dit ontleend is, bevindt zich in het Reveilarchief
ter Universiteitsbibliotheek te Amsterdam.















BOEKBESPREKING


Kort overzicht van de Surinaamse Geschiedenis
met vragen ter repetitie voor de hoogste klasse der
Lagere School, Mulo- en Normaalscholen door
Theod. A. C. Comvalius, Oud-onderwijzer aan de
Normaalschool te Paramaribo. Negende ver-
beterde druk. Gedrukt bij Schefferdrukkerij,
Wijnstraat 47, Dordrecht (Holland).

Dit schoolboekje behandelt in een aantal lessen de bestuursperio-
den der Surinaamsche landvoogden van Crijnsen tot en met Kielstra.
Bovendien zijn er lessen gewijd aan de ontdekking van Amerika, de
ending der Evangelische Broedergemeente, Johannis van den Bosch,
de kolonisatie, de Chineesche immigratie, de Britsch Indiers, de Java-
nen, algemeene toestanden voor en gedurende den eersten wereldoor-
log en de expedities naar het binnenland. Aan de slavenemancipatie
worden slechts een tiental regels gewijd, in de les welke de bestuurs-
periode Van Lansberge behandelt; ook de geschiedenis der slavernij
en die der boschnegers is ondergebracht in de lessen overde gouverneurs.
Voor het tijdperk v66r de emancipatie hebben de schrijvers van dit
en van soortgelijke werkjes de geschriften kunnen volgen van auteurs als
Hartsinck en Wolbers, Hollanders dus. Wat daarop gevolgd is leeft
nog in meerdere of mindere mate voor het tegenwoordige geslacht
Surinamers, of kan aan de hand van officieele verslagen beschreven
worden.
Deze later period objectief te behandelen lijkt voor een schrijver
die zelf kind van het land is niet gemakkelijk; er bestaan nu eenmaal
typisch inheemsche inzichten en opvattingen, welke een volkomen
neutral geschiedschrijving in den weg kunnen staan. Aan den an-
deren kant is het interressant te vernemen welke herinneringen men
ter plaatse heeft b.v .aan de ongeregeldheden van 12 Mei 1891, aan het
Killinger-complot van 1910 (merkwaardigerwijze door Comvalius ver-
meld in de les betreffende de bestuursperiode Van Asbeck en dan nog
wel als het eenige dat er over dat vijfjarig tijdperk te vertellen valt, ter-
wijl het plaats gehad heeft wonder het bestuur van Mr. D. Fock), aan het
incident-De Kom van 1933 enz. Beschouwingen over zoodanige aan-
gelegenheden in een schoolboekje evenwel kunnen een bedenkelijken
kant hebben. Een recenter voorval dat tot beroering aanleiding ge-
geven heeft, de interneering, tijdens den laatsten oorlog, van een
Statenlid, wordt zonder ander commentaar vermeld dan dat deze maat-
regel ,,op vermoedens" (vermoedens waarvan?) genomen werd.
In ieder geval lijkt het minder just, gegeven dat het boekje voor
scholieren geschreven werd, hier en daar beoordeelingen te geven over
het beleid en de persoonlijke eigenschappen van bewindslieden die
nog niet lang geleden Suriname bestuurd hebben.
Nov. 1946 M.


-91 -
















KRONIEK


Onze lezers herinneren zich de kroniek, die tot Mei 1940 in
De West-Indische Gids verscheen. De redactie heeft besloten
deze rubriek, door dezelfde redactieleden verzorgd, weer gere-
geld op te nemen. Deze maand verschijnt alleen de kroniek van
,,Curagao."

DE NEDERLANDSCHE ANTILLEN

Het zal niet gemakkelijk zijn deze kroniek altijd actueel te houden.
Dat zij ongeveer vier weken v66r haar verschijning moet geschreven
worden, leverde v66r den oorlog geen bezwaar op, maar nu komen de
meeste kranten uitsluitend met de Hollandsche boot, de oude zeepost,
en niet meer over New York, zoodat het nieuws uit de Antillen ten
minste vier weken oud is, v66r het hier bekend wordt. Echter is er een
wekelijksche luchtpost, waarvoor het posttarief eenige weken geleden
belangrijk verlaagd is. Deze zal althans het meest belangrijke wel wonder
onze oogen brengen.
Nederlandsche Antillen zal deze kroniek in het vervolg heeten. Daar-
mee wordt voldaan aan een daar uitgesproken wensch, vooral van
Arubaansche zijde geuit, om te voorkomen, dat in den naam van het
heele gebiedsdeel die van het eiland Curagao als alleen belangrijk naar
voren geschoven wordt. De oude naam is geschiedkundig te verklaren
uit den tijd, waarin de officieele benaming was ,,Curagao en onder-
hoorige eilanden Bonaire en Aruba". Reeds is vroeger getracht den
naam ,,Nederlandsche Antillen" in de grondwet vast te leggen, maar
om redenen, die hiermee geen verband hielden, is het voorstel, waarin
dit opgenomen was, verworpen. Een moeilijkheid is, dat er van ,,Ne-
derlandsche Antillen" geen bijvoegelijk naamwoord te vormen is, en
geen zelfstandig naamwoord, dat den bewoner aanduidt. Of zou ,,An-
tiller" gangbaar worden ? Onoverkomenlijk mag dit bezwaar niet zijn.
Bij ,,Curagaoenaar" denkt niemand aan den bewoner van een der an-
dere eilanden dan Cura9ao.
De groote belangstelling, die de Nederlandsche pers had voor de
Nederlandsche Antillen in den tijd van de afvaardigingen van Staten
en Raad van bestuur, is spoedig ingezakt. De correspondenten van
de moederlandsche bladen ginds zijn ook heel wat minder actief, dan
zij toen warren, en ware het niet, dat in de laatste maanden verschillen-
de journalisten als v. d. Walle, De Wit, Elias, Hartog, hier neerge-
streken zijn, en hun gaven blijven stellen in dienst van het land, waar
zij tot voor kort leefden en werkten, het zou met de voorlichting van
het publiek over West-Indische aangelegenheden niet veel better zijn,
dan het v66r den oorlog was.
Er zijn wel andere bewijzen van belangstelling. Dr. Euwe schreef


- 92 -




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs