• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Half Title
 Title Page
 Inhoud van den vier-en twintigsten...
 De reizen naar de West van Cornelis...
 De geschiedenis der Luthersche...
 Ondernemersraad voor Suriname
 De Linschoten-vereeniging
 Bibliography
 De reizen naar de West van Cornelis...
 De geschiedenis der Luthersche...
 Boekbespreking: De nieuwste publicatie...
 De geschiedenis der Lutersche gemeente...
 Philip Fermin M. D.
 Boekbespreking: Onze Amerikaansche...
 De Britsch-Indiërs in Suriname
 Pieter Marinus Netscher
 Boekbespreking: Unter korallen...
 Boekbespreking: Studies on the...
 Bibliography
 Moeilijkheden met betrekking tot...
 Herinneringen aan het oerwoud
 Jan Jacob Hartsinck
 Eenige bladzijden uit het leven...
 De ontwikkeling van het Nederlandsche...
 Boekbespreking: On earthquake epicentres...
 Bibliography
 De ee rste handelsbetrekkingen...
 Barbados
 Aanvulling van de encyclopaedie...
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Bananen en bacoven
 Geschiedkundige sprokkelingen...
 Schalen van Surinaamsche palm-...
 De geschiedenis van het collegium...
 Geschiedkundige sprokkelingen...
 Boekbespreking
 Bibliography
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Studies over de patatta-luis
 Ondernemersraad voor Suriname
 De expeditie van jol naar Angola...
 Boekbespreking: Zuid Amerikaansche...
 Bibliography
 John Gabriel Stedman
 Curaçao en onderhoorige eilanden...
 Een Surinaamsche doopplechtigheid...
 Geschiedkundige sprokkelingen...














Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00005
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1919-1959
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherland Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1 jaarg. (1919/20)-39 jaarg. (Dec. 1959).
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 vols.
Issuing Body: Published in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00005
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 000328385
oclc - 27645363
notis - ABV7932
lccn - sn 93026062
 Related Items
Succeeded by: Nieuwe west-indische gids

Table of Contents
    Half Title
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Inhoud van den vier-en twintigsten jaargang
        Page v
        Page vi
        Page vii
    De reizen naar de West van Cornelis Cornelisz. Jol, alias kapitein Houtebeen. 1626-1640
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
    De geschiedenis der Luthersche gemeente in berbice I
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
    Ondernemersraad voor Suriname
        Page 28
    De Linschoten-vereeniging
        Page 29
        Page 30
    Bibliography
        Page 31
        Page 32
    De reizen naar de West van Cornelis Cornelisz. Jol, alias kapitein Houtebeen. 1626-1640
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
    De geschiedenis der Luthersche gemeente in berbice II
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
    Boekbespreking: De nieuwste publicatie betreffende kolonisatie van blanken in Suriname
        Page 63
        Page 64
    De geschiedenis der Lutersche gemeente in berbice III
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
    Philip Fermin M. D.
        Page 90
        Page 91
        Page 92
    Boekbespreking: Onze Amerikaansche Gebiedsdeelen
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
    De Britsch-Indiërs in Suriname
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
    Pieter Marinus Netscher
        Page 118
        Page 119
        Page 120
    Boekbespreking: Unter korallen und haien. Abenteuer in der Caribischen see
        Page 121
        Page 122
        Page 123
    Boekbespreking: Studies on the fauna of Curaçao, Aruba, Bonaire, and the Venezuelan islands
        Page 124
        Page 125
    Bibliography
        Page 126
        Page 127
        Page 128
    Moeilijkheden met betrekking tot eedsaflegging en het dragen der wapenen in berbice in de 18de eeuw
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
    Herinneringen aan het oerwoud
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
    Jan Jacob Hartsinck
        Page 159
        Page 160
    Eenige bladzijden uit het leven der commandeurs van Suriname in de jaren 1680 tot 1804
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
    De ontwikkeling van het Nederlandsche civiele luchtverkeer in West-Indië
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
    Boekbespreking: On earthquake epicentres and earthquake shocks between 1913 and 1938 in the region between 0º and 30º N and 56º and 120º W
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
    Bibliography
        Page 192
    De ee rste handelsbetrekkingen van Suriname met de Amerikaansche republiek
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
    Barbados
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
    Aanvulling van de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
        Page 226
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
    Bananen en bacoven
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
    Geschiedkundige sprokkelingen I
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
        Page 255
        Page 256
    Schalen van Surinaamsche palm- en andere boomzaden voor de bereiding van gas-adsorptiekool
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 260a
        Page 260b
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
    De geschiedenis van het collegium neerlandicum de eerste en eenige middelbare onderwijsinrichting op Curaçao, 1866-1871
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
    Geschiedkundige sprokkelingen II
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
    Boekbespreking
        Page 286
        Page 287
    Bibliography
        Page 288
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
    Studies over de patatta-luis
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
    Ondernemersraad voor Suriname
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
    De expeditie van jol naar Angola en São Thomê
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 334a
        Page 334b
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
    Boekbespreking: Zuid Amerikaansche steden
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
    Bibliography
        Page 352
    John Gabriel Stedman
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
    Curaçao en onderhoorige eilanden Bonaire en Aruba van 1804 tot 1806. Het bestuur van den gouverneur J. P. Changuion
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
    Een Surinaamsche doopplechtigheid met een koninklijken Peter
        Page 383
    Geschiedkundige sprokkelingen III
        Page 384
Full Text



















DE WEST-INDISCHE GIDS







De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN


Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY
en W. R. MENKMAN


FORTMAN


VIER EN TWINTIGSTE JAARGANG 1942


VIJF EN TWINTIOSTE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1942






/94>

lo^^
/^y


,A T114







Copyright 1942 by Martinus Nijhoff, The Hague, Holland
All rights reserved, including the right to translate or to reproduce
this book or parts thereof in any form.


PRINTED IN THE NETHERLANDS

















INHOUD VAN DEN VIER-EN TWINTIGSTEN JAARGANG

DUYMAER VAN TWIST, H. M. C., De ontwikkeling van het
Nederlandsche civiele luchtverkeer in West-Indie 181
ENGEL, Dr. H., Boekbespreking:
Dr. P. Wagenaar Hummelinck, Studies on the Fauna of Cura-
fao, Aruba, Bonaire and the Venezuelan Islands (124).
GAAY FORTMAN, B. DE, Aanvulling van de Encyclopaedie
van Nederlandsch West-Indie. Bestuursregeling van Cu-
raqao .. . . . .. ... 214
-- De geschiedenis der Luthersche gemeente in Berbice .
20, 51,65
-- Geschiedkundige sprokkelingen.
I. De Indianen op Bonaire . . . 251
II. Willem August (van) Spengler . ... 278
III. Uit het journal van den gouverneur Changuion 384
Curacao en onderhoorige eilanden Bonaire en Aruba
van 1804 tot 1806. Het bestuur van den gouverneur J. P.
Changuion . . . . . 361
Boekbespreking:
Honderd jaar Curafao 1842-12 Januari-1942 (286). W. R.
Menkman, Tropisch Nederland in zakformaat. 1o: Suriname
(287).
JUNKER, L., Herinneringen aan het oerwoud. Vischvangst
in Suriname . . . . 143
KESLER, C. K., Barbados. Eenige aanteekeningen omtrent
de geschiedenis van het eiland . . .... 201
- Moeilijkheden met betrekking tot eedsaflegging en het
dragen der wapenen in Berbice. . . ... 129
-- John Gabriel Stedman. (Eenige aanteekeningen om-
trent zijn geslacht, loopbaan en werkkring) ....... .353
KLERK C. ss. R., C. DE, De Britsch-Indiers in Suriname 97








VI INHOUD VAN DEN VIER EN TWINTIGSTEN JAARGANG

LENS, TH., Boekbespreking:
J. A. Philipszoon, ,,KinderhygiAne en volksgewoonten in
verband met den kinderleefrijd in Nederlandsch West-Indie
(346).
MENKMAN, W. R., De Linschoten-vereeniging . .. 29
- Ondernemersraad voor Suriname . ... 28, 314
- Boekbespreking:
De nieuwste publicatie betreffende kolonisatie van blanken in
Suriname (J. Vink in Tijdschrift van het Nederlandsch
Aardrijkskundig Genootschap) (63, 286). Julio Tamanco
(Mr. W. J. van Balen), Onze Amerikaansche gebiedsdeelen
(93).
OUDSCHANS DENTZ, FRED., Bananen en bacoven . 246
-- Eenige bladzijden uit het leven der commanders van
Suriname in de jaren 1680-1804 . . .. 161
- Philip Fermin M.D.. . . . 90, 120
- De geschiedenis van het Collegium Neerlandicum, de
eerste en eenige middelbare onderwijsinrichting op Cura-
gao.1866-1871 ....................... 269
-- De eerste handelsbetrekkingen van Suriname met de
Amerikaansche republiek . . . .. 193
-- Jan Jacob Hartsinck . . .... 159
- Pieter Marinus Netscher . . .... 118
-- Een Surinaamsche doopplechtigheid met een konink-
lijken peter . . .... . 383
Bibliographie. . . ... 31,126,192,288,352
OVEREEM, J. VAN, De reizen naar de West van Cornelis Cor-
nelisz. Jol alias kapitein Houtebeen. 1626-1640. ... 1,33
RATELBAND, K., De expeditie van Jol naar Angola en Sao
Thom6 30 Mei 1641-31 Oct. 1641 (met 2 platen) . 321
SPOON, Ir. W., Schalen van Surinaamsche palm- en andere
boomzaden voor de bereiding van gas-adsorptiekool (met
2 afbeeldingen) . . . . 257
WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P., Studies over de patatta-
luis uit het Instituut voor Tropische Geneeskunde te
Leiden besproken . . . .... 309









INHOUD VAN DEN VIER EN TWINTIGSTEN JAARGANG


WAGENAAR HUMMELINCK, Dr. P., Boekbespreking:
Mr. W. J. van Balen, Zes Nederlandsche Antillen (64). Bruin's
Kaarten. Onze Kolonien. Nederlandsch Oost- en West-Indie
(95). C. 0. van Regteren Altena, Old Tertiary Mollusca from
Curafao (96). Hans Hass, Unter Korallen und Haien (121). -
L. Rutten and B. van Raadshooven, On earthquake epicentres
and earthquake shocks between 1913 and 1938 in the region
between o and 30 N and 560 and 12zo W; F. A. Vening Mei-
nesz, Het zwaartekrachtsveld in Oost- en West-Indie; desiderata
voor verder zwaartekrachtsonderzoek in die gebieden; L. Rutten,
New data on the smaller islands North of Venezuela en On the
Geology of Margarita, Cubagua and Coche (Venezuela); L. M. R.
Rutten, Bibliography of West Indian Geology (188-191). -
Julio Tamanco (Mr. W. J. van Balen), Zuid-Amerikaansche
steden (345).
WEYTINGH, C. R., Eenige aanvullingen op de encyclopaedie
van Nederlandsch West-Indie.
Het onderwijs in Suriname . . ... 227
Het onderwijs in Curacao . . ... 289


K 2597















DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS COR-
NELISZ. JOL, ALIAS KAPITEIN HOUTEBEEN. 1626-1640

I

DOOR

J. B. VAN OVEREEM

Ten onrechte heeft het nageslacht aan Cornelis Cornelisz. Jol
te weinig aandacht geschonken. Immers hij was een dergenen,
aan wier onversaagdheid de West-Indische Compagnie haar,
zij het ook tijdelijken, bloei heeft te danken gehad. In verre
streken hield hij de Hollandsche vlag hoog en doorkruiste de zee
om 's lands vijand zoo veel mogelijk afbreuk te doen. Doch de
luister van Piet Heyn overschaduwt de lofwaardige daden van
velen van zijn tijdgenooten, tot wie ook Jol behoorde; men kent
in Scheveningen, waar hij geboren is, wel de straat, die zijn naam
draagt, doch niet den zeevaarder zelf en zijn daden.
Jarenlang heeft Jol of Houtebeen, zooals hij werd genoemd,
,,omdat d'eene been in een scheepsgevecht verloren hebbende,
op een houte soo wel gingh, dat men het qualijck konde mercken
ende soo rap selver scheep was als andere die haar beyde beenen
hebben" 1), in dienst van de Compagnie gevaren. Wanneer hij
zich voor het eerst bij de Bewindhebbers van de Kamer Amster-
dam heeft aangemeld, weten wij echter niet. Ongetwijfeld had hij
het zilte nat reeds meerdere malen geroken, toen hij in 1626
voor de eerste maal als commandant van het jacht Otter zijn koers
om de West stelde. In een tijdsbestek van 15 jaar is hij negen
malen den Oceaan overgestoken om de Spanjaarden in de Carai-
bische zee te bestrijden. In dezen tijd heeft hij zijn carriere ge-
maakt. Allengs viel hij, aanvankelijk een weinig belangrijk
schipper van een 90 last metend jacht, meer en meer op door zijn
dapperheid, durf en betrouwbaarheid, zoodat men hem opdrach-
ten van eenig belang begon toe te vertrouwen en hem tenslotte
het recht schonk, de vlag van den grooten top te laten waaien.
1) De Laet II, p. 48.

-1-West-Indische Gids XXIV
West-Indische Gids XXIV I







j. B. VAN OVEREEM


Met een rijken buit beladen viel hij steeds van zijn reizen in
Texel binnen en de Spanjaarden op de Antillen en het vasteland
van Zuid-Amerika spraken zijn bijnaam ,,Pie de Palo" in grooten
vreeze uit, waarschuwden onmiddellijk alle havens wanneer het
gerucht van zijn aanwezigheid in de Caraibische zee de ronde deed
en verboden hun schepen om uit te varen.
Wij willen ons hier slechts beperken tot Jol's expedities naar de
eilanden in de Caraibische zee, door iederen Nederlander van zijn
tijd de West-Indian genoemd, en zullen dus zijn verrichtingen in
den slag bij Duins en zijn inname van het slavendep6t Angola en
van het eiland Sdo Thom6 in den Bocht van Guinee, waar hij den
31en October 1641 het leven liet, stilzwijgend voorbijgaan.
Jol's rooftochten want anders kan men zijn expedities niet
noemen werden reeds door zijn tijdgenooten beschreven. In de
eerste plaats noemen wij Johannes de Laet, die als bewindhebber
der W.I.C. voor de samenstelling van zijn ,,Jaerlijck Verhael" de
beschikking had over zeer veel journalen, brieven en papieren,
die intusschen verloren zijn gegaan. In dit werk worden Houte-
been's eerste zeven reizen naar de West beschreven. Over Jol's
laatste tochten kunnen wij talrijke bijzonderheden putten uit het
werk van Caspar van Baerle, den biograaf van Johan Maurits
van Nassau.
De Laet heeft Jol persoonlijk gekend en het is waarschijnlijk
dat ook Barlaeus hem wel heeft ontmoet. Beiden immers hadden
contact met de Compagnie en woonden terzelfdertijd in Amster-
dam. Doch de ruwe, onontwikkelde Scheveninger was niet aan-
trekkelijk voor den beschaafden, geleerden Latinist, hoewel deze
alle recht laat wedervaren aan Jol's goede eigenschappen, zee- en
krijgsmansdeugden. Steeds noemt hij met bewondering diens
moed en beleid, diens eerlijkheid, doortastendheid en volharding.
De belangrijkste wederwaardigheden omtrent Jol's expedities
vinden wij in de archieven der W.I.C. en zeer veel bijzonderheden
treffen wij aan in de documenten uit het Archivo General de Indias
te Sevilla over de Nederlandsche zeevaarders in de Caraibische
zee, door Miss I. A. Wright uitgegeven. Deze documenten ver-
schaffen tal van nieuwe aspecten aan onze kennis van het Neder-
landsche optreden in de West, zooals dit door de Spanjaarden
werd gezien.
Hier volgt dan het relaas van Jol's reizen. Moge het eenig licht
werpen op het bedrijf van den in zijn tijd ,,fameusen scheeps-
capiteyn".








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 3

Eerste reis naar de West: 1626.
De eerste ons bekende tocht van Jol, naar Brazilie, was een der
vele strooptochten, die de W.I.C. ten uitvoer legde naast de groote
expedities ter verovering van de Spaansche zilvervloten, waarmee
Boudewijn Hendricx in 1626 den rij had geopend.
Den 17en Januari 1626 koos Jol met de Otter uit Texel zee. Het
jacht, dat 90 last mat, was met 68 koppen bemand en met 16 stuk-
ken bewapend. In admiraalschap met nog drie andere jachten,
die hij op de reede van St. Vincent had ontmoet, voer hij van de
Kaapverdische eilanden naar de kust van Brazilie, die zij den
19en Maart op steven kregen. Tot den 27en Mei bleven zij voor de
kust en wisten enkele prijzen te nemen, die een buit van wel
1000 kisten suiker, minstens 100 kisten tabak en 170 pijpen
Madeirawijn opleverden. Ook namen zij een slavenschip uit An-
gola met 600 ,,Swarten", doch daar zij niet wisten, wat met deze
negers te beginnen, lieten zij het schip na plundering weer varen.
Den 27en Juli 1626 viel de Otter met twee volgeladen prijzen
weer behouden in Texel binnen 1).

Tweede reis naar de West: 1628.
Ten tweeden male zien wij Jol aan boord van de Otter zee kie-
zen, nu deel uitmakend van een vloot van 12 schepen wonder com-
mandeur Dirck Symonsz. van Uytgeest. Den 24en Januari 1628
liepen zij uit Texel en koersten via de Kaapverdische eilanden,
waar zij ververschten, naar Brazilie, dat zij den 20en April in zicht
kregen, om weer op Spaansche schepen te kruisen. Jol heeft een
werkzaam aandeel gehad bij het nemen van de eerste drie kar-
veelen, die 1100 kisten suiker, tabak en verfhout aan boord had-
den. Enkele dagen later namen zij een vierde schip, eveneens met
suiker, tabak en verfhout geladen.
Men wilde dezen buit overladen op het eiland Fernando Noron-
ha, N.O. van Pernambuco gelegen, doch kon het niet meer bezei-
len. De commander besloot nu vijf schepen met de veroverde
vaartuigen voor wind en stroom naar de Antillen te zenden, waar
zij de lading moesten lossen. Met vier andere schepen gaf Jol uit-
voering aan dit bevel en zette vervolgens koers naar huis, waar hij
den 23en October 1628 binnenviel 2).
Van Uytgeest stak met zijn overgebleven schepen naar Sierra
Leone en vandaar weer naar Brazilie over en heeft op zijn reis nog
menige prijs weten te behalen.
1) De Laet I, p. 160 en 161.
2) De Laet II, p. 48 en 49.







J. B. VAN OVEREEM


Derde reis naar de West: 1629-1630.

Den 20en October 1629 voer Jol het zeegat weer uit, ook dit-
maal wonder commander van Uytgeest, tot secours van general
Hendrick Loncq, die reeds met 26 schepen voor St. Vincent lag te
wachten om een grootsch plan der Heeren XIX ten uitvoer te
gaan brengen.
Enkele malen reeds hadden de Heeren Bewindhebbers getracht
vasten voet in Brazilie of op de Antillen te krijgen en in 1624 was
hun pogen met success bekroond: Jacob Willekens en Piet Heyn
wisten toen San Salvador aan de Allerheiligenbaaite vermeesteren.
Doch de stad was door eigen nonchalance weer te loor gegaan.
Tevergeefs hadden Boudewijn Hendricx in 1625, Piet Heyn in
1627 en Adriaen Janssz. Pater in 1629 getracht San Salvador te
heroveren. Doch nu door Piet Heyn's zilvervloot en de prijzen van
Dirck Symonsz. van Uytgeest, Houtebeen's commander, in 1628
,,soo veel middelen bekomen hebbende, om haer desseynen op de
Landen van den Koningh van Spagnien te vervolgen" 1) besloot
de Compagnie nogmaals tot een expeditie naar Brazilie, ditmaal
ter verovering van Pernambuco, de groote uitvoerhaven van sui-
ker en verfhout.
Aan Loncq, Piet Heyn's second van 1628, droeg zij de leading
op. Pieter Adriaensz. Ita, die in 1628 de capitana en de almiranta
van de Hondurasvloot had veroverd, en Joost Banckert zouden
hem als zijn vlagofficieren bijstaan.
Den 27en Juni 1629 lichtte general Loncq met een gedeelte
van de uit 64 schepen bestaande vloot het anker en zette koers
naar de Kaapverdische eilanden, het algemeen rendez-vous. Zoo
spoedig mogelijk zou men de overige schepen, wier uitrusting in
vollen gang was, met het krijgsvolk laten volgen.
Doch het beleg van 's-Hertogenbosch en de invallen der Spaan-
sche troepen in de Veluwe noodzaakten de Staten-Generaal de
voor de West bestemde troepen in Utrecht en elders te legeren en
eerst na de overgave van Den Bosch kon men de toerusting der
schepen weer voortzetten.
Den 24en November berichtte Jol op de Otter den opperbevel-
hebber, dat de resteerende schepen nu spoedig zouden komen.
In den loop van November en December hebben zij, zich bij de
hoofdmacht gevoegd.
Intusschen had Loncq twee jachten van zijn vloot, de Otter en
de Havik, vooruit gezonden naar Brazilie ,,om eenighe Schepen
1) De Laet II, p. 102.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 5

ende Ghevangenen te bekommen, van dewelcke men sich mochte
dienen in den voorghenomen Tocht" 1). Maar of Jol dit gelukt is,
wordt nergens gemeld.
Tengevolge van de vele vertraging kreeg de vloot eerst den 3en
February 1630 de Braziliaansche kust in zicht.
Een beschrijving van de verovering van Olinda en het Recief
valt buiten ons bestek; genoeg zij, dat de Portugeezen de stad den
3en Maart 1630 moesten overgeven.
Welk aandeel Jol aan den strijd heeft gehad, is onbekend.
Waarschijnlijk heeft zijn jacht gediend tot het transporteeren van
de troepen naar den wal.
Loncq's instructie 2) gelastte hem, wanneer na de inname der
stad orde en rust waren weergekeerd, ter zee op te treden door
twee eskaders naar St. Helena en de Alerheiligenbaai te zenden
en een derde naar de Antillen te laten vertrekken. Laatstgenoem-
de schepen waren bestemd tot secours van admiral Adriaen
Janssz. Pater, die in Augustus 1628 was uitgeloopen met een vloot
van 17 zeilen ,,om op de (Spaansche) vloote uyt West-Indian te
passen---ende den alarm nog meer te doen slaen" 3). Doch het
regelen der bestuurszaken en het inventariseeren der genomen
goederen kostten Loncq veel meer tijd dan zijn principalen had-
den vermoed, zoodat de verschillende eskaders eerst later in zee
konden steken.
In het begin van April hadden de Politieke Raadsleden van
Brazilie Loncq verzocht, de leading van het eskader naar de An-
tillen op zich te nemen 4). Doch inplaats van den general koos de
commander Dierick de Ruyter of Ruijters, wiens ,,Toortse der
Zeevaert" in 1623 was verschenen, den Sen Mei 1630 met 6 sche-
pen en 2 jachten zee, op zoek naar Pater. Jol's Otter was een van
deze twee. Het was een voorrecht voor Houtebeen om wonder dezen
man te mogen varen, die met de Caraibische wateren als geen
tweede bekend was. Op deze reis zal hij bij zijn chef d'esquadre
een zeer goede leerschool hebben doorloopen.
Het eskader had last gekregen allereerst Santiago de Cuba, met
of zonder assistentie van Pater, te verrassen 5).
De rijke kopermijnen van Santiago waren voor de onzen een
1) De Laet II, p. 113.
2) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX, 18 Augustus 1629. Instructie voor
Loncq.
3) W.I.C.O.C. 8. XIX aan Loncq, 4 Juni 1630. Banckert leidde het
eskader naar St. Helena, Van Uytgeest dat naar de Allerheiligenbaai.
4) W.I.C.O.C. 49. Pol. Raad aan de XIX, 8 April 1630.
5) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX. Instructie van 18 Augustus 1629.







J. B. VAN OVEREEM


zeer gewenscht bezit en bovendien zou de haven een goede vloot-
basis in de Caraibische zee kunnen zijn, daar zij, wanneer goed ver-
sterkt, welhaast onneembaar zou zijn.
De instructie aan Ruijters gelastte nadrukkelijk de Spanjaar-
den en Indianen niet te mishandelen en de stad niet te plunderen
en vervolgens weer te verlaten, zooals nog aan Pater was opge-
dragen, doch er een bezetting achter te laten ,,omt copers will en-
de negotie van huyden ende toubacq aldaer te stabilieren". Dit is
echter niet gebeurd. Wel heeft een schip van een derde eskader,
wonder Jan Gijsbertsz. Booneter, den len Mei 1630 tot steun van
Pater uit het vaderland nagezonden, Santiago aangedaan, in de
meening dat de stad reeds door Pater was veroverd, doch het is,
haar vergissing bespeurend, naar Kaap Tiburon teruggekeerd.
Later hebben de Heeren XIX Booneter opdracht gegeven dat het
aanvalsplan voorloopig most worden uitgesteld en dat hij ge-
zamenlijk met Ruijters en Pater op de zilvergaljoens most krui-
sen. 1) Eerst in 1635 is een Hollandsch schip, wonder commando van
Jol, de haven van Santiago binnengevaren.
De tweede taak, die de Heeren XIX Ruyters opdroegen, was
ter hoogte van Cartagena te kruisen op de zilvervloot uit Puerto
Belo. Wanneer de Hollanders haar niet zouden zien, moesten zij,
na Puerto Belo verwoest te hebben, tegen den stroom opwerken
naar Havana en enkele van de uit Nieuw Spanje verwachte
schepen nemen.
Zou ook deze vloot niet opdagen, dan most de commander
koers zetten naar het fort S. Juan de Uhla, de voorhaven van
Vera Cruz, en het in bezit nemen. Dan eindelijk mocht de vloot,
met buit beladen, huiswaarts keeren.
Ongetwijfeld hebben de Heeren XIX het rapport van Piet Heyn
van 10 November 1626 voor oogen gehad, toen zij deze instructie
opstelden. Hierin bespreekt Piet Heyn nl. verschillende manieren
om de Spanjaarden in de West-Indian schade toe te brengen,
n.1. door de zilvervloot uit Mexico van de reede van S. Juan de
Ulua af te halen en de Hondurasvaarders voor Truxillo of Cam-
pkche liggend te nemen. Piet Heyn stelde dus ,,afhaaltochten" in
optima forma voor 2)!
Bij de eilanden Blanquilla, La Vache en bij Kaap Tiburon in-
formeerde Ruijters naar Pater, maar kon niets van hem te weten

1) W.I.C.O.C. 49. XIX aan Booneter, 2 September 1630.
2) S. P. I'Honor6 Naber: Piet Heyn en de zilvervloot. Inleiding p.
LXXX en p. 20 e.v.







DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 7

komen 1). Voor Kaap Tiburon ontmoette hij den 20en Juni het es-
kader van admiral Ita, Loncq's vice-admiraal. Deze was met acht
van de ,,kloeckste" schepen eveneens ter assistentie van Pater van
het Recief naar het Noorden gezonden, daar men meende dat
Pater ,,Don Frederico 2) noch in de West Indien in alarm was
houdende" 3).
In angst en vreeze hadden de Politieke Raadsleden Ita en zijn
vloot zien vertrekken, beducht als zij waren voor de komst van de
Spaansche vloot wonder don Frederico de Toledo om Pernambuco
te veroveren. Doch het schenen slechts looze geruchten te zijn,
waarvoor zij angst gevoelden en het Raadslid Johannes van Wal-
beek, een van hen die geen geloof hieraan hechtten, was overtuigd
dat het just ,,seer nut ende dienstich voor de Compagnie" zou zijn
,,onse macht door het geheele gebiet van den koninck te toonen",
in plaats van de schepen ongebruikt in de haven te laten liggen 4).
Enkele dagen na Ruijters in het begin van Mei going Ita dan ook
wonder zeil en ontmoette Ruijters den 20en Juni voor Kaap Tiburon.
Nadat Ita het bevel over de beide vioten op zich had genomen,
going men den 28en Juni weer wonder zeil om voor Havana te kruisen
op de schepen van Pater, doch vergeefs! Het bleek dat deze reeds
den 15en April door de Caicos Passage huiswaarts was geloopen!
Onderweg kwam men bij de Caymans ten anker en hier verdeel-
de Ita de vloot in zeven eskaders en gaf zijn bevelen om terstond
slag te kunnen leveren, wanneer hij de retourvloten van Tierra
firme en Nueva Espafia zou ontmoeten s).
De Otter beyond zich tezamen met het admiraalsschip in de
voorhoede. Jol's moed en zeemanschap vielen dus wel op en wer-
den door zijn superieuren op prijs gesteld.
Wel bestond er kans op een ontmoeting met de Spaansche vloot.
Don Frederico de Toledo had, toen hij met de vloot van 1629 den
14en Juni 1630 weer naar Spanje vertrok, negen galjoens wonder
Tomis de la Raspuru in Cartagena en nog vijf andere voor S. Juan
de Ulia achtergelaten om de retourschepen van 1630 naar Spanje
te convoyeeren, die in October of November this werden ver-
wacht. Met de eskaders van Ruijters en Booneter nu, die zich

1) De Laet II, p. 163-176.
2) Don Frederico de Toledo, de Spaansche vlootvoogd, die den 14en
Augustus 1629 met 36 schepen uit Spanje was vertrokken om de vioten
van Honduras en Mexico huiswaarts te geleiden.
3) W.I.C.O.C. 49. Pol. Raad aan de XIX, 26 Juli 1630.
4) W.I.C.O.C. 49. Joh. van Walbeek aan de XIX, 25 September 1630.
5) De Laet II, p. 171.








J. B. VAN OVEREEM


eveneens bij Ita's vloot most voegen, most Ita trachten ,,yets
notabels ten dienst van de Compagnie op de voorsz. galjoens" te
verrichten 1).
Den 16en Juli 1630 beyond Ita zich met de vloot voor Havana,
van waar uit men op de Hollandsche schepen vuurde.
Hij posteerde zijn schepen in drie eskaders voor de haven om
des te meer prijzen te kunnen nemen. Doch deze manoeuvre had
geen success, want geen schepen vertoonden zich in hun buurt.
Na een maand lang zoo voor Havana gekruist te hebben, zeilde
de admiral den 15en Augustus weer naar Kaap Corrientes. Hier
voegde commander Booneter zich eindelijk bij hem en gezamelijk
voeren zij naar Kaap S. Antonio. Ita zond de kleinere vaartuigen
her en derwaarts op den uitkijk naar de Spaansche vloot. Ook Jol's
welbezeild jacht werd hiervoor gebruikt. Met een prijs, geladen
met cacaoboonen, helaas niet met het zoo lang verbeide bericht,
keerde Houtebeen weer bij de hoofdmacht terug. Doch ,,de onse,
de waerde van dit ghewas niet wetende, lieten 't Scheepken weder
los"! 2)
Toen nu het seizoen was verstreken besloot de krijgsraad weer
huiswaarts te keeren, evenwel zonder Booneter, die volgens zijn
instructie in de Caraibische zee most blijven ,,overwinteren".
In November 1630 lag de vloot weer binnengaats, zonder een der
Spaansche havens te hebben overvallen. Van de veelomvattende
onderneming, in Ruijters' instructie opgesteld, was wel zeer wei-
nig terecht gekomen. Slechts zeven prijzen moesten de uitrustings-
kosten van de vloot dekken.
Vruchtelooze expedities als deze hebben de kas van de Com-
pagnie dan ook tenslotte uitgeput.

Vierde reis naar de West: 1631-1632.
Den 13en Februari resolveerden de Heeren XIX om comman-
deur Jonathan de Necker op zijn schip de Domburg, benevens de
jachten Otter en Phoenix 3) ,,op zeker exploit te imployeren" 4),

') W.I.C.O.C. 49. XIX aan Booneter, 2 September 1630.
2) De Laet II, p. 175.
3) Domburg, 130 last, 4 bronzen, 18 ijzeren stukken, 60 matrozen en
45 soldaten: commander Jonathan de Necker.
Otter, 90 last, 4 bronzen, 12 ijzeren stukken, 60 matrozen: vice-com-
mandeur Cornelis Cornelisz. Jol.
Phoenix, 60 last, 2 bronzen, 10 ijzeren stukken, 50 matrozen: schip-
per Reynier Pietersz. W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX, 26 Mei 1631.
4) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX, 13 Februari 1631.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 9

doch welk exploit dit was, wordt niet nader omschreven.
Tegen het einde van Februari heeft het kleine eskader, waarin
Jol als vice-commandeur op de Otter voer, de reede van Texel
verlaten met den wil naar Brazilie, waar De Necker met de
Politieke Raadsleden zou moeten confereeren over hetgeen de
Heeren XIX hem hadden opgedragen.
Deze hadden den Raadsleden gelast minstens 25 van de voor
het Recief liggende schepen zeeklaar te maken en voor negen
maanden te victualieeren 1). Zonder twijfel waren deze schepen
bestemd om te kruisen op de Spaansche galjoens, die tegen half
Juni hun havens verlieten met den wil naar Havana, om vandaar
huiswaarts te keeren. Doch wegens gebrek aan proviand op het
Recief en het eiland Antonio Vaz 2) konden de schepen voor dien
langen tijd niet van vivres worden voorzien; en ook omdat men
in Brazilie een Spaansche vloot verwachtte, heeft men het ,,se-
crete desseyn vooralsnoch moeten supercedeeren" en slechts
het smaldeel van De Necker van Brazilie naar de Caraibische zee
kunnen zenden 1). Dit vertrok den 26en April 1631 van het Recief
met het doel, de vijanden zoo veel mogelijk schade toe te brengen.
Hun koers stellende langs St. Vincent, waar zij ververschten,
langs Nevis, St. Croix en Portorico kregen de schepen van De
Necker den 27en Mei de Zuidkust van Espafiola op steven 3). Voor
het eiland La Vache kwamen zij ten anker om zich weer van versch
vleesch en fruit te voorzien en gingen den 14en Juni weer wonder
zeil naar de vaste kust van Colombia en Venezuela. De Domburg
en Phoenix bleven tusschen Cartagena en de Rio Magdalena op en
neer houden en de Otter ankerde voor den mond van de river
om de schepen te kunnen nemen, die naar zee voeren. Doch een
storm dreef het jacht af tot bij Jamaica. Via Kaap Tiburon bereik-
te Jol echter de vaste kust weer en wist een schip met 400 neger-
slaven uit Guinee te vermeesteren. Hij liet het evenwel varen,
niet wetende wat er mee te doen.
Den 8en Juli vond hij de Domburg en de Phoenix weer; enkele
dagen later nam hij een welbeladen bark, die de Rio Magdalena
afkwam. Toen ook de Phoenix nog een met huiden volgeladen
schip van Caracas had vermeesterd, besloot de commander
huistoe te varen. De Otter zou echter ,,daer noch wat blijven" 4);
1) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX, 6 Jan., 10 en 11 Febr. 1631.
2) Dwars voor het Recief gelegen. Men maakte hier altijd de schepen
school. Terstond na de inname van Olinda was het veroverd.
3) De Laet III, p. 59 en 60.
4) De Laet III, p. 63.








J. B. VAN OVEREEM


het jacht had nog voor acht maanden vivres aan boord. De
Necker en Reynier Pietersz. namen den 3en Augustus afscheid
van hem en zetten koers naar het vaderland.
Enkele dagen na hun vertrek kreeg Jol de Spaansche vloot in
het zicht. Om niet door deze 18 schepen, die naar Cartagena
koersten, gezien te worden, trok hij zich binnen de monding van
de Rio Magdalena, vol droogten en riffen, terug, een des te grooter
waagstuk, als men bedenkt, dat het ,,daer overall vol volcks aen
landt is" 1). Zijn manoeuvre heeft echter success gehad en on-
gehinderd kon hij zijn kruistocht voort zetten.
Tot medio Decembris bleef Jol voor de kust op en neer houden.
Na weer enkele barken genomen te hebben wendde hij den steven
met den wil naar La Vache, om zijn jacht daar te kielhalen.
Den 14en Januari 1632 verliet hij met een school schip de
reede, tezamen met de jachten Zeeridder en Zuidster, die hij aldaar
had ontmoet 2). Zij beperkten hun kruistocht tot de Westkust van
Espaiiola en onderbraken het eentonig op en neer houden met een
plundertocht te land om ,,cannafistele" te bekomen 3). Niet met
vruchten, doch met 25 geroofde huiden beladen gingen zij echter
weer aan boord!
De Otter was langzamerhand zeer vuil geworden en men heeft
een week noodig gehad om het jacht weer zeilree te maken.
Tevergeefs had Jol telkens geinformeerd bf De Necker soms
eenige victualie voor hem aan den wal had achtergelaten, daar het
hem aan vivres begon te ontbreken. De drie schippers besloten nu,
toen zij zonder resultaat nog eenigen tijd met variabel weer tus-
schen Tortuga en Kaap Tiburon op en neer hadden gehouden,
naar de vaste kust over te steken, die zij den 25en Februari op
steven kregen.
Door een hevigen Noorderstorm moesten zij enkele dagen voor
het eiland Zamba blijven liggen en konden eerst toen het kalmer
werd hun kruistocht voortzetten 4).
Den 16en Maart kregen zij een zeil in het zicht. Het bleek een

1) De Laet III, p. 65.
2) Zeeridder, 35 last, 5 bronzen, 9 ijzeren stukken: schipper Mattheus
Janssen.
Zuidster, 30 last, 2 bronzen, 14 ijzeren stukken: schipper Corn. Heyn-
drickxsz. Lucifer.
3) W.I.C.O.C. 49. Journaal Zeeridder.
Canna-fistele, caennefistel = Cassia Fistula, de trommelstokken-
boom. Vruchten: lange, small, zwarte peulen, die zoowel als medicijn
als in de kost werden gebruikt.
4) De Laet III, p. 127 e.v.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 11

bark te zijn uit Teneriffe, geladen met 100 pijpen wijn, die volgens
afspraak 1) eerlijk over de jachten zou worden verdeeld. Hierop
verlieten zij den wal en gingen te zeewaart in met den wil naar
Jamaica of het eiland Pinos om den prijs te lossen, daar op Zamba
,,de brijs gestadich haert waeyt ende alle dage stormt". 2) Den
30en Maart bereikte zij Pinos en laadden den buit over.
Veertien dagen later maakten zij weer zeil en gingen West ten
Noord aan. Na twee dagen zeilens deed zich een schip Z.W. van
hen op, dat de Otter dank zij den krachtigen Noordenwind ge-
makkelijk kon nemen. Op Pinos hebben zij de prijs, die een schip
uit Nieuw Spanje bleek te zijn, ,,ondersocht, ende alle sacken t'on-
derste boven gesmeten ende tussche de wangen over alle wel door-
sien" 3). Doch de lading bleek voornamelijk meel te bevatten. Het
slecht getuigde schip hebben zij aan de Spanjaarden teruggegeven
na ,,daer uut genomen te hebben tgeene de E. Heeren de bewint-
hebberen dienstich mochte wesen", n.l. anijs, marmelade en enke-
le balen zijde 4).
Vervolgens zeilden zij verder rond Kaap Corrientes en Kaap
S. Antonio. Ter hoogte van Florida namen zij afscheid van elkaar.
Cornelis Lucifer en Mattheus Janssen begaven zich na hun journa-
len aan Jol overgegeven te hebben naar de golf van Campeche om
daar ,,de Heeren ende Meesters eenich proffeyt te doen" 3) en Jol
voer door het Bahamakanaal huiswaarts. Hij bracht een buit van
,,1549 stucken Armesijntjes s), 348 Damastjens, 42 stucken ghe-
blomde Satijntjens, twee stucken goude Tolet 6), 366 Huyden,
5250 pondt Campechiehout, 2170 pondt Tabac, 2054 pondt Anijs,
een kasken ende dry baeltjens Benjuin 7), dry balen Peper, twee
vaten Nagelen, 12 kassen Marmeladen, 13 marck Goudt, 123
Realen van achten, neffens noch verscheyden kleynigheden"
this!

Vijfde reis naar de West: 1632-1634.
In het najaar van 1632 vertrok Jol ten vijfden male met zijn

1) W.I.C.O.C. 49. Jol, Janssen en Lucifer aan de XIX, 16 Februari
1632.
2) W.I.C.O.C. 49. Jol, Janssen en Lucifer aan de XIX, 16 Maart 1632.
3) W.I.C.O.C. 49. Jol, Janssen en Lucifer aan de XIX, 21 April 1632.
4) W.I.C.O.C. 49. Journaal Zuidster.
5) Dunne voeringszijde, naar de stad Ormuzd genoemd.
6) Toile d'or, licht weefsel met getting van zijde en inslag van goud-
draad.
7) Benzod-hars.








J. B. VAN OVEREEM


Otter naar Pernambuco, waar hij den 14en December ter reede
kwam, een prijs met Madeirawijn meevoerend, die hij bij de Kaap
Verdische eilanden had buitgemaakt.
Terstond werd het jacht op een kruistocht bezuiden Pernambu-
co uitgezonden 1). Op het einde van het jaar 1632 stak Jol dus
weer in zee, passeerde de Allerheiligen baai en Cabo Frio en vor-
derde tot Rio de Janeiro, waar hij een schip met slaven most
laten varen, daar hij geen kans kreeg de prijs mee te sleepen. Niets
bijzonders deed zich op zijn kruistocht voor en den 29en Maart
voer hij het Recief weer binnen.
Geen lange rust werd hem gegund. Den 26en April voer hij het
zeegat weer uit, nu met bestemming naar de Caraibische zee. Hij
voer nu wonder de vlag van Jan Jansz. van Hoorn, die de leading
had over een eskader van 4 schepen, 3 jachten en een zeilsloep.
Boven het gewone bootsvolk bevonden zich nog 250 soldaten aan
boord.
De schepen zouden een lange reis voor den boeg hebben; zij wa-
ren dan ook voor 8 A 9 maanden gevictualieerd 2).
In de instructie van Commandeur van Hoorn hadden de Be-
windhebbers weer een veel omvattend plan ontvouwd.
Allereerst most het eskader het fort Ceard aan de Rio Grande
in Noord-Brazilie veroveren en bezetten. Door,,eenighe presented
te doen" most Van Hoorn de Indianen gunstig voor de Hollan-
ders stemmen en ,,tot haer eyghen diffentie ende ten dienste van
de Comp.ie" tegen de Portugeezen gebruiken. Wanneer dit was
gebeurd en Van Hoorn via het eiland St. Maarten in 1632 de
eenige post van de W.I.C. in de Caraibische zee hierover verslag
had gezonden aan de heeren XIX, most hij een begin maken met
het hoofddoel van dezen tocht. Hij most er voor zorgen, tegen
het midden van Juli voor Truxillo te zijn om de Hondurasvaarders
van de reede te halen en vervolgens voor Campeche hetzelfde uit-
richten. Ook hier dus weer de invloed van Piet Heyn's memories
van 10 November 1626! Volgens Piet Heyn was het niet moeilijk
de schepen van Truxillo's reede af te halen, mits men zeer voor-
zichtig te werk going, want zoodra de Spanjaarden achterdocht
krijgen, lossen zij de ingescheepte lading weer en varen niet uit.
,,Oversulcx moet men hem insonderheyt wachten van ontdeckt te


1) De Laet III, p. 186 en 187.
2) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX. Instructie voor Jan Janssz. van
Hoorn, 10 November 1632.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 13

worden, opdat al den arbeyt en costen niet tevergeefs gedaen en
wart" 1).
Deze wijze waarschuwing is den zuinigen Bewindhebbers in de
ooren blijven klinken. Zij drukten den commander dan ook op het
hart, ,,in alle manieren sorge (te) dragen soo veel mogelijck hem on-
bekent te houden, totdat het exploit op de Honduras is verricht."
Den 2en Mei 1633 scheidden de Otter, een tweede jacht en de
zeilsloep zich af van de hoofdmacht, doch het fort Ceard hebben
zij niet aangevallen. Volgens De Laet hadden de Politieke Raads-
leden de opdracht gegeven, de Noordkust van Brazilie af te loopen
,,doch (zij) hadden niets verricht, doordien daer niet genoegh ver-
kent en waren, noch niemant hadden ghesien ofte versproocken 2).
Den laatsten Mei voegden zij zich onverrichterzake bij den com-
mandeur. Deze had zich met zijn overige schepen van Brazilie on-
middellijk naar de Eilanden boven den wind begeven. Langs Por-
torico, La Vache, Kaap Tiburon en het eiland Navassa richtten zij
vervolgens hun koers naar Kaap Honduras, om Truxillo ,,onver-
siens opt lijff te vallen ende den vyant geen tijt te geven om haer
in ordre te stellen" 3).
Inderdaad is het Van Hoorn gelukt door de Spanjaarden onge-
zien te blijven, Toen hij den 14en Juli Kaap Honduras rondde,
zorgdragende zoo ver mogelijk buiten den wal te blijven, koester-
den de Spanjaarden nog steeds geen argwaan. Den volgende mor-
gen zetten Van Hoorn's sloepen en jachten de soldaten aan land,
die wonder dekking van het geschutvuur der groote schepen de stad
naderden. De Spanjaarden weken toen de onzen enkele handgra-
naten wierpen en de onzen konden ,,dese stercke plaetse met luttel
teghenweer nemen" 4).
Den 21en Juli stak het eskader weer in zee. Van Hoorn had zijn
schepen slechts met een kleinen buit kunnen laden, doordat het
meerendeel der veroverde goederen verloren was gegaan in een
hevigen brand, die de grootendeels uit rijshout, kalk en palmiet-
bladeren gebouwde stad in de asch had gelegd. Bovendien was de
handel van de stad eenigszins verloopen geraakt, daar er in geen
twee jaren galjoens waren geweest.
1) S. P. 1'Honor6 Naber: Piet Heyn en de zilvervloot. Doc. eerste
series, IX.
2) De Laet III, p. 188 e.v.
3) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. XIX. Instructie voor Van Hoorn, 10 No-
vember 1632.
4) De Laet III, p. 191. In het Ned. Hist. Scheepvaart Museum te
Amsterdam bevindt zich een ovale plaquette, waarop een voorstelling
van de verovering van Truxillo is gegraveerd.








J. B. VAN OVEREEM


De koers werd nu gericht naar S. Francisco de Campeche om
ook deze stad, een belangrijke houthaven, volgens den last der
Bewindhebbers af te loopen.
In den avond van den 1 len Augustus beyond het eskader zich
ongeveer 5 mijlen O. ten N. van Camp&che. Op deze plaats kwa-
men de schepen ten anker en het krijgsvolk werd den 13en Augus-
tus weer in de sloepen en jachten aan wal gezet.
Ditmaal boden de Spanjaarden meer tegenstand. Twee vendels
ruiterij en voetvolk trachtten den voortgang der troepen tegen
te houden, doch vergeefs! Zij ,,dorsten de Couragie van de Neder-
landers niet langer afwachten" 1) en trokken zich terug, waardoor
de onzen meester van de stad werden. ,,Een van de allerstoutste
daden, in langh bij soo weynich volck aengevanghen" 1) heeft
echter weinig tastbaar resultaat gehad. Immers het meerendeel
der 22 schepen, die op de reede lagen en door Van Hoorn waren ge-
nomen, wasleeg. Negen ervan, geladen met hout en cacao, namen
zij in bezit; de rest staken zij in brand en verlieten vervolgens de
baai weer, daar zij slechts een 400-tal soldaten en matrozen kon-
den stellen tegenover de 350 Spanjaarden, 50 Mulatten en
1000 Indianen, die de bevolking van de stad uitmaakten. Boven-
dien vreesden zij, dat spoedig hulp uit de omgeving zou komen
opdagen. De stad zelve hebben zij geen schade kunnen toebren-
gen, daar ,,het meest stercke steenen huyzen zijn" 2).
Den 24en Augustus wendde de vloot den steven naar de Tortu-
gas om vervolgens voor Havana op en neer te houden. Doch de
Oosterstroom, die langs de Noordkust van Cuba loopt, dreef hen
te ver af, zoodat zij maar besloten huiswaarts te varen. De Otter
evenwel kreeg opdracht met de zeilsloep en een klein jacht in deze
wateren te blijven en te doen ,,tghene den dienst vande Com-
pagnie soude vereyschen" 3).
Bezuiden Cuba om zette Jol nu koers naar het eiland St. Maar-
ten om, zooals hem was gelast, poolshoogte te nemen van den toe-
stand aldaar 4), daar Van Hoorn had vernomen, dat de Spanjaar-
den het hadden veroverd. Onderweg passeerde hij zonder onge-
lukken een galjoen van de Spaansche vloot, die hij op korten af-
stand aan lij van zich zag liggen, en beladen met den wijn van een
Canarische bark ankerde hij voor Tortuga. Hier kreeg hij de be-
vestiging van het gerucht van St. Maarten's verovering.
') De Laet III, p. 195.
2) De Laet III, p. 194.
3) De Laet III, p. 196.
4) De Laet III, p. 216-218.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 15

Na zijn jacht te hebben schoongemaakt maakte hij den 16en
November weer zeil en zette koers naar Kaap S. Antonio om voor
Havana te kruisen, het knooppunt van de waterwegen in de Cara-
ibische zee. Medio Decembris lagen de jachten voor Matanzas en
zagen 's nachts de Spaansche vloot uit Havana vertrekken. Zij
volgden haar om de Oost, doch verloren haar uit het oog, toen Jol
een schip met den wil naar Portorico, dat hij te loevert vooruit zag,
aan boord legde. Hij most het schip echter laten varen, daar hem
bleek, dat het slechts ballast bevatte.
Op Oudjaarsdag wendde Jol weer om de West en passeerde
Kaap Frances viejo, ter Noordkust van Espafiola.
Een schip uit Santiago de Cuba most zich den 13en Januari
1634 bij Kaap Tiburon aan hem overgeven en zijn lading aan sui-
ker en huiden afstaan. Langs de Zuidkust van Cuba zeilde Jol ver-
volgens weer naar Havana.
Onderweg nam hij een bark met schildpadden en een fregat met
meel en enkele dagen later, bij Pinos, een schip uit Jamaica met
cassave. Ter hoogte van Kaap S. Antonio moesten weer enkele
schildpadbarken Houtebeen's meerderheid erkennen.
Den laatsten Maart bereikte hij Havana en liep toen door het
Bahamakanaal huistoe, waar hij den 6en Juni 1634 behouden
binnenviel 1).
Op deze reis werden door Van Hoorn en Jol 35 Spaansche sche-
pen vermeesterd en vernield.

Zesde reis naar de West: 1635.
Op Kerstdag 1634 going Houtebeen weer het ruime sop in.
In de West had de toestand zich voor de Nederlanders gewij-
zigd: den 31en Juli 1634 had Johannes van Walbeek op last der
Heeren XIX zijn soldaten op het eiland Cura9ao geland en het in
bezit genomen. Hiermee was de Compagnie een opslagplaats en
een vlootbasis in de Antillen rijk geworden, ,,een bequame plaetse
daer men sout, hout ende anders mocht become, ende vande
selve plaetse den viant in West-Indie infesteeren" 2).
Den 22en Februari 1635 3) bracht Jol den nadrukkelijken last

1) De Laet IV, p. 114-116.
2) J. H. J. Hamelberg, De Nederlanders op de West-Indische Eilan-
den, I, p. 21 e.v.
3) Volgens De Laet (IV, p. 182). David Pietersz. de Vries zag hem
met een tweede schip den 18en Februari uitloopen, ,,wilden nae de
vaste kust toe om een goe prijs" (Kort Historiael, Linsch. Ver. III,
p. 212.).








J. B. VAN OVEREEM


der Bewindhebbers over, het eiland niet te verlaten. De Heeren
XIX achtten het bezit van Curacao van groot belang om ,,de
schepen van de Compagnie aldaar te ververschen" en,,den koning
van Spanje zijn retouren uit West Indien -- onzeker te maken,
wijl --- de schepen uit Nova-Spanje, uit Angola en andere plaat-
sen daaromtrent moesten passeeren". 1)
Bovendien zou men op Curacao in alle stilte schepen tegen de
Spanjaarden kunnen uitrusten.
Na zijn opdracht te hebben volvoerd, zette Jol den 3en Maart
1635 zijn tocht voort, tezamen met het jacht de Brack, waarop
Cornelis Jansz. van Uitgeest het bevel voerde.
De koers was gericht naar Santiago de Cuba om het oude plan,
de verovering van deze stad, reeds ontvouwd in de instructie
aan Dierick Ruijters in 1629 te volvoeren.
Met een Spaansche vlag in top zeilden de twee schepen van 80
en 90 last den 15en Maart op klaarlichten dag de haven binnen.
Gemakkelijk konden zij de wacht, ,,siende dat sij soo stout in-
liepen", doen gelooven, dat zij Spanjaarden waren, daar de matro-
zen aan dek gekleed waren in de gewaden van de militaire orden
van Christus en San Jago 2). Ongehinderd kwamen zij op schoots-
afstand van het fort ten anker en de gouverneur van de stad, geen
kwaad vermoedend, zond hen een sloep, bemand met een officer
en enkele soldaten, aan boord. Toen deze echter bemerkten, dat
het Hollanders waren, wilden zij wegroeien, maar werden door de
boot van de Brack onderschept. De Spaansche officer werd hier-
bij door een geweerschot gedood, de soldaten gevangen genomen.
Jol had zich intusschen als vijand bekend gemaakt, gaf vuur op
het fort en wonder dekking hiervan roeiden de sloepen naar zeven
fregatten, die wonder het fort lagen.Deze waren echter zoo goed als
leeg; onze booten hielden dan ook spoedig af en kwamen met een
kleinen buit aan suikerstroop en tabak weer terug. Santiago's voor-
naamste uitvoerproduct,het koper, was n.l. reeds door twee sche-
pen van de Nieuw-Spanjevloot weggehaald 3). Vervolgens hielden
,,de onsen op met schieten, omdat daer mede geen voordeel kon-
den doen" 4). Doch de gouverneur van Santiago meende dat Jol
1) Van Grol, Grondpolitiek, p. 94 en 95.
2) De Laet IV, p. 183, 187-193. Wright II, Doc. 68. Juan de Amez-
gueta, gouverneur van Cuba, aan de Kroon, 12 Mei 1635.
Zie over de vlag W. R. Menkman: Aanteekeningen op Hamelbergs
werken, W. I. Gids, Mei 1941.
3) Wright II, Doc. 69. Don Francisco Riafio y Gamboa, gouverneur
van Havana, aan de Kroon, 25 Mei 1635.
4) De Laet IV, p. 188.








D E REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 17

wegvoer en de witte vlag heesch, toen ,,de genoemde zeeroover
zag welk een verlies hem werd toegebracht."! 1)
Houtebeen wilde voorwaarden stellen voor het inlossen der ge-
vangen soldaten en verlangde een afkoopsom voor de leege fre-
gatten. Toen deze eischen evenwel door den gouverneur werden
afgeslagen, heeft Jol getracht de fregatten in brand te steken,
waarmee hij den gouverneur had gedreigd, maar het hevige
musketvuur van den wal heeft zijn poging belet.
Santiago in paniek achterlatende, daar de stad bijna geheel van
verdedigingsmiddelen was verstoken, verlieten de jachten
's avonds de haven 2).
De gouverneur had slechts 14 man tot zijn beschikking gehad
om den aanval af te slaan: ,,de weerbare mannen bevinden zich
in dezen tijd van het jaar op het land aan hun werk". In een
langen brief legde hij den droevigen toestand aan de kroon bloot
en verzocht dringend om versterking, opdat de stad een dergelijk
gevaar niet ten tweeden male zou kunnen loopen 1). Wel zeer had
Pie de Palo de Spanjaarden verrast!
Houtebeen vervolgde zijn reis naar Havana. Voordat hij een
goeden buit aan zilver, cochenille en zijde zou hebben gemaakt,
zou hij de Caraibische zee niet verlaten, zoo zeide hij de Spaansche
bemanning van een bark met schildpadden 3). Zijn stoutmoedige
daad had de Spanjaarden in groote onrust en verwarring ge-
bracht en men zond het bericht van zijn aanwezigheid de Antillen
door, naar ,,Mexico en Cartagena in triple, naar Honduras,
Campeche, Portorico, Santo Domingo, Caracas en Maracaibo" ?).
Langs Kaap S. Antonio voer Jol weer om de Oost naar Jamaica
om versch water en limoenen in te slaan en stak vervolgens over
naar de vaste kust, waar hij den 15en Juni schipper Pieter
Jansz. Domburgh met een schip en een jacht aantrof.
In Cartagena wist men nu dat de Hollanders voor de kust
kruisten. Ten overvloede was Jol nog met een prijs vlak wonder de
stad geloopen als om de Spanjaarden te tarten! De maestre de
campo van Cartagena zond dan ook den 15en Juni vier fregatten

1) Wright II, Doc. 68. Juan de Amezgueta aan de Kroon, 12 Mei
1635.
2) Twee dagen later liet Jol de soldaten weer vrij. Deze verklaarden
den gouverneur, dat Houtebeen naar Santiago was gevaren om er het
koper vandaan te halen. Wright II, Doc. 69. Francisco Riafo y Gamboa
aan de Kroon, 25 Mei 1635.
3) Wright II. Doc. 69. Francisco Riaflo y Gamboa aan de Kroon,
25 Mei 1635.
West-Indische Gids XXIV 2








J. B. VAN OVEREEM


op de Hollandsche schepen af. Een strijd ontstond den volgenden
dag: het Spaansche vice-admiraalsschip werd geenterd en was al
spoedig reddeloos geschoten, maar de admiral had het, toen ook
hij de volle laag kreeg, met de beide andere fregatten ,,ontdon-
kerd" 1). De 150 man van het vice admiraalsschip werden door
Jol's mannen aan wal gezet; alleen de vice-admiraal werd vastge-
houden als gijzelaar voor de Hollandsche gevangenen, die zich in
Cartagena bevonden, zooals Jol van de Spanjaarden had verno-
men. Het schip staken zij in brand, nadat zij de zes stukken ge-
schuts, waarmee het was bewapend, eruit hadden genomen en
vervolgden hun tocht naar de Golf van Darien om ,,tusschen de
Eylanden te snuffelen". 2).
Bij Zamba liggende zagen zij den 4en Juli de Spaansche vloot
van 17 schepen naar Cartagena zeilen, doch konden niets tegen
haar beginnen, omdat de Otter zoo slecht vorderde door het vele
vuil, dat zich aan de huid van het jacht had vastgehecht. Om het
jacht te kielhalen wilden zij naar Curacao, doch konden het niet
bezeilen en zij moesten naar Espafiola oversteken. Op de reede
van het eiland La Vache maakten zij de Otter school en gingen
toen weer wonder zeil naar de vaste kust.
Een ontmoeting met een fregat van Maracaibo leverde hun wat
zilver en ,,vellekens" op en enkele dagen later, den 8en Augustus,
geraakten zij slaags met een koningsjacht van het eiland Marga-
rita, bewapend met 19 stukken en met 200 koppen bemand, dat
een kleiner schip begeleidde. Het jacht wist te ontkomen, maar
zij konden het kleine schip dat een rijke lading aan huiden,
salsaparilla, 3) en tabak bevatte, bemachtigen.
Jol, langzamerhand een ,,ervaren man in de West Indien"
geworden 4), liep nu weer naar Kaap Tiburon en voorts naar
Havana.
Den 19en September tegen het einde van de dagwacht raakte hij
ter hoogte van Havana slaags met het admiraalsschip van Carta-
gena. Eerst tegen 3 uren in den middag gaf de capitana het op,
,,naerdat tot sinckens toe doornaghelt was" s) en most zijn tabak

1) De Laet IV, p. 190 e.v. Wright II, Doc. 70. Francisco Riaiio y
Gamboa aan de Kroon, 26 September 1635.
2) De Laet IV, p. 191.
3) Spaansch: zarzaparilla. Wortel van smilax-struiken, een bloed-
zuiverend middel.
4) G. W. Kernkamp, Zweedsche Archivalia, Brieven van Samuel
Blommaert, no. 32, 18 November 1637.
5) De Laet IV, p. 193.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 19

koper, indigo en 6 & 7000 realen van achten aan Pie de Palo over-
laten.
Nu hij zoo'n rijken buit had behaald, mocht Jol huistoe varen,
doch in het gezicht van de haven is hij gestrand. Zeven Duinker-
kerkapers wonder aanvoering van den beruchten Colaert namen
den 28en October dit ,,kostelijck Jacht, dat soo vele schade aen de
Spaenschen hadde ghedaen" 1) en op deze reis 11 vijandelijke
schepen had genomen, waaronder het admiraalsschip en vice-
admiraalsschip van Cartagena. De Otter werd in Duinkerken op-
gebracht en de bemanning en haar kapitein gevangen gezet in de
kerkers van Bourbourg en St. Winoxbergen, hoewel Colaert
kwartier had beloofd.
Herhaaldelijk schreef Jol den Bewindbebbers van de Kamer
Amsterdam, klagend over,,sijn drouve gevanckenis, ende dat haer
condition, bij den vijandt belooft, niet gepresteert werden" 2).
Ook de vrouwen van de gevangen manschappen verzochten den
Bewindhebbers ,,dat haer mans mogen bij de Comp. gelost wor-
den, ofte anders daerin voorsien, also de sterfte groot is". ,,Op-
dat sij voor haer alien eenige verversinge mogen copen" wilden de
vrouwen naar Duinkerken reizen en vroegen den Heeren Bewind-
hebbers hun het daartoe benoodigde reisgeld te schenken2).
Ruim een half jaar, van November 1635 tot Mei 1636, heeft Jol
zijn vrijheid in de ,,geool"moeten missen. De Staten-Generaalwis-
ten eerst bij een algemeene uitwisseling zijn invrijheidsstelling ge-
daan te krijgen.
(Slot volgt).













1) Zie noot 5 pag. 18.
2) W.I.C.O.C. 14. Not. Kamer Amsterdam, 12, 19, 21 November
1635; 7 Januari, 21 Maart en 26 Mei 1636.
















DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN
BERBICE

I

DOOR

B. DE GAAY FORTMAN

In T i m e h r i, the journal of the royal agricultural and com-
mercial society of British Guiana van 1918 heeft Fred May een
opstel geschreven, ,,The Lutherans of Berbice". De schrijver was
,,colonial treasurer", en in drie en een halve bladzijde bepaalt hij
zich nagenoeg geheel tot de geschiedenis der stoffelijke aangele-
genheden dezer Luthersche gemeente, waarin hij hier endaareen
greep doet. De toenmalige predikant dezer kerk, rev. Ralph J.
White, heeft een jaar later in hetzelfde tijdschrift deze gegevens
aangevuld met wat hij noemt de geschiedenis zijner gemeente,
zooals de Lutheranen zelf die zien. Ook dit opstel is allerminst
volledig. Waarschijnlijk zijn hiermee de in de kolonie aanwezige
gegevens uitgeput.
De oudere geschiedschrijvers als mr. J. J. Hartsinck, Beschrij-
ving van Guiana, of de Wilde kust in Zuid-America I, 1770, en P.
M. Netscher, Geschiedenis van de koloniin Essequebo, Demerary
en Berbice van de vestiging der Nederlanders aldaar tot op onzen tijd,
1888, die de in Nederland aanwezige archieven geraadpleegd heb-
ben, noemen de Luthersche gemeente in Berbice eenige malen
terloops, zooals ook dr. L. Knappert doet in het N e d e r-
landsch archief voor kerkgeschiedenis (Mei
1930), waarin hij ,,Eene bladzijde uit de kerkgeschiedenis van
Essequebo, Berbice en Demerary" geschreven heeft.
Het is niet onwaarschijnlijk, dat met deze gegevens zoowel het
kerkelijk archief in Berbice als de openbare archieven ginds en
hier zijn uitgeput, en het mag een gelukkige omstandigheid ge-
noemd worden, dat de Evangelisch Luthersche gemeente te Am-
sterdam in haar archief heeft bewaard niet alleen de notulen van
haar consistoriale vergaderingen, waarin heel wat over de ge-


-20-








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 21

meente in Berbice te vinden is, en de van daar ontvangen brieven
maar ook de haar getrouwelijk toegezonden notulen van den
kerkeraad in Berbice. De brieven loopen van 1743 tot 1846, dus
lang over het tijdstip, waarop Berbice ophield een Nederlandsche
kolonie te zijn, heen. Verder zijn er twee banden: de een heeft tot
titel ,,Antekening en Prothocol vervattende de Handelwijse zoo
van het Eerwaarde Consistorium der Luthersche gemeente bin-
nen Amsterdam als van derselver gecomitteerdens, D.us Wilhelm
August Klepperbein, Predikant, en de Heer Anthony Bonn, ou-
derling, nopens het opregten van de Lutherse gemeente en het-
gene verder int vervolg daaromtrent is voorgevallen in de colonie
de Berbice, de Anno 1744 sqq"; de andere band bevat ,,de Co-
pyen der Notulen, gehouden in de kerkelijke Vergaderingen onser
gemeente in de colonie de Berbice, van tijd tot tijd aan ons over-
gesonden", en loopt van 1752 tot 1822; hierbij bevinden zich
eenige losse stukken, op die gemeente betrekking hebbende. De
voortzetting van de ,,Antekening en Prothocol" vindt men in de
zoogenaamde resolutieboeken van het consistorie, waarin tot
1824 nog gegevens omtrent de gemeente in Berbice te vinden zijn.

Suriname of Nederlandsch Guyana op de vaste kust van Zuid-
Amerika ligt tusschen Fransch Guyana ten Oosten en Engelsch
Guyana ten Westen. Dit laatste bestond tot 1814, toen het aan
Engeland werd afgestaan, uit drie Nederlandsche kolonien, Ber-
bice, Demerary en Essequebo, zoo genoemd naar de drie rivieren,
die van het binnenland naar de Atlantische oceaan stroomen. Men
maakt zich van het geheel het best een voorstelling aan de hand
van de kaart, die Netscher in 1887 samenstelde en aan zijn boek
toevoegde; daar vindt men ook de ligging der plantages en sterk-
ten aangegeven. Niet ver van de uitmonding van de Berbice
vereenigt zich met deze de Canje-rivier.
In den tijd, waarin de geschiedenis der Luthersche kerk begint,
was de kolonie Berbice in handen van een societeit op aandeelen,
die een octrooi van de Staten-generaal had ontvangen en bestuurd
werd door een directie in Nederland. In de kolonie was de gou-
verneur het hoogste gezag; hem stond ter zijde het Hof van politie,
tevens uitoefenende de crimineele justitie, en een Raad van civiele
justitie, beide colleges tellende zes leden met den gouverneur als
voorzitter.
Fort Nassau op den rechter over van de Midden-Berbice was
de zetel van het bestuur 1). Op de bovenverdieping van het fort
') Plaat bij Hartsinck tegenover blz. 284 en 298.








B. DE GAAY FORTMAN


was de kerk der gereformeerde gemeente. Een andere gerefor-
meerde kerk lag veel zuidelijker, daar, waar de Wironje-kreek de
Berbice verlaat. Om het fort heen ontstond een dorp, Nieuw-
Amsterdam geheeten. Daar was in 1734 een herberg gebouwd,
's-Lands welvaren, waar reizigers onderdak konden vinden en
ook nieuwe kolonisten begonnen hun intrek te nemen; tevens was
het koffiehuis.
Sedert omstreeks 1745 beyond zich aan den mond van de
Canje-rivier een batterij of redoute, fort St-Andries genoemd
naar den gouverneur Johan Andries LUssner (1740-1749) 1). Nog
v66r men, de Berbice opvarende, bij Fort Nassau kwam, had men
op den linker over de plantage der societeit Dageraad.

Lodewijk Abbensets is de man, die de stichter der Luthersche
gemeente in Berbice moet genoemd worden. Hij riep in 1743 de
Lutherschen in de kolonie bijeen en was, zoolang en telkens
wanneer er geen predikanten waren, de voorzitter van de
kerkeraads- en gemeentevergaderingen, tot zijn dood, in 1767, toe
Waarschijnlijk heeft hij zich in 1735, komende van Suriname,
in Berbice gevestigd 2). Daar had hij twee plantages: Mara tus-
schen de plantage Dageraad en den mond der river gelegen, en
Solitude, westelijk van fort Nassau, verscheidene mijlen verder
de river op, aan den linkeroever.
Abbensets is lid van het Hof van politie geweest. Voor dit lid-
maatschap was in deze kolonie dus niet vereischt, dat men tot de
gereformeerde kerk behoorde 3).
Buiten zijn verdiensten voor de Luthersche gemeente in Ber-
bice is over Abbensets verschillend geoordeeld. Dit staat in ver-
band met zijn gedraging gedurende en vlak na den grooten slaven-
opstand in 1763. Toen die in Februari den gouverneur volkomen
verraste, beval deze den kapitein Cock, die met zijn slavenschip

1) Plaat bij Hartsinck tegenover blz. 283.
') De heer F. Oudschans Dentz te 's-Gravenhage vond in het jour-
naal van den gouverneur van Suriname, dat op 14 Juli 1735 een pas
verleend is aan Ludewig Abbensets. Volgens De N e d e r lan d-
s c h e le e u w, 1935, 214 was hij gehuwd met A. M. Coudrie, maar
het blijkt niet, of deze zijn eerste of tweede vrouw was (zie hierna in
den tekst).
a) Zooals in Curaqao, waar men tot de Luthersche kerk toetrad, om
aan dezen lastpost, waarvoor men ook in Berbice niet bedanken
mocht, te ontkomen, J. H. J. Hamelberg, De Nederlanders op de West-
Indische eilanden I, 156, en het rapport van Grovestins en Boey in 1791
De West-Indische Gids I, 449.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 23

,,Adriana Petronella" just was aangekomen, de river op te varen
tot de plantage Peereboom, bezuiden de Wironjekreek, om de
daar door de rebellen ingesloten blanken te ontzetten. Cock heeft
daaraan niet voldaan, maar is halverwege in de river blijven lig-
gen. Abbensets was als lid van het Hof met een ander raadslid
den kapitein Cock door den gouverneur nagezonden om diens
bevelen te herhalen en een belooning uit te loven, maar verder
dan tot Solitude, Abbensets' plantage, heeft Cock niet willenva-
ren, en wonder de blanken op Peereboom is een gruwelijke slachting
aangericht. Inde Nederlandsche jaarboeken van
Augustus 1763 is de schuld van Cocks houding aan Abbensets
geweten. Netscher 1), die dit alles meedeelt, voegt daaraan toe,
dat hem bij onderzoek gebleken is, dat Abbensets vrijuitgaat.
Hij beroept zich daartoe op het oordeel van den gouverneur Van
Hoogenheim 2), die in een brief van 6 April 1763 aan de directie
der kolonie Abbensets' gedrag in den eersten tijd van den opstand
zeer geprezen heeft 3).
Later was Van Hoogenheim echter minder over Abbensets te
spreken, omdat deze, hoewel regeeringspersoon, behoorde tot de
burgers, die op de schepen gevlucht waren. Het ergste maakte
Abbensets het, nadat de opstand gedempt was. Als lid van den
Raad van crimineele justitie zou hij partijdig zijn geweest: strong
en wreed voor de slaven van anderen, buitengewoon toegevend
voor zijn eigen slaven, die hij liefst vrijsprak om niet de schade te
lijden, dat hij door doodvonnissen eenige van hen zou verliezen.
Als aanmatigend en heerschzuchtig wordt hij afgeschilderd. In
April 1765 most hij voor zijn eigen Raad terechtstaan, omdat hij
een vrijen burger had afgeranseld. Hiervoor kreeg hij / 250.-
boete, maar tevens sprak het Hof met eenparige stemmen uit, dat
Abbensets' gedrag van dien aard was geweest, ,,dat hij van des-
zelfs regterstoel en ampt als Raad zoowel van het College van 't
Hof van Civiele Justitie als van dit College [het Hof van politie
en crimin. just.] zal worden verklaart te zijn bedankt en niet
meriteerd in eenen dier collegian als lid te fungeeren".
Hiermee is vele jaren op de feiten vooruit geloopen. Ik meende
') T.a.p. 197, 198, 397 e.v.
') Wolfert Simon van Hoogenheim was van 1760 tot 1764 gouver-
neur der kolonie Berbice.
') Ds. White deelt mee, dat Abbensets met een handvol menschen
zich de slaven van het lijf hield. Hartsinck, 376 spreekt van een ge-
rucht, dat Abbensets, die met eenige burgers en drie soldaten op Soli-
tude post hield, genoodzaakt was de plantage te verlaten. De plantage
zelf werd in asch gelegd; Hartsinck, 469.








B. DE GAAY FORTMAN


echter dit beeld, dat de geschiedenis schetst van den man, die nu
herhaaldelijk zal worden genoemd in gunstiger licht, niet te moe-
ten achterhouden.

In October 1743 wendden een zestigtal inwoners van Berbice,
die ,,d'onveranderde Augsburgsche confessie" verklaarden te zijn
toegedaan, zich tot den gouverneur en zijn raden om voorspraak
en medewerking, ten einde van de directie der kolonie te Amster-
dam vrijheid van godsdienst te verkrijgen, het recht om een pre-
dikant te laten uitkomen en verder een kerk en school te stichten
op eigen kosten, als hun geloofsgenooten in Suriname was toege-
staan. Als reden voor hun verzoek voerden zij aan, dat zij, hoewel
dankbaar voor de ,,loffelijke en vredelievende Regeringe der over-
heyd" en de ,,vriendelijke samenleving met de belijders van de
Christelijke Gereformeerde Religie", zonder vrijheid van gods-
dienstoefening altijd weer zouden verlangen naar de terugreis
naar het vaderland, terwijl zij anders zich zeer gaarne in deze ko-
lonie zouden vestigen.
Van de onderteekenaars mogen hier vijf worden genoemd, die
met Abbensets als ,,gecommitteerde Bestierders" bij het consisto-
rie der Luthersche gemeente te Amsterdam zijn opgetreden, nl.
Jurriaan Hennings, P. M. Osterlin 1), Jan Speelman, C. F. Gitske
en Joseph Dietz Scholt.
Gouverneur en raden hebben zich, naar monderling aan Ab-
bensets is meegedeeld, 24 December 1743 over dit verzoek tot de
directie in het moederland gewend. 11 Mei 1744 besloot deze laat-
ste, dat aan de ingezetenen van de Augsburgsche confessie de
openbare uitoefening van hun godsdienst zou worden toegestaan,
waartoe een ,,bequaem, zeedigh en vreedelievend predikant",
,,een gematigt man" aan directeuren ter goedkeuring zou moeten
worden voorgedragen. Alleen dit gedeelte uit den desbetreffenden
brief is bij wege van uittreksel ter kennis van de ,,gecommitteer-
dens" gebracht. Netscher deelt er nog uit mee, dat de directie in
het moederland niet zonder zorg dit besluit nam, omdat de Lu-
therschen zoo weinig verdraagzaam waren.
28 October 1743 hadden de gecommitteerden aan het Amster-
damsche consistorie hun verzoekschrift, tot het bestuur in de
kolonie gericht, meegedeeld. In den begeleidenden brief verklaar-
den zij het consistorie als moederkerk te erkennen en verzochten
1) Netscher, 178, noemt een landmeter en ingenieur Osterlin, die in
1712 met den gouverneur Waterham in de kolonie gekomen was; Hart-
sinck, 361.







DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 20

zij het de gemeente te Berbice ,,aan te neemen als een teedere
jonge Dogter" en haar met ,,Moederlijke liefde, zorge en hulpe
te assisteeren" door een verzoekschrift aan de directie der kolonie
en zoo noodig ook aan de Staten-generaal te richten ter onder-
steuning van hun verzoek. Zij deelden mee, dat voor 66nduizend
gulden ten behoeve van het predikantstraktement was ingetee-
kend, waarop echter geen staat kon worden gemaakt, omdat niet
alien, die geteekend hadden, vaste ingezetenen der kolonie waren.
Voor kerk en pastorie waren niet meer dan vijftienhonderd gulden
bijeengebracht, en daarom werd voor dat doel een collect in Am-
sterdam gevraagd. Een bekwaam voorlezer, voorzanger en school-
meester zou wel in Berbice te vinden zijn. Met aandrang werd het
consistorie verzocht ten spoedigste een ,,bequaem en moderaat"
predikant te beroepen en te doen uitgaan, en tevens te zenden een
behoorlijk aantal Nederduitsche Bijbels, de nieuwe gezangboeken
van Beudeker, catechismussen en hetgeen noodig is voor de vie-
ring van het Heilig Avondmaal ,,als anders". Voor de jaarlijksche
uitgaven werd voorloopig ook een beroep gedaan op de moeder-
kerk.
Het antwoord van het consistorie, 23 Maart 1744 verzonden,
moet voor de gemeente in Berbice wel zeer teleurstellend zijn ge-
weest, omdat het een domper zette op haar stoute verwachting
van hulp in het moederland te zullen vinden voor de vervulling
van haar geestelijke behoeften. Het antwoord kwam hierop neer:
hoe groot onze ijver ook is, wij moeten voorzichtig zijn, en met
vasten ground wonder de voeten beginnen, opdat de zaak ook be-
stendigd blijve. V66r wij voor U vrijheid van godsdienstoefening
vragen en een predikant beroepen, moet er een vast fonds zijn.
Zoo is het in Suriname gegaan, en zoo hebben wij ook van Curacao
verlangd. En zelfs als moeder wenschte men deze dochter niet;
dat kon wel eens geldelijke gevolgen hebben. ,,Onse gemeente al-
hier, als genoeg te doen hebbende met haar selve en met die van
onse Nederlandse Provintie, waaronder veele behoeftige zijn, is
niet in staat, vreemde gemeentens tot haar last, zelfs ten deele,
aanteneemen".

De directie der kolonie was dus guller dan de kerk. Volgens
May en White stelde het Hof van politie nog eenige voorwaarden
bij het verleenen der vrijheid van godsdienstoefening. Zoo zouden
de Lutherschen niet alleen al de kosten van hun kerk met wat
daarbij behoort zelf moeten betalen, maar zij zouden ook moeten
blijven doorbetalen voor de gereformeerde kerk. En in de tweede








B. DE GAAY FORTMAN


plaats zouden alien, die vrije kinderen van de kleur ten doop
brachten, een verklaring moeten teekenen, dat deze kinderen
nooit aanspraak zouden maken op een kerkelijke bediening of
openbaar ambt. Is de eerste der zoo just genoemde schrijvers van
oordeel, dat deze bezwarende bepalingen haar oorzaak vonden in
de vrees, dat de nieuwe kerk de slaven zou gaan onderwijzen
en hen voor opstand rijp maken, de ander weet wel zeker, dat
men hier alleen te doen heeft met een uiting van gereformeerde
onverdraagzaamheid.
De kerkeraad te Berbice gaf den moed niet op. 8 Januari 1745
zond zij / 2267.6 over ter beschikking van het consistorie voor
de uitzending van een predikant. Zij schreven verder, dat aan een
fonds, waarvan de rente het onderhoud van den predikant zou
kunnen bestrijden, in de jonge kolonie niet te denken viel, en het
handhaven van dien eisch erop zou neerkomen ,,ons voor altoos
buyten staat te stellen ons heylsaam oogmerk en zugt tot de oefe-
ninge onser heyligen Godsdienst te beryken". De brief van het
consistorie had een averechtsche uitwerking gehad. Sommigen
wilden nu niet bijdragen, v66r de medewerking van het consisto-
rie was verkregen, of, nog liever, de predikant zou zijn aangeko-
men. Voor dat laatste geval waren er zelfs toezeggingen van ge-
reformeerden, en van Lutherschen uit Essequebo.
Dat deze laatsten zeer begeerig waren naar een Luthersche
godsdienstoefening blijkt uit een brief van 7 Juli 1746 van Job.
P. Schuler aldaar namens ,,28 mans", waarin de gouverneur
LSssner verzocht werd tijdig mededeeling van den dag van den
eersten Lutherschen kerkdienst in Berbice te doen, opdat zij daar-
voor uit Essequebo zouden kunnen overkomen.
Voor het traktement en de vrije woning van den predikant kon
men in Berbice instaan, en ten slotte wees men de heeren in Am-
sterdam erop, dat zij toch ook bijgedragen hadden voor het fonds
in Suriname, en dat wellicht de gemeenten in Denemarken, Zwe-
den, Hamburg, Lubeck en Dantzig mede tot collecteeren bereid
zouden zijn. Het kerkeraadslid Gatske zou naar Amsterdam gaan
en met het consistorie de zaak komen bespreken.
Deze brief is voor het eerst medeonderteekend door het kerke-
raadslid Carl Christ. Schirmeister, in Gatske's plaats gekozen 1).
1) C. C. Schirmeister was, als Abbensets, lid van het Hof van politie,
eigenaar van de plantages Oostermeer en Schermers genoegen. De
gouverneur noemt de raadsleden Gillissen en Schirmeister ,,in de zaak
van kapitein Cock even schuldig". Netscher, 197, 398. Hij overleed 20
October 1763.







DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 27

Het mocht niet baten: in een briefje van zeven regels werd 2
September 1745 in antwoord op het laatste schrijven uit Berbice
eenvoudig verwezen naar hetgeen het consistorie het vorige jaar
geschreven had.
Nog eenmaal, 23 Juli 1746, werd uit Berbice een dringend be-
roep op de Amsterdamsche gemeente gedaan, maar het slot van
dezen brief komt hierop neer: wilt ge niet, stuurt ons dan ons
geld terug, want dat moeten wij, als de zaak geen voortgang heeft,
terugbetalen.
Nu vindt het consistorie er iets op: ds. Klepperbein 1) zal ,,en
priv6, dog met communicate van het E. consistorium" trachten
in Duitschland een rechtzinnigen predikant voor Berbice te vin-
den; er is dan geen officieele band tusschen de Amsterdamsche
gemeente en die in de West, welke geldelijke verantwoordelijkheid
en aansprakelijkheid kan meebrengen, maar men helpt de nieuwe
gemeente en blijft op de hoogte.
In Berbice was men (brief van 16 Mei 1747) overgelukkig met
deze oplossing; men wilde zich nu voor den tijd van zes jaren ver-
binden om jaarlijks een traktement van / 1000.- te betalen. Deze
brief was als steeds aan het consistorie gericht, dat daarop nog
eens vastlegde: wij kunnen den te beroepen predikant geen con-
sistorialen beroepsbrief geven, ,,veel minder UEerw. gemeente
als eene Filial-kerke van de onse.... erkennen en aan.... ne-
men" (11 September 1747). Misschien later dan, antwoordden de
,,bestierders" te Berbice; wij zullen de zaken nu dus verder met
ds. Klepperbein afdoen (brief van 7 Maart 1748; bij de onder-
teekenaars zijn nieuw de namen van Jan Reijnhout Reijmers en
Carl Wentzel Krzidlowsky).
(wordt vervolgd).









1) Wilhelm August Klepperbein, sinds 1738 predikant te Amster-
dam; daarv66r was hij eerst vier jaren predikant te Westrum en eenige
maanden te Oldorp in Jeverland. 1779 werd hij te Amsterdam emeri-
tus, f 1786. Zie, F. J. Domela Nieuwenhuis, Geschiedenis der Amster-
damsche Luthersche gemeente, 151.

















ONDERNEMERSRAAD VOOR SURINAME


Hoewel uit den aard der zaak de werkzaamheden van deze or-
ganisatie in 1940 tot de eerste maanden van genoemd jaar be-
perkt zijn moeten blijven, bevat het in de algemeene vergadering
van 23 September 1941 uitgebrachte jaarverslag toch enkele me-
dedeelingen welke verdienen in ons tijdschrift overgenomen te
worden.
In de eerste plaats deze, dat in Suriname een nieuwe onder-
neming gesticht is tot het winnen van bauxiet, door de Billiton
Maatschappij, welke de ontginning ter hand gaat nemen in het
Boven-Para-gebied (Onverwacht-Onverdacht), dus langs den
spoorbaan gemeten een twintig K.M. ten Zuiden van Parama-
ribo. Er is in het verslag sprake van een nieuwen aanlegsteiger
voor de booten (zeeschepen?) aan de river (de Suriname dus?).
Verder lezen wij dat mede een aanvang gemaakt is met een
hernieuwde exploratie van het Lawa-gebied, dus in het verre Z.O.
van Suriname.
Zou dan toch voor de toekomstige ontwikkeling van Neder-
landsch Guyana meer te verwachten zijn van den mineralen rijk-
dom dan van de productiviteit op het gebied van den landbouw,
welke laatste reeds zoo vele teleurstellingen heeft opgeleverd? De
minder gunstige afzetmogelijkheden der Surinaamsche landbouw-
producten zijn reeds herhaaldelijk in het licht gesteld; men kan
zich zelfs de vraag stellen of niet de tropische landbouw in het
algemeen een grooteren omvang heeft behouden, dan door de be-
hoefte aan typisch tropische landbouwproducten der moderne
wereld gerechtvaardigd wordt.
Aan de luchtkarteering van Suriname, een eerste vereischte
voor de exploratie van het binnenland, blijkt de Ondernemers-
raad ernstige aandacht besteed te hebben.
Aangaande den stand der cultures, zoomede de arbeidsaange-
legenheden, kon begrijpelijkerwijze het jaarverslag van den On-
dernemersraad geen recent gegevens publiceeren.
M.


-28-

















DE LINSCHOTEN-VEREENIGING


KORT OVERZICHT VAN HAAR DADEN EN STREVEN. EEN OPWEKKING
GERICHT TOT ALLE ONTWIKKELDE VADERLANDERS.

De sedert 1909 opnieuw uitgegeven oude Nederlandsche reis-
verhalen, in blauwen band gebonden, met een onklaar anker op
den rug en een antiek scheepje, met de letters L.V. in de vlag, op
de voorzijde, mogen zeker bij de groote meerderheid der lezers
van ons tijdschrift bekend geacht worden.
Dat thans de L.V., wier streven zich volgens haar statuten
richt op ,,de uitgave in het oorspronkelijke, van zeldzame of on-
uitgegeven Nederlandsche zee- en landreizen en landbeschrijvin-
gen", zich ook tot deze onze lezers wendt met een verzoek
om hulp bij de voortzetting van haren zoo bij uitstek nationalen
arbeid, is een teeken des tijds. Het ledental is, ten gevolge der
onzekere omstandigheden onzer dagen, gedaald en een ernstige
verdere achteruitgang zou gevaar kunnen meebrengen, met be-
trekking tot den omvang en de regelmaat harer uitgaven.
Hetgeen ten zeerste te betreuren zou zijn, want er is nog veel
te doen. De list van de werken der L.V. bevat meer dan vijftig
deelen, doch een ongeveer even groot aantal oude Nederlandsche
scheepsjournalen en andere verhalen van gedenkwaardige Neder-
landsche reizen ter zee en te land wachten nog op bewerking en
uitgave.
Alles wat wij op dit gebied aan national lectuur bezitten, be-
hoort wonder het bereik gebracht te worden van het Nederland-
sche publiek, op de wijze zooals de L.V. dat tot dusver gedaan
heeft, d.w.z. bewerkt en geannoteerd door bevoegde geleerden,
zoodat ook de niet deskundige lezer van den tegenwoordigen tijd
zal kunnen genieten van de relazen der verrichtingen van ons
voorgeslacht in vreemde werelddeelen.
Wie de lijst der reeds door de zorgen der L.V. verschenen wer-
ken ter hand neemt, moet tot de conclusie komen dat West Indie
een voorname plaats inneemt in de series, om niet te spreken over


- 29-








30 DE LINSCHOTEN-VEREENIGING

West Afrika en Noord Amerika, waarvan de geschiedenis zoo
nauw verbonden is met die onzer vestigingen in de Caraibische
Zee en op het Zuid amerikaansche continent.
Het hier besproken boekje is voor alle belangstellenden gratis
verkrijgbaar bij den secretaris-penningmeester der Linschoten-
Vereeniging, Lange Voorhout 9 's-Gravenhage. Dat velen mogen
opgewekt worden den gevraagden steun te verleenen, door toe
te treden als leden contributee thans voor Nederlanders tijdelijk
/ 10.- p.j.), waardoor men zich het bezit verzekert zonder
verdere kosten der gedurende het lidmaatschap uitgegeven
seriewerken. M.


















BIBLIOGRAPHIE

A. TIJDSCHRIFTEN EN COURANTEN

Het Vaderland, 4 December 1941, avondblad A. De rijkdom van
Suriname aan bauxiet. Vindplaatsen en exploitatie, door Fred. Oud-
schans Dentz.

Oost en West, Mededeelingen 22 November 1941, no. 39. Willem Fre-
derik van Eeden en Suriname.

De Nederlandsche Leeuw, November 1941, no. 11. Nederlandsche
grafzerken in Suriname (vervolg), door Fred. Oudschans Dentz.

De Indische Gids. December 1941, no. 12. De eerste nederzetting op
bet eiland Tobago in de jaren 1627-1629, door Fred. Oudschans Dentz
(Uit de Port of Spain Gazette van 8 April 1934). Met dit nummer ein-
digt de verschijning van De Indische Gids.

Stemmen des Tijds. December 1941. Blanke kolonisatie in Suriname,
Hygienisch beschouwd, door dr. G. A. Lindeboom.

Historia. December 1941, no. 8. De Caraibische zee, de Noordzee van
bet Westelijk halfrond, door C. K. Kesler.

B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.

Plantaardige grondstoffen uit Brazilii en parallelen met Suriname en
Nederlandsch-Indii. II De carnaubawaos-palm (Copenica cerife ra
Mart.), door C. van de Koppel. Berichten van de Afdeeling Handels-
museum van het Koloniaal Instituut, no. 164.
Idem. III. De oiticica-boom (Licania rigida Benth.), door C. van de
Koppel. Berichten van de Afdeeling Hndelsmuseum van het Kolo-
niaal Instituut, no. 166. / 0.60.
Idem. IV. De babassu-palm (Orbignya Martiana Berb. Rodr.) en
zijn vethoudend zaad, door C. van de Koppel. Berichten van de Afdee-
ling Handelsmuseum van het Koloniaal Instituut, no. 168. / 0.60.
Idem. V. Het Amazone-gebied als producent van tropische grond-
stoffen, door C. van de Koppel. (Overdruk uit Tijdschrift van het Ne-
derlandsch Aardrijkskundig Genootschap Juli 1941, no. 4). f 0.60.

Stemmen uit Bethesda. XLVII (1940).


-31 -









BIBLIOGRAPHIE


Berichten van de Afdeeling Handelsmuseum van het Koloniaal Insti-
tuut, no. 170. Surinaamsche sinaasappelen in Nederland, door ir. W.
Spoon, (overdruk uit De W.I. Gids Juli/Aug. 1941, no. 7 en 8). f0.40.
Idem, no. 172. Surinaamsche honing als exportproduct, door P. A.
Rowaan (overdruk uit de W.I.-Gids October 1941, no. 10). f 0.40.

Nederlands Wil en Werk. Wat Nederland presteerde op geestelijk
en materieel gebied in de laatste 20 jaren. XLVIII. West-Indie. Wat
koopmansgeest bouwde. Van commercieele motieven tot de dure ver-
plichting der voogdij, door W. R. Menkman, Uitgeversmaatschappij
W. de Haan N.V. Utrecht.
Jaarboek 1941 van het Onderwijs en de Opvoeding der R.K. Jeugd in
Nederland, Suriname en Curafao.

Anansie, of de avonturen van den heer Spin in Suriname, door
S. Franke. Tweede prijs van den Garoedaprijs uitgeschreven door het
Koloniaal Instituut voor het beste Indische jeugdboek.

Zes Nederlandsche Antillen, door mr. W. J. van Balen. Een over-
zicht van ons Gebiedsdeel Curacao, Uitgeverij W. van Hoeve, Deven-
ter. f 1.85.

Kennismaking met Suriname. Proeve ener schets van Nederlands
Guyana, door mr. W. J. van Balen. Uitgeverij W. van Hoeve, Deven-
ter. f 1.85.

Jaarverslag 1940 van het Museum voor land- en Volkenkunde en
Maritiem Museum ,,Prins Hendrik", Rotterdam. Vermeldt wonder
Aankoop: ,,Nieuwe afteekening van het Eyland Curacao. Vertoonende
alle deszelfs geleegentheeden Mitsgaders de haven van St. Anna en 't
Fort Amsterdam. Int groot, als ook hoe sig dit Eyland uyt der Zee
Vertoont. Tot Amsterdam by Gerard van Keulen aen de Nieuwen
Brugh". Waarschijnlijk uit ongeveer 1720. De kaart is met de hand
gekleurd.

Landbouwkundig Tijdschrift. December 1941, no. 658. Versierings-
zaden in Suriname, door Fred. Oudschans Dentz.
O. D.

















DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS COR-
NELISZ. JOL, ALIAS KAPITEIN HOUTEBEEN. 1626-1640.

II (slot)
DOOR
J. B. VAN OVEREEM

Zevende reis naar de West: 1636-1637.

Reeds den 19en Augustus 1636 gaf Houtebeen zijn monsterrol
weer op aan de Kamer Amsterdam 1) en going den 30en van de-
zelfde maand uit Texel scheep 2). De ,,manhafte capiteyn", zooals
De Laet hem nu dikwijls noemt, genoot groot aanzien bij de Ne-
derlanders in de Caraibische zee. Johannes van Walbeek b.v. had
den Heeren XIX in December 1635 verzocht, toestemming te ver-
leenen dat Jol, ,,geexperimenteert in dese contreyen" in Curacao
,,overwinterde", ,,opdat ick", schrijft hij den Bewindhebbers,
,,van sijn E. alhier sijnde, twelck ick hooch estimere, met raet en-
de daet mochte geassisteert worden" 3).
Dat ook de Bewindhebbers zijn capaciteiten waardeerden, blijkt
wel uit het feit, dat hij op deze reis de vlag van den grooten top
mocht laten waaien als commander van een klein eskader. Zelf
voerde hij het bevel over de Swol, een schip van 130 last, met 13
bronzen en 14 ijzeren stukken bewapend en met 103 matrozen be-
mand. Als second voer zijn broer Sibert met hem mee op het
jacht de Kat van 90 last en als derde zeilde de Jonge Otter wonder
zijn vlag 4). Schipper hierop was Laurens Pietersz.
De Bewindhebbers hadden bij de samenstelling van dit eskader
het oordeel van Jol gevraagd. Deze meende dat een smaldeel van

1) W.I.C.O.C. 14. Not. Kamer Amsterdam, 21 Augustus 1636.
2) De Laet IV, p. 261-276.
3) W.I.C.O.C. 49. Van Walbeek aan de XIX, 4 December 1635.
4) Kat: 90 last, 4 bronzen, 12 ijzeren stukken en 61 matrozen.
Jonge Otter: 10 last, 2 bronzen, 4 ijzeren stukken.

-33 -
West-Indische Gids XXIV 3








J. B. VAN OVEREEM


66n schip en twee jachten, voor 18 maanden gevictualieerd, in
dezen tijd van het jaar voldoende zou wezen om nog op den vijand
,,eenige goede prinse" te veroveren. Wanneer de Bewindhebbers
hem tegen de maand Mei van het volgende jaar nog enkele goed
uitgeruste schepen wilden nazenden, dacht hij wel in staat te
kunnen zijn gedurende den geheelen zomer van 1637 in de Cara-
ibische zee te opereeren 1).
Zijn instructie gelastte hem alien buit, ook slavenschepen,
naar Curacao te brengen. Eerst na 1640 echter werd het eiland
belangrijk als slavenmarkt. Hij most ter hoogte van Havana
kruisen en mocht slechts huiswaarts keeren, wanneer hij enkele
rijkgeladen schepen zou hebben bemachtigd 2).
,,Sonder yewers te versuymen" zette Jol koers naar het eiland
La Vache, ververschte en going toen steeds West en West Noord
West aan, rondde de beide kapen op de Westkust van Cuba om
enkele maanden voor Havana te kruisen. Doch aangezien het,,on-
trent de Havana in die tijt vant jaer niet te doen en was" 3), be-
sloot hij den 12en December door het Nieuw Bahamakanaal weer
bezuiden Espafiola te komen. ,,Merckt hier, hoe dat alle ghele-
ghentheden metter tijdt werden uytghevonden", schrijft De Laet
vol bewondering, want Jol's goede zeemanschap en grondige ken-
nis van het vaarwater niet voor niets had hij wonder Dierick
Ruijters gevaren! hebben hem in twintig dagen het kanaal uit-
gebracht, ondanks storm en onweer, ,,daer te voren 't selve bijnaer
ondoenlijck wierdt geoordeelt" 4). Zelfs Piet Heyn, die dezen vaar-
weg voor het eerst was gezeild, voer liever regelrecht naar huis
om vandaar weer over te steken, dan op deze wijze om de Zuid te
geraken!
In La Vache kwam Jol ten anker en nam water en hout in. Hier
voegde zich den 22en Januari 1637 kapitein Abraham Michielsz.
Roozendael met de Brack bij hem, op instructie van de Heeren
XIX s), en gezamenlijk zeilden zij verder met den wil naar Hava-
na. Bij Kaap Corrientes troffen zij de Kat en de Jonge Otter
weer aan, die vooruit waren geloopen. Een schip met 726 zakken
meel, dat de Kat en de Brack wisten te nemen, werd volgens voor-

I) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. der XIX, 16 Juli 1636.
2) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. der XIX, Instructie voor Jol, Juli 1636.
16 Juli 1636.
3) De Laet IV, p. 263.
4) De Laet IV, p. 265.
5) W.I.C.O.C. 2. Not. Verg. der XIX, 17 October 1636. Instructie
voor Roozendael.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 35

schrift naar Curagao gezonden. Den 8en Maart verliet de Brack
de Swol om een prijs naar Curacao op te brengen.
Jol en zijn broer liepen nu weer door het Nieuw Bahamakanaal
om dezen keer na zeventien dagen de Eilanden boven den wind te
bereiken! De Jonge Otter had den normalen weg door het Oud
Bahamakanaal gevolgd.
Van Antigua gingen zij West aan en kwamen den 18en April
weer ter reede van La Vache. Hier voegden na enkele dagen de
Jonge Otter en ook de Brack zich weer bij hen.
Ongeveer een maand bleven zij voor het eiland liggen, den tijd
benuttend met het schoonmaken van het schip. Ook gingen zij met
success op jacht: ,,vonghen wel 168 verckens ende then koe-
Beesten" 1).
Den 2en Juni gingen zij weer wonder zeil om de Zuid naar de
vaste kust en zagen den 21en, toen zij voor Cartagena kruisten, de
Spaansche vloot, bestaande uit 18 a 20 schepen, uit de haven om
de West loopen om het silver van Puerto Belo te gaan halen. Na
een maand zagen zij de vloot weer in Cartagena terugkeeren.
In dezen tijd hadden zij enkele schepen met huiden vermeesterd
en waren slaags geraakt met een koningsjacht van Margarita, ge-
laden met tabak. Zij zonden de veroverde goederen naar Curacao,
vanwaar zij werden verscheept naar het vaderland.
Den 3en Augustus kwam de Spaansche vloot weer buitengaats,
nu om zich naar Havana te begeven en vandaar naar Spanje te
retourneeren. Jol en zijn schepen volgden haar, in de hoop een van
de hoofdmacht afgeraakten koopvaarder buit te kunnen maken.
Zonder eenig voordeel te hebben behaald zagen zij echter de gal-
joens den 27en Augustus Havana binnenloopen. Hct was Jol bijna
gelukt een galjoen met een koopvaardijschip te nemen, die van de
vloot waren afgeraakt, ware het niet dat verscheidene particuliere
kapers om den buit zwermden, ,,soo dat niet wisten naer wie te
jagen" 2). Houtebeen was in het geheel niet op deze college's ge-
steld! Dikwijls heeft hij bij De Laet over hen geklaagd en gezegd,
,,dat de Compagnie niet en behoorde eenige particulieren daer te
laten kommen, indien daer voordeel wilde doen" 2).
Ondanks zijn tegenspoed bleef Jol nog op de kust en kreeg den
6en September de vloot van Nieuw Spanje, bestaande uit 16 koop-
vaarders door slechts vier galjoens geescorteerd, aan lij van zich
op steven. Den volgenden dag deed ook de vloot van Tierra firme,

') De Laet IV, p. 268.
2) De Laet IV, p. 274.








J. B. VAN OVEREEM


33 schepen groot, zich te loevert van hem op en wendde naar de
eerste.
Houtebeen geraakte tusschen beide in, maar heeft het toch ge-
waagd een der koopvaarders van de Tierra firme-vloot aan boord
te leggen, daar de convooiers aan lij van hem lagen. Van het ge-
vecht, dat op dit waagstuk volgde, verhaalt De Laet ons niets,
evenmin hoe de groote Spaansche vloot hierop reageerde. Wel
noemt hij den door Jol behaalden buit, die hem als aandeelhouder
waarschijnlij k meer zal hebben geinteresseerd! Doch gelukkig licht
Samuel Blommaert, Bewindhebber der W.I.C., ons nader over dit
stoute stukje in. Het genomen schip was een Duinkerker van 14
stukken en 40 man. ,,Sijn schoonst siende" heeft Jol het ,,aen
boort gesmeten", is het met 90 man opgeenterd en wist het te be-
machtigen. Twee galjoens kwamen op hem af en beschoten de
Swol, maar hij wierp een kabel achteruit om de prijs, geladen met
60 last gember, 60 kisten suiker, 800 huiden en 5 last camp6che-
hout voort te sleepen, alsoso hij hem die niet garen weder soude
hebben laten ontnemen". Op deze wijze wist hij de vloot te ont-
komen; bovendien was het ,,stillekens ende 't luchtjen Noorde-
lijck" 1), terwijl de Spaansche vloot om de West zeilde.
Evenmin onthoudt Blommaert hem den lof, dien hij terecht
verdiende: ,,Het is een uutnemende (daad) een schip uut soo een
heele vloot te nemen" 2)!
Beladen met den buit van 17 schepen is Jol in November be-
houden thuisgevaren. Hij verklaarde dat hij, wanneer hij slechts
zes goede schepen bij zich zou hebben gehad, de vloot van Nieuw
Spanje, die ,,heel gedevaliseert was", zou kunnen hebben ver-
overd. Zij was ,,de weerga van de vloot die den Admiraal Pieter
Heyn eens veroverd heeft" en Blommaert verbeet zich dan ook
dat men zijn raad niet heeft willen volgen en de this varende
schepen uit de West wonder Houtebeen's vlag in de Caraibische zee
laten samenkomen om gezamelijk de retourvloten te veroveren.
,,Soude soo deen voor ende dander vloot naer vermeestert
hebben" 2).

Achtste reis naar de West: 1638.
Na de verovering van Curacao had de strijd tegen de Spanjaar-
den in de Caraibische zee zoo langer hoe meer het karakter ge-

1) De Laet IV, p. 275.
2) G. W. Kernkamp, Zweedsche Archivala, Brieven van Samuel
Blommaert, no. 32, 18 November 1637.







DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 37

kregen van een guerilla ter zee. Immers het was nu mogelijk van-
uit de nieuwe vlootbasis den vijand met kleine eskaders en smal-
deelen onophoudelijk aan te tasten. Deze method van strijden
bracht veel minder kosten voor de Compagnie met zich mee, want
reeds met betrekkelijk geringen buit waren de uitrustingskosten
van de kleine bodems goedgemaakt. Het kwam zelden voor, dat
een smaldeel op een kruistocht geen buit behaalde, terwijl bij het
zenden van een groote vloot ,,om op de Silvervloote te passen" de
kans bestond dat de Spaansche galjoens of reeds waren vertrok-
ken, 6f bij het gerucht van de komst van Hollandsche schepen
binnengaats bleven. Aan Piet Heyn hadden de Spanjaarden im-
mers leergeld betaald! Toch lieten de Heeren XIX de hoop niet
varen nog eens een millioenenbuit te vermeesteren en bleven dus,
zoo het eenigszins mogelijk was, eskaders naar de Caraibische zee
zenden.
In langen tijd echter was geen vloot meer met dit doel uitgezeild.
Het laatst had Jol's commandant, Jan Jansz. van Hoorn, met een
flinke vloot in 1633 en 1634 rond de Antillen gekruist, doch zonder
de Spaansche galjoens te hebben ontmoet. Het vorige jaar evenwel
was Jol weer wonder de Spaansche vloot geweest en nu, in 1638,
tien jaren na de verovering van Piet Heyn's welhaast legendaire
zilvervloot, meenden de Heeren het oogenblik gekomen weer een
vloot zee te laten kiezen met den wil naar de West, in de hoop
eenzelfde success te boeken als in 1628 was behaald.
Noch in het Notulenboek der Heeren Bewindhebbers, noch in
het Copieboek der uitgaande brieven vinden wij iets wat op ont-
werpen van of beraadslagingen over deze onderneming lijkt. Doch
weer geven de brieven van Samuel Blommaert ons opheldering 1).
Hierin toch lezen wij dat deze als Bewindhebber der Compagnie
met den Prins van Oranje overleg heeft gepleegd en tezamen met
hem de instructie voor de vloot heeft vastgesteld. Aan vijf com-
missarissen, uit iedere kamer 66n, hebben zij opdracht gegeven,
het plan ten uitvoer te brengen.
Reeds in December 1637 hebben de Bewindhebbers in het ge-
heim de Braziliaansche Regeering over deze onderneming gepolst,
maar deze brief is haar niet ter hand gekomen 2). Een tweede
brief, van Februari 1638, heeft haar wel bereikt, doch te laat, want
reeds was in April een expeditie naar de Allerheiligenbaai ver-
trokken, ,,door welckers veroveringe den staet vande Cie. hier te
') G. W. Kernkamp, Zweedsche Archivalia, Brieven van Samuel
Blommaert, no. 34, 4 September 1638.
2) W.I.C.O.C. 53. Van der Dussen aan de XIX, 23 Mei 1638.








J. B. VAN OVEREEM


lande genouchsaem vast gemaeckt soude sijn" 1). En hierom ge-
voelden Gouverneur en Raden weinig lust, ook nog den kostbaren
tocht naar de Caraibische zee te financieren. De expeditie te land
was bovendien voor Brazilie van oneindig meer belang dan die ter
zee, want San Salvador vormde aan de Allerheiligenbaai een
voortdurende bedreiging van Pernambuco. Bovendien opperde de
Regeering bezwaren van practischen aard, die de uitrusting van
een eskader naar de Caraibische zee zouden bemoeilijken: de mees-
te schepen in Pernambuco waren ,,van den worm opgegeten" en
moesten nieuw worden betimmerd; Pernambuco zou ter zee vol-
komen onbeschermd blijven; de Regeering was niet in staat de
verzochte 1000 soldaten en 1900 bootsgezellen te leveren; het vic-
tualieeren zou zeer veel moeilijkheden met zich meebrengen, want
alleen het brood reeds kon in het Recief slechts in kleine hoeveel-
heden worden gebakken en maar vier maanden goed blijven; bo-
vendien zou het seizoen wellicht verloopen zijn, wanneer de vloot
eindelijk scheep zou gaan 1). Doch de Heeren XIX hebben zich
niet laten ontmoedigen en den 14en April 1638 een vloot van 10
schepen met den wil naar Brazilie het ruime sop laten kiezen 2).
Wien zouden zij better het commando over dit smaldeel kunnen
opdragen dan Jol, ,,fel gebeten op de Spanjaarden" 3) en als geen
tweede met de Caraibische wateren bekend ? En behalve een goed
zeeman was Jol ook eerzuchtig. Hij wilde trachten Piet Heyn te
evenaren. ,,Een ding going hem boven alles", schrijft Barlaeus,
,,namelijk door eenige gedenkwaardige daad roem te behalen en
zich een onsterfelijken naam te verwerven". Hierbij zouhij kunnen
rekenen op zijn matrozen, uit wier midden hij was opgekomen en
bij wie hij door zijn eenvoud en moed ,,zoo hoog stond aangeschre-
ven, dat zij met hem en voor hem bereid waren alles te volbren-
gen" 4).
Den 8en Juni 1638 kwam Jol voor het Recief ten anker. Na zijn
papieren aan Johan Maurits overhandigd en een aanvullende in-
structie ontvangen te hebben, maakte hij zijn vloot zeeklaar en
stak den 22en Juni met 14 schepen en jachten s), voor zeven
I) Zie noot 2 op de vorige bladzijde.
2) Pamflet Knuttel no. 4620. Volgens Blommaert kozen 15 schepen
zee (Brief no. 34, 4 September 1638).
3) Barlaeus, p. 33.
4) Barlaeus, p. 112.
5) W.I.C.O.C. 53. Johan Maurits aan de XIX, 29 Juni 1638.
Vlaggeschip Salamander: 300 last, 42 stukken. Een nieuw schip.
Oranje: 250 last, 20 bronzen, 14 ijzeren stukken.
Hoop: 250 last, 20 bronzen, 16 ijzeren, 8 steenstukken.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 39

maanden gevictualieerd en met 600 soldaten en 900 matrozen be-
mand, weer in zee om de zilvervloot van Don Carlos de Ibarra te
ontmoeten.
Om tijd te winnen was het jacht de Brack naar den vice-
admiraal van de vloot, Abraham Roozendael, die in de Caraibi-
sche zee kruiste, afgezonden met het bericht, dat hij met zijn
scheepsvolk alvast zooveel mogelijk brandhout most kappen.
Dan most hij de Brack vooruitzenden om voor Havana te krui-
sen en inlichtingen in te winnen omtrent de Spaansche vloot 1).
Eventueele gevangenen moesten aan boord worden gehouden, op-
dat, gedachtig de waarschuwing van Piet Heyn, geen bericht van
den voorgenomen tocht de Spaansche vloot zou alarmeeren en
binnengaats houden.
De tocht begon voor Houtebeen onaangenaam. Toen hij zich
aan boord van zijn vlaggeschip wilde begeven, reed de sloep door
de hevige deinig zoozeer, dat hij zijn dijbeen tusschen het boord en
de geschutpoorten klemde. ,,Sommigen seggen, dat de heupe ge-
broocken soude zijn, maer hij schreef ons dat het wel gaen
soude", berichtte Johan Maurits den Heeren XIX 2).
,,Het klotsen van zijn stelt dreunt Aragon in d'ooren gelijck een
donderslagh", zoo dichtte Jan Vos 3). Met groote verwachtingen
zag men Houtebeen dan ook zee kiezen. Men twijfelde er niet aan
dat hij ,,bereid om te sterven er op los going" 4).
Zeer omzichtig en zonder voorbijgaande commissievaarders te
praaien, zoodat de Spanjaarden op geenerlei wijze van hun komst
op de hoogte zouden komen, zette de vloot koers naar de Tortugas
om buiten den wal van Cuba op de zilvervloot te blijven kruisen.
Aan alle kapiteins en schippers der schepen was opgedragen zoo

Mercurius: 200 last, 6 bronzen, 18 ijzeren, 2 steenstukken.
Ernestus: 200 last, 6 bronzen, 16 ijzeren, 10 steenstukken.
Goeree: 170 last, 8 bronzen, 16 ijzeren stukken.
Overijsel: 160 last, 8 bronzen, 16 ijzeren stukken.
Wapen van Rotterdam: 130 last, 6 bronzen, 12 ijzeren stukken.
Zwolle: 130 last, 8 bronzen, 16 ijzeren, 4 steenstukken.
Tertholen: 80 last, 12 ijzeren stukken.
De jachten: Postpaard: 60 last, 3 bronzen, 8 ijzeren stukken.
Brack: 90 last, 6 bronzen, 8 ijzeren, 2 steenstukken.
Canarievogel: 15 last, 4 bronzen, 4 ijzeren stukken.
De bark Goyana. (Zie ook W.I.C.O.C. 53, Aanvullende instructie
aan Jol. 19 Juni 1638; Barlaeus, p. 112).
1) W.I.C.O.C. 53. Johan Maurits aan Roozendael, 10 Juni 1638.
2) W.I.C.O.C. 53. Johan Maurits aan de XIX, 29 Juni 1638.
3) Scheurleer, Van varen en van vechten I, p. 318.
4) Barlaeus, p. 113.








J. B. VAN OVEREEM


ver mogelijk buiten het gezicht van de uitkijkposten op het eiland
Pinos en Kaap Corrientes te blijven en wanneer zij onderweg van
de vloot zouden zijn afgeraakt, zich naar de Tortugas te begeven,
waar admiral Jol zich zou bevinden. Aan niemand, zelfs niet aan
Hollandsche of Zeeuwsche particuliere kapers mochten zij zich-
zelf of het doel van den tocht bekend maken 1).
Jol had de jachten ter verkenning vooruitgezonden, die zich tot
wonder den wal van Cuba hadden gewaagd 2). Ter hoogte van het
Organosgebergte kregen zij de Spaansche vloot op steven, be-
staande uit zeven galjoens en een koningsjacht van Margarita,
die zes koopvaarders convoyeerden.
Don Carlos de Ibarra, de general van de West-Indische vloot,
was den 28en April 1638 met zeven galjoens van Cadix wonder zeil
gegaan naar Cartagena om de zilverschepen huiswaarts te gelei-
den 3). Hoe heimelijk ook Houtebeen's onderneming was opgezet,
toch heeft de Spaansche Regeering kennis ervan gekregen en ter-
stond De Ibarra op de hoogte gebracht. Zoo eenigszins mogelijk
most hij den strijd met dezen ,,seer vaillanten crijchsman" ver-
mijden. Er was te veel aan gelegen dat de schatten, waaraan men
in Spanje groote behoefte had, behouden en wel this kwamen.
Aan zijn ,,wijsheyt, verstandt ende vromicheyt" werd overgela-
ten, hoe dit zou geschieden.
Den 12en Juni arriveerde De Ibarra voor Cartagena, vanwaar
hij den 21en vertrok om uit Puerto Belo het zilver van de Peru-
aansche mijnen te halen. Met deze lading going hij den 15en Juli
weer scheep naar Cartagena, dat hij wegens contrariewind eerst
den len Augustus weer bereikte en waar hem het bericht van Jol's
komst wachtte. Een week later going hij wonder zeil naar Havana.
Hier zou hij de retourschepen uit Mexico ontmoeten om dan ge-
zamenlijk this te varen.
Ter hoogte van Kaap Corrientes ontving hij den 23en Augustus
van den gouverneur van Havana het geruststellend bericht, dat
op den 1 len Augustus was gedateerd, dat geen Hollandsche vloot
was te bekennen. Slechts enkele kapers hielden voor de kust op en
neer. Doch toen De Ibarra zich in den avond van den 30en Augus-
tus ter hoogte van Cabafias beyond, opwerkend tegen een sterken
contrariewind, kreeg hij een vloot van 17 zeilen op steven, die
naar de kust voer. Het was Houtebeen's vloot, versterkt door
1) W.I.C.O.C. 53. Aanvullende instructie van Johan Maurits aan
Jol, 19 Juni 1638.
2) Barlaeus, p. 113.
3) Pamflet Knuttel no. 4620. Zie ook Wright II, doc. 73 en 74.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 41

enkele commissievaarders, die zich op bevel van den Prins bij hem
hadden gevoegd 1).
In een breeden krijgsraad had Jol zijn kapiteins moed ingespro-
ken en hun de laatste bevelen gegeven. Tezamen met het Wapen
van Rotterdam en de Tertholen zou hij den Spaanschen admiral
aanvallen; vice-admiraal Roozendael zou met enkele volgschepen
de almiranta en schout-bij-nacht Jan Mast zijn Spaanschen colle-
ga voor zijn rekening nemen. De overige schepen moesten ieder
een vijandelijk schip uitkiezen en bestrijden. In vaste orde most
ieder zijn tegenstander aanvallen. Waar het gevecht het heetst of
de nood het hoogst was, zouden de schepen elkaar terstond bij-
stand moeten verleenen 2).
Toen De Ibarra den 31en Augustus Houtebeen op zich af zag
komen, heesch hij den koninklijken standard en loste een schot,
het afgesproken sein voor het innemen der plaatsen. In goede orde
met slechts marszeil en fok bijgezet, voer hij op Houtebeen af.
Deze, Roozendaelen Mast,wierpen zich terstond op de afgesproken
vlaggeschepen. Jol trachtte zijn schip aan het boord van De
Ibarra te leggen, hem onderwijl de volle laag gevende. Het ge-
lukte hem zijn boegspriet door het vijandelijk want te steken en
zich vast te klampen. Intusschen beschoten het Wapen van Rot-
terdam en de Tertholen den Spanjaard langszij en aan den achter-
kant.
De vijand weerde zich dapper; hij gaf Jol de voile laag terug,
waardoor deze groote schade aan tuig en want kreeg, daar zijn
schip veel lager lag dan het Spaansche. Zijn marsen reikten onge-
veer ter hoogte van het vijandelijk dek.
Hevig werd aan beide zijden gestreden. Tot vijf keer toe staken
de onzen den brand in de capitana. Twee uren lang lag Houtebeen
aan stuurboord te loevert van den vijand, zonder dat het hem ge-
lukte zijn volk over te brengen, tot hij het bevel gaf vanuit de
marsen kogels en granaten te werpen in den Spaanschen bodem.
Deze taktiek had success, de Spanjaarden waren bezig dek en over-
loop te ontruimen en Houtebeen had reeds een van zijn mannen
den grooten top ingejaagd om de Spaansche vlag af te halen, toen
1) Wright II, doc. 73. Sancho de Urdanivia aan de Kroon, 15 Nov.
1638.
Waarschijnlijk hebben meer zeeroovers zich nog bij Jol gevoegd.
De Voorzitter van de Audiencia te Santo Domingo schreef, dat de
zee rond Cuba bezaaid was met vijanden. Een ander bericht spreekt
van een vloot van 42 schepen. Hoe het ook zij, Houtebeen's vloot over-
trof de Spaansche in aantal.
2) Barlaeus, p. 113, 114.








J. B. VAN OVEREEM


de Spaansche vice-admiraal en schout-bij-nacht, die zich uit de
enterhaken van Roozendael en Mast hadden weten los te werken,
hun bevelhebber wisten te ontzetten. Nog had Jol het onderspit
niet behoeven te delven en was de Compagnie misschien een twee-
de zilvervloot rijk geworden, ,,hadde naar behooren gesecondeert
geweest". 1) Doch slechts vier van zijn schepen hebben aan den
strijd deel genomen, ,,dandere bleven boven wint liggen, het spel
aensiende" 1).
Ook de drie volgschepen van Roozendael, die den Spaanschen
vice-admiraal aan boord kwam, konden hun commandant niet te
hulp komen. Zij werden van hem afgesneden door het galjoen de
Carmen, dat twee uur lang met hen in strijd is geweest, waarbij
haar romp en boegspriet zeer werden beschadigd.
Na een strijd van acht uren moesten de Hollanders afhouden.
Aan weerszijden waren veel dooden en gewonden gevallen 2).
Jol most het verlies van zijn beide vlagofficieren betreuren 3).
Van de commissievaarders heeft Houtebeen in het geheel geen
steun ondervonden. Bij het begin van den strijd wendden zij naar
twee koopvaarders, die op de vlucht waren gegaan en hebben zich
van de lading meester gemaakt 4).
Hetzij uit lafheid, hetzij uit jaloezie, dat Jol met voorbijgaan
van ouderen in rang tot admiral was benoemd, hebben zijn kapi-
teins zich aan den strijd onttrokken. In een ijlings bijeengeroepen
krijgsraad heeft hij hun de huid volgescholden, zelfs den kapitein
van het Wapen van Rotterdam met zijn commandostaf afgeran-
seld toen deze een tegenwerping maakte en hem van zijn com-
mando ontheven s). Volgens zijn instructie had hij het recht,
,,niet alleen in hare maentgelden, maer ooc aenden lijve te straf-
fen, sonder aensien ofte eenige oogluijkinge"
Na ongeveer een uur lang te loevert te hebben afgehouden, zette
Houtebeen weer alle zeilen bij om nog eens tot den aanval over te
gaan. Doch weer lieten zijn officieren hem in den steek, hoewel de


1) G. W. Kernkamp, Zweedsche Archivalia, Brieven van Samuel
Blommaert, no. 35, 13 November 1638.
2) Volgens Barlaeus waren bij de Hollanders 50 dooden en 150 ge-
wonden gevallen. De Spanjaarden hadden 82 dooden en 134 gewonden.
(Wright II, doc. 73).
3) Wright II, doc. 73. Sancho de Urdanivia aan de Kroon, 15 No-
vember 1638.
4) Wright II, doc. 73. Sancho de Urdanivia aan de Kroon, 15 Nov.
1638.
5) Barlaeus, p. 115.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 43

vloot nog steeds het voordeel van den wind had. Onverrichterzake
most hij ook deze aanvalspoging opgeven 1).
Den 3en September liet Jol nog eens de pitsjaarsvlag waaien.
Nog steeds had hij de loef van de Spaansche vloot, die intusschen
tot Mariel was gevorderd. Het zou dus onverantwoordelijk zijn
geweest den strijd niet opnieuw te wagen.
Aan de spits van een linie van 13 schepen zeilde Jolop de Spaan-
sche vloot toe, in het voorbijgaan De Ibarra de volle laag gevende.
Doch hij geraakte toen aan lij van den vijand, doordat waar-
schijnlijk de wind om de Noord draaide en liet zich in Oostelijke
richting gaan, achtervolgd door De Ibarra 2).
Ook Jol's overige schepen vielen enkele Spaansche schepen van
de voorhoede aan, maar concentreerden vervolgens hun aandacht
op de wat achtergebleven Carmen, die het voor de tweede maal
zwaar te verantwoorden kreeg. Eerst toen De Ibarra den steven
wendde om haar bij te staan, hielden de Hollanders af 3). Daar de
Carmen niet meer zeewaardig bleek te zijn, heeft De Ibarra haar
zilverlading in zijn schip overgenomen. Vervolgens werd het
galjoen in de Bahia Honda in brand gestoken.
De Spaansche vloot was nu bovenwinds van Houtebeen's sche-
pen geraakt en de kans op overwinnen was voor hem geheel ver-
keken. Zeer schadeloos is hij zijn achtervolgers ontkomen, doch de
zilvervloot is bijna geheel onbeschadigd ,,in salvo geraekt".
De Ibarra en zijn krijgsraad besloten niet naar Havana op te
werken, daar de wind contrarie was, doch met den gunstigen wind
naar Nieuw Spanje te gaan, waar men eventueel ook better zou
kunnen ,,overwinteren". Bovendien voegden zich steeds meer
schepen bij Houtebeen, terwijl De Ibarra een galjoen had moeten
verliezen. Ook zouden de Spanjaarden geen kogels en kruit ge-
noeg hebben, wanneer Houtebeen nogmaals zou aanvallen. Zij
waren ervan overtuigd, dat hij dit zou doen wanneer zij hun reis
naar Havana zouden voortzetten. Dus wendden zij den steven 4).
Toen Houtebeen den 17en September van adviesjachten gerap-
porteerd kreeg dat de Spaansche vloot zich op haar reis naar Nieuw
Spanje nog ter hoogte van het Organosgebergte beyond, wilde hij
ten vierden male den strijd wagen. Aanvankelijk weigerde het
scheepsvolk wonder de laffe en rebellieuze kapiteins te vechten,
1) Barlaeus, p. 117 en Wright II. doc. 73.
2) Barlaeus p. 117 en 118. Wright II, doc. 73. Pamflet Knuttel
no. 4620.
3) Wright II, doc. 73. Sancho de Urdanivia aan de Kroon, 15 Nov.
1638.
') Pamflet Knuttel no. 4620.








J. B. VAN OVEREEM


maar toen de admiral ook de kapiteins van de Zwolle, de Over-
ijsel, de Goeree, de Mercurius en de Ernestus door anderen had
vervangen, was het tot den slag bereid 1). Doch toen Jol ter hoogte
van het Organosgebergte de kust naderde, bleek de Spaansche
vloot reeds uit het gezicht te zijn. Er school niets anders voor hem
over dan this te varen. De Ibarra had ,,het silver verseeckert en-
de den Vijant bespot ende gestraft" 2)!
Thuisgekomen heeft Houtebeen onmiddellijk rapport uitge-
bracht aan de Heeren XIX, de Staten-Generaal en den Prins en
een aanklacht ingediend tegen de zes kapiteins, die zich ,,als pol-
trons hebben uyt de weech gehouden" 3) en door hem waren af-
gezet. Een krijgsraad van twee gecommitteerden uit ieder college
ter admiraliteit, die half Maart 1639 bijeenkwam, deed uitspraak
in dit onverkwikkelijk process. Natuurlijk werden door de aan-
geklaagden ook beschuldigingen tegen den admiral ingebracht,
maar Houtebeen is, nadat hij met de beklaagden was geconfron-
teerd en verhoord, geheel vrijuit gegaan, ,,omdat sich altijt wel
had gequeten ende in groote reputatie was" 4). Hij heeft zelfs van
Hunne Hoog Mogenden een gouden keten met medaille ter waar-
de van 707 gulden ontvangen s). De kapiteins evenwel moesten
voor de ,,nalaticheyt, flauherticheyt ende het versuym" 6), hun
straf ondergaan. Johan Maurits' vrees, dat de ,,eerloose schelmen,
dewelcke wij wenschten alhier te hebben om selvigen, anderen ten
exempel, te straffen, door 't faveur van den eenen en den anderen
nog sullen vrij geraecken", werd dus niet verwezenlijkt 7).

Negende reis naar de West: 1640.
In den vierdaagschen zeeslag van 12, 13, 14 en 17 Januari
1640 was de groote Spaansche armada van 86 zeilen, die wonder
Don Fernando de Mascarenhas, graaf da Torre, ongeveer 10
weken na den slag bij Duins naar de West had zee gekozen, door
de uit 20 schepen bestaande Braziliaansche vloot wonder Willem


') Barlaeus, p. 118.
2) Pamflet Knuttel no. 4620.
3) Arch. St. Gen. no. 3228. Registers op de Res. betr. de W.I.C.
1638-1651, 18 Nov. 1638.
4) Aitzema II, p. 539, 589, 591.
5) ResolutiOn der Staten-Generaal, 24 November en 3 December
1638.
') Arch. St. Gen. no. 3228. Register o.d. Res. betr. de W.I.C. 1638-
1651, 29 April 1639.
7) W.I.C.O.C. 54. Johan Maurits aan de XIX, 18 Februari 1639.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 45

Cornelisz. Loos volkomen verslagen 1). De Zuidenwind, die in den
strijd de bondgenoot der Hollanders was geweest, had de armada
afgedreven, die in de baai van Cabo de S. Roque haar landings-
troepen aan wal had gezet. Onder Luis Barbalho trokken deze
dwars door Brazilia op naar de Allerheiligenbaai. De Hollandsche
kolonie heeft veel te lijden gehad van deze troepen en van de in
het Hollandsche gebied binnenrukkende, plunderende Portugee-
zen, die dit des te gemakkelijker konden doen, omdat bijna alle
beschikbare strijdkrachten der Hollanders in Pernambuco waren
geconcentreerd.
Johan Maurtis nu meende dat het geen kwaad zou kunnen een
strafexpeditie te laten gaan naar de Allerheiligenbaai om het Por-
tugeesche gebied ,,te branden en te ruineeren oock alles doot
te slaen -- behalve de vrouwen kinderen ende negers, hier
volgende des vijants eygen ordre" 2).
Herhaaldelijk had hij de Bewindhebbers reeds voor de komst
der armada om hulp gevraagd, doch eerst tegen het einde van
1639 konden deze ertoe overgaan schepen en troepen naar de
West te zenden. Een bespreking met Jan Cornelisz. Lichthart, aan
wien het opperbevel van deze vloot zou worden opgedragen, over-
tuigde hen dat zij minstens 27 zeilen zou moeten tellen, met onge-
veer 2330 matrozen en 2430 soldaten bemand en voor een jaar
gevictualieerd zou moeten zijn. De bewapening van minstens 18
van deze schepen zou 28 tot 36 kanonnen moeten bedragen. Maar
nog steeds konden de Heeren XIX het denkbeeld niet opgeven,
eens een zilvervloot te attrapeeren! Zij gelastten dan ook dat deze
vloot na afloop van haar dienst op de Braziliaansche kust wonder
de leading van Jol naar de Antillen zou moeten vertrekken, om,,de
kwijnende zaak tot meerderen bloei te brengen" 3).
Volgens de Spaansche geruchten bestond deze vloot, wierafvaart
in Spanje bekend was geworden, uit 60 schepen 4), maar het waren
er slechts 28, die wonder Lichthart en Jol den 17en Januari 1640
wonder zeil gingen en den 26en Maart op de reede van Pernambuco
ten anker kwamen 5).
Reikhalzend had Johan Maurits naar hun komst uitgezien.

1) Zie hierover het artikel van Prof. J. C. M. Warnsinck in de Gids
van Februari 1940.
2) W.I.C.O.C. 55. Johan Maurits aan de XIX. 9 Mei 1640.
3) De Laet IV, Inleiding p. LXXXIV.
4) Wright II, doc. 75. Don Alvaro de Luna Sarmiento aan de Kroon,
6 November 1640.
5) W.I.C.O.C. 55. Lichthart aan de XIX, 15 April 1640.








J. B. VAN OVEREEM


,,Vreuchde en general blijtschap heeft dit arrivement bij ons ver-
oorzaakt", verzekerde hij zijn Meesters, ,,en boven alles is ons aen-
genaem ende hebben wij U.E. particulierlijck te bedancken voor
de gesondene Hooffde van deselve Vloote, den Heer Admirael
Lichthart ende den Heer Cornelis Cornelissen Jol, personen, om
hare grote gaven altijt bij ons in besonder respect gehouden 1)."
Onmiddellijk zijn de vlootvoogden met hem en den Raad in
overleg getreden om uitvoering te geven aan zijn plan, het Por-
tugeesche gebied te brandschatten i). Immers om San Salvador te
veroveren was deze scheepsmacht te klein; daartoe zouden wel 70
A 80 schepen noodig zijn 2). Voorloopig moesten de Heeren XIX
maar hiervan afzien, meende Johan Maurits, ,,tensij deselve re-
solveren de Bahia met goet fatsoen aen te tasten, waertoe ten
minsten vereyscht worden 6000 van onse soldaten". De Bahia
toch was ,,een kat, die niet sonder hantschoenen mach aengetast
werden" 3).
Met negen schepen en elf compagnien soldaten was Jol in het
begin van April vooruitgezeild om de Hollandsche troepen in
Alagoas solaas te brengen tegen de aanvallen van de Portugeezen,
doch deze waren reeds zuidwaarts vertrokken. Jol wachtte nu de
komst van Lichthart af met de hoofdmacht den 19en April uit
Pernambuco vertrokken dien hij bij Porto dos Francez trof.
Gezamenlijk zetten zij hun tocht om de Zuid voort. Bij deze onder-
neming speelde de vloot geen actieven rol, daar zij slechts middel
tot transport was 4).
Het gelukte de soldaten zoo ver mogelijk de rivieren op te bren-
gen, die in de Allerheiligenbaai uitmonden. Van hier uit trokken
zij het land in en plunderden de bezittingen van de Portugeezen,
waarmee zij zich tot het einde van Mei bezig hielden. Zij gingen
toen weer aan boord en de vloot laveerde de baai uit om naar
Pernambuco terug te keeren. Het werd hoog tijd voor Jol, wilde
hij in de Caraibische zee nog met eenig success kunnen optreden.
Den I4en Juli is de vloot van 20 schepen en 4 jachten, waarvan 3
tot branders waren ingericht 5), scheep gegaan naar de Antillen.
1) W.I.C.O.C. 55. Johan Maurits en de Raad aan de XIX, 7 Mei 1640
2) H. Watjen, Das holl. Kolonialreich in Brasilien, p. 103.
3) W.I.C.O.C. 55, Johan Maurits en de Raad aan de XIX, 9 Mei 1640
*) W.I.C.O.C. 55. Journaal van Elias Herckmans, een der leden van
den Raad, die deze expeditie heeft bijgewoond en omstandig en nauw-
keurig heeft beschreven wat op dezen weinig belangrijken tocht is ge-
passeerd.
5) Wright II, doc. 75. Don Alvaro de Luna Sarmiento aan de Kroon,
6 Nov. 1640. In W.I.C.O.C. 55, Johan Maurits aan de XIX, 13 Sept.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 47

Slechts veertien dagen tijds had Jol beschikbaar gehad om zijn
schepen uit te rusten en voor 30 weken van vivres te voorzien 1)!
Op dezen tocht stond Lichthart, de kenner der Braziliaansche
kuststroomen, hoewel ouder in rang, feitelijk wonder Jol, die, ,,wel
geexperimenteert" in de Caraibische wateren, het opperbevel
voerde.
Den 10en Augustus bereikte de vloot Espafiola 2). Bij het eiland
La Vache nam men water, brandhout en versch fruit in en zette
een week later koers naar Havana dat men, steeds buiten den wal
blijvende, den len September bereikte.
Hier voegden zich twee jachten uit Curacao en tien kapers bij de
vloot, die daartoe van den Prins van Oranje het bevel hadden ge-
kregen. Zij werden op verkenning gezonden naar Kaap S. An-
tonio en de Tortugas om de schepen van Cartagena en Nieuw
Spanje op te wachten. ,,Voorts op alles ordre gestelt ende ons tot
slaen gereet houdende" 3) had Houtebeen zijn vloot verdeeld in
drie eskaders van zeven schepen en vier jachten wonder hemzelf,
Lichthart en den vice-admiraal, den Zeeuw Bartel Wouters 4).
Den 2en September veroverde het schip Alkmaar een kleine
bark van Florida met 45 zielen aan boord, die over de schepen
werden verdeeld, opdat zij het bericht van de aanwezigheid der
Hollanders niet aan de Spanjaarden zouden overbrengen 4). Doch
van den aanvang van het jaar 1640 was men op de Antillen reeds
gewaarschuwd voor Houtebeen's komst, hoezeer de Hollanders
den tocht ook gehelm hadden gehouden. De gouverneur van Ha-
vana had het bericht doorgezonden naar Cartagena en Vera Cruz,
naar de wachtschepen bij Kaap Corrientes en op het eiland Pinos
en de retourschepen bleven dan ook binnen de havens. Ook had de
gouverneur Havana in staat van verdediging gebracht, zelfs
brandschepen in de haven gelegd en troepen langs de kust opge-

1640, komt een lijst voor met de namen van Jol's schepen, waarvan
sommige ook bij Cabafias hebben gestreden:
Salamander (Houtebeen), Aemilia (Lichthart), Middelburg (Bartel
Wouters, vice-admiraal), Witte Leeuw, Witte Eenhoorn, Alkmaar,
Goeree, Utrecht, Zaaier, Tijger van Amsterdam, Keizerin, Graaf Ernst
(of Ernestus), Tholen (of Tertholen), St. Pieter, Nassau, Kampen, Bul
van Hoorn, Haas, Maagd van Enkhuizen, Regenboog, Schop, Tijger
van Rotterdam, Leiderdorp, Cattenbao (?).
') W.I.C.O.C. 55. Johan Maurits aan de XIX, 13 September 1640.
2) W.I.C.O.C. 55. Jol aan de XIX, 6 October 1640. Verklaring van
Lucas Gilles, supra-cargo van de Haas.
3) W.I.C.O.C. 55. Jol aan de XIX, 6 October 1640.
4) W.I.C.O.C. 55. Bartel Wouters aan de XIX, 9 October 1640.








J. B. VAN OVEREEM


steld, daar hij een landing der Hollanders vreesde 1). Op alles voor-
bereid dus wachtten de Spanjaarden Pie de Palo af die, onbewust
van deze voorzorgsmaatregelen, op de retourvloten bleef kruisen.
In den nacht van den 1 len September stak echter een hevige
N.N.O.-storm op. Drie dagen lang held het vaarweer aan en ,,de
see was seer ontsteldt" 2). Lichthart wilde zelfs liever een landing
wagen dan buiten in den storm te blijven en vroeg aan een der ge-
vangen Spanjaarden: ,,Pater, als ik de haven van Havana binnen-
vaar, zullen zij mij dan genadig behandelen en lijfsbehoud schen-
ken?" 1).
Tegen middernacht van den 13en September nam de wind, die
gekrompen was om de N.W. eindelijk af, waardoor de schepen los
van den wal konden komen. Jol miste zeven van zijn schepen,
waarvan er vier op de kust van Cuba zijn gestrand 3). De Span-
jaarden hebben zich van het geschut, de munitie en het scheeps-
materiaal meester gemaakt en de bemanning gevangen genomen.
De drie andere schepen zijn het Oud Bahamakanaal uitgedreven.
Hun pogingen om op te werken naar de vloot hadden geen success
en omdat een der schepen ,,soo olijck" bleek te zijn, besloten zij
dat dit lekke schip inplaats van naar Pernambuco, zooals Jol's in-
structie had gelast, naar het vaderland zou zeilen, in de hoop be-
houden this te komen 4). Met de rest van de vloot kruiste Jol
voor Havana.
Den 20en September zond hij een sloep, voorzien van een witte
vlag, naar den wal met het eenigszins snoevend gestelde, schrifte-
lijk verzoek de Hollandsche krijgsgevangenen tegen de Spaansche
uit te wisselen. Hij dreigde dat ,,wij zullen trachten vergoeding te
krijgen voor de schade, die wij geleden hebben als daarvan
eigenlijk sprake kan zijn" 1)!
De Spaansche hidalgo, die gouverneur van Havana was, heeft
dit verzoek in zeer hoofsche, maar ironische termen geweigerd,
zijn leedwezen uitsprekend over het lot der gestrande schepen en
verzekerde Jol, dat ,,ik mij erover verheugen zal, als de Spaansche
armada U zal vinden, als U alles in overvloed hebt, opdat het
success, dat wij van Gods hand verwachten, des te grooterzijn zal". 1)

1) Wright II, doc. 75. Don Alvaro de Luna Sarmiento aan de Kroon,
6 Nov. 1640.
2) Zie noot 4 op de vorige bladzijde.
3) W.I.C.O.C. 55. Bartel Wouters aan de XIX, 9 October 1640. De
gestrande schepen waren de Alkmaar, Bul van Hoorn, Keizerin en
Cattenbao.
4) W.I.C.O.C. 55. Verklaring van Lucas Gilles, supra-cargo van de
Haas.








DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL 49

De gouverneur heeft zijn wensch niet in vervulling zien gaan,
want tevergeefs heeft Jol tot den 28en September voor de kust op
en neer gehouden. ,,Siende dat geen apparentie en was, dat de
Spaensche vloot van dit jaer souden uytcomen 1)" heeft Houte-
been zijn schepen de baai van Matanzas binnen gevoerd en
van water en ,,handere noodighe sacken" 2) voorzien. Hiertoe
plunderden de schepelingen de Spaansche bezittingen.
Na alle krijgsgevangenen aan land te hebben gezet evenzoo-
vele monden die anders om niet uit den scheepsvoorraad moesten
worden gevoed zeilde de vloot den 7en October de baai weer
uit, door het Oud Bahamakanaal naar Brazilii, zooals Johan
Maurits Houtebeen in zijn aanvullende instructie had gelast 3).
Onmiddellijk daarna zonden de Spanjaarden het bericht van
Houtebeen's vertrek naar Vera Cruz en Cartagena en de Spaan-
sche vloten zeilden, nu de kust veilig was, uit om hun kostelijke
lading in te nemen en verschenen tegen het einde van Januari 1641
voor Havana om gezamenlijk huiswaarts te keeren 4).
Op de kust van Cuba is deze laatste poging der Heeren XIX om
den kostbaren buit der zilverschepen te vermeesteren, volkomen
vastgeloopen. Hierna hebben zij nooit weer een vloot met dit doel
naar de Caraibische zee gezonden.
Ook Jol heeft op deze reis voor de laatste maal in de Caraibische
wateren gevaren. In 1641 hebben de Heeren XIX hem naar de
kust van Guinee laten gaan, om, voordat vrede met Portugal
werd gesloten, het slavendeptt Angola te bemachtigen. Hij heeft
zijn opdracht volvoerd, doch ten koste van zijn leven. In hem ver-
loren de Bewindhebbers een trouw en moedig scheepskapitein,
die alom in de West-Indian schrik had verspreid en menige Spaan-
sche prijs had opgebracht.

Litteratu ur:
L. VAN AITZEMA: Saecken van Staet ende Oorlogh II.
C. BARLAEUS: Nederlandsch Brazilie wonder het behind van Johan
Maurits van Nassau, 1637-1644.
Bewerkt door S. P. I'Honor6 Naber, naar de uitgave van 1647.
Den Haag 1933.
I. COMMELIN: Het leven en bedrijf van Frederik Hendrik, 1652.

I) W.I.C.O.C. 55. Jol aan de XIX, 6 October 1640.
2) W.I.C.O.C. 55. Bartel Wouters aan de XIX, 9 October 1640.
3) W.I.C.O.C. 55. Instructie van Gouverneur en Raad aan Jol,
10 Juli 1640.
4) Wright II, doc. 75. Don Alvaro de Luna Sarmiento aan de Kroon,
6 November 1640.
West-Indische Gids XXIV 4









50 DE REIZEN NAAR DE WEST VAN CORNELIS CORNELISZ. JOL

G. J. VAN GROL: De grondpolitiek in het West-Indische domein der
Generaliteit. 's-Gravenhage 1934.
J. H. J. HAMELBERG: De Nederlanders op de West-Indische Eilanden.
Amsterdam 1903.
S. P. L'HONORE NABER: Piet Heyn en de zilvervloot. Hist. Gen. Wer-
ken 3e series, no. 53. Utrecht 1928.
G. W. KERNKAMP: Zweedsche Archivalia. Bijdr. en Meded. Hist. Gen.
deel XXIX. Utrecht 1908.
JOHANNES DE LAET: Jaerlijck Verhael van de verrichtinghen der ge-
octroyeerde West-Indische Compagnie in 13 Boucken. 1624-1636.
Bewerkt door S. P. 1'Honor6 Naber en J. C. M. Warnsinck. Wer-
ken Linsch. Ver. XXXIV, XXXVI, XXXVII, XL.
Pamflet KNUTTEL no. 4620. Translaet uyt den Spaenschen weghens 't
gevecht tusschen des Coninx Silvervloot en den admiral Houte-
been in West-Indien op den 31 en Augustus 1638, 12 mijlen van de
Havana, mitsgaders De Lijst van de Dooden ende de ghequetste
die op des Coninx Armade geweest zijn.
Eerst gedruckt in Spaensch tot Cadis door Fernando Rey, anno
1639, Ende nu t'amstelredam gedruckt voor Francooys Lieshout,
Boeck-verkooper op den Dam, in 't Groot-Boeck anno 1639.
W. R. MENKMAN: Aanteekeningen op Hamelbergs werken. West-
Indische Gids, Mei 1941.
Dr. D. F. SCHEURLEER: Van Varen en van Vechten, I, 's-Gravenhage,
1914.
DAVID PIETERSZ. DE VRIES: Kort Historiael ende Journaels Aen-
teyckeninge van verscheyden voyagiens, enz. Bewerkt door Dr.
H. T. Colenbrander. Werken Linsch. Ver. III.
Dr. H. WATJEN: Das hollindische Kolonialreich in Brasilin. 's-Gra-
venhage 1921.
Prof. J. C. M. WARNSINCK: Een mislukte aanslag op Nederlandsch
Brazilie, 1639-1640. De Gids, Februari 1940.
I. A. WRIGHT: Nederlandsche Zeevaarders in de Caraibische zee, 1621-
1648(9). Documenten uit het Archivo General de Indias te Sevilla.
Vertaald door Prof. Dr. C. F. A. van Dam. Hist. Gen. Werken
3e series no. 63 en 64. Utrecht 1935.

Rijksarchief te 's-Gravenhage
Uit het archief der W.I.C. Oude Compagnie:
No. 2. Vergadering van Negentienen. Notulen 1629-1645.
No. 8. Vergadering van Negentienen. Copieboek der uitgaande
brieven, 1629-1642.
No. 14. Kamer Amsterdam. Notulen 1635-1636.
No. 49- Kamer Zeeland. Brieven en papieren van Brazilie 1630-1640.
55.

Resolution der Staten-Generaal 1638
Archief der Staten-Generaal no. 3228. Register op de Resolution be-
treffende de W.I.C., 1638-1651.















DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN
BERBICE

II

DOOR

B. DE GAAY FORTMAN

Het blijkt niet, waardoor het nog vier jaren geduurd heeft,
v66r ds. Klepperbein iemand gevonden had. In de consistoriale
vergadering van 19 April 1752 eerst deelde hij mee, dat de Hoog-
duitsche proponent Johan Heinrich Faercken, geboortig uit
Eldagsen in het Hannoversche, bereid was naar Berbice te gaan.
Deze kwam over, en nadat hij uitdrukkelijk verklaard had te we-
ten, dat hij zou gaan ,,op zijn eigen risico, zonder eenige praeju-
dice en betrekkinge van dit onse Consistorium in desen", ver-
klaarde men zich bereid hem te examineeren en straks, na goed-
keuring van het beroep door directeuren der kolonie, ,,als een
Liefdendienst" in te zegenen. Dit alles verliep naar wensch.
Faercken heette verder Faerckenius.
Zondag 15 October 1752 hield de nieuwe predikant, in Berbice
aangekomen, op de plantage Solitude zijn eerste vergadering met
de ,,bestierders". Na een ,,zeer stigtelijk" gebed en leerrede uit
Filippenzen II, 12 en 13 (Alzoo, mijne geliefden, gelijk gij altijd
gehoorzaam geweest zijt, niet alleen in mijne tegenwoordigheid,
maar ook veelmeer nu in mijne afwezigheid, werkt dat gij zahg
wordt met vreeze en been; want God is het, die in u werkt beide
het willen en het doen, naar zijn welbehagen) werden de belangen
der gemeente besproken. De gouverneur had geweigerd een ge-
bouw beschikbaar te stellen voor het houden der godsdienstoefe-
ningen; de heer Reymers bood daarom voor dit doel zijn huis
Rapenburg aan. Besloten werd daar den 22sten October 1752
voor het eerst godsdienstoefening te houden, vier ouderlingen en
twee ,,diaconen "te kiezen. Lodewijk Abbensets zou voorloopig
als voorlezer en voorzanger optreden om de kosten, aan de uit-
oefening van dit ambt anders verbonden, uit te sparen.


-51 -








B. DE GAAY FORTMAN


Op den genoemden dag hield ds. Faerkenius zijn ,,zeer stigte-
lijke en zielroerende" intreepreek over Handelingen X, 42 en 43
(En hij heeft ons geboden te prediken aan het volk, en te getuigen,
dat hij door God is verordend tot een rechter van levenden en
dooden. Van deze geven alle profeten getuigenis, dat door zijnen
naam allen, die in hem gelooven, vergeving der zonden ontvangen
zullen). Abbensets, Speelman, Schirmeister en George 1) werden
ouderlingen de eerste ook scriba en Krzidlowsky met Johan
Andreas Weber ouderlingen. De collect had 51 gulden en 18
stuivers opgebracht. In de 's middags gehouden kerkeraadsver-
gadering werd besloten den gouverneur te vragen akte van gun-
ning voor twee erven in de ontworpen stad Nieuw-Amsterdam
voor kerk, predikantshuis en school, en af en toe ook in de boven-
divisie kerk te houden. De kerkelijke ordonnantie van 18 Septem-
ber 1686 werd aanvaard met dien verstande, dat, daar ,,oblaten"
niet verkrijgbaar waren, ,,en dit ook een vrij middelding is", men
,,ordinair spijsbrood" bij het Heilig Avondmaal zou gebruiken.
Dit alles berichtten de breeders in Berbice den 8sten Januari
1753 aan het consistorie te Amsterdam. Zij zonden daarbij de
notulen hunner vergaderingen over en zegden toe dit regelmatig
te zullen voortzetten. Officieel wordt nu afgezien van het verzoek
als een dochterkerk aangenomen te worden, maar wel wordt weer
geldelijke steun gevraagd, met name voor de kerk, die men ver-
wacht in twee maanden gereed te zullen hebben op de voor 2000
gulden van Johannes Feer aangekochte erven, genaamd ,,het
canton Bern". Uit een brief van ds. Faerkeniusvaneenigedagen
later blijkt nog, dat er 97 ledematen ingeschreven waren en dat
men verwachtte sterker en grooter te zullen worden dan de gere-
formeerden, met wie men zich voorstelde zich ,,zoo min in te laten
als mogelijk is", zooals de kerkeraad schreef.
Het eenige, dat men bij het Amsterdamsche consistorie bereikte,
was, dat de opdracht aan ds. Klepperbein een ruimer strekking
van blijvenden aard kreeg, en met hem de ouderling Anthony
Bon in commissie benoemd werd om in het algemeen de Berbice-
zaken te behandelen. Van geldelijken steun kon geen sprake zijn;
wel volgde een berisping, dat men met kerkbouw begonnen was,
v66r het door Amsterdam gewenschte fonds gevormd was.
De brieven en overgezonden notulen stellen ons in de gelegen-
1) George was als Abbensets en Schirmeister lid van het Hof van
politie. In de eerste dagen van den slavenopstand leidde hij het verzet
der blanken tegen de rebellen op Peereboom, waarbij hij gedood werd.
Netscher. 199. 200. 400.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 53

heid het verloop der zaken te volgen. Johan Godfried Molwitz
kreeg het opzicht over den bouw der kerk, die 60 voeten lang en
30 voeten diep zou zijn. In afwachting van de voltooiing bood de
gouverneur, toen Reijmers' huis niet meer beschikbaar was, het
gouvernementshuis Ruymzigt voor de kerkdiensten aan. Uit
Essequebo, waar ds. Faerkenius op uitnoodiging van eenige
breeders in het voorjaar van 1753 had vertoefd, werd een bijdrage
van / 200.- overgemaakt. De bouwkosten hebben in het geheel
/ 2500.- bedragen, waarbij ermee rekening gehouden is, dat een
tweetal leden der kerk voor een deel van zijn vordering afzag.
Den 5den Augustus 1753 kon de nieuwe kerk in gebruik worden
genomen. Ds. Faerkenius preekte over 1 Petrus II, 5 (en bouwt
nu ook gij zelve, als levende steenen, u op tot een geestelijk huis,
tot een heilig priesterdom, om te offeren geestelijke offers, die God
aangenaam zijn door Jezus Christus). Ruim driehonderd men-
schen woonden dezen dienst bij. Dat de gouverneur genood is,
wordt niet gezegd, wel leest men later van banken in de kerk voor
directeur en raden. De collect bracht dit keer / 149.8 op, en de
mededeeling van een en ander werkte in Amsterdam zoo goed, dat
het consistorie uit de ,,kerkenbeurs" f 600.- gaf. De preek van
ds. Faerkenius werd in Nederlandsche vertaling te Amsterdam
uitgegeven bij Hendrik Bruyn ,,op de cingel, op de hoek van de
Gasthuysmoolensteeg" en is opgedragen aan kerkeraad en lid-
maten zijner gemeente.
Men moet zich van het Nieuw-Amsterdam, waar deze kerk ver-
rees, geen groote voorstelling maken. Hartsinck spreekt van een
vlek met bijna twintig huizen, en 66n van die huizen was dan nog
het bij de kerk behoorende predikantshuis.
Ruim een mijl voorbij de Wironjekreek, waar, gelijkgezegd,
ook een gereformeerde kerk stond, verrees op den oostelijken
over van de Berbice bij de plantage Agatha een tweede Luther-
sche kerk, primitief van bouw, opgetrokken met kleien muren
en een dak van bladeren. Dit gebouw was grooter dan dat in de
stad, nl. 70 bij 40 voet, doch een preekstoel was er niet; de predi-
kant, die om de vier maanden kwam, stond achter een [tafel.
Aldus deelen Hartsinck (286) en Netscher (183) mee.
Eenige moeilijkheden leverde de diaken Krzidlowsky op. Na
de eerste kerkeraadsvergadering was hij er niet meer geweest. 6
Augustus 1753, toen hij weer afwezig was, gingen Schirmeister en
Weber hem opzoeken; zij vonden hem bij de vendutie in het fort
Amsterdam, waar hij zich verontschuldigde met de mededeeling,
dat hij oud was, geen plantage, volk of vaartuig had en van plan








B. DE GAAY FORTMAN


was naar Holland te gaan, al te zamen redenen om ontslag te vra-
gen. Dit laatste waren de anderen niet met hem eens. De zaak
bleef sleepende, tot zij werd opgelost in de vergadering van 16
December 1753, toen in overeenstemming met een niet nader be-
kend advies van ds. Klepperbein besloten werd het diakenschap
af te schaffen. Diaken Weber werd daarop tot ouderling gekozen.
De feitelijke toestand was ook zoo, dat er geen armen waren en er
ook niet voor de diaconie gecollecteerd werd.
Niet buiten verband met deze kwestie staat het eerste geschil,
dat omstreeks denzelfden tijd met de gereformeerden rees. Het
schijnt, dat een middel tot stijving der kerkelijke kassen in dien tijd
was het collecteeren op binnengevallen schepen en het plaatsen
van bussen bij herbergiers. Voor het eerste werden telkens ouder-
lingen aangewezen, die op de schepen met Luthersche gezagvoer-
ders niet onbelangrijke bedragen ophaalden. De Lutherschen had-
den ook een kerkbus geplaatst bij twee herbergiers, gemeenteleden.
De gereformeerden beklaagden zich daarover bij de plaatselijke
overhead, die een voor hen gunstige beschikking gaf, uit kracht
waarvan de deurwaarder C. F. K6hler 21 December 1753 den
herbergier Christian Nicolaas Stoltenhagen en den anderen, niet
genoemden, herbergier aanzegde, ,,omme de armbusse soo gij van
de Luytherse gemeente in uw huys heeft immediaat te resti-
tueeren, met interdictie omme nooyt geene andren armbussen
als alleen van de gereformeerde diacony te houwden, op poene
dat uw in deesen contrary doed, naer merite suit worden gecorri-
geerd". Aldus luidt het exploit, dat men naar Amsterdam over-
zond met de vraag: Is dat in orde? Het antwoord kwam prompt:
houdt U hierin ,,lijdentlijk", want ge hebt geen armen te verzor-
gen, daar die, als zij mochten komen, ten last van de gerefor-
meerde diaconie zijn. Van dit laatste was men zoo zeker niet in
Berbice, maar men volgde toch den ontvangen raad.
Tevergeefs werd getracht van de directie der kolonie vrijstel-
ling te krijgen van de lasten voor kerk en slaven.
De scriba Abbensets trad in het eerste jaar na de komst van den
predikant af als ouderling. Hem werd, toen kort daarop zijn vrouw
overleed, uit erkenning van zijn verdiensten voor de gemeente
een tweetal grafsteden ,,in het doophuisje" der kerk kosteloos af-
gestaan. Als voorlezer en voorzanger der gemeente werd Abben-
sets in 1754 opgevolgd door Coenraad Matthias Schreiber, maar
een jaar later kreeg als zoodanig een aanstelling Hendrik Jansen
Buse 1).
') Deze Buse, die in de geschiedenis der gemeente steeds meer op den








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 55

5 December 1754 reeds overleed ds. Faerkenius. Na afloop van
de begrafenis, twee dagen later, werd er kerkeraadsvergadering
gehouden, waarin ouderling Speelman mededeeling deed van het
korte ziekbed van den predikant. Met pijn en zwelling in de beenen
was het eenige dagen tevoren begonnen, en in den nacht van 4 op
5 December had de ,,huisoppasser" ouderling Molwitz, die chirur-
gijn was, geroepen. De dokter vond hem ,,buiten spraak en ken-
nisse, bevangen met een catarrhus suffocativus", deed een ader-
lating, die eenige verlichting scheen te geven, maar geen uur later
was de patient overleden.
De oud-ouderling Abbensets, die na zijn aftreden de kerkeraads-
vergaderingen was blijven bijwonen, werd tot voorzitter benoemd
in afwachting van de komst van den nieuwen predikant.
Aan het Amsterdamsche consistorie werd gevraagd weder te
willen zorgen voor een ,,Godvrugtig, Rechtzinnig en moderaat
Leeraar". Het salaries werd gebracht op / 1200, daar het gebruik
van huisslaven, als ds. Faerkenius had gehad, kwam te vervallen.
Gaarne zou men een predikant krijgen, die het Nederlandsch
machtig was, maar men was bereid met een van ,,Hoogduitsche
Taale" genoegen te nemen.
In September hadden de gecommitteerden Klepperbein en
Bon al iemand gevonden: Achaz Ludolph Gottfried Deyckman,
proponent in het Oude Mark-Brandenburgsche, maar deze trok
zich terug. Gelukkig was aanstonds een ander bereid te gaan, ds.
Johan Friedrich Matthias Gr6schner, geboortig van Immekath of
Minnekath in de Altmark. Hij werd met goed gevolg van wege het
consistorie onderzocht en beroepen wonder goedkeuring van de
directie der kolonie. Ditmaal werd de beroepene niet alleen 26
November 1755 ingezegend als eene liefdedienst, waarbij hij in
de Oude kerk preekte over Mattheus IX, 36-38 (En toen hij het
volk zag, jammerde het hem; want zij waren versmacht en ver-
strooid, gelijk schapen die geen herder hebben. Toen zeide hij tot
zijne jongeren: De oogst is wel groot, maar de arbeiders zijn wei-
nigen. Bidt dan den Heer des oogstes, dat hij arbeiders in zijnen
oogst zende), maar hij kreeg ook een formeelen beroepsbrief, door
de leden van het consistorie te Amsterdam geteekend.

voorgrond trad en gaandeweg de plaats van Abbensets innam, kan niet
dezelfde zijn als J. H. Buse opzichter-generaal, later lid van het Hof
van politie, die tweemaal, 1773-1775 en 1777-1778, met anderen het
bestuur der kolonie waarnam bij afwezigheid van den gouverneur, als
waar is, wat Netscher meedeelt, dat die Buse omstreeks 1765 in de
kolonie kwam (Netscher, 253, 258).








B. DE GAAY FORTMAN


2 February 1756 met de ,,Berbice vriendschap" van Texel ver-
trokken, kwam de nieuwe predikant 1 Mei 1756 op zijn bestem-
ming, waar hij 16 Mei intree deed, sprekende over 2 Corinthe V,
18-20 (En dit is alles van God, die ons met zich zelven verzoend
heeft door Jezus Christus, en ons het ambt heeft gegeven, dat de
verzoening predikt; want God was in Christus en verzoende de
wereld met zich zelven, en rekende hun hunne zonden niet toe,
en heeft wonder ons het woord der verzoening opgericht. Zoo zijn
wij nu boden in Christus' plaats, want God vermaant door ons;
zoo bidden wij nu in Christus' plaats: Laat u met God verzoenen);
des namiddags preekte hij over Hebreeen XIII, 17 (Zijt uwen
leeraren gehoorzaam en onderdanig; want zij waken voor uwe
zielen, als die rekenschap daarvan zullen geven; opdat zij het
met vreugde doen en niet met zuchten, want dat is u niet goed).
In den loop van dit jaar deed zich een principieele kwestie voor.
Oud-ouderling Abbensets zou gaan hertrouwen, en vroeg nu, of hij
eerst voor den magistraat en het gerecht en daarna in de Luther-
sche kerk zou trouwen, dan wel alleen in de gereformeerde kerk.
Men koos het eerste als ,,een Loffelijk voorbeeld.... nadien
denkelijk zulk een exempel door de gemeente in het vervolg zal
werden gevolgd en daardoor milde giften en ondersteuning van
onze kerk en Godsdienst werden verkreegen". Ds. Grischner
huwde in het jaar van zijn komst de weduwe van den ouderling
Mollwitz. Met groote ijver was hij zijn werk begonnen. Er waren
nu 114 lidmaten en een school was noodig. Hij schreef daarover
naar Amsterdam, en meende, dat de gelden daarvoor en voor
de ook door hem weer bepleite fondsvorming zou kunnen ver-
kregen worden door aanleg of aankoop van een plantage, waar-
voor hij geld ter leen vroeg. Het consistorie vond het plan best,
maar het verstrekken van de gelden, eenige duizenden guldens,
lag ,,geheel buyten [zijn] departmentt.
Onverwachts overleed ds. Gr6schner 12 Maart 1760 na nog
geen vier jaren dienst op 31-jarigen leeftijd.
Alle kerkeraadsleden en oud-leden kwamen 8 April 1760 bijeen
om te beraadslagen. Abbensets kreeg weer het praesidium der
vergaderingen. Tot nieuwe kerkeraadsleden waren eenige maan-
den tevoren gekozen Johan Hendrik Linde, die scriba werd,
Christoph Jan Ernst Mellin en Jan Miiller, die kort daarop over-
leden was, terwijl nog zitting hadden George, Beudiker, Weber,
Balk en Schirmeister. Besloten werd, dat gedurende de vacature
de oud-ouderlingen met de ouderlingen de kerk zouden besturen,
en de godsdienstoefeningen voortgang zouden hebben met preek-








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 57

lezen. Denzelfden dag going een brief uit naar het consistorie in
Amsterdam met verzoek opnieuw te willen zorgen voor een ,,be-
quaem en moderaet Predikant". In dezen brief wordt ook mee-
gedeeld, dat de gemeente ,,vrij verswakt is door ziektens en veel-
vuldige sterfgevallen".
Het was midden in dat achttal jaren 1757-1765, waarin een
zware epidemic de kolonie teisterde en vooral wonder de Euro-
peanen haar slachtoffers maakte. Netscher (bladz. 189) deelt mee,
dat de gouverneur in zijn brieven deze ziekte koorts of roodeloop
genoemd heeft, maar haar verschijnselen niet worden opgegeven
(blz. 189).
Het aantal afwezigen in de kerkeraadsvergaderingen wegens
ziekten van henzelf, familieleden of.... slaven was telkens zeer
groot. De vergadering van 25 Augustus 1760 moet uiteengaan,
omdat ,,de ouderlingen E. Mellin en Abbensets worden.... aan-
gedaan van koortsen". Op de volgende vergadering was het
nog erger. 8 December 1760 kwam Abbensets in de kerk te Nieuw-
Amsterdam, maar niemand verscheen om met hem kerkeraad te
houden. Trouwens, alleen de ouderlingen Linde en Mellin vielen
in de termen om aanwezig te zijn. Schirmeister en George waren
ziek. Beudiker had pas vrouw en kind verloren, en niet minder
dan vier ouderlingen, Weber, Johansen, Balk en Gillot (die / 500-
aan de gemeente vermaakte) waren sedert de laatste vergadering
overleden. Bij navraag aan de herbergen bleken Linde en Mellin
daar niet aangekomen, waarop Abbensets besloot maar te ver-
gaderen met den voorzanger Buse, die tot de komst van den
nieuwen predikant zitting zou blijven houden. 24 Maart 1761, als
weer alleen Abbensets en Buse aanwezig zijn, wordt gezegd:
,,zijnde beyde tegenwoordig, Godt Lof! gezond en wel".
Uit de notulen der vergadering van 8 December 1761 blijkt de
ontvangst van een brief van ds. Klepperbein, waarin erover ge-
schreven is, dat ds. Gr6schner ,,gedurende zijne korte levenstijd
in Berbice met veel chagrijn had moeten worstelen" en niet zoo
geliefd scheen als ds. Faerkenius. Het antwoord, daarop gegeven,
doet blijken, dat het huwelijk van den tweeden predikant niet
gelukkig is geweest 1), en dat hij door middel van een slaaf het
') De weduwe Groschner, eerder weduwe Mollwitz, hertrouwde vrij
spoedig met den luitenant Jan Willem Pronk, die in 1760 met den gou-
verneur Van Hoogenheim in de kolonie was gekomen. In de geschie-
denis van den slavenopstand wordt hij meermalen met eere genoemd
(Netscher, 190, 203/4, 227). Met zijn vrouw maakte hij het den kerke-
raad wel lastig om meer geld, dan haar toekwam, als weduwe Grosch-
ner te vorderen.








B. DE GAAY FORTMAN


kleermakersbedrijf uitoefende, wat ,,eenige ontmoeting van min-
achting" tengevolge had. De kerkeraad sprak daarom den wensch
uit, dat de nieuwe predikant met een deugdzame vrouw zou uit-
komen.
In het voorjaar van 1761 slaagden ds. Klepperbein en ouder-
ling Bon erin een predikant voor Berbice te vinden in Salomon
Fredrik Muller, geboren te Berlijn, rector op de Latijnsche school
te Ahrensburg bij Hamburg, 40 jaar oud. Hij kreeg ook weer een
beroepsbrief van het consistorie te Amsterdam. Daaruit blijkt,
dat hij gebonden was aan ,,de rijne leere des Goddelijken Woords,
gegrond in de canonike boeken der heilige Schrift, soo des ouden
als nieuwen Testaments en begreepen in de drie-hoofdsymbolis,
te weten het apostolische, Nicanische en athanasianische, in
d'onveranderde 1530 aan Keijser Carel de vijfden te Augsburg
overgegeevene Confessie, en derzelver apologize in de Smalkal-
dische artikelen, bij de Catechismus van Luterus en de formula
concordiae". Als een liefde dienst werd hij ingezegend, gelijk zijn
voorgangers. 5 October 1761, dus nadat de gemeente anderhalf
jaar vacant was geweest, zette ds. Muller in Berbice voet aan wal.
Hij was ongetrouwd, en beloofde, dat hij over eenvoorgenomen
huwelijk het oordeel van den kerkeraad zou inwinnen. Dertien
dagen later deed hij zijn intree, waarbij hij preekte over Lucas
XXIV, 47 (en in zijnen naam boete en vergeving der zonden laten
prediken, wonder alle volken, te beginnen bij Jeruzalem).
Een van de eerste vragen, die de nieuwe predikant stelde, was:
hoe staat het met het school houden. Het schijnt, dat de voor-
zanger Buse daaraan wel gedaan heeft, maar ermee had opgehou-
den; toen hij de burgerlijke betrekking van pakhuismeester kreeg,
deed hij afstand van zijn bezoldigde kerkelijke ambten. Naar
Amsterdam werd om een nieuwen voorlezer geschreven. Drie-
honderd gulden zou hij jaarlijks krijgen met vrij wonen en het
schoolgeld. Als nieuwe ouderlingen waren inmiddels gekozen Hen-
drik Urban Liberti, Buse, Johan Christoph Eckardt en Christian
Frederiksissen.
Hans Christian Dibbern van Friedrichshallin Noorwegen,stads-
schoolmeester te Deventer, verklaarde zich bereid als schoolmees-
ter naar Berbice te gaan. 5 October 1762 vertrok hij van Amster-
dam naar Texel om met de ,,Standvastigheid", kapitein Roelof
Lourens, twee maanden later aan te komen.
In Berbice was inmiddels de groote slavenopstand uitgebroken.
De belangwekkende beschrijving, die Netscher daarvan geeft,
gevolgd op de kaart, aan het werk toegevoegd, laat toe het geheele








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 59

verloop van 23 Februari 1762 tot ruim een jaar later te volgen.
Het vermoorden der blanken op de plantage Peereboom, het
oprukken der slaven langs de river, de bedreiging van fort Nassau,
dat door directeur en raden om de onwil bij burgers en militairen
om daar stand te houden most worden prijsgegeven, de vlucht
naar de schepen met hun lafhartige kapiteins en bemanning, tot
eindelijk op fort St. Andries na de geheele kolonie nagenoeg in
handen der opstandelingen was het is alles een groot drama
van angst en dood, waarin de moed van den gouverneur bijna
alleen stond tegenover de blooheid der anderen.
Dibbern, heeft tot groot genoegen van de gemeente zich aan
het werk gezet had, maar die werkzaamheid heeft niet lang kun-
nen duren.
De slavenopstand belette ook uitvoering te geven aan eenige
voorgenomen herstellingen aan de kerk. Ds. Muller had al eerder
ook klachten over den toestand, waarin zijn pastorie, met name
zijn studeerkamer, verkeerde, maar deze klachten werden in den
kerkeraad weinig vriendelijk ontvangen. Men going eens kijken en
vond, dat er ,,veele menschen, ja zelfs van de Regering, zijn, die
zulke goede woningen niet hebben".
Dit schijnt het begin van meer moeilijkheden te zijn geweest.
3 January 1763 was er kerkeraad, en vroeg ds. Muller een vrijwil-
lige bijdrage, daar alles zoo duur was geworden, en tevens be-
klaagde hij zich erover, dat Abbensets bij een afrekening hem
/ 100.- te veel afgehouden had. In plaats van antwoord kreeg hij
het verzoek het lidmatenboek en het doopboek af te geven. Daar-
op liep hij de vergadering uit en weigerde aan twee hem nagezon-
den ouderlingen de boeken af te geven, v66r hij antwoord op zijn
vragen zou hebben gekregen. De vergadering herinnerde zich daar-
op, dat bij een voorgaande gelegenheid was gebleken, dat niet 66n
nieuw lidmaat aangeteekend was en met name had men gemist
den ouderling Eckardt en dr. Bas 1). Er werd besloten den predi-
kant ,,op 't aldervriendelijkste te versoeken dat zijn WelEerw.
zig dog in 't toekoomende het waare welzijn van deze gemeente
gelieft ter herten te laaten gaan, en ouderlingen niet verder doen
treuren en sugten over aanstootelijke en onstigtelijke naareedenen
en gespreeken in gezelschappen, maar dat Zijn WelEerw. zig
alomme voorzigtig gelieft te gedraagen, opdat de gemeente zoo-
wel met zijn WelEerw. goede wandel als met de suyvere leere des

') Netscher, 199 deelt mee, dat dr. Jan Jacob Bass, chirurgijn-ma-
joor, in den slavenopstand levend werd gevild en daarna doodgeslagen.









B. DE GAAY FORTMAN


Goddelijken Woords mag gestigt worden; dat zijn WelEerw. ook
zijn werk gelieft te maaken, om de nieuw aankoomende geloofs-
genooten over de gronden van hun Christelijke belijdenisse te
ondervraagen, de attestatien, die zij vertoonen, te ondersoeken en
daaromtrent te doen zooals zijn Eerw. in conscientie bevinden zal
te behooren, ten ijnde dat dezelve als ledemaaten dezer gemeente
in het kerkboek bij zijn WelEerw. ingeschreven en ook aan de
ouderlingen bekend moogen worden, om ze mede tot contri-
bueeren te kunnen aanmaanen, gelijk zulks door wijlen d'Wel-
Eerw. Heeren Predikanten Faerkenius en GrSschner is geschied,
en het voorbeeld in het kerkboek gevonden word, alsook zijn
WelEerw. d'Heer Muller naa zijn komst in de colonie van alles
vriendelijk onderrigt gegeven is".
Hierna volgt de mededeeling, dat de kerkeraad de verzoeken
van ds. Muller met algemeene stemmen had afgewezen.
Daarop kwam de predikant weer ter vergadering en werden de
notulen gelezen, maar hij weigerde die te teekenen, zooals alle
aanwezige ouderlingen, Abbensets, Schirmeister, George, Buse,
Eckardt, Hendrik en Schweitzer deden, en verliet, al protesteeren-
de, de vergadering weer ,,zonder God te danken".
Netscher (blz. 202 e.v.) heeft het lafhartig gedrag van burgers
en schepelingen, door mij reeds genoemd, vrij uitvoerig geschetst.
Gouverneur Van Hoogenheim had met behulp van de naar fort
Nassau te hoop geloopen vluchtelingen daar willen standhouden
maar hun eenige begeerte was in de schepen te gaan en naar de
monding der river af te zakken. Eenmaal op de schepen, was het
eenig streven van passagiers en bemanning, wonder welke genoemd
worden de kapiteins Cock, Rameloo en Pijnappel, om naarhet va-
derland te vertrekken, waartoe de gouverneur echter geen toe-
stemming wilde geven. Onder hen, die hun heil op de schepen
zochten komen, eenige namen voor, reeds genoemd of in het ver-
volg nog te noemen als behoorende tot de Luthersche gemeente,
als Hans Christiaan Dibbern, W. van Lentzing, H. J. Buse, luite-
nant, en J. C. Eckardt, vaandrig der burgerij, Pieter Zweitser,
(Hartsinck I, 384, 386). Slechts 12 burgers verklaarden zich be-
reid tegen de opstandelingen tot het uiterste stand te houden. Ten
slotte heeft toen de gouverneur het vertrek der bloohartigen ge-
last, omdat hun langer blijven slechts zonder nut de levensmid-
delenvoorraad zou doen slinken. Dat de last om te vertrekken
alleen gegeven werd om de gebleken onwil tot hulpverleening te-
gen de opstandelingen en geenszins behoorde tot des gouverneurs
verdedigingsplan van de kolonie, blijkt duidelijk. Den gerefor-








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 61

meerden predikant ds. Van Petersom Ramring heeft de gouver-
neur zelfs uitdrukkelijk verzocht te blijven bij het overschot zijner
gemeente, dat in zijn droeven staat zijn stichting en vertroosting
wel bijzonder noodig had. Ook dit verzoek was tevergeefsch.
Het is noodig deze gang van zaken hier vast te leggen, omdat
meer dan 66n dezer vluchtelingen, en wonder hen ook ds. Muller,
het heeft doen voorkomen, alsof hij door te vertrekken niet anders
gedaan heeft dan opvolgen het bevel van den gouverneur.
10 April 1763 was de Luthersche predikant aan boord van het
schip,,Berbice welvaaren", van kapitein Rameloo waar hij van den
president-ouderling Schirmeister zijn traktement over de laatst
verschenen drie maanden in ontvangst nam. Een afschrift der
desbetreffende verklaring ligt in het Luthersche archief met het
afschrift van een brief, door ds. Muller drie dagen later tot den
gouverneur gericht. Uit dien brief blijkt, dat hij met ,,capt. Koch"
going vertrekken, en daar zijn kerkeraad hem ,,zonder aangetoonte
redenen" een attestatie weigerde, vroeg hij den gouverneur aan
ds. Klepperbein op te zenden een verklaring, ,,dat Sal. Fridr.
Muller als toonder deezes 1'/, jaar lang in de Hollandsche Colonie
de Berbice Evangelische Lutherse Predikant geweezen en van
wegens de rebellie der Negers wegvluchten moeten".
Gelet op zijn houding tegenover ds. Van Petersom Ramring is
het aan geen twijfel onderhevig, dat de gouverneur niet aan dit
verzoek heeft voldaan. Er was voor ds. Muller te minder
reden om te vluchten en zijn gemeente in den steek te laten,
omdat de negers hem en zijn kerk opzettelijk gespaard hadden.
Ds. Van Petersom Ramring was bij de overmeestering van Peere-
boom wel gevangen genomen, maar door het hoofd der opstan-
delingen als boodschapper naar den gouverneur gezonden. De
beide kerken aan de Wironjekreek waren verbrand en ook de ge-
reformeerde kerk was met fort Nassau in vlammen opgegaan,
maar de daarbuiten in Nieuw-Amsterdam gelegen Luthersche
kerk was met de pastorie ontzien, naar men wil, omdat de negers
zeiden, dat de blanken daar met God spraken (Hartsinck I, 286
en 467).
21 April 1763 berichtten Abbensets, Schirmeister en Buse als
,,de overgeblevene ouderlingen, thans uyt makende den kerke-
raad" het gebeurde aan het Amsterdamsche consistorie. Met
Dibbern, den schoolmeester, die met dezelfde gelegenheid als ds.
Muller vertrokken was, had men medelijden, maar deze laatste
had zijn gemeente verlaten en was zonder afscheid vertrokken,
hoewel ondanks haar zeer droevige omstandigheden de gemeente








62 DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE

niet had opgehouden te bestaan. Uit de bijgevoegde notulen van
denzelfden dag als deze brief blijkt, dat er toen kerkeraadsver-
gadering gehouden is op Dageraad, de gouvernementsplantage,
en daarin is vastgesteld, dat ds. Muller met de ,,Adriana Petro-
nella", gevoerd door Christoffel Cock, naar het vaderland vertrok-
ken is, zijn gemeente dus verlaten heeft en het predikambt der-
halve is vacant geworden. De ouderlingen George, Sitte en Hen-
drik waren door de negers vermoord. Met den predikant hadden
de ouderlingen Eckardt en Pieter Schweitzer hun ,,gereede Ef-
fecten" geborgen; laatstgenoemden waren met het schip van ka-
pitein Pijnappel vertrokken. Ouderling Beudiker was uitgeweken
naar Demerary.
21 December 1763 werd een kleine / 1100.- naar Amsterdam
overgemaakt met verzoek dit geld te bewaren voor de gemeente,
tot better tijden voor de kolonie zouden zijn aangebroken. Intus-
schen was ds. Muller 17 Augustus 1763 in de vergadering van het
Amsterdamsche consistorie gekomen en had hij om betaling van
zijn traktement, zijn reiskosten en vergoeding van andere scha-
den gevraagd. Men had hem daar naar ds. Klepperbein en ouder-
ling Bon en naar zijn eigen kerkeraad en gemeente in Berbice
verwezen. Toen de genoemde gecommitteerden de zaak weer in
de vergadering brachten, bleek, dat ds. Muller het consistorie als
gemachtigde van den kerkeraad in Berbice had doen dagvaarden
voor Commissarissen van de kleine zaken te Amsterdam om
/ 600.- als een half jaar traktement uitbetaald te krijgen. Het
bleek nu, dat het maar goed was, dat men de band met de ge-
meente ginds formeel zoo slap gehouden had. 8 November 1763
werd aan ds. Muller zijn eisch ontzegd.
(wordt vervolgd).


















BOEKBESPREKING


De nieuwste publicatie betreffende kolonisatie
van blanken in Suriname.

In den twee en twintigsten jaargang van ons tijdschrift (bl. 65/82) is
een opstel verschenen van de hand van Prof. Dr. N. H. Swellengrebel
over de vraag of een proefneming tot vestiging van politieke uitgewe-
kenen in Suriname hygienisch te verantwoorden is. Thans bevat het
Tijdschrift van het Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap (twee-
de reeks D1. LVIII, No. 5) beschouwingen van Dr. G. J. Vink over de
mogelijkheid van kolonisatie van blanken in Suriname. De twee ge-
noemde Heeren vormden, te zamen met den Heer S. Dijk, de commis-
sie welke in 1939 in Suriname voor een international kolonisatie-
vereeniging een onderzoek instelden naar de mogelijkheid om in Ne-
derlandsch Guyana op groote schaal joodsche emigranten wonder te
brengen.
De hygienist Swellengrebel heeft zich, uit den aard der zaak, heel
weinig met het specifiek joodsche aspect van het kolonisatie-vraag-
stuk bezig gehouden, Dr. Vink, die in zijn artikel tevens de aantee-
keningen van zijn college Dyk verwerkt heeft, zegt over dit bijzondere
element in het problem geen oordeel te hebben. Beide specialisten
hebben derhalve hun conclusies gegeven ten aanzien van de kolonisa-
tie van blanken in het algemeen, de eene uit hygienisch, de andere uit
landbouwkundig en economisch oogpunt. De vraag welke waarde een
(geslaagde) kolonisatie van blanken zou kunnen hebben voor de toe-
komstige ontwikkeling van Suriname zal men, begrijpelijkerwijze, ook
in het opstel van Dr. Vink niet beantwoord vinden; de commissie had
een onderzoek in te stellen naar de kansen van emigranten in een ge-
geven gebied, niet naar het belang dat dit gebied bij hun immigratie
zou kunnen hebben.
Dr. Vink heeft uitsluitend aan een agrarische kolonisatie gedacht;
hij meent dat een eerste poging slechts op betrekkelijk kleine schaal
zou mogen worden gewaagd en dat een nader onderzoek naar de eco-
nomische waarde van des blanken arbeidskracht in de tropen in ieder
geval noodig zou zijn, doch is, wat dit laatste betreft, geneigd te ge-
looven dat bruikbare resultaten niet al te lang op zich zouden behoe-
ven te laten wachten.
De schrijver heeft zich los gemaakt van bet denkbeeld dat landbouw-
kolonisatie van blanken op de productive van een exportgewas geba-
seerd zou behooren te zijn; de voedselproductie zou in het bedrijfs-
plan de hoofdzaak moeten zijn.
Hoewel Dr. Vink een blijvende vestiging slechts mogelijk acht in-
dien de blanke kolonist alle werk dat noodig is in zijn bedrijf zelf kan


- 63 -









BOEKBESPREKING


verrichten, wil hij hem toch kleurlingen als arbeiders doen toevoegen.
Een proef-kolonisatie van honderd landbouwersgezinnen, te zamen
met ongeveer dertien gezinnen van (gekleurde) ,,nevenkolonisten",
zou de schrijver verantwoord achten. De kosten eener zoodanige proef-
neming werden becijferd op 66n en een kwart million gulden, waarin
o.a. begrepen maandelijks te verleenen voorschotten aan den blanken
kolonist gedurende de eerste drie jaren.
Met betrekking tot het einddoel kolonisatie op groote schaal van
blanken in Suriname laat het artikel van Dr. V. vragen van groot
gewicht onbeantwoord en iets anders was ook niet te verwachten.
Commentaar te leveren op zijn conclusies lijkt wonder de huidige om-
standigheden van geen nut. De commissie Swellengrebel-Vink-Dyk
heeft het hare toegevoegd aan het reeds beschikbare material be-
treffende een vraagstuk dat van Surinaamsch standpunt bezien -
bij tusschenpoozen de gedachten heeft bezig gehouden, bijna zoolang
als wij met Suriname te maken gehad hebben.
December 1941. M.

Mr. W. J. van Balen, Zes Nederlandse Antillen.
Een overzicht van ons Gebiedsdeel Curafao. W. van
Hoeve, Deventer, 96 bladz., geill.

Naast het meer uitvoerige boek dat de schrijver in 1938 over ,,Ons
Gebiedsdeel Curacao" heeft samengesteld, zou een hernieuwde bewer-
king van dezelfde stof toch nog wel eenigen zin hebben, indien met de
beperking ook een diepere beginning op het geschrevene ware samen-
gegaan. ,,Er kon uitsluitend worden gestreefd naar het schetsen van
een verklarende samenvatting der hoofdzaken", maar voor een ondes-
kundige behandeling van de bijzaken mag dit toch stellig geen veront-
schuldiging zijn. Het geven van voorlichting aan een groot publiek
brengt nu eenmaal zekere verplichtingen met zich mede, en deze zijn
des te grooter, naarmate de schrijver zich in een grootere bekendheid
als publicist verheugt en uit dien hoofde door velen wordt beschouwd
als een man van algemeen gezag.
Nemen we als voorbeeld schrijvers' weinige opmerkingen op bodem-
kundig gebied. Deze getuigen van een onwetendheid, welke, na de alge-
meen begrijpelijke samenvattingen, die Rutten,Westerman en anderen
hebben gegeven (vgl. W. I. Gids 1932; Natuur en Mensch 1934- Rea-
lino, De Nederlandse Antillen) niet zoo gemakkelijk is goed te praten.
Is het nog noodig te zeggen, dat uit de handvormige baaien allerminst
het gebroken karakter van Curagao's bodem blijkt (p. 12 en 13), dat
lava op de Benedenwindsche Eilanden nergens voorkomt (p. 61), dat
de rotsblokken op Aruba niet zijn gladgeslepen maar door verweerings-
processen zijn afgerond (p. 73), dat de Hooiberg met een vulkaan
heelemaal niets te maken heeft (p. 75) en dat The Bottom ook niet in
een voormalige krater ligt (p. 91) ?
Het boekje ziet er aantrekkelijk nit, het is z66r vlot geschreven en
zal zijn weg dus zeker welvinden, al is de keuze van woorden en beelden
niet altijd even gelukkig (hierop werd reeds door Menkman gewezen
in zijn bespreking van ,,Ons gebiedsdeel Curagao", dit tijdschrift, jg.
22, blz. 20-24).
P. WAGENAAR HUMMELINCK.
















DE GESCHIEDENIS DER LUTERSCHE GEMEENTE IN
BERBICE

III (slot)

DOOR

B. DE GAAY FORTMAN

Eerst 15 Februari 1764, dus tien maanden na de vorige, was er
weer kerkeraadsvergadering in Berbice. Schirmeister was over-
leden; Abbensets en Buse waren alleen. De opstand was zoo goed
als gedempt. Kolonel De Salve, die 1 Januari met 6 transport-
schepen en 600 man troepen uit Holland was aangekomen, had
het Luthersche predikantshuis als woning gekozen, terwijl de
kerk tot hospital was ingericht. Er waren in het geheel een 800
soldaten in de kolonie, voor het grootste deel Lutherschen, en al
zou de landmilitie op den duur vertrekken, er was toch alle reden
om aan de toekomst der gemeente niet te twijfelen. Dit werd naar
Amsterdam bericht met verzoek een ,,bequaam en moderaat"
leeraar voor de gemeente in Berbice te beroepen.
Tot dit laatste was het consistorie niet bereid, omdat ds. Muller
verklaard had genegen te zijn weer als predikant naar Barbice
terug te keeren. Maar anderzijds was men ook niet ingegaan op
het verzoek van den predikant om zijn belangen voor te staan bij
directeuren der kolonie, die verklaard hadden het verzoek van
ds. Muller om vergunning tot vertrek naar Berbice te zullen over-
wegen, indien twee afgevaardigden van het consistorie hun dat
verzoek kwamen doen. Naar Berbice schreef de directie echter
9 Juli 1764, dat zij ,,loueerende de attentie van dezen kerkenraad"
gaarne een nieuw beroep zouden goedkeuren.
Ds. Muller beijverde zich den indruk te vestigen, dat hij niet
vrijwillig de kolonie verlaten had, maar op last van den gouver-
neur had moeten vertrekken. Hierdoor heeft het jaren en jaren
geduurd, v66r Berbice weer een predikant had. De gemeente daar
stelde zich op het standpunt, dat zij vacant was, terwijl het con-
West-Indische Gids XXIV 5








B. DE GAAY FORTMAN


sistorie na lange aarzeling er meer en meer toe neigde den band
tusschen ds. Muller en de gemeente niet voor doorgesneden te
houden. Nu waren de stukken, die de predikant overlegde, ook
wel geschikt om niet-ingewijden aannemelijk te maken, dat hij
gedwongen was geweest de kolonie te verlaten. Maar alle desbe-
treffende verklaringen waren afkomstig van personen, van wie de
gouverneur zich in arren moede had ontdaan na hun volstrekte
weigering om tot verdediging der kolonie mee te werken. Zoo
hadden op 20 September 1764 voor notaris Willem Decker te
Amsterdam het kerkeraadslid Eckardt en de gemeenteleden
Christiaan Friderich Kbhler, deurwaarder, en Jan Adam Schney-
der, plantagedirecteur, verklaard ,,voor de oprechte waarheit",
dat ds. Muller zijn leeraarsambt in Berbice ,,getrouwelijk heeft
waargenomen en met alle vlijt en vigilantie heeft behertigd, ten
genoege van het grootste gedeelte van de gemeente" en gelijk het
een leeraar betaamt had geleefd en de liefde en acting van de
gemeente tot zich getrokken had. Verder: ,,dat den requirant
niet uit eigen beweeging of motive, direct noch indirect, uit de
gemelde Colonie is gegaan, maar in teegendeel, dat den Requirant
ter oorzaake van de alomme bekende rupture in gedachte colonie
is heen gegaan op express ordre door den Heere Gouverneur en
Raaden van gemelde Colonie aan Capitijn Rameloo, die met zijn
schip daar lag, gegeeven, aan wiens scheepsboord den requirant
zich met de 3de getuige en andere beyond, gelijk ook zij, getuigen,
en veele andere, zo van hunne Gemeente als anderen, met een
allgemeen paspoort alle zijn heengegaan of hebben moeten heen-
gaan om te obedieeren aan de ordre van welgemelde Heer Gou-
verneur en Raaden, zijnde hun, getuigen, gemeente gints en her-
waarts verspreid, eenige hier en andere naar Curacao, Isequebo
en andere plaatsen, zodat er maar zeer wijnige personen van hun-
ne gemeente in gemelde Colonie zijn gebleeven; hebbende zij ge-
tuigen niet zonder groote aandoening gehoort, dat er nogthans
werd voorgegeeven, dat den requirant uit eigen motive uit gemel-
de colonie was weggegaan of weggeloopen, 't welk is een verre-
gaand lasterlijk voorgeeven, ten eenenaal verzonnen en strijdig
met de waarheid".
Deze verklaring is denzelfden dag voor ,,burgemeesteren en
regeerders der stadt Amsterdam" beeedigd.
Een tweede verklaring, die ds. Muller kon overleggen, was 25
Mei 1763 op Curacao geteekend door ds. Van Petersom Ramring,
W. van Lentzing 1), ouderling Schweitzer, Albert Tjirkt Ohlrichs,
1) De officer der burgermacht W. van Lentzing, directeur der plan-








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 67

gezworen landmeter, den voorzanger Dibbern, den chirurgijn
Cornelis Koevoets, en het bovengenoemde drietal, waarin even-
eens goed getuigenis van ds. Muller gegeven werd en op het ge-
dwongen vertrek gewezen werd.
De derde verklaring was van ds. Ramring, geteekend te Does-
burg 3 Mei 1764. Daarin wordt nog gezegd, dat ds. Muller ,,ziek
en doodelijk zwak" was, toen hij eerst op 't schip van kapitein
Laurentze gebracht werd, en ,,eenigszins bij krachten gekomen
zijnde" aan boord van de ,,Berbice Welvaaren" overging, welk
schip hij op order van het Hof van politie had moeten verlaten
om te repatrieeren.
Michiel Rameloo verklaarde 7 Juli 1764, dat de burgers moes-
ten repatrieeren ,,van weegens gebrek aan provisiu" 1), en ten
slotte was er een verklaring van Eckardt, K6hler, Schneyder, J,
H. Bahr, plantagedirecteur, J. R. D. Molwitz en Catharina Pronk-
Van Weeningen van 6 Augustus 1764, bevestigende, dat ds. Mul-
ler op order van den gouverneur was vertrokken.
Het mag voor het minst groote verwondering baren, dat wonder
hen, die zoo goed getuigenis gaven van leven en arbeid van ds.
Muller, ook voorkomen de ouderlingen Eckardt en Schweitzer, die
door hun onderteekening van de notulen der kerkeraadsverga-
dering van 3 Januari 1763 gansch anders daaromtrent verklaard
hadden.
Het Amsterdamsche consistorie had meer redenen dan de on-
zekerheid omtrent ds. Mullers gedrag om weinig voortvarend te
zijn in de uitvoering der nieuwe opdracht. Ten slotte waren het
toch maar twee personen, Abbensets en Buse, die de opdracht
verstrekt hadden, en bovendien was het niet waarschijnlijk, dat
in de tegenwoordige omstandigheden spoedig zich iemand zou
beschikbaar stellen. 17 October 1764 schreef het consistorie dit
alles naar Berbice.
tage Antonia, wordt bij Netscher eenige malen (blz. 196, 198, 202, 211,
401) genoemd als een bijzonder gehaat slavenhouder en een lafhartig
soldaat.
1) Het bevel, dat de gezworen klerk Jan de Vrij Jacobszoon aan
kapitein Rameloo overbracht, luidde:
,,Eerzaeme Capitijn!
Bij den Hove van Politie deeser Colonie is goed gevonden en gear-
resteerd, dat UE. met Uw schip Berbice Welvaaren zult blijven leggen
in deese colonie voor de mond der river Canje, om dezelve te dekken
tot nadre ordre, mits UE. zich kan en moet ontlasten van alle burgers
en persoonen, die zich binnen Uw scheepsboord bevinden, om te repa-
trieeren, dezelve laatende overgaan op de scheepen van de capitijns
Kok [Cock?] en Pijnappel".








B. DE GAAY FORTMAN


Ook ds. Muller schreef daarheen, 30 October 1764. Hij richtte
zijn brief ,,aan de heeren ouderlingen, en alle perzoonen van de
Evangelisch-Luthersche gemeente in Berbice", dus niet aan den
kerkeraad. Zooals hij in Amsterdam gebeten was op ds. Klepper-
bein, was hij dat op ,,de(n) valsche(n) Abbensets" en Buse, die
met dezen een lijn trok, in de kolonie. Eerst zegt hij in den brief,
dat hij zal terugkomen, tenzij de gemeente eenparig mocht be-
sluiten een anderen predikant te beroepen, want opdringen wil hij
zich niet, als hem dan maar zijn salaries tot zijn ontslag wordt be-
taald, en aan het slot dreigt hij met een process, wanneer men hem
niet bij een eenparig besluit terugroept.
Meer dan een jaar na de vorige vond 16 April 1765 weer een
kerkeraadsvergadering in de kolonie plaats. Met Abbensets en
Buse was ouderling Schweitzer weer aanwezig. De vergadering
werd bij afwezigheid van ouderling Beudiker uitgesteld, maar ook
de volgende, van 23 April, kwam om dezelfde reden niet tot
besluiten. Alleen zou den gouverneur verzocht worden om terug-
gave van het kerkgcbouw, dat eerst als hospital en vervolgens
,,tot meerdere dingen" was gebruikt. Ofschoon men zich voornam
over 4 A 6 weken weer te vergaderen, heeft de volgende vergade-
ring eerst 29 Maart 1767 plaats gehad.
Gebeurde er dus al dien tijd niets bijzonders in de kolonie, het
Amsterdamsche consistorie bleef het druk hebben met de zaak
van ds. Muller. 18 September 1765 was hij ter vergadering en
deelde hij mee naar Berbice te zullen gaan, als men hem / 1500.-,
de helft van zijn achterstallig salaries, betaalde en voorhet overige
borg bleef, en anders vroeg hij ontslag, omdat hij in Duitschland
een beroep kon krijgen. Het consistorie weigerde in deze zaak te
treden.
Te Silbitz in Pruisen werd ds. Muller beroepen, maar hij wilde
blijkbaar dit beroep niet aannemen, v66r hij formeel in Berbice
ontslagen zou zijn. Hij maakte de zaak aanhangig bij den koning
van Pruisen, wiens gezant bij de Staten-generaal Thulemeyer 4
October 1765 ds. Klepperbein bezocht en tegenover dezen her-
haalde ds. Mullers eisch: ontslag als predikant in Berbice en ten
minste / 1500.- achterstallig salaries. Verder bemoeide zich met
de zaak Elberfeldt, de resident van den Pruisischen koning in
Amsterdam, en zelfs liet de voorzittend burgemeester dier stad
Klepperbein en Bon bij zich komen, en hij deelde hun mee, dat
Thulemeyer zich tot de Staten-generaal had gewend. Het aan den
burgermeester daarop gezonden bericht bevat een uitvoerige uit-
eenzetting van hetgeen de Amsterdamsche Luthersche gemeente








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 69

voor die te Berbice had gedaan met de slotsom, dat geldelijke
aansprakelijkheid daaruit niet afgeleid kon worden. Ook de direc-
tie der kolonie vroeg bericht van het gebeurde.
Verder hoort men niet van dit ingrijpen, en toen ds. Muller 4
December 1765 alweer in het consistorie kwam met de mededee-
ling, dat hij naar Berbice zou gaan en hulp verzocht om zijn uit-
rusting en schulden te betalen, kreeg hij ten antwoord, dat het
eerste zijn zaak was en hij voor het andere bij de ouderlingen
most zijn.
Een jaar later was het anders. 17 September 1766 was de pre-
dikant weer ter vergadering. Hij vroeg verontschuldiging voor
wat hij ten nadeele van het consistorie had gezegd en geschre-
ven. Deze werd hem verleend, maar geld om uitrusting en
schulden te betalen werd hem geweigerd. Wel verklaarde het
consistorie zich bereid zijn verzoek om een paspoort naar Berbice
bij directeuren der kolonie te ondersteunen. Eenige malen zijn ds.
Klepperbein en ouderling Bon daarvoor ter directie geweest en
telkens werden zij met een kluitje in 't riet gestuurd, tot hun ten
slotte duidelijk te verstaan gegeven werd, dat men niet begreep,
dat het consistorie na zooveel jaren zich ineens de zaak van ds.
Muller zoo going aantrekken. Directeuren verweten ds. Muller, dat
hij zijn gemeente verlaten had, niettegenstaande zij zijn hulp en
vertroosting just noodig had, en dat hij, als hij geld van het con-
sfstorie zou hebben gekregen, om Berbice zich niet zou hebben
bekommerd en het beroep naar Silbitz zou hebben aangenomen.
Directeuren voegden hieraan toe, dat zij weinig zin hadden de
kolonie opnieuw aan verwarring en oneenigheid prijs te geven en
aan de Luthersche gemeente daar tegen wil en dank een predikant
op te dringen.
Het antwoord van ds. Klepperbein en Bon was, dat het consis-
torie handelde uit medelijden met ds. Mullers armoedige omstan-
digheden, en door de overgelegde stukken overtuigd was, dat de
predikant op last der regeering in Berbice vertrokken was.
Een maand later deelden directeuren mee, dat zij over de zaak
van ds. Muller naar gouverneur en raden geschreven hadden en
hun antwoord wilden afwachten, alvorens te beslissen.Middelerwijl
machtigde het consistorie ds. Klepperbein om ds. Muller/ 300.-
te betalen als traktement over het laatste kwartaal van 1763.
W6l was het consistorie radical van standpunt veranderd.
Er going 3 December 1766 een booze brief naar Berbice, waarin
werd gezegd, dat nog niet was uitgemaakt wie de schuldige in
deze zaak was, dat men elkaar de misslagen most vergeven,









B. DE GAAY FORTMAN


en ds. Muller zich toch niet aan onrechtzinnigheid of openbare
zonden en lastering had schuldig gemaakt. Ontslag had men hem
niet gegeven, maar evenmin had men hem laten terugkomen. Ten
slotte gaf het consistorie den kerkeraad in overweging ds. Muller,
,,thans nog zijnden Leeraar uwer gemeente" te laten overkomen,
hem uitrustingsgeld te betalen en althans een gedeelte van zijn
achterstallig salaries.
In de gemeente te Berbice hadden eenige veranderingen plaats
gegrepen. 20 April 1767 was Abbensets overleden, terwijl als ge-
meenteleden om met de nog overige kerkeraadsleden de gemeente
te besturen waren gekozen N. N. Cederkreutz 1), Nelis Andersen
en M. H. Lesten. In de gemeentevergadering van 17 Mei 1767
werd andermaal vastgesteld en Pieter Schweitzer teekende de
notulen mee dat ds. Muller door zijn ,,willekeurig vertrek"
zijn gemeente had verlaten en haar predikant niet meer was.
,,Het voorgeven", zoo wordt gezegd, ,,dat Sijn welEerwaarde doet
dat Sijn welEerw. op ordre van de hooge overigheyd uit de colo-
nie heeft moeten vertrekken is seer abusieff, kunnende zulks nooit
beweesen worden, en is ook geenszints de intentie van het Hoff
van Politie soo geweest, daar is alleenlijk wonder anderen ook aan
den Captn. Ramelo uit ordre van welgem.ae Heeren geschreven,
dat hij Captn. (vermits hij met sijn schip tot dekking van de
Rivier Canjen voor desselfs mond most blijven liggen) zig van
alle Burgers en Perzoonen konde en moeste ontlasten welke om te
repatrieeren binnen Sijn scheepsboord waaren; hieronder hadden
Heere Muller zig geenzints behoefden te reekenen, soo Sijn wel-
Eerwaarde maar genegenthijd had gehad in de Colonie te willen
blijven".
De vergadering verklaarde zich echter ,,met een grooten chris-
telijk medelijden te zijn aangedaan om den deplorabelen staat"
van ds. Muller, en zeide bereid te zijn alles te vergeten en te ver-
geven. Onverplicht wilde men hem / 744.11.- geven. En nu er
weer een predikant noodig was zij het voor een veel zwakkere
en minder vermogende gemeente wilde men ds. Muller, als
nieuw door het consistorie te beroepen predikant laten komen,
maar het zou zuinig moeten gaan en wel eens kunnen gebeuren,
dat het traktement niet op tijd bijeen was. Verder was de pastorie

1) Netscher (253, 255) noemt Christiaan Frederik Theodosius Ceder-
kreutz, die in 1765 ongeveer gelijktijdig met den opvolger van Van
Hoogenheim gouverneur J. Heijliger Joh. zn. (1764-1767) in de kolonie
zou zijn gekomen. In de notulen wordt later van C. F. T. Cederkreutz
gesproken.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 71

nog bij het gouvernement in gebruik de gouverneur was zelf
erin gaan wonen en zou de te verwachten gereformeerde predi-
kant voorloopig in de Luthersche kerk, die dus blijkbaar vrij ge-
geven was, moeten preeken. Dit alles werd naar het consistorie in
Amsterdam geschreven en ook naar de directie der kolonie aldaar
in antwoord op de door haar door middel van gouverneur en raden
ingewonnen inlichtingen.
Toen de brief, 19 Juni 1767 geschreven, het consistorie bereikte,
was ds. Muller 6 October 1767 overleden.

Nog vier jaren daarna bleef de Luthersche gemeente in Berbice
slapende. De notulen der vergadering van 21 Maart 1771 sluiten
aan bij die van 17 Mei 1767. Ouderling Buse, inmiddels ,,eerste
raad van regeeringe der beyde hoge geregtshooven" geworden,
had de leading. Het blijkt, dat ouderling Beudiker overleden was
in 1768, Schweitzer in 1769, Eckardt in 1770; van de bijzittende
gemeenteleden was Andersen overleden en was Lesten in 1769
naar Demerary vertrokken. Als nieuwe assessoren werden nu aan-
gewezen Hendrik Zastrow, de chirurgijn major I. Rieber,
Andries van den Bergh en de boekhouder van de soldij J. R. D. Mol-
witz, terwijl als zoodanig zitting bleven houden C. F. T. Ceder-
kreutz, de weesmeester J. J. Adami en J. G. Maske, eigenaar van
Mara en Germania, een schoonzoon van Abbensets Het bleek in
deze vergadering, dat de gemeente de beschikking had over
/ 2600.- a / 2800.-. Men besloot zich tot het consistorie te wen-
den om een ,,bequaam en vredelievend" predikant, maar ditmaal
zou het beslist een ,,Nederduytsch" predikant moeten zijn. Men
zou den gouverneur verzoeken de pastorie te ontruimen en anders
van gouvernementswege voor een goed logies ten dienste van den
predikant te zorgen. Van de gereformeerden werd nogal steun
verwacht. Men stelde zich voor, dat er samenwerking zou bestaan
en de beide predikanten beurtelings drie weken achtereen in de
Luthersche kerk in het fort en in de gereformeerde kerk ,,boven
in de river" zouden dienst doen. Men besloot ook 12 slaven aan
te koopen, o.a. opdat de predikant niet meer nu van den eenen en
en dan van den anderen ouderling een slaaf zou behoeven te ge-
bruiken maar een vasten oppasser zou hebben.
Dit alles werd aan het consistorie meegedeeld, maar dit wei-
gerde nu zijn medewerking, omdat er nog altijd geen fonds was,
als in 1744 al werd wenschelijk geacht; men zou echter genoegen
nemen met een borgstelling van eenige leden tot een bedrag van
/ 1200.- gedurende zes jaren. Als dat in orde zou zijn, het predi-








B. DE GAAY FORTMAN


kantshuis ontruimd en het aantal lidmaten der gemeente werd
opgegeven, zou het consistorie ,,delibereeren, of het zal kunnen
goed gevonden werden, te besluyten eenen predikant voor UEerw.
gemeente te beroepen".
Vager kon het wel niet, maar toch viel deze brief in Berbice in
goede aarde, en het volgend jaar werd / 3700.- naar het consis-
torie overgemaakt.
Van de 12 slaven, waarvoor de gemeente op een der eerstko-
mende ladingen ,,ingeteekend" had, werden er bij loting 6 toe-
gewezen, 4 mannen en 2 vrouwen, die / 420.- ,,pr. Pi6ce" kost-
ten, zoodat daarmee / 2520.- van het gereede geld gemoeid was.
In een brief van 4 Maart 1773, waarin dit naar Amsterdam bericht
werd, werd de verwachting uitgesproken, dat de gewenschte
leeraar spoedig zou komen, maar over het fonds en de pastorie
werd niet gerept. Prompt antwoordde het consistorie: hoe staat
het met fonds, predikantshuis en aantal lidmaten?
Al eerder, in 1769, had men 500 acres plantage-grond van de
directie der kolonie willen toegewezen hebben, maar dit was af-
gestuit op den eisch van / 5000.- heffing op de overdracht, in-
eens te betalen. In de vergadering van den kerkeraad van 28
October 1774 bleek, dat men die som ook in tien jaarlijksche ter-
mijnen zou kunnen betalen, en toen werd besloten daarop in te
gaan, ook om langs dien weg tot fondsvorming te komen. Aldus
werd de grondslag gelegd voor de plantage Augsburg. Elke aan-
wijzing, waar deze gelegen heeft, ontbreekt. May noemt deze
plantage ook De kleine Maripaan, en Hartsinck spreekt van twee
banken in de Berbice-rivier tusschen fort St. Andries en de redou-
te Samson, genaamd de groote en kleine Marepaan. Het is mo-
gelijk, dat op die hoogte Augsburg gelegen heeft. In een veel la-
teren brief (1841) wordt gezegd, dat Augsburg ligt aan de andere
zijde der river op drie kwartier afstand van de pastorie. In de
laatstgenoemde kerkeraadsvergadering werd ook verklaard,
waarom men zich in het bijeenkomen zoo beperken most: de le-
den woonden te ver uit elkaar, en buiten de vergadering bestond
evenmin gelegenheid tot overleg, omdat men elkaar niet zag. De
assessor Cederkreutz vroeg en verkreeg ontslag, omdat hij, met
tijdelijke goederen niet gezegend, niets kon bijdragen voor de
kerk. Het predikantshuis bleek nu eindelijk ledig te zijn. May zegt,
dat het gouvernement, dat elf jaren lang de pastorie gebruikte,
daarvoor, evenmin als voor het hospital, eenige vergoeding
aan de gemeente betaalde.
Een half jaar later, 18 Februari 1775, wilde de kerkeraad spij-








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 73

kers met koppen slaan. Buse was nog steeds de eenige ouderling;
C. P. Jauch, eigenaar van Agatha, en J. C. Sander, administra-
teur van Anna Leonora, waren nieuwe assessoren. Op een intee-
kenlijst was voor f 5065.5 geteekend, te betalen bij de komst van
den nieuwen predikant. Met een afschrift van deze lijst werd
maar vast een volmacht om een predikant te beroepen naar Am-
sterdam gezonden. Zes kerkeraadsleden verbonden zich voor de
richtige betaling van het traktement. Meegedeeld werd, dat er
180 lidmaten waren, van welke 87, uit Duitschland afkomstige,
militairen. Het consistorie nam met deze mededeelingen genoe-
gen. Ds. Klepperbein en ouderling Bon waren op hun verzoek
reeds eenige jaren geleden als gecommitteerden ontslagen. De
predikanten Klepperbein een Alberti 1) namen op zich een Neder-
duitschen predikant voor Berbice te zoeken, met den president-
ouderling Van Lankeren, maar in de vergadering van 4 October
1775 moesten zij berichten niet geslaagd te zijn wonder de predi-
kanten der kleine buitengemeenten. Een jaar later was echter be-
reid gevonden de 44jarige ds. Anthony Glintkamp van Purme-
rend 2). Directeuren der kolonie keurden het beroep goed. Vol-
gens den beroepsbrief kreeg de predikant / 1200.- traktement,
vrije woning, de noodige huisslaven en een jacht met vier riemen.
Voor 6 jaren verbond hij zich. Maar in afwijking van het in Ber-
bice ontworpene had het consistorie hem voor zijn weduwe hij
going met vrouw en twee dochters / 400.- in plaats van / 300.-
pensioen moeten toezeggen, en niet alleen voor den tijd van haar
verblijf in Berbice 3) maar ook bij vertrek van daar. Het uitrus-
tingsgeld, / 800.-, was / 200.- meer, dan de kerkeraad had be-
schikbaar gesteld.
Het vertrek van ds. Glintkamp heeft heel wat voeten in de
') Ericus Fredericus Alberti (1724-1788) was van 1768 tot zijn over-
lijden predikant te Amsterdam.
') Volgens mr. J. Loosjes, Naamlijst van predikanten, hoogleeraren
en proponenten der Luthersche kerk in Nederland, was hij geboren te
Amsterdam, studeerde te Rostock, 1757 predikant te Harlingen, 1759
te Purmerend. Hij schreef Vijf predikatien over het eerste hoofdstuk van
den Brief aan de Hebrein, tot het z2e vers ingesloten (1773/5). De Bie en
Loosjes, Biographisch woordenboek van Protestantsche Godgeleerden in
Nederland, III, 269 zegt van dit boek: indien ,,al geschikt... om kerke-
lijke regtzinnigheid te onderhouden en te vermeerderen, het mist...
de opwekking van den regten zin, om door handel en wandel de Chris-
tus en zijnen Vader te verheerlijken".
*) Zooals bij de vorige predikanten. Weduwe-pensioen was in dien
tijd nog niet algemeen. Zie Knappert, Ned. archief voor
kerkgeschiedenis Mei 1930, 35.








B. DE GAAY FORTMAN


aarde gehad. Den 29sten September 1776 preekte hij afscheid te
Purmerend met de bedoeling den Isten October scheep te gaan,
maar directeuren der kolonie wilden om niet opgegeven redenen,
dat hij met een volgende gelegenheid zou gaan. Dit schip had
echter door een zware storm schade gekregen, most hersteld
worden, zoodat het niet op den gedachten tijd vertrekken kon.
Nu zou de reis gedaan worden met,,De jonge Jan" van kapitein Jan
de Groot. Dat zou kort na 27 December moeten geweest zijn,
want tot dien datum, van 22 Augustus (sic!) af, werden aan de
gemeente te Berbice ruim / 600.- aan logementskosten in reke-
ning gebracht. ,,De jonge Jan" werd op de reede van Texelover-
zeild; van 1 Januari tot 13 Maart 1777 was dit schip in herstelling
en vertoefde ds. Glintkamp in een logement in Den Helder, wat
weer ruim / 400.- kostte, zoodat al met al de uitzending van de-
zen predikant de gemeente op / 2600.- kwam te staan.
Daar ginds wachtte men vele maanden tevergeefs. 20 Februari
1777 schreef de kerkeraad, dat het predikantshuis gereed was
,,met een moestuyn zoo goed, als men in dese colonie nae het sai-
soen kan wenschen".
Ook de reis van ds. Glintkamp was niet voorspoedig, vooral op
het laatst. 30 April viel de groote mast over boord en brak de
tweede mast; eenige dagen later liep het schip op een zandbank,
,,zodat de kiel van het schip sprong en hier en daar in de zee
dreef". Ten slotte liep het schip op een modderbank even buiten
de Berbicerivier, vanwaar de passagiers werden afgehaald 1).
Begin Mei zette ds. Glintkamp in Berbice voet aan wal en 18
Mei, zooals hij zelf opgaf, of den 25sten, gelijk de kerkeraad meld-
de, deed hij zijn intree met een preek over Colossensen I, 9 (Daar-
om ook wij, van dien dag af, dat wij het gehoord hebben, houden
niet op voor u te bidden en te begeeren, dat gij moogt vervuld
worden met de kennis van zijnen wil, in alle wijsheid en geestelijk
inzicht).
Er is een brief van 30 Juni 1777 van Buse aan ds. Klepperbein,
die wel van particulieren aard is, maar voldoende eigenaardigs
bevat over het geestelijk leven in de kolonie om dat hier te ver-
melden. Waarschijnlijk hebben zij elkander gekend in Jeverland,
althans daar gemeenschappelijke kennissen gehad, want Buse be-
dankte den predikant voor de ,,Nouvelles van Jever" en vroeg om
het vervolg. Hij vertelt iets van zijn drie kinderen, van welke

1) Hartsinck, 281 noemt een zandbank om Krabbeneiland, voor-
namelijk aan de westzijde en ten noorden.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 75

Lodewijk just uit Holland was teruggekomen om hem te helpen
in zijn ,,comptoirsaaken", die zich gelukkig uitbreidden, want het
viel zwaar uit de inkomsten der plantages de kinderen op te voe-
den. Ds. Klepperbein had klaarblijkelijk Lodewijk ontmoet, en
aanleiding gevonden den vader te schrijven over de onderwijzing
van zijn zoon in de Luthersche leer. In zijn antwoord daarop stelt
Buse op den voorgrond, dat hij ,,een getrouw en bestendig voor-
stander" dezer religie is, maar niet had kunnen beletten, dat zijn
zoon meest met gereformeerden had omgegaan en geneigd is dien
godsdienst aan te nemen. De vader vond dat uit godsdienstig
oogpunt niet erg en, maatschappelijk gezien, wel praktisch: ,,in
substantie" is er in de twee religion geen verschil en de gerefor-
meerde is de ,,praedomineerende". Daarbij kwam, dat de Luther-
sche kerk telkens vacant was, en de gereformeerde bestendig een
leeraar had; ,,soo soude mij in dit land, voornamentlijk indien
men het tijdelijk welsijn van sijn kroost, hetsij in huwelijk off
anders wil betragten, het best schijnen, en wonder correctief er in
te berusten, soo de tijd en geleegentheyd het voordroeg; ten op-
sigt van het eeuwig welsijn agte ik onnoodig UWelEerw. hier over
te onderhouden, terwijl UWelEerw. sulks voordraagd, wel be-
wust zal zijn, dat daar de Eeuwigheyd verschijnt, 't verschil verdwijnt.
Verder scheef Buse over zekeren Uhlman, die tot koster en
voorzanger was aangesteld en aan de goede gedachten van ds.
Klepperbein over hem beantwoordde.

Ook ds. Glintkamp heeft het niet lang gemaakt in Berbice. De
juiste redenen van zijn vertrek blijken niet uit de stukken. Tus-
schen 18 Februari 1775 en 10 Januari 1784 zijn geen notulen op-
gezonden. De notulen van het consistorie in ,,Antekening en Pro-
thocol" eindigen in 1781. Er zijn dus leemten in de gegevens, die
een recht oordeel moeilijk maken. Zeker is, dat de klachten, die
ds. Glintkamp aanhief, buitengewoon heftig waren, en niet ge-
dragen werden door de feiten, die hij zelf daarvoor aanvoerde.
2 February 1778, dus na negen maanden verblijf in de kolonie,
schreef hij aan het consistorie voornemens te zijn ,,aanstaande
voorjaar "terug te gaan. Hij hoopte het consistorie dan monde-
ling in te lichten over hetgeen er gebeurd was, en mocht hij komen
te sterven, dan zou hij zorgen, dat zijn uiteenzetting het consis-
torie bereikte, om te voorkomen, dat er ooit weer een predikant
naar Berbice zou gezonden worden, ten ninste op zulke voor-
waarden, als hij gegaan was, ,,wijl die zijn geheele Familie heeft
gedeclineerd en waardig is door een verschrikkelijke straf ge-








B. DE GAAY FORTMAN


pijnigt, ter doodt gebragt te worden, het nog gelukkiger heeft,
als om voor Luterse Predicant te worden zo na de Berbice geson-
den te worden als ik geweest ben".
Omtrent zijn verblijf en werkzaamheden schreef hij het volgen-
de. In de eerste kerkeraadsvergadering had hij zijn papieren over-
gelegd en de ordonnantie onderteekend. Bij zijn intree had hij
drie ,,voorstanders" ingezegend, door Buse als leden aangenomen,
en den volgenden zondag weer een. In December 1777 was op de
tweede kerkeraadsvergadering een voordracht voor 3 plaatsen
opgemaakt, maar niemand was afgetreden. Buse stelde in deze
vergadering voor, dat alle aan- en afwezige leden de notulen,
die een scriba in het klad en een klerk van Buse in het protocol-
boek zou inschrijven, zouden onderteekenen. Ds. Glintkamp
achtte dat in strijd met de kerkelijke ordinantie, hem door het
consistorie meegegeven en overall behalve in Berbice gebruikelijk.
Wat Buse beval, namen de anderen aan, en zoo moesten de door
ds. Glintkamp ingeschreven notulen worden uitgescheurd. Het
was meer een vloekende dan een kerkelijke vergadering geweest.
Wat de predikant over de derde kerkeraadsvergadering, van
2 January 1778, schreef, is niet heel duidelijk, maar komt hierop
neer, dat hij meedeelde over een jaar naar het vaderland te willen
vertrekken na behoorlijk afscheid genomen en zijn testimonia
ontvangen te hebben. Hij vertelde ook, dat de gemeente murmu-
reerde over het gedrag der ouderlinge en rekening en verantwoor-
ding van de ingezamelde gelden wilde hebben. Hij betreurde het
overlijden van den gouverneur Isaac Kaecks (1775-1777), die
hem een trouwe vriend en raadsman was.
Verderop werden als grieven nog genoemd, dat men wilde, dat
de predikant zeven negers zou onderhouden, wat hem / 300.-
zou kosten, en dat hem nog geen traktement was betaald, omdat
hij / 800.- in Holland zou hebben opgenomen. 25 Maart 1779
was ds. Glintkamp nog in Berbice maar niet meer als de predikant
der Luthersche gemeente. Ziekten van zijn vrouw en hemzelf had-
den hem belet terug te gaan. De kerkeraad had hem echter aan
zijn woord gehouden, en zoo had hij 31 Januari 1779 afscheid ge-
preekt en een behoorlijk testimonium en actum dimissum gekre-
gen. In den brief, waarin hij dit schrijft, deelde hij mee, dat de
kerkeraad van het begin af had geweigerd zijn beroepsbrief te
teekenen. Zou dit de reden zijn, dat men wederzijds zich blijkbaar
vrij voelde van de zes jaren, waarvoor de verbintenis oorspronke-
lijk gedacht was?
In het vaderland terug schreef ds. Glintkamp 23 Augustus 1779








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 77

aan het consistorie. Hierin herhaalde hij de oude klachten en
kwam hij met nieuwe voor den dag. Zijn huis lekte, zoodat hij het
had moeten verlaten. ledere veertien dagen most hij de river
op om in de bovenkerk te preeken, wat niet in zijn beroepsbrief
stond, /30.- most hij betalen voor ,,Paruyke opmaken",
/ 100.- aan ,,scheeren en hospitaalgelden .... voor medicijnen",
zoodat hij niet meer dan / 700.- voor levensonderhoud overhield,
terwijl het leven eens zoo duur was als in het vaderland. Vrouw
en kinderen had hij in Berbice achtergelaten. Hij legde een ,,ge-
tuigschrift en recommandatie" over van den gouverneur mr. P.
H. Koppiers (1778-1781 en 1784-1789) en riep de medewerking
van het consistorie in voor een beroep naar Batavia of Kaap de
goede hoop.
De gecommitteerden van het consistorie, die eerst 13 December
1779 over dezen brief vergaderden, waren van oordeel, dat de in-
houd was ,,van zoodanige natuur.... dat wij daarover ons niet
kunnen inlaaten". Ds. Klepperbein had toen ook al een brief van
Buse. Deze draagt geen dagteekening, maar was verzonden met
het schip, waarmee ds. Glintkamp naar Holland gegaan was.
Buse schreef, dat hij eigenlijk niet wist, waarom ds. Glintkamp
vertrokken was. Wel wist hij, dat deze al in de eerste kerkeraads-
vergadering f 2000.- traktement gevraagd had, zelf scriba had
willen zijn, maar het niet noodig gevonden had afschriften der
notulen aan het consistorie te zenden. Veiligheidshalve werd
hieraan toegevoegd, dat ds. Glintkamp al het hem toekomende
had gehad en dus geen vordering op de gemeente had. ,,Onder-
tusschen is het allersmertelijkst", besloot Buse, ,,voor onse Ge-
meente, naar zoo veel moeite en middelen aangewend te hebben,
zoo een wonderlijk humeur van een leeraar aan te treffen, die
de gemeente zoo schielijk wederom herderloos laat blijven sit-
ten".
Ds. Glintkamp besloot na de afwijzende holding van het con-
sistorie naar Berbice terug te keeren en vroeg om een kleine gift
(19 Januari 1780). Het consistorie schijnt hieraan voldaan te heb-
ben, want in de vergadering van 4 October 1780 was een brief van
ds. Glintkamp ingekomen uit Berbice, waarin het consistorie voor
de ,,liefdegaaf" werd bedankt, en de schrijver meedeelde aan de
,,voorstanders" gevraagd te hebben, of zij hem weer als predikant
op de voorwaarden van den beroepsbrief wilden hebben, anders
zou hij trachten elders in de West te slagen. Klaarblijkelijk is
hierop geen gunstig antwoord ontvangen, want bij brief van 23
Augustus 1780 beval ds. Glintkamp zich en de zijnen in hun be-








B. DE GAAY FORTMAN


hoeftige omstandigheden in de gunst van het consistorie aan. Van
het verdere levenslot van dezen predikant is mij niets gebleken.
Alleen is er een brief van zijn weduwe van April 1791 met bericht
van zijn overlijden als ,,adsistent predicant der Luthersche ge-
meente te Amsterdam", met een verzoek om ondersteuning.
Ds. Klepperbein, die na zijn ontslag en dat van ouderling Bon
de Berbice zaken was blijven behandelen met ds. Alberti en den
president-ouderling Van Lankeren, kreeg bij zijn emeritaat in
1779 andermaal op zijn verzoek ontslag als gecommitteerde.

Van de kerkeraadsvergadering van 10 Januari 1784 in Berbice
zijn er, gelijk gezegd, voor het eerst weer notulen. Buse was voor-
zitter en Molwitz, Adami, Jauch en H. B6tjer waren als ouder-
lingen met hem aanwezig. Laatstgenoemde was de beheerder van
de plantage Augsburg. Er was blijkbaar geldgebrek, want J. A.
Pool & Co. en J. van Nooten te Amsterdam schoten gelden op
hypotheek. Een achttal slaven werd nog aangekocht. Er wordt
gesproken van een vordering op het gouverement wegens het
gebruik van pastorie en kerkerf van 1764 tot 1782.
Het blijkt verder, dat de godsdienstoefeningen still stonden.
De kerkboeken, die gevaar liepen door kakkerlakken en andere
insecten bedorven te worden, werden verdeeld wonder de kerke-
raadsleden om bij gunstige gelegenheid verkocht te worden. Alle
kracht besloot men aan te wenden om straks uit de baten der
plantage de gemeente weer op te bouwen.
In den deze notulen begeleidenden bri f werd gezegd, dat na
het verlaten der gemeente door ds. Glintkamp velen zich hebben
onttrokken aan het geven van bijdragen, waardoor is moeten
worden afgezien van het weder beroepen van een predikant.
Bij de stukken ligt voorts nog een algemeene volmacht van 21
April 1778 van de ouderlingen Buse, Molwitz, Jauch, B6tjer en
Jean Carel Willem Herlin 1), Lodewijk Christoffel Abbensetz 2)
en Frederik Hoed cke op Sebastiaan van Nooten Jansz., schepen
van Amsterdam en bewindhebber der Oost-Indische Compagnie.
Ook is er een afrekening, door dezen opgenomen, van het be-

') Volgens Netscher, 259 en 411, ingenieur in 's landsdienst. 28 Mrt.
1780 kwam hij in de kolonie, vervaardigde plans voor forten en steden-
bouw, later plantage-eigenaar en lid van het Hof van politie.
2) Volgens De Nederlandsche leeuw 1935, 134 was
deze Abbensets, in 1766 in de kolonie gekomen, een neef van den op-
richter der Luthersche gemeente in Berbice, en is hij 20 Febr. 1827 in
Nickerie cve '-den.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 79

heer van het consistorie voor de gemeente in Berbice van 20
Maart 1765 tot 16 September 1789, sluitende met een batig saldo
voor die gemeente van / 910.1. Over het bedrag is nog verschil
geweest. De ouderlingenvergadering had aanvankelijk / 835.16
genoemd, de kerkeraad in Berbice meende, dat het / 1267.50
most zijn. Tenslotte werden de / 910.1 en 3 obligation van / 1.000.
aan den gemachtigde uitgekeerd.
Ouderling P. W. van Lankeren kreeg in de consistorievergade-
ring van 21 April 1788 ontslag als medecommissaris voor de Ber-
bice-zaken.

Van 1781 tot 1814 was de kolonie afwisselend in Engelsche
(1781-1782), Fransche (1782-1784), Nederlandsche (1784-1796),
Engelsche (1796-1802), Nederlandsche (1802-1803) en Engelsche
handen. Het is bij den vrede van Parijs door Engeland behouden.
Nederland zelf maakte zijn Franschen tijd door. De stukken zwij-
gen al die jaren. May deelt mee, dat er in 1813 twist ontstond on-
der de leden der gemeente en aan het Hof gevraagd werd een
onderzoek in te stellen naar het beheer der gelden. Omtrent den
uitslag van dat verzoek wordt echter niets meegedeeld.

In het najaar van 1815 blijkt in Amsterdam te zijn J. A. Hicken
als gemachtigde van L. C. Abbensets, J. M. C. Bens, H. Cn. Hint-
zen, J. A. Frauendorff en J. C. Guhleke namens den Lutherschen
kerkeraad in Berbice. Het consistorie benoemde een commissie
om met Hicken te spreken over de beroeping van een predikant.
Deze commissie bestond uit di. Ebersbach en Lagers, C. Swarth
en Mercker en bracht 1 November 1815 verslag uit 1). Men was
het eens geworden over de volgende voorwaarden: / 4000.- jaar-
lijksch traktement, zes slaven van de kerk zouden ten dienste van
den predikant worden gesteld, / 1000.- reiskosten en een gelijk
bedrag voor de terugreis, een verbintenis voor zes jaren met ver-
klaring zes maanden v66r het laatste jaar omtrent haar voort-
zetting, eenmaal dienst des Zondags, beurtelings in het Duitsch
en Nederlandsch, de predikant zou zich niet mogen bemoeien
met de geldelijke aangelegenheden der gemeente, borgstelling
van Hicken. Omdat deze daartoe geen volmacht had, zou de
regeling van weduwe- en kinderpensioen worden overgelaten aan
het overleg tusschen predikant en gemeente.
Het trekt de aandacht, dat het traktement viermaal zoo hoog
1) Ds. Chr. H. Ebersbach (1763-1858) was van 1796-1839 Luthersch
predikant te Amsterdam; ds. G. H. Lagers (1760-1833) van 1807 af.








B. DE GAAY FORTMAN


werd gesteld, als het tevoren was. En het zou nog veel hooger
worden. De kolonie maakte dan ook een gouden tijd door. Met
suiker, koffie en katoen werden schatten verdiend, dank zij den
ruimen aanvoer van werkkrachten, zegt Netscher (blz. 301/2).
Het kostte niet veel moeite een predikant voor Berbice te krij-
gen. Ds. Rudolph Scheffer van Beverwijk verklaarde zich bereid
om te gaan. Het consistorie kreeg blijkbaar weer schik in het geval
en besloot de behartiging van de kerkelijke belangen van Berbice
blijvend op te dragen aan de bestaande commissie voor Suriname,
die voortaan heeten zou commissie tot de kerkelijke zaken in de
West-Indian, waarin di. Lagers en Sartorius 1) en de ouderlingen
Swarth en Mercker zouden zitting hebben.
Ds. Scheffer kwam 6 Juni 1816 na een voorspoedige reis in
Berbice aan. 22 October van dit jaar schreef hij uitvoerig aan de
permanent commissie van het consistorie. Zijn huis was nog niet
gereed geweest, maar de scriba had hem drie maanden op zijn
plantage geherbergd. Na driemaal ziek geweest te zijn, hoopte hij
nu geacclimatiseerd te zijn. Hij schreef zeer opgewekt: het ge-
hoor nam wekelijks toe; het weduwe-pensioen was op / 500.-
bepaald en zijn eigen traktement zou waarschijnlijk op / 5.000.-
gebracht worden.
Dat het goed going, blijkt ook uit ds Scheffers brief van 18 Fe-
bruari 1817, waarin gevraagd wordt om H. C. Hintzen, die den
brief zal overhandigen, als gemachtigde van den kerkeraad bij te
staan bij het zoeken van een koster-voorzanger-organist, die een
school zal kunnen houden, en bij den aankoop van het noodige
zilverwerk voor doop en avondmaal, eenige schilderijen voor de
pastorie en 40 bijbels in gr. octavo met psalmen en gezangen.
Hintzen en Hicken werden geroemd als de steunpilaren der ge-
meente. Ds. Scheffers gezondheid was redelijk; ,,het opkomen der
Gemeente blijft alle verwagting overtreffen".
30 January 1818 schreven J. A. Frauendorff en A. G. Burmester
namens den kerkeraad in Berbice, dat de gemeente nu over de
middelen beschikte om een fonds te vormen voor het weduwen-
pensioen. In een volgenden brief werd daartoe 500 overgezon-
den, en blijkbaar had de gemeente toen een belangrijk te goed bij
den bankier S.A. Westerlo, want het consistorie werdgemachtigd,
daar zooveel op te nemen, als noodig mocht zijn om een kapitaal
te koopen, dat jaarlijks f 500.- rente zou opleveren. Zoo raakte
de gemeente in het bezit van / 20.100.- 21/,% Ned. Werkelijke
') Georg Frederik Sartorius (1773-1845) stond van 1814 te Amster-
dam.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 81

schuld. Meegedeeld wordt, dat het met de kerk zeer wel gaat, en
de leeraar de instemming heeft van alle hoorders.
Een paar jaar later schreef de scriba E. F. Hintze weer, dat
van den staat der gemeente gunstige berichten te geven waren,
zoowel wat betreft den bloeienden stand der geldmiddelen als
over het getrouw opkomen van de gemeente in de openbare gods-
dienstoefeningen. De predikant, wiens diensttijd over anderhalf
jaar zou verstrijken, had zich opnieuw aan de gemeente verbon-
den. Zijn traktement was op / 7000.- gesteld.
De volledige kerkeraad was als volgt samen gesteld: ds. R.
Scheffer, assessoren: L. C. Abbensets, A. G. Burmester, Hs.
Sneepel, G. Prass, J. H. P. Broeker, J. C. Wolff, lidmaten der ge-
meente: J. H. H. Sander, J. L. Barnstedt, C. J. Grade, J. J. C. L.
Franzen en J. F. Schwartz.
Het kapitaal bij de firma S. A. Westerlo & Co. was zeer toege-
nomen en de kerkeraad, die blijkbaar den firmant S. A. Westerlo
niet voor het hoofd wilde stooten, verzocht het consistorie bij
diens overlijden als medebestuurder van die fondsen met de ge-
noemde firma op te treden. Dat was niet naar den zin der anderen
firmanten J. P. Jannette Walen en Ch. H. Roden. Juist had de
firma 1 Mei 1822 voor de Evangelisch-Luthersche gemeente te
Berbice van mr. C. W. Wyborgh aangekocht de Heerlijkheid
Zeyst ,,met al de Regten en Geregtigdheden, prerogativen en
preeminentifn, mitsgaders het Regt der Jagt en Visscherij en de
Gebouwen, Bosschen, Lanen en verdere ap- en dependentien,
daarbij behoorende". Daarvan althans wilde de firma de admini-
stratie alleen voeren, en de contante gelden dan telkens afdragen
aan het consistorie.
Het is de plantage Augsburg geweest, die zoo zeer bijgedragen
had tot den stoffelijken bloei der gemeente. Het kapitaal was
aangegroeid tot / 116.000.- Het denkbeeld om daarvoor een
landgoed of boerderijen aan te koopen met de bedoeling uit de
opbrengst daarvan voortaan het traktement van predikant en
koster en het onderhoud der kerk te bestrijden was uitgegaan van
den kerkeraad te Berbice.
Het is niet bekend, hoeveel het bezit der heerlijkheid jaarlijks
aan de gemeente heeft opgebracht; evenmin wat de reden geweest
is, dat 30 Januari 1830 de heerlijkheid weer is verkocht 1).
1) Zie jhr. mr. E. B. F. F. Wittert van Hoogland, Bijdragen tot de
geschiedenis der Utrechtsche ridderhofsteden en heerlijkheden, 471. De
koopacte kon ik niet raadplegen; de verkoop in 1830 geschiedde voor
een bedrag van / 58.200.-.
West-Indische Gids XXIV 6








B. DE GAAY FORTMAN


Het groot-consistorie te Amsterdam, waarheen het consistorie
de zaak verwezen had, verklaarde zich tegenover den kerkeraad
te Berbice niet bereid de administrative der heerlijkheid mede op
zich te nemen.
18 Augustus 1822 overleed ds. Scheffer tot groote droefheid
van kerkeraad en gemeente. Hij was ontegenzeggelijk de beste
predikant, die de Luthersche gemeente in Berbice had gehad. De
waardeering voor zijn person en werk blijkt ook hieruit, dat de
kerkeraad zich onverplicht verbond voor zijn drie kinderen tot
hun 18de jaar jaarlijks / 275.- te betalen.
Men verzocht het consistorie voor een nieuwen predikant te
zorgen, een gehuwd man. Als ds. Scheffer zou hij krijgen / 7000.-
traktement, vrije woning, genees- en heelkundige hulp voor zich
en zijn gezin, I 1000.- voor de heen- en / 1200.- voor de terug-
reis, maar een eventueel weduwepensioen zou eerst ingaan, wan-
neer mevrouw Scheffer was overleden of hertrouwd.
In afwachting van zijn komst zou de koster des zondags een
stichtelijke verklaring van het evangelie lezen,

Men herinnert zich de bepaling, dat bij den doop van gekleur-
den verklaard most worden, dat zij geen aanspraak zouden ma-
ken op een kerkelijke bediening, in 1744 van overheidswege ge-
steld. Echter leest men voor het eerst wonder ds. Scheffer van het
toetreden van negers en kleurlingen tot de gemeente. Reeds bij
het leven van dezen predikant was in de gemeente de vraag ge-
steld, of deze leden stemrecht konden krijgen en tot lid van den
kerkeraad gekozen worden. Een gemeentevergadering van 12
February 1821 had ontkennend geantwoord, maar op voorstel
van den predikant goedgevonden noghet gevoelen te vragen van
de zustergemeenten te Demerary, Suriname en Curacao. De zaak
kon minder zuiver gesteld worden, omdat inBerbice de bepaling
gold, dat een neger of kleurling niet een plantage kon besturen,
en volgens het reglement van de gemeente Augsburg altijd door
twee leden van den kerkeraad bestuurd werden.
Het antwoord uit Demerary, in het Duitsch gesteld, door ds. J.
[?] H. W. Kolb hield geen raad in.
Uit Suriname schreef de ,,diacon en scriba" D. S. von Kbnigs-
l6w, dat men daar aan ,,onechten" geen stemrecht wilde toeken-
nen en aan echten ,,niet buiten de grootste noodzakelijkheid" tot
in den derden graad castice -, niettegenstaande men er zeer
geschikte kleurlingen had, op wier gedrag niets viel aan te merken
en die uitmuntten in hun godsdienstige gedragingen boven vele








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 83

blanken. Verder werd geraden met het oog op Augsburg volstrekt
geen negers tot lid van den kerkeraad te benoemen en buiten
noodzaak ook geen kleurlingen.
Het uitvoerigst was het antwoord van ds. J. Muller J.A.zn,
uit Curacao. Eerst verweet het den kerkeraad in Berbice, dat hij
het stemrecht niet aan zichzelf voorbehouden had. Tegen het toe-
kennen van stemrecht aan kleurlingen en negers had ds. Muller
geen bezwaar: dat zij van een andere kleur zijn, mocht geen reden
zijn hun een recht, dat allen leden toekomt, te onthouden. Anders
stond het naar zijn meening met de verkiesbaarheid. Immers had
niet elk lid aanspraak op het assessorschap van den kerkeraad.
Van een recht om benoemd te worden kon geen sprake zijn, en
dus most gevraagd worden of het oorbaar en voegzaam was
kleurlingen en negers te benoemen, of dit tot luister en aanzien
der gemeente zou strekken. Om die reden placht men de aan-
zienlijken tot leden van den kerkeraad te kiezen. Lieden van de
kleur en negers in den kerkeraad te hebben zou, gelet op het al-
gemeen gevoelen over hen, aan het kerkgenootschap weinig luister
bijzetten. Daarom moesten zij zooveel mogelijk worden geweerd,
en de bepaling over plantagebeheer verhinderde negers en kleur-
lingen op gelijken voet met de andere kerkeraadsleden aan de
werkzaamheden van het college te doen deelnemen.
Al deze brieven werden naar het consistorie te Amsterdam ge-
zonden met verzoek de zaak op een synode te brengen. Deze kon
zich echter niet uitspreken, omdat het haar verboden was brief-
wisseling te houden met gemeenten buiten het koninkrijk. Daar-
om gaf het consistorie zijn eigen meening te kennen, die hierop
neerkwam, dat elk lid stemrecht had, zonder dat kleur en af-
komst daarbij in aanmerking konden komen; het christendom
kent geen scheidsmuren tusschen christenen en christenen, die
allen 66n zijn in Jezus Christus. Ook bij de keuze van ,,voorstan-
ders" zouden als eenige vereischten mogen gelden ,,kunde en braaf-
heid". En derhalve mochten negers en kleurlingen uit den kerke-
raad niet geweerd worden, tenzij plaatselijk omstandigheden dit
zouden eischen.
V66r het bericht van het consistorie kwam, had men in Berbice
al besloten de stemgerechtigdheid toe te staan aan negers en
kleurlingen, ongeacht echte of onechte geboorte, en over het ge-
heel voelde men het meest voor den uit Curacao ontvangen raad.
Welke invloed die uit Amsterdam op de eindelijke beslissing gehad
heeft, is niet bekend.
In den brief van het consistorie werd de kerkeraad in Berbice








B. DE GAAY FORTMAN


bedankt voor een gift van / 6000.- ten behoeve van den bouw
van een nieuwe kerk. Uitzicht op beroeping van een predikant
voor Berbice kon niet gegeven worden, daar er veel vacatures in
Nederland waren. Wel was, zoowel voor Suriname als voor Ber-
bice ds. G. Eckhard te Groningen gepolst, maar, althans voor
Suriname, had deze niet aannemelijke voorwaarden gesteld 1).
Het consistorie gaf in overweging ds. D. van Kanngieser 2), die
als Luthersch predikant naar Suriname vertrokken was, af en toe
te laten komen preeken.
Waarschijnlijk is dit niet gebeurd, want Berbice werd onge-
dacht geholpen, en wel op een tot nu toe ongebruikelijke wijze.
Er is hierover niet anders dan een brief van 18 October 1824 van
de firma S. A. Westerlo aan het consistorie met de mededeeling,
dat de proponent Johannis Vos het beroep naar Berbice heeft
aangenomen, ,,en als zodanig zich aan ons pr. contract.... ver-
bonden". Volgens de notulen van 4 November 1824 was hij ter
vergadering van het consistorie en bedankte hij voor de onder-
steuning, bij zijn studien verleend. De Naamlijst van mr. Loosjes
vermeldt ook Johannis Vos, geboren te De Rijp, die studeerde te
Leiden en aan het seminarie te Amsterdam, 1 December 1824 te
Amsterdam werd ingezegend en 20 Februari 1825 te Berbice in-
tree deed. Hij zou in 1830 overleden zijn. Zijn opvolger werd ech-
ter reeds 22 November 1829 te Amsterdam gewijd tot den dienst
te Berbice.
Van ds. Vos heb ik verder niets gevonden.
Hoe ds. H. W. P. Junius, geboren 30 April 1803 te Amsterdam,
in Berbice gekomen is, is mij niet gebleken. Van hem als voorzit-
ter en J. F. Schwartz als scriba van den kerkeraad is een brief
van 4 Februari 1832 aan het consistorie, waarin gevraagd werd
om een rekening en verantwoording van het weduwefonds, daar
de gemeente is vergaderd geweest en den kerkeraad rekenschap
gevraagd heeft. Ruim een jaar later, 10 Juli 1833, werd dat ver-
zoek herhaald door G. Prass en C, von der Marck, ouderlingen en
administrateuren van Augsburg, in laatstgenoemde hoedanig-
heid belast met de briefwisseling over de fondsen. Eindelijk, Oc-
tober 1833, was de rekening ontvangen. Het bleek, dat het kapi-
taal / 24.400.- cert. N.W.S. bedroeg, en dat de weduwe van ds.
Scheffer nog steeds pension trekkende was.
') W e s t-I n d i 6, Bijdragen tot de bevordering van de kennis der
Nederlandsche West-Indische kolonien II (1858), C. M. Moes, ,,Ge-
schiedenis der Evangelisch-Luthersche gemeente in Suriname", 244.
*) Hij was in 1806 predikant te 's-Hertogenbosch en van 1824 tot
1826, toen hij overleed, te Paramaribo.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 85

Maar het consistorie bleef nalatig in het zenden van wekelijk-
sche verantwoordingen, terwijl S. A. Westerlo & Co. daaraan
regelmatig voldeed. In Februari 1840 was na de in 1832 gezonden
verantwoording niets meer ontvangen, en de gemeente bleef een
jaarlijksche verantwoording eischen. Nu had zij besloten, dat de
fondsen moesten worden verkocht, en de gelden opnieuw belcgd
in aandeelen van de wonder privilege van het Engelsche gouver-
nement opgerichte bank te Georgetown, die 4% rente gaf. Ver-
zocht werd het geld over te maken. Ook deze brief aan het con-
sistorie was van de administrateuren van Augsburg J. W. Ober-
miiller en A. G. Burmester.
Ondanks de afschaffing der slavernij bleef het goed gaan met
de middelen der gemeente. Voor den herbouw der verbrande
Luthersche kerk in Paramaribo werd 100.- overgemaakt, en
aan het slot van laatstgenoemden brief werd gezegd: ,,Wij be-
hoeven UWelEerw. zeker wel niet te onderrigten van de politieke
gesteldheid dezer kolonie, betrekkelijk de menschlievende en regt-
vaardige afschaffing der slavernij, doch hebben door Gods zegen
de satisfactie UWelEerw. te kunnen mededeelen, dat wij onze
plantaadje Augsburg nog steeds aanhouden, dat dezelve floreert,
en dat wij steeds voortgaan onze voormalige slaven, maar nu
vrije arbeiders, te civiliseren en in den Christelijken Godsdienst
te doen onderwijzen en opbrengen". Tot goed verstand van dit
laatste moet men weten, dat de vrijgemaakte slaven verplicht
waren een zeker aantal jaren op de plantages, waarop zij slaaf
geweest waren, te blijven werken.
Het volgend jaar wordt een heel ander geluid vernomen. Ds.
Junius is dan na elf jaren dienst vertrokken. Hoe en waarom werd
in den brief van 31 Juli 1841 van den president-ouderling Ober-
miiller en den scriba Schwartz niet gezegd. Wel, dat alles op
christelijke wijze geregeld is, en aan den predikant een pension
is toegezegd voor een zeker aantal jaren om desverkiezende naar
een andere plaats uit te zien.
In deze omstandigheden deed de kerkeraad weer een beroep op
het consistorie om een nieuwen predikant te verkrijgen. Herin-
nerd werd aan de oude vriendschap sedert 1743. U moet nu niet
zeggen, heet het, dat ge uw werkzaamheden niet tot vreemde
kerkgenootschappen kunt uitstrekken, want in de gemeente van
Christus is niets vreemds, en alien, die Zijn gezegenden naam be-
lijden, zijn en blijven breeders en dienen hulp en dienstbetooning
te bewijzen, als het vereischt wordt.
De toestand van de gemeente was niet zoo gunstig meer. Zij








B. DE GAAY FORTMAN


werd dagelijks minder door den verkoop van de meeste Holland-
sche plantages, en nieuwe Hollanders en Duitschers kwamen er
niet, nu de kolonie Engelsch geworden was. Nog slechts 28 man-
nen en 30 vrouwen waren lidmaat. Maar geld was er nog genoeg
en daarom wilde men blijven voortarbeiden. Daarvoor was het
gebruik van de Engelsche taal noodig. De nieuwe predikant zou
beurtelings in het Hollandsch en Engelsch moeten preeken en
zich van laatstgenoemde taal ook bedienen bij het catechetisch
onderwijs naar de behoeften der leerlingen. Op Augsburg was een
onderwijzer werkzaam, die het werkvolk onderwees en ook in het
Engelsch, omdat de kerkeraad de Creoolsche taal, ,,als zijnde een
ellendig patois" wenschte te onderdrukken.
Den nieuwen predikant konden dezelfde geldelijke voorwaar-
den worden aangeboden, als zijn voorgangers genoten hadden,
maar men had bepaalde eischen: de nieuwe predikant zou geen
proponent moeten zijn, maar reeds een standplaats hebben, ge-
trouwd en aan een still, huiselijk leven gewend, het Engelsch vol-
komen machtig en bereid ook onderwijs in den godsdienst te ge-
ven aan bejaarden op ,,publieke Katechizatien", ten einde zoo-
veel mogelijk het ledental te vermeerderen. Uitdrukkelijk wordt
gezegd, dat de predikant geen bemoeienis mag hebben met de
geldelijke zaken der gemeente, en dat de zittingen van den kerke-
raad gewoonlijk zullen worden voorgezeten door den oudsten
ouderling in dienst.
Het is aan het consistorie blijkbaar niet gelukt een predikant
te vinden, die aan de gestelde voorwaarden voldeed. Wel ver-
klaarde zich bereid om te gaan W. F. Barbiers (1815-1896), die
al eenige jaren geleden proponent geworden was, maar nog geen
vaste standplaats had; als hulpprediker was hij werkzaam te
Kuilenburg. Ook had hij eenige andere voorwaarden, die men
in Berbice niet wilde inwilligen. Zoo had hij van de gemeente
dienstboden willen hebben, nu er geen slaven meer waren.
Obermiiller en Schwartz schreven 4 Maart 1842 aan de com-
missie voor de West-Indische zaken van het consistorie (ds. J. C.
Loman, den president-ouderling C. Smitt en den vice-president-
ouderling mr. C. H. Kiihn), dat men zich op een andere wijze had
geholpen. Er was al vele jaren als presbyteriaansch leeraar in de
kolonie een ds. Alexander Riach, die voor zijn parochie Aca-
therine had bedankt, omdat hij die wegens haar groote uitge-
strektheid niet kon stichten naar de begeerte van zijn hart, en
wilde zich aan de Luthersche gemeente verbinden. Deze had hem
een jaar verlof verleend om naar Amsterdam te gaan, daar als








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 87

Luthersch leeraar bevestigd te worden en de Nederlandsche taal
te leeren.
Helaas heeft ds. Riach het aantal predikanten, waarin de ge-
meente teleurgesteld is, vermeerderd. Van Januari 1844 tot 9
February 1846 heeft hij de Luthersche kerk in Berbice gediend.
Geregeld had hij gepreekt en de sacramenten bediend, maar geen
ijver aan den dag gelegd om de gemeente uit te breiden. Hij had
andere plannen en wilde predikant der Metropolitaansche ge-
meente van de Schotsche kerk te Georgetown, de hoofdstad van
Britsch Guyana (de samenvoeging van de kolonien Essequebo,
Berbice en Demerary) worden, wat hem gelukt was. Ds. Riach
poogde aan zijn heengaan een schijn van recht te geven. In een
gemeentevergadering betoogde hij, dat de fondsen niet toelieten
het groote salaries van hem als predikant door te betalen zonder
het kapitaal aan te spreken. Zelf wilde hij niet met een kleiner
salaries genoegen nemen, en daarom stelde hij voor den band met
de gemeente te verbreken, mits deze zekere verliezen, die hij met
een ,,wereldlijke speculate" geleden had, voor haar rekening
wilde nemen. Dit had de gemeente geweigerd. Zij had er ook
geen bezwaar tegen de fondsen tot den laatsten penning aan
te spreken voor de openbare godsdienstoefening, waarvoor zij
bestemd waren.
Zoo werd het alles 16 April 1846 door de ouderlingen W. Hart en
J. F. Schwartz aan het consistorie te Amsterdam bericht. Een
eeuw lang had de wederzijdsche band bestaan, en nog eenmaal
werd een beroep op de Amsterdamsche gemeente gedaan om een
predikant te zoeken voor de kerk in Berbice. Maar de middelen
waren door de rampen en wederwaardigheden, die sinds jaren de
West-Indian hevig gedrukt hadden, achteruitgegaan en men kon
nog slechts / 4.000.- traktement aanbieden; de nieuwe predikant
zou een bcdaard man moeten zijn, gehuwd of ongehuwd, en liefst
de Engelsche taal machtig.

Deze brief is het laatste stuk in het Luthersche archief. De
notulen van het consistorie hebben dan al vele jaren over Berbice
gezwegen.
De in het begin van dit opstel genoemde artikelen van May en
White en twee knipsels uit onbekende kranten, mij door den heer
F. Oudschans Dentz te 's Gravenhage ter inzage verstrekt, stellen
mij in staat nog iets te vertellen van den verderen gang van zaken
met deze gemeente. Deze mededeelingen zijn echter wonder voorbe-
houd te aanvaarden, want die uit vroeger jaren zijn niet alle feitelijk








B. DE GAAY FORTMAN


just. Zoo wordt van ds. Junius verteld, dat hij bijna 800 personen
doopte. Maar de jaren na zijn vertrek, zegt ds. White, waren een
tijd van achteruitgang. De gemeente stierf bijna uit, daar vele
leden zich bij andere kerken voegden; 11 leden bleven over. De
Wesleyanen kregen vrij gebruik van kerk en pastorie. De gelden
der kerk werden gebruikt voor particuliere doeleinden, en in 1875
werd 5000 wonder de weinige overgebleven leden verdeeld.
Eenigen May noemt den naam van Joseph Hicken beklaag-
den zich daarover bij het gouvernement, dat een commissie van
onderzoek benoemde, die bepaalde, dat de kerkdiensten hervat
moesten worden, en de gelden besteed voor de doeleinden, waar-
voor zij bestemd waren.
De kerkeraad riep toen de hulp in van den Lutherschen predi-
kant in Suriname, ds. Sander 1), die overkwam, preekte, nieuwe
leden bevestigde, en aanried voor de kerkdiensten eenige geeste-
lijken ter plaatse uit te noodigen. Zoo preekte drie jaar lang ds.
Mittelholzer 2), die in 1878 als Luthersch predikant werd beves-
tigd, na te voren in Suriname in de Luthersche kerk te zijn opge-
nomen.
May spreekt van een ingrijpen der overhead in het beheer der
fondsen, waartoe o.a. leden van het Hof van politie zouden zijn
aangewezen.
10 September 1890 traden kerk en predikant toe tot de Oost-
Pennsylvanie synode van de Algemeene synode der Evangelisch
Luthersche kerk in de Vereenigde staten van Noord-Amerika.
De erkenning door deze synode was van groote beteekenis voor
de Lutherschen in Berbice. Zij bevrijdde kerk en gemeente van
het gevoel altijd alleen te staan. Ds. Mittelholzer schreef ervan:
De Heer zegene de synode, die ongezocht en nog tijdig kwam om
deze afgelegen maar niet onbeteekenende gemeente te redden.
Tot Augustus 1913, toen hij stierf, bleef ds. Mittelholzer de
kerk dienen. De 11 leden van 1875 waren tot een bloeiende ge-
meente geworden, die drie zendingsposten had. De genoemde
predikant stichtte de Christian Endeavour Society voor Britsch
Guyana en de Geneva Academy.
Na het overlijden van ds. Mittelholzer zond de synode ds. M.
H. Stine. Echter was de gemeente zeer achteruitgegaan door de
ziekte van ds. Mittelholzer, en waren de leden verspreid. Ds. Stine
1) Ds. J. C. Sander Az. (1825-1915), van 1863 tot 1883 te Parama-
ribo.
2) Hartsinck I, 375, 406 noemt reeds een plantage-eigenaar van dien
naam.








DE GESCHIEDENIS DER LUTHERSCHE GEMEENTE IN BERBICE 89

was te oud om de zaken te herstellen, hij going reeds na drie maan-
den terug, en ried aan de kerk op te nemen onder de Board of
Foreign Missions, wat de synode in 1916 deed.
De kerk deelde in de opleving, die in alle kerken de laatste 21/2
jaar te zien was, schreef ds. White in 1919; dag- en Zondagscho-
len werden geopend, de pastorie werd herbouwd, de kerk hersteld,
en ook de buitengemeenten bloeiden; er zijn nu vier kerken met
300 leden. Het werk is voor een predikant te veel; de tweede staat
in Amerika gereed te komen.
In 1923, toen de kerk 180 jaar bestond, werd opgegeven, dat
zij 5 A 600 doopleden en 350 belijdende leden telde.

Luthersche predikanten in Berbice.

Johan Hendrik Faerkenius 1752-1754.
Johan Fredik Mathias Groschner 1755-1760.
Salomon Frederik Muller 1761-1763.
Anthony Glintkamp 1777-1779.
Rudolph Scheffer 1816-1822.
Johannis Vos 1825-1830?
Hendrik Willem Pieter Junius 1830-1841.
Alexander Riach 1844-1846.
J. R. Mittelholzer 1878 (1875)-1913.
M. H. Stine (Stein) 1914.
Ralph J. White 1916-?

















PHILIP FERMIN M. D.


DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

Philip Fermin, geneesheer, natuuronderzoeker en schrijver,
werd 5 Mei 1730 te Berlijn geboren als zoon van den in Orange
geboren Barth6lemy en diens echtgenoote Catharine, geb. La
Fond, die in Berlijn geboren was. De echtelieden waren 22 Juli
1726 te Berlijn getrouwd. Hij was een zoon van een Fransch uit-
gewekene en genoot voorbereidend onderwijs op een Fransch
gymnasium te Berlijn, dat door vele kinderen van uitgewekenen
bezocht werd.
Na beeindiging van zijn studied als geneesheer vestigde hij zich
in 1754 als zoodanig te Paramaribo, waar hij acht jaren verbleef.
In Paramaribo huwde Fermin in 1758 met Marie Magdelaine
Morrin, die 19 November 1709 te Maastricht geboren was. Zij was
eveneens uit Fransche uitgewekenen geboren en wel uit Thimo-
thee en diens echtgenoote Jeanne Jass6, geboren te Clerac in
Frankrijk. Hun testament passeerden zij op 29 Juni 1756 ,,des
avonds de klocken omtrent half seven uuren voor Frederik Jacob
Veltkamp eersten gesworen clerck der colonie Suriname" ter
secretarie te Paramaribo.
Op 25 Mei 1762 vertrok hij met zijn echtgenoote als passagier
met kapitein Teunis Kragt naar Amsterdam.
Spoedig na zijn terugkeer uit Suriname, 20 September 1762,
vestigde Fermin zich in Maastricht, de geboortestad van zijn echt-
genoote, waar hij 21 Mei 1764 tot burger in het kramersambacht
werd aangenomen. In Maastricht is hij begonnen met de uitgave
van zijn boeken. Bijna een kwart eeuw is Fermin Brabantsch
schepen of Brabantsche gezworen Raad, onderscheidelijk van het
Hooggerecht en het Lagegerecht, en lid van den Raad van Maas-
tricht geweest, n.l. van 21 Augustus 1771 tot 31 December 1795.
Zijn echtgenoote ontviel hem te Maastricht op 15 Januari 1769.
Hij bleef tot zijn dood bij de rechterlijke macht als vrederechter.


-90-








PHILIP FERMIN M. D.


In een nieuw, op 1 September 1812 gedagteekend, eigenhandig
geschreven testament liet hij eenige hectaren landerijen en zijn
roerende goederen na aan een zoon en dochter van zijn overleden
zuster Rachel Fermin, n.l. Barthelemy G. Preyser, kasjmir- of
lakenfabrikant te Borcette (Burtscheid), en aan Philippine C.
Preyser, echtgenoote van den predikant J. P. I. W. Schlikem (of
Schlukon) te Randarath bij Heinsberg. Genoemde Rachel was
een paar jaar na haar broer in Suriname aangekomen. Zij huwde
met Johan Christoffel Preyser, te Berlijn geboren en te Gulpen
woonachtig, later hertrouwde zij met den predikant van Gulpen
H. J. Essers, uit Maastricht afkomstig. Uit zijn overlijdensakte
van 7 Januari 1813 blijkt, dat Fermin, ,,ancien juge au tribunal
civil", woonde in de rue des Trois Freres no. 688. De aangifte ge-
schiedde door Bernard Jean Ulrich, instituteur, en Jean Conrad
Keph, gardemalade.
Nog kan worden vermeld, dat de Universiteit van Aberdeen in
Schotland hem in 1758 een doctoraat honors causa verleende en
hij bij die promote werd voorgesteld door de doctoren Houttuyn
en Vanwiert van Paramaribo.
Van zijn hand verschenen over Suriname: 1. Traitddes maladies
les plus frdquentes a Surin2m, suivi d'uns dissertation sur le fameux
crapaud de Surinim, nommd pipa, et sur sa generation en particu-
lier, Maestricht J. Lekens 1764 en Amsterdam 1765, vertaald in
het Duitsch als D. Philipp Fermins Abhandlungen von der Suri-
namischen Krote oder Pipa und deren vollig entdeckten Geheimnis
ihrer Erzeugung, iibersetzt und mit der Beschreibung eines Exem-
plars in Braunschweig und einsr kurzer Geschichte der Pipa beglei-
tet, von J. A. E. Goeze Braunschweig, 1776.
2. Ddveloppement parfait du mystire de la generation du fameux
crapaud de Surinam, nommd pipa, Maestricht, J. Lekens 1765.
3. Histoire Naturelle de la Hollande Equinoxiale ou description
des Animaux, Plantes, Fruits et autres Curiosites Naturelles, qui se
trouvent dans la colonie de Surinam avec leurs Noms different tant
Francois que Latins, Hollandois, Indien et Negre-Anglois. Am-
sterdam M. Mag6rus 1765.
4. Description gdndrale, historique, gdographique et physique de
la Colonie de Surinam enrichie de Figures, et d'une carte Topogra-
phique du Pais. Amsterdam E. van Harrevelt, 1769. 2 d1n. Dit
werk is een verbeterde en vermeerderde uitgave van Histoire na-
turelle. De Duitsche vertaling heet: D. Philipp Fermins ausfiihr-
liche historischphysikalische Beschreibung der Kolonie Surinam
(door F. H. W. Martini), Berlin J. Pauli, 1775, 2 din. De Neder-








92 FRED. OUDSCHANS DENTZ, PHILIP FERMIN M. D.

landsche vertaling heet: Nieuwe algemeen beschrijving van de
Colonie van Suriname. behelzende al het merkwaardige van dezelve,
met betrekking tot de historic, aardrijks- en natuurkunde. Harlingen
V. van der Plaats Jr. 1770, 2 dln.
5. Tableau historique et politique de l'etat ancient et actuel de la
colonie de Surinam et des causes de sa decadence. Maestricht J. E.
Dufour en Ph. Roux, 1778. Dit is een aanvulling van Description
general. De Duitsche vertaling heet: Historisch-Politische Ueber-
sicht des gegenwartigen und ehemaligen Zustandes der Colonie Suri-
nam in Slid America. Aus dem Englischen von F. G. Gantzler,
Gattingen, Vandenhoeck, 1788. De Engelsche tekst heet: An
Historical and political view of the present and ancient state of the
Colony of Surinam in South America, with the settlements of Deme-
rary and Essequebo, by a person who lived there ten years. London,
1781.













BOEKBESPREKING


Onze Amerikaansche Gebiedsdeelen door
Julio Tamanco (Mr. W. J. van Balen), uitg.
Utrechtsche Boek-, Courant- en Handels-
drukkerij v.h. Joh. de Liefde N.V. Drift
23 Utrecht.

Dit boekje, met gekleurden omslag en verlucht met ruim veer-
tig foto-reproducties, vier kaartjes en een portret (van loannes
de Laet), danken wij aan de Economische Stichting West-Indi&-
Nederland, die Van Balen's artikelenreeks in het Utrechtsch
Nieuwsblad in brochurevorm heeft mogen uitgeven en than des
schrijvers pennevrucht aan haar leden en aan andere vrienden
van Suriname en Curagao aanbiedt.
In zijn voorwoord en aanbeveling waarschuwt de voorzitter der
E.S.W.I.N. den lezer, dat Mr. van B. niet de pretensie heeft we-
tenschappelijk werk te hebben geleverd, er bij voegend evenwel,
dat desniettemin veel wetenswaardigs op het gebied der geschie-
denis, der land- en volkenkunde en der economic door den schrij-
ver ten beste gegeven wordt.
Ook goede journalistiek heeft haar nut, met betrekking tot de
voorlichting van het moederlandsche publiek, ten aanzien van de
overzeesche gewesten. En Mr. van Balen's journalistiek voldoet
aan de eischen, al zouden ook bij hem, zoo hier en daar, wel
aanmerkingen gemaakt kunnen worden op stijl en woordenkeus.
,,Onze Amerikaansche Gebiedsdeelen" geeft den oningewijde een
algemeen beeld van Suriname en Curagao; de illustrates zijn
goed, hoewel niet alle foto's van den allerlaatsten tijd zijn.
Uitsluitend een interessant reisverhaal echter des Heeren
Mr. Dr. Decker's inleiding zegt het reeds geeft de schrijver
niet; er kan wel degelijk ook gesproken worden van een verhande-
ling. Hoewel het vaak gebleken en overbekend is, dat deze combi-
natie eigenaardige moeilijkheden en bezwaren met zich brengt,
wordt zij desniettemin telkens weder tot stand gebracht, met het
gewone onbevredigende resultaat.
Ook de opmerkingen en uitspraken van Mr. van B. kunnen niet
altoos met voldoening gelezen en met instemming aanvaard wor-
den; er zouden nogal eens vraagteekens geplaatst kunnen worden


-93-




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs