• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Half Title
 Title Page
 Inhoud van den drie en twintigsten...
 Aanteekeningen op Hamelbergs...
 Malaria in Suriname
 Dr. F. W. R. Horstmann
 Aanteekeningen op Hamelbergs werken...
 De geschiedenis van den burgerlijken...
 Aanteekeningen op Hamelbergs werken...
 Pieter Hassell
 Een hugenoten afstammeling...
 Boekbespreking: Bijdrage tot de...
 Bibliography
 Aanteekeningen op Hamelbergs werken...
 Martinique
 Boekbespreking: De roode man en...
 Bibliography
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Levensbeschrijving van jan van...
 Aanteekeningen op Hamelbergs werken...
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Hoe Suriname Anderhalve eeuw geleden...
 Surinaamsche sinaasappelen...
 Aanteekeningen op Hamelbergs werken...
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Herinneringen aan het oerwoud
 Het Koloniaal instituut
 Bibliography
 Trinidad, het grootste en schoonste...
 De fortuinlijke loopbaan in Suriname...
 Lutherschen op Curacao
 Surinaamsche honing als export...
 Aanvulling over 1938 op de Jaarcijfers...
 Herinneringen aan het oerwoud...
 De schipbreuk van de sirene bij...
 Aanteekeningen op Hamelbergs werken...
 Herinneringen aan het oerwoud...
 De ontdekking en de naam van het...
 Lutherschen op St. Eustatius en...
 Herinneringen aan het oerwoud...
 Het ontwerp-landsverordening tot...
 Een blik op den toestand van Suriname...














Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00004
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1919-1959
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherland Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1 jaarg. (1919/20)-39 jaarg. (Dec. 1959).
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 vols.
Issuing Body: Published in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00004
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 000328385
oclc - 27645363
notis - ABV7932
lccn - sn 93026062
 Related Items
Succeeded by: Nieuwe west-indische gids

Table of Contents
    Half Title
        Page i
        Page ii
        Page iii
    Title Page
        Page iv
        Page v
        Page vi
    Inhoud van den drie en twintigsten jaargang
        Page vii
        Page viii
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
    Malaria in Suriname
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
    Dr. F. W. R. Horstmann
        Page 31
        Page 32
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken II
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
    De geschiedenis van den burgerlijken stand en van eenige familienamen in Suriname
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken III
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
    Pieter Hassell
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
    Een hugenoten afstammeling in Suriname
        Page 89
        Page 90
        Page 91
    Boekbespreking: Bijdrage tot de kennis van de Curaçao-aloën en van haar opsporing
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
    Bibliography
        Page 96
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken IV
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
    Martinique
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
    Boekbespreking: De roode man en het evangelie
        Page 127
    Bibliography
        Page 128
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie I
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
    Levensbeschrijving van jan van der Tuuk
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken V
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie II
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
    Hoe Suriname Anderhalve eeuw geleden tegen den buitenlandschen vijand maatregelen nam
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
    Surinaamsche sinaasappelen in Nederland
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 202a
        Page 202b
        Page 202c
        Page 202d
        Page 202e
        Page 202f
        Page 202g
        Page 202h
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken VI
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie III
        Page 225
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
    Herinneringen aan het oerwoud
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
    Het Koloniaal instituut
        Page 253
        Page 254
        Page 255
    Bibliography
        Page 256
    Trinidad, het grootste en schoonste der kleine antillen
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
    De fortuinlijke loopbaan in Suriname van den Zweed C. G. Dahlberg
        Page 269
        Page 270
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
        Page 277
        Page 278
        Page 279
    Lutherschen op Curacao
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
        Page 284
        Page 285
        Page 286
        Page 287
        Page 288
    Surinaamsche honing als exportproduct
        Page 289
        Page 290
        Page 290a
        Page 291
        Page 292
        Page 293
    Aanvulling over 1938 op de Jaarcijfers van Suriname
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
    Herinneringen aan het oerwoud I
        Page 302
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
    De schipbreuk van de sirene bij het eiland bonaire
        Page 317
        Page 318
        Page 319
        Page 320
    Aanteekeningen op Hamelbergs werken VII
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
    Herinneringen aan het oerwoud II
        Page 330
        Page 331
        Page 332
        Page 333
        Page 334
        Page 335
        Page 336
        Page 337
        Page 338
        Page 339
    De ontdekking en de naam van het eiland Martinique
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
    Lutherschen op St. Eustatius en in Essequebo
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
        Page 350
        Page 351
        Page 352
    Herinneringen aan het oerwoud III
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
    Het ontwerp-landsverordening tot regeling van de arbeidsovereenkomst in Curacao
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
    Een blik op den toestand van Suriname bij den overgang van het Engelsche bestuur op dat van de Bataafsche republiek in 1802
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
        Page 384
Full Text
































DE WEST-INDISCHE GIDS









u.







De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN


Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY
en W. R. MENKMAN


FORTMAN


DRIE EN TWINTIGSTE JAARGANG 1941


VIER EN TWINTIOSTE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1941




















LATIN
AMItUCA













Copyright i941 by Martinus Nijhoff, The Hague, Holland
All rights reserved, including the right to translate or to reproduce
this book or parts thereof in any form.


PRINTED IN THE NETHERLANDS


K 2597















INHOUD VAN DEN DRIE EN TWINTIGSTEN JAARGANG

GAAY FORTMAN, B. DE, Lutherschen op Curacao ..... 280
- Lutherschen op St. Eustatius en in Essequebo 346
- Boekbespreking:
P. M. Leg&ne, De roode man en het evangelie (127). Dr. C. J. J.
van Hall, Het Koloniaal instituut te Amsterdam. Wording,
working en toekomst (253).
- Bladvulling ................ .. 255
GAAY FORTMAN, DR. W. F. DE, Het ontwerp-landsverorde-
ning tot regeling van de arbeidsovereenkomst in Curacao 365
JUNKER, L., Herinneringen aan het oerwoud. Reizen en
trekken in Suriname. Tooverkunst in de wildernis. Wegen
derellende . . . . 234
- Herinneringen aan het oerwoud. Jacht en jachtwild in
Suriname............... 302, 330, 353
-- Malaria in Suriname . . . .. 23
KESLER, C. K., Martinique . . . .. 112
-- De ontdekking en de naam van het eiland Martinique 340
- Trinidad, het grootste en schoonste der kleine Antillen 257
MENKMAN, W. R., Aanteekeningen op Hamelbergs werken
1,33,65,97, 161,203, 321
OUDSCHANS DENTZ, FRED., Een blik op den toestand van
Suriname bij den overgang van het Engelsche bestuur op
dat van de Bataafsche republiek in 1802 .. . .. 379
-- Een Hugenoten-afstammeling in Suriname ..... 89
-- De geschiedenis van den burgerlijken stand en van
eenige familienamen in Suriname . . .. 51
Dr. F. W. R. Horstmann. . . . 31
Levensbeschrijving van Jan van der Tuuk; een stuk
Surinaamsche geschiedenis . .... . 148








VIII INHOUD VAN DEN DRIE EN TWINTIGSTEN JAARGANG

OUDSCHANS DENTZ, FRED., De fortuinlijke loopbaan in
Suriname van den Zweed C. G. Dahlberg ...... 269
Hoe Suriname anderhalve eeuw geleden tegen den
buitenlandschen vijand maatregelen nam ...... 186
- De schipbreuk van de Sirene bij het eiland Bonaire 317
- Bibliographie . .. 63, 96, 127, 192, 256, 320, 384
PREY, L. C., Jaarcijfers van Suriname. . ... 60, 294
ROMONDT, PH. F. W., Pieter Hassell . ... 78
ROWAAN, Dr. P. A., Surinaamsche honing als exportproduct 289
SPOON, Ir. W., Surinaamsche sinaasappelen in Nederland 193
WEYTINGH, C. R., Eenige aanvullingen op de Encyclopaedie
in Nederlandsch West-Indie. De belastingen in Curacao
129, 177, 225

WILLING PRINS-VISSER, C. W., Boekbespreking:
C. L. Harders, Bijdrage tot de kennis van de Curafao-aloin en
van haar opsporing (92).

VERBETERINGEN

Bladz. 296: Kolom 3 staat 242; moet zijn 246.
ZKolom 10 staat wonder 3124 een dwarsstreep; moet zijn
n.b.
Bladz. 297: Kolom 3 staat 44,521; moet zijn: 44,456.
in noot 2 staat 377; moet zijn: 277.
Bladz. 299: Kolom 1 wonder 1.529.940 stellen: 8.635 1) en aan den
voet van de bladzijde noot 1) plaatsen, luidende:
1) Overeenkomstig cijfer voor 1937 moet zijn: 16.000.
Kolom 4 staat 725.800; moet zijn: 125.800.
Kolom 8 wonder 44.950 stellen: 8.635.

TOELICHTING BIJ BLADZ. 300

De getallen 6.861.756 (kolom 8) en 6.609.139 (kolom 11) zijn niet de
som der voorafgegane getallen. Enkele kleinere landen van herkomst
van den invoer, onderscheidenlijk bestemming van den uitvoer zijn
niet opgenomen; vandaar het verschil. De bovenaangehaalde getallen
geven echter het juiste bedrag van invoer, onderscheidenlijk uitvoer
aan.















AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN

DOOR

W. R. MENKMAN

J. H. J. Hamelberg heeft zich op twee wijzen verdienstelijk ge-
maakt; hij was de stuwende kracht in het, helaas niet lang geleefd
hebbende, Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap
der Nederlandsche Antillen 6n de auteur van ,,De Nederlanders op
de West-Indische Eilanden".
De meeste waarde voor de kennis der geschiedenis van onze ei-
landen in de Caraibische Zee heeft wel gehad zijn arbeid in het
Alg. Rijksarchief te 's-Gravenhage, van 1900 en 1901; hij heeft
toen een aantal documenten, op die geschiedenis betrekking heb-
bend, aan het licht gebracht, welke anders misschien nog heel lang
in vergetelheid zouden zijn blijven sluimeren. Ook uit andere bron-
nen echter heeft H. veel verzameld, dat aan onze kennis der histo-
rie van ons eilandengebied ten goede gekomen is.
Zijn toelichtingen en commentaren op de door hem gepubli-
ceerde of geciteerde gegevens zijn niet altijd even gelukkig en dat
is niet te verwonderen. De geschiedenis onzer Nederlandsche An-
tillen te zien in het veel grootere verband der koloniale geschiede-
nis in het algemeen, de onze en die van andere naties, is niet ge-
makkelijk en H. had niet veel gelegenheid gehad tot v66rstudie.
De loopbaan welke hij achter den rug had, toen hij zich aan het
schrijven zette, had hem niet met special historische onderwerpen
bekend kunnen maken en in West Indie was ook in zijn tijd al heel
weinig studiemateriaal te vinden.
Uit verschillende jaarverslagen van het bovengenoemde ge-
nootschap blijkt dit laatste wel zeer duidelijk. Het derde verslag
(1899) behandelt o.a. de emancipatie van 1863; blijkbaar was men
op Curacao nu eerst bekend geworden met het rapport der Staats-
commissie van 1853, dat toch enkele jaren daarna van de pers ge-
komen is. H. zelf schreef in hetzelfde jaarverslag dat hij pas het
vorige jaar Van der Sterre's werk over Jan Erasmus Reining in


West-Indisch Gids XXIII 1
West-Indische Gids XXIII I







W. R. MENKMAN


handen gekregen had. In het vierde verslag vinden wij een artikel
van Rector Zwijsen, die blijkbaar van onze zeegeschiedenis niet
bijzonder op de hoogte was, over den aanslag der Hollanders op
Porto Rico van 1625; H. voegde er aan toe een uittreksel uit de
Laets Iaerlyck Verhael, welk werk hij pas (Den Haag September
1900) in de ,,Deventer Bibliotheek" gevonden had.
Er is de laatste veertig jaren heel wat verzameld en gepubli-
ceerd over de geschiedenis der Nederlandsche Antillen, veel meer
dan in een even lang tijdperk v66r dat H. zich aan den arbeid zet-
te. Een compleet en uitvoerig werk over dit deel onzer koloniale
historic evenwel is tot dusver niet verschenen en zal ook wel niet
spoedig verschijnen; er is in onze wetenschappelijke wereld niet
veel belangstelling voor het onderwerp in kwestie. Zoowel bij ons
Hooger als bij ons Middelbaar Onderwijs beteekent koloniale ge-
schiedenis in de eerste plaats Indische geschiedenis; de rest wordt
fragmentarisch behandeld.
Intusschen, wie zich in de geschiedenis onzer activiteit in de
Caraibische Zee wil verdiepen, zal altijd nog wel beginnen met
Hamelbergs geschriften ter hand te nemen, ten minste voor wat
betreft de zeventiende en achttiende eeuw. Het leek mij daarom
nuttig deze geschriften te annoteeren en de opmerkingen en aan-
vullingen welke ik meende te kunnen geven aan te bieden aan de
Redactie van De West-Indische Gids, het tijdschrift dat reeds
zooveel bevat op het gebied der historic, ook van de Nederland-
sche Antillen en ook van de meer nabij liggende tijden dan die
waarop Hamelbergs werk betrekking heeft.
Ik heb mij niet bepaald tot ,,De Nederlanders op de West-In-
dische Eilanden" (I en II, met Documenten I en II), maar ook
Hamelbergs andere bijdragen tot de jaarverslagen van het G., T.,
L. & V. Gen. d. N. A. wonder de loupe genomen. Om te verwijzen
heb ik gebruik gemaakt van de afkortingen: Ned. I en D., Ned. II
en D., Jaarv. I, II, III, IV, V, VI.


Namen van personen. Wanneer H. naamregisters
geeft (Ned. I, Jaarv. V. en VI), volgt hij het system den hoofd-
of familienaam slechts 66n maal te noemen; zoo vinden wij b.v.
wonder Cromwell (Naamreg. Ned. I) zoowel den Lord Protector op-
genomen (Ned. I, D. 57) als Richard Cromwell (Ned. I, D. 75), zijn
zoon en opvolger. Af en toe zal er aanleiding zijn op deze eigen-
aardigheid terug te komen.
H. wijst er ergens op (Jaarv. V., Bericht) dat, ook in de acht-








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


tiende eeuw nog, de spelling, zelfs van persoonsnamen, een wille-
keurige was. Hij had er bij kunnen voegen dat in de zeventiende
eeuw vreemde namen zelfs wel vertaald werden; zoo komt bij De
Laet [laerl. Verhael, Ode, I Ide en 12de boek) een zelfde officer
bij de troepen der Compagnie in BraziliU voor als Bongarson (Bon-
garcon) en als Goedlad (Goodlad), zoo wordt in Nederlandsche
stukken de Engelsche vice admiral Sir John Harman wel Jan
Herman genoemd enz. enz.
De admiral Pieter Adriaansz. (Ned. I, 20) was P. Adr. Ita en Pie-
ter Adriaansen; (Ned. II, 24) de commander van Sint Eustatius
van 1665; eerstgenoemde zal natuurlijk niet licht verward worden
met Engelbert Adriaensz, den assistant op Curagao van 1735
(Ned. I, D. 153).
De Hertog van Albemar le (Ned. I, D. 79) is niet in het
Naamregister opgenomen. Er kan hier geen sprake zijn van den
eersten Hertog (George Monck, de Puritein, als zeeheld bekend in
onze geschiedenis van den eersten Engelschen oorlog en in 1667
First Lord of the Treasury); bedoeld moet zijn Christopher, se-
cond Duke of Albemarle, een militair, te voren Earl of Torrington,
in 1682 Lord of Trade and Plantations en in 1687 gouverneur van
Jamaica, waarheen de bekende Doctor Hans Sloane hem verge-
zelde 1).
Lord Arlington (Ned. I, D. 72, 79, Ned. II, 25, D. 37) was Henry
Bennett, first Earl of Arlington, Secretary of State wonder Karel
II van Engeland. Hij was gehuwd met een zuster van Willem de
Nassau, Heer van Odijk 2).
D' Avaux (Ned. I, 59) was Jean Antoine de Mesmes, Comte d'
Avaux, na den vrede van Nijmegen Fransch ambassadeur in Ne-
derland 3).
De Baas (Ned. I, 50, 51, 53), De Bas (Jaarv. III, 62 e.v.) was
Jean Charles de Baas; H. noemt hem gouverneur van Martinique,
maar deze luitenant general van het Koninkl. leger was destijds
gouverneur general der Fransche Antillen. In dit tijdschrift 4) is
al eens het een en ander medegedeeld over de verschillende dra-

1) Dictionary of National Biography; A voyage to the Islands of Ma-
dera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica.... by Hans
Sloane M. D., London 1707, 1725.
') Dictionary of National Biography; De Zeeuwsche expeditie naar
de West wonder Cornelis Evertsen den Jonge 1672-1674 (Linschoten
Vereeniging, XXX, 1928).
*) Nouv. Biogr. g6nerale.
') W. I. Gids, XVII, 70.







W. R. MENKMAN


gers van den naam De Baas (De Baasz., De Batz, De Baatz); de
onze had blijkbaar in 1675 een zoon op Grenada, de achttiende
eeuwsche Jean Pierre Louis zal wel tot model gediend hebben voor
den held van den bekenden Engelschen roman The scarlet Pim-
pernel. De gouverneur van Barbados schreef 8 (18) Februari 1677
dat D' Estrees bevelhebber was in Amerika, nu ,,Mons. De Baas,
the old French general", overleden was 1).
Joh. Corn. Backer, door H. Johannes Backerus genoemd (Ned.
I, 95, 223), zou v66r 1647 op Cura9ao zijn bediening aangevangen
hebben; Prof. Knappert heeft medegedeeld dat deze leeraar reeds
in 1642 op het eiland aanwezig was 2).
De la Barre (Ned. II, 27, 28, 30, 31, D. 39, 43, 44) was volgens
H. gouverneur general der Fransche Westindische eilanden; hij
moet zijn geweest Antoine le Fivre de la Barre, officer der Fran-
sche marine, gouverneur van Fr. Guyana, in 1667 luitenant gene-
raal en 1682/1685 gouverneur van Canada 3).
D. Baut (Ned. II, D. 19); wij vinden David Baute of Boute, in
1638 tot bewindhebber benoemd der West-Indische Compagnie,
Kamer Zeeland 4).
Adrianus van Beaumont zou volgens H. in 1663 zijn intrede ge-
daan hebben op Cura9ao en hetzelfde jaar overleden zijn (Ned. I,
95, 223); Prof. Knappert echter schijnt aan te nemen dat deze
predikant in 1659 zijn bediening had aanvaard 5). De Laet geeft
een bewindhebber in de Zeeuwsche Kamer der Compagnie Mr.
Symon van Beaumont en onze dominee zal dus ook wel een Zeeuw
geweest zijn 6).
Beck, H. neemt in zijn Naamregister alle vijf de Becks, Matthias,
Wilhelm, Balthazar, Mr Jacob en Abraham, tezamen op (Ned. I,
div. pl., D. div. pl.). Matthias had v66r zijn Curacaoschen tijd
negentien jaar in Brazili6 doorgebracht en in 1643 een verzoek-
schrift van den magistraat en de burgerij van Mauritsstad mede
onderteekend '). Balthazar was volgens een Engelsch bericht in



1) Stewart L. Mims, Colbert's West-India Policy, London 1912; W.
I. Gids, XVII, 70; Calendar of State Papers, Am. & West Indies, 1677/
1680, No 48.
') Gedenkb. Nederland-Curagao 1634/1934, 35.
') Nouv. Biogr. g6n6rale.
*) Nieuw Ned. Biogr. Wboek.
*) Gedenkb. Ned.-Cur. 38, 42.
*) Iaerl. Verb., 34.
7) W. I. Gids, XX, 207.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Spanje opgevoed 1); in 1691 werd aan hem gedacht als gouverneur
van Tobago, wonder Koerlandsch-Brandenburgsche auspicien 2).
In 1699 zouden de Becks op Curacao betrokken geweest zijn bij
een transactie met den bekenden Capt. Kidd in zake den verkoop
van door zeeroof verkregen goederen 3).
De Vice-Directeur Beer (Ned. I, D. 76) is niet in het Naamre-
gister opgenomen; door een schrijffout zal de naam van Matthias
Beck in dezen vorm in het document in kwestie verschenen zijn,
derhalve behoort in het Naamregister ,,D. 76" ingevoegd te wor-
den, achter den naam Beck.
Becker (Ned. I, 17, 41, 88, 126); die van 1633 en 1634 moet de
Zeeuwsche bewindhebber der West-Indische Compagnie Steven
B. geweest zijn, bij De Laet te vinden 4).
De twee Van Belles in H's Naamregister zijn de gebroeders
Pedro of Pieter en Josua, wier betrekkingen tot den slavenhandel
ook uit moederlandsche archivaliin blijkt 6). Pedro is ook in de
West werkzaam geweest, op Curacao en elders; hij was op het
laatst der zeventiende en in het begin der achttiende eeuw factor
van de Brandenburgsche compagnie op Sint Thomas, was betrok-
ken bij het smokkelen van slaven van daar naar Sint Kitts en bij
den verkoop van gestolen goederen (zie Beck) 6).
Belmontes of De Belmontes komen er bij H. eenige voor (Ned. I,
75, D. 122, 154). Ten tijde van het asiento van Garcia, zegt H.,
was de agent op Curacao ,,niemand minder dan Don Juan Pedro
de Belmonte", doch waarom dit een zoo bijzondere person was,
blijkt niet. De bij ons bekendste drager van dien naam was Fran-
cois (Francisco) Schoonenberg, de Nederlansche zaakgelastigde
te Madrid, die een rol gespeeld heeft in de kwestie van het z.g.
Coymans asiento; de gebroeders Isaac Nunez Belmonte (alias
Manoel de Belmonte) en Andr6 de B. waren agenten van Spanje
te Amsterdam en althans Manoel was mede bij den slavenhandel


') Doc. Illustrative of the Hist. of the Slave Trade to America, ed.
by Elis. Donnan, Publ. by Carnegie Inst. of Washington, 1930, I. se-
venteenth cent., doc., No 131.
2) E. Seraphim, Gesch. Liv-, Est- u. Koerlands, Reval 1897.
*) W. Westergaard, The Danish West Indies, New York 1917.
') Iaerl. Verb., 34.
*) W. I. Gids, XVII, 11 e.v.; Irene A. Wright, The Coymans asiento
(Bijdr. Vad. Gesch. & Oudheidk. VIde reeks 1); Mr H. C. Hazewinkel,
Een Rotterdamsche Tontine (Rott. Jaarb. 1932).
*) Doc.... Slave Trade ...., I, doc. No 119, zie vroeger; W. I. Gids,
XX, 189, 191.








W. R. MENKMAN


betrokken 1). De gezant Schoonenberg heet ook wel Johan Abra-
ham de Belmonte 2).
Van Jonathan van Beuningen gaf H. een portret (Ned. I, t.o. bl.
130), waarvan het origineel in het bezit was van den Heer H. A.
van Beuningen te Utrecht. Deze laatste behoort niet tot het re-
gentengeslacht van dien naam; Jonathan en Mr Jan, de CuraCao-
sche Van Beuningens, waren leden van een geslacht, uit Emmerik
afkomstig en zeer waarschijnlijk niet verwant aan het Amster-
damsche. Mr Jan van B. was v66r zijn Curacaoschen tijd koopman
te Amsterdam 3).
Joan Benners (Ned. II, 51), Joannes Benner (Ned. II, D. 48) en
Jannes Benner (Jaarv. IV, Extract uyt de Boecken van d. Hr Lo-
wijs houtcooper Zal.) zijn wellicht 66n en dezelfde person.
Ch. de Courbon, Comte de B I dn a c (Ned. II, 45, 47, 48, 49,
D. 46, 47; Jaarv. IV, Tobago, bijl.) komt herhaaldelijk ook elders
voor in de geschiedenis onzer betrekkingen tot Tobago 4). Hij was
marineofficier en commandeerde in 1677 wonder D'Estrees een
groot schip, maar in hetzelfde jaar vinden wij hem zoowel als gou-
verneur general der Fransche Antillen, alsook als gouverneur van
Martinique; in deze laatste kwaliteit komt hij tot 1692 voor 5).
Bisscop (Ned. I, D. 17) was ook alweer een door De Laet ge-
noemd bewindhebber van Kamer Zeeland, Abraham Bisschop 6).
Adriaen Block, de schipper van het schip De Liefde, (Ned. I, D.
58, Ned. II, 13) zal wel niet dezelfde zeeman zijn die, dertig jaar
eerder, genoemd wordt in de geschiedenis van Nieuw Nederland;
ook niet de Adr. Martensz. Block uit de geschiedenis van Ned.
Indie 7).
De Heer Blommaert (Ned. II, 9, D. 12) is natuurlijk
Samuel B., die ook door De Laet genoemd wordt, die een rol
') Irene A. Wright, The Coymans asiento, zie vroeger; Doc .....
Slave Trade...., I, doc. No 123 e.v. zie vroeger; W. I. Gids, XVII,
18; Mr H. J. Koenen, Gesch. der Joden in Ned., 183, Utrecht 1843.
2) Dr M. Wolff, De eerste vestiging der Joden te Amsterdam (Bijdr.
Vad. Gesch. & Oudheidk. IV, 9 en 10).
*) Mr R. van Beuningen van Helsdingen, De Nederlandsche Leuw,
Nov. 1916, 268.
*) W. I. Gids, XXI, XXII.
") A. M. H. J. Stokvis, Manuel d'Histoire, Leiden 1889.
*) Iaerl. Verh., 34.
') Mr F. Muller Fzn, Geschiedenis der Noordsche Compagnie, Utrecht
1874; Dr J. W. IJzerman, Cornelis Buysero te Bantam 1616-1618
(Linschoten Ver. 1923); Jhr Mr J. K. J. de Jonge, L. M. van Deventer,
De opkomst van het Nederlandsche gezag. .., II, 160, 's Gravenhage
1865; N. Ned. Biogr. Wboek.







AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


gespeeld 'heeft in de geschiedenis van Nieuw Nederland en aan-
gaande wien Prof. Kernkamp zoo vele bijzonderheden gepubli-
ceerd heeft 1).
Behalve de kaperkapitein Gerrit (Garest, Gerret, Gerart,
Gerard) Bogaert (Bogard, Boogard, Bogert), door H. ge-
noemd (Ned. II, 26, 28, 34, D. 40, 42, 44, 46), komen er nog meer
Zeeuwen van dezen naam in onze Amerikaansche geschiedenis
voor. De memories van Artichewsky van 1637, in het archief van
Van Hilte, geschreven bij vertrek uit Brazilii, spreekt van een
vrijen koopman Bogaert, bij wien vivres te koop waren; Theunis
Gijsbertse Bogart was in 1673 schepen van het dorp Breukelen in
Nieuw Nederland; Matthijs Bogaert was omstreeks 1700 een
Zeeuwsche slavenhaler (lorredraaier) 2).
De Heer Bont (Ned. II, D. 18) komt bij De Laet niet als be-
windhebber voor, maar zou misschien de Middelburgsche bewind-
hebber tijdens den vierden Engelschen oorlog kunnen zijn, hoewel
er een groot tijdverschil is 3).
Justus Boot wordt door H. alleen genoemd als comman-
dant van een Landsschip in 1782 (Ned. I, 180); dat hij bij de ver-
overing van een Engelsch schip geassisteerd werd door twee Cura-
caosche commissievaarders, wordt door De Jonge niet vermeld.
Volgens dezen laatste was de ,,Surprise" zelf een kaper; aangaan-
de Boots aandeel in het geval van de ,,Machtelyne" spreekt H.
niet 4).
De Heer Boursen (Ned. I, D. 32) moet geweest zijn de Am-
sterdamsche bewindhebber der West-Indische Compagnie Ja-
ques Beurse, door De Laet genoemd 5).
Brugmans komen er vele voor in de Cura9aosche geschie-
denis (Ned. I, 189, D. 122, 125, 155; Jaarv. III, 135; Jaarv. V,
Extr. trouwboek 1714-1722); ook buiten die welke H. noemt
vinden wij er nog 66n in 1635. Van den Brugman die in 1795 bij
het slavenoproer sneuvelde geeft H. de voornamen, Pieter Beek 6).
De schout bij nacht Van Bylandt (Ned. I, 187, 188, D.
') Iaerl. Verh., 32; Zweedsche Archivalia (Bijdr. en Meded. Hist.
Gen., XXIX, 1908); David Pietersz. de Vries, Korte Historiael (H. T.
Colenbrander, Linschoten Ver., III 1911).
') Kroniek Hist. Gen. XXV, 1869, 5de series; De Zeeuwsche expeditie
naar de West, zie vroeger.; L. Knappert, Gesch. v. d. Ned. Bovenw-
Eil. i. d. achtt. eeuw, 's Hage 1932.
*) Iaerl. Verh., 32/37; JhrJ. C. de Jonge, Gesch. v. h. Ned. Zeewezen.
*) De Jonge, zie 3).
*) laer. Verh., 32.
*) W. I. Gids, XVII, 211; A. T. Brusse, Curacao en zijn bewoners,
Curagao 1882.








W. R. MENKMAN


184, 186) was Lodewijk Graaf van B., later ook bekend in de
geschiedenis van Sint Eustatius 1).
Jan Claesz. van Campen (Ned. I, 37, 221, D. 35, 36, 215); of hij
de commander was die Sint Maarten op 1 Juli 1633 aan de Span-
jaarden most overgeven en of hij op Curacao Van Walbeeck op-
volgde, heb ook ik niet vermogen vast te stellen. In ieder geval
was hij in 1635 op Curagao en werd hij in 1642 directeur van Cu-
ragao genoemd 2).
James Hay, first Earl of Carlisle (Ned. II, 9, 11, D. 8, 9) ver-
kreeg op 2 Juli 1627 patentbrieven voor een reeks van eilanden in
West Indie (waaronder Sint Eustatius, en Sint Maarten) ,,& oies
alias insulas sive insululas infra viginti gradus linie equinoctialis
a borea", om die te bezitten op denzelfden voet als de bisschop
van Durham zijn bisdom of paltsgraafschap bezat en verder met
alle prerogatieven van een kapitein general der Engelsche
Kroon 3).
De Spaansche priester, dien de onzen in 1634 op Curacao aan-
troffen (Ned. I, 29), heette Salvador de Carmona 4).
Over Jacques Cassard (Ned. I, 119/121, 127, D. 114, 115, 178)
bestaat nogal watlitteratuur; Marc. Elder gaf zijn levensbeschrij-
ving 5). H. heeft Cassards aanslag op Curacao met zeker leedwezen
beschreven en is aan het optreden der Fransche kapers op de Bo-
venwindsche Eilanden niet meer toe gekomen. Eenige op Curagao
aangetroffen stukken betreffende het geval van 1713 zijn (door
Hamelberg?) afzonderlijk gepubliceerd (Jaarv. I, Bijlagen, A.) en
Mr. B. De Gaay Fortman gaf in dit tijdschrift het relaas
er van, van een ooggetuige 6).
Charles Chabert, de civiele gouverneur van Sint Eustatius en
Saba (1782/1784) van wege Lodewijk XVI 7), was volgens H. een
Statiaan (Jaarv. IV, 139); waarop deze bijzonderheid berust is
mij niet gebleken. De Charles Chabert die in 1739 op Sint Eusta-
tius in bet huwelijk trad, was geboortig van Guadeloupe en aldaar


') W. I. Gids, XV, 23 e.v.
') W. I. Gids, XVII, 198.
*) James A. Williamson, The Caribbees under the proprietary pa-
tents, London 1926.
') Rapport Van Walbeeck, Alg. Rijksarchief, Br. en Pap. van Braz.
(W. I. C. oud, 50).
') Jacques Cassard, Corsaire de Nantes.
*) W. I. Gids, VI, 241 e.v.
') A. H. Bisschop Grevelink, Beschrijving van Sint Eustatius (Bijdr.
tot de kennis der Nederl. en Vreemde Kolonien, 1846).








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


woonachtig (Jaarv. VI, Genealogie); deze kan de vader geweest
zijn.
Dr Diego Alvarez Chanca (Ned. II, 5, D. 3), was een Seviliaan,
die op voorspraak van Ferdinand en Isabella door Columbus als
,,zuragvano" werd aangenomen voor de tweede reis; Chanca's
brief is een der weinige als authentiek beschouwde beschrijvingen
van deelnemers aan de eerste reizen naar de nieuwe wereld1).
H. heeft niet kunnen vinden waarom de overgave van Sint
Eustatius door den luit. kolonel James Cockburn aan den markies
de BouillU discreditablele" geweest zou zijn (Jaarv. IV, 138). Prof.
Knappert echter verwijst naar het gerechtelijk onderzoek ter zake
dat (later?) ook aan H. bekend moet zijn geweest 2). Het oordeel
over Cockburns gedragingen op Sint Eustatius, na de verovering
door Rodney, is over het geheel ongunstig 3). De Bouilld komt als
gouverneur van Martinique voor van 1777 tot 1782 4).
Sir Christopher Codrington is de stichter van Codrington Colle-
ge op Barbados, waar hij geboren was en in 1710 overleed. Zijn
vader, eveneens Christopher geheeten, was de Codrington van
1693 (Ned. 53, 54, D. 49). H. noemt hem gouverneur der Engel-
sche benedenwindsche eilanden en hij is inderdaad captain general
and commander in chief of the Leeward Islands geweest; in 1699
echter werd hij nog kolonel genoemd. Hij schreef in dat jaar aan
de Council of Trade and Plantations o.a. ,,Christianity does not
alter the conditions of men, nor destroy the right of tenure by
which slaves are held" 6).
De Heer Coenradus (Ned. I, 42) komt bij De Laet niet voor, ten-
zij hij dezelfde was als Alberts Coenraad Burgh, schepen, bewind-
hebber Kamer Amsterdam 6).
Inderdaad had Pieter Constant (Ned. I, 53, D. 94, 98) Tobago
overgegeven op voorwaarde dat hij en de andere ambtenaren vrij-
en aftocht zouden verkrijgen naar Curacao 1). Hij zou derhalve aan
den oorlog tegen Engeland wel geen deel meer hebben mogen ne-
men, doch of de Franschen zich op de capitulatievoorwaarden van
Tobago konden beroepen, lijkt niet zeker.
1) Select documents illustrating the four voyages of Columbus, Cecil
Jane, Hakluyt Soc., London 1930.
*) Knappert, Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zievroeger; Dict. of Nat.
Biogr.
*) Corn. de Jong, Reize n.d. Caraib. Eil., Haarlem 1807.
') Stokvis, Manuel, zie vroeger.
') Calendar of State Papers, Am & W. I., 1699, 628.
*) Iaerl. Verh., 32.
') Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1669/1674, 995.








W. R. MENKMAN


Van David Coppin lezen wij dat hij in 1648 luitenant der burge-
rij was (Ned. II, D. 30, 32), waarschijnlijk op Sint Eustatius. De-
zelfde Zeeuwsche (Middelburgsche) naam (Copin, Coppijn) komt
ook voor in de geschiedenis van Tobago 1).
Confrater B. Courten (Ned. I, D. 13) moet geweest zijn Pieter
Boudaen Courten, door De Laet genoemd als bewindhebber in de
Kamer Zeeland en oomzegger van Sir William en Sir Peter Cour-
teen 2).
Coymans, Cooijmans, Koeymans, Koeyman, Coeyman, zullen
wel verschillende schrijfwijzen zijn van denzelfden geslachtsnaam
(Ned. I, 74, 75, 131, D. 73, 125, 156; Jaarv. III, 90; Jaarv. V, Ex-
tract Trouwboek Curacao 1714/1722). De Coymansen waren ge-
parenteerd aan de Courtens, door de huwelijken der zoons van
Mr P. Boudaen Courten 2).
Een Antwerpsche Coymans was in 1594 gevestigd te Palma op
de Canarische Eilanden 3), een Thomas Coymans voer met De
Houtman naar Indie, Isaac Coymans was eerst in dienst van de
West-Indische Compagnie, later een der oprichters van de
Deensch-Afrikaansche compagnie 4). Door aanhuwelijking met
Hollandsche en Zeeuwsche koopmansgeslachten (Courten, Reynst
Blommaert, Trip, Deutz, Lampsins) behoorden de Coymansen
tot die betrekkelijk kleine groep van Nederlandsche ondernemers,
die te zamen de overzeesche en international zaken in handen
hadden 5).
Een Amsterdamsche Coymans was in het midden der zeven-
tiende eeuw bekend als bankier, koopman en speculant, o.a. be-
trokken bij het plan van een Venetiaansch kantoor van lijfren-
ten 6); in 1684 noemde de gouverneur van Jamaica de Amster-
damsche firma Coymans de grootste handelsonderneming van
Europa 7).
Dat Balthazar Coymans te Cadix Ridder, Heer vanStreefkerke
en schepen der stad Amsterdam was, is herhaaldelijk van H. na-

') W. I. Gids, XXI, 373, XXII, 108.
') Iaerl. Verh., 34; W. I. Gids, X, 529.
*) Dr J. Denuc6, Afrika i.d. XVIde eeuw en de handel van Antwer-
pen, 1937.
*) De Jonge, Opkomst, zie vroeger; N. de Roever, Twee con-
currenten v.d. W. I. Comp. (Oud Holland, 1889).
a) G. W. Kernkamp, Zweedsche Archivalia, zie vroeger; W. I. Gids,
IX, 157, 158.
*) Dr P. Geyl, Troepen lichten en schepen huren in de dagen van
Fred. Hendrik (Bijdr. Vad. Gesch. en Oudheidk., V, 5).
') Doc. .Slave Trade...., seventh, cent., doc. No. 119, zie vroeger.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


geschreven, o.a. door mij 1); toch is dit bij nader inzien wellicht
niet just. Elias 2) geeft twee Balthazars Coymans, die denzelfden
titel voerden, doch waarvan de oudste reeds in 1659 overleed; de
tweede woonde te Haarlem en overleed aldaar in 1690.
De Balth. Coymans van het asiento echter deed zaken te Cadix
en overleed aldaar 8 November 1686 3); Miss Wright heeft allerlei
bijzonderheden over zijn leven en werken in Spanje verzameld.
De Coymansen die in 1651 tegen de navigation law protesteer-
den, waren natuurlijk de Amsterdamsche kooplieden; de Balth.
Coymans die op Curacao bijdroeg in de brandschatting van Cas-
sard kan dezelfde geweest zijn die in 1718 lid van den Curaqao-
schen raad werd, misschien ook dezelfde die in 1735 voor hoofd-
geld en familiegeld aangeslagen werd op Curacao, terwijl de Balth.
Coeyman die in 1722 op Sint Eustatius als getuige bij een huwelijk
optrad, allicht een ander was.
De Koeymans te Amsterdam, volgens Curagaosch archief Koey-
man, genoemd in de geschiedenis van Jan Erasmus Reining, moet
een lid geweest zijn van de firma die bij het asiento betrokken was.
Abraham Crijssen wordt door H. maar even genoemd (Ned. II,
38); hij speelt in onze geschiedenis der Nederlandsche Antillen
alleen in zoover een rol dat hij in den tweeden Engelschen oorlog
Tobago weder wonder ons gezag bracht. Bijzonderheden aangaande
dezen Zeeuwschen bevelhebber zijn op verschillende plaatsen te
vinden; de kaper Teun Crijnssen van den derden Engelschen oor-
log was wellicht zijn zoon 4).
De Cussac (Ned. II, 10, D. 12, 13) was Francois de Rotondy,
Sieur de Cahusac, die in 1629 kolonisten op Sint Eustatius zou ge-
bracht hebben en in 1635 aldaar, als commandant van een door
Richelieu naar de Antillen uitgezonden eskader, het fort zou ge-
bouwd hebben, dat later door de onzen in bezit genomen werd,
toen de Franschen hun belangstelling voor het eiland blijkbaar
verloren hadden 6).
Jan Doncker (Ned. I, 45, 47, 50/55, 60, 65, 73, 79, 85, 88, 93, 96,
106, 147, 221, 223, D. 91/93; Jaarv. III, 89) wordt door H. 66n
1) W. I. Gids, XII, 13.
') Joh. E. Elias, De Vroedsch. v. Amsterdam, II, 672, 763, Haarlem
1905.
') The Coymans asiento, zie vroeger; W. I. Gids, XII, 20.
*) Enc. v. Ned. W. I.; F. E. Mulert in Bijdr. Vad. Gesch. en Oud-
heidk., V, 5; De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.
') Williamson, The Caribbees, zie vroeger; Pere Du Tertre, Hist.
general des Antilles habitues par les Frangois, trait III, chap. II, par.
10, Paris 1667.







W. R. MENKMAN


maal Joan D. genoemd. De Baas, die hem kende als koopman (op
Saint Christophe?) noemde hem Doukre 1). Doncker bleef inder-
daad na zijn aftreden als directeur op Curacao gevestigd en hij
zette er ook zijn zaken voort; aan het Coymans asiento leverde hij
scheepsruimte voor het vervoeren van slaven naar de kust 2). Sir
Wm Stapleton schreef in 1684 aan Doncker, of liever hij adres-
seerde zijn brief aan de belanghebbenden bij Tortola aan D., maar
er blijkt niet of deze laatste toen nog op Curacao, of reeds in Ne-
derland gevestigd was 3).
Jan Doncker mag natuurlijk niet verward worden met Jan Sij-
monsz. Doncker, van Sint Eustatius, Compagnies chirurgijn, kapi-
tein der burgerij en raadslid aldaar (Ned. I, 60; Ned. II, 51, 52, 54,
58, D. 48, 50, 52; Jaarv. IV, Extract uyt de Boecken van d. Hr
Lowijs houtcooper); over hem en zijn nageslacht lezen wij nog veel
bij Knappert 4). Het was ten huize van de families Doncker dat
Rodney na den overval zijn intrek nam en zich te goed deed, zoo-
als de kwartiermeester general Cockburn zich breed maakte bij
de families Texier 6).
D'erville, Dorvilliers, D'orvilliers, Dornilie (Ned. II, 27, 31, D.
39, 43) zijn wellicht verschillende namen voor denzelfden Fran-
schen officer. Van 1700 af vinden wij verschillende D'Orvilliers
als gouverneurs van Fransch Guyana, alsmede een admiral van
dien naam 6).
Kapitein Donge (Jaarv. IV. Tobago, bijlage II) was de kapitein
(of major) Van Dongen, door De Jonge genoemd als de comman-
dant der landingstroepen op de expeditie van Binckes 7).
De Heer Duvelaar (Ned. I, D. 15) zal wel geweest zijn Pieter
Joosten Duyvelaer, bij De Laet voorkomend als bewindhebber
in de Kamer van Zeeland 8).
De Heer Elfsdyck (Ned. I, D. 41) was de door De Laet genoem-
de Zeeuwsche bewindhebber Corn. Claesz. Elfsdijck 9).
d'Esuambuc (Ned. II, 8) was Pierre Belain d'Esnambuc, een
vrijbuiter van Dieppe, wiens eerste komst op Sint Christoffel
waarschijnlijk in verband stond met een aan zijn schepen over-
') Mims, Colbert's West-India Policy, zie vroeger.
') W. I. Gids, XVII, 24.
*) Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1681/1685, 1527.
*) Gesch. Ned. Bovenw. Eilanden, zie vroeger.
') Corn. de Jong, Reize, zie vroeger.
*) Stokvis, Manuel, zie vroeger; Nouv. Biog. g6n6rale.
7) Gesch. v.h. Ned. Zeew., zie vroeger.
*) Iaerl. Verh., 34.
*) Idem, 34.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


komen ongeval. David Pietersz. de Vries vond hem in het laatst
van 1634 nog met het gezag op het Fransche deel van het eiland
bekleed 1).
H. citeert ergens een Engelsch schrijver, C. Washington Eves
(Jaarv. II, 123); waarschijnlijk heeft onze Curacaosche kroniek-
schrijver geraadpleegd de Catalogue of the Library of the Royal
Colonial Institute 1886 (London 1886), geredigeerd door Eves.
De omvangrijkheid der nalatenschap van Isaac Faesch (Ned. I,
177) wordt nog eens extra aangetoond door den inventaris zijner
lijfsgoederen (Jaarv. II, Bijlaag D.).
De Garcia (Ned. I, 75, D. 123) die eenigen tijd, maar niet tot
1689, houder was van het Spaansche slavenasiento, gefinancierd
door de Coymans' te Amsterdam, was de Portugees Antonio G. 2).
H. noemt Lord Germain (Jaarv. IV, 117) gouverneur general
der Engelsche Westindische eilanden; de biographie van George
Sackville, Lord Germain, zegt evenwel niet dat deze ooit in de
West gediend zou hebben. Hij was tot 1779 Lord Commissioner
of Trade and Plantations en later, tot 1782, Secretary of State for
the Colonies 3). Die van 1794 was dus niet de eerste Engelsche
minister van Kolonien 4).
Pierrele Grand (Ned. I, 21-23, 26-28, 37, D. 17, 24, 25, 32, 34,
35, 41, 43, 44) was natuurlijk een ander dan de Fransche flibustier
van dien naam (bij ons Pieter de Groot), van Dieppe 6); onze ma-
joor komt in de geschiedenis van Nederlandsch Brazilie herhaal-
delijk voor, zoowel na als voor zijn Curacaoschen tijd.
Als kapitein en als major treffen wij Le Grand voortdurend
aan in de geschiedenis der krijgsverrichtingen in Brazilie, van
April 1631 tot en met 7 April 1633; daarna (voorloopig) niet meer.
Op 22 April van laatstgenoemd jaar repatrieerden van Brazilie
een 250tal soldaten, met de flotille wonder commando van Jan
Jansz. van Hoorn, welke scheepsmacht echter niet regelrecht,
doch via de Caraibische Zee en Centraal Amerika thuisvoer, on-
derweg tegen den vijand opereerende. Het is mogelijk en zelfs
waarschijnlijk dat met deze gelegenheid ook Le Grand going en
') V. T. Harlow, Colonising expeditions to the West Indies and Gui-
ana 1623-1667, Hakluyt Soc. 2nd series LVI, 1924; Williamson, The
Carribbees, zie vroeger; Korte Hist., zie vroeger.
t) Irene A. Wright, The Coymans asiento, zie vroeger; Doc. .. Slave
Trade. .., seventeenth cent., Introd., zie vroeger; Mr Dr S. van Bra-
kel, Bescheiden over den slavenh. (Ec.-Hist. Jaarb. IV).
*) Dict. of Nat. Biogr.
') W. I. Gids, XVII, 324.
I) W. I. Gids, XVII, 86/87.








W. R. MENKMAN


dat hij de bovengenoemde soldaten commandeerde; Jan Jansz.
had ook een chaloupe, of jacht genaamd Nachtegael wonder zijn
bevelen. Dat echter Le Grand commandant was der soldaten in-
gescheept op het eskader dat in 1633 naar Brazilie zou zijn uitge-
loopen, zooals H. meende gevonden te hebben, is niet mogelijk,
zooals uit bovenstaande gegevens blijkt; van een eskader in dat
jaar is niets bekend, het Amsterdamsche scheepje de Nachtegael
(een jacht?) liep 28 Januari van genoemd jaar uit en kwam 11
April in Brazilie aan, alles volgens De Laet 1).
De Fransche vrijbuiter Sieur de Grammont (Ned. I, 62) leverde
aan D'Estr&es een hulpmacht tegen de Spanjaarden, onze bond-
genooten in den oorlog van 1672; de vrede van Nijmegen (1678)
maakte niet direct een einde aan den Fransch-Spaanschen oorlog
en De Grammont verontrustte nog de Spaansche vestigingen aan
de Costa Firme en aan het meer van Maracaibo. Hij plunderde
nog in 1680 Laguaira en was in 1684 luitenant gouverneur van
Saint Domingue. De Nederlandsche vrijbuiters Laurens de Graaf
en Nikolaas van Hoorn waren in 1682 zijn medewerkers 2).
De naam Grillo (Ned. I, 72, 73) wordt door H. ook wel geschre-
ven De Grilies (Jaarv. III, 62). Grillo is een Spaansche (en ook een
Portugeesche) naam (krekel) en Domingo G. zal wel een Spanjaard
geweest zijn; in de zestiende en zeventiende eeuw werd in Spanje
het slavenasiento in den regel slechts verleend aan onderdanen
van den Koning. Tezamen met Ambrosio Lomelino vormde hij
een combinatie, maar geen firma en zeker geen Curacaosche firma,
zooals H. meent; Lomelino is een Italiaansche naam en de hou-
ders van het asiento werden bij ons en bij de Engelschen meestal
als ,,de Genueezen" aangeduid.
Voor Van Groenewegen, zie wonder Warner.
De Heer Gijselingh (Ned. II, D. 20, 21) was de Zeeuwsche be-
windhebber Johan Gijsselingh, door De Laet genoemd 3).
Capt. Johan Harman (Ned. II, 23) was de later vice admiral
Sir John Harman, die in den tweeden Engelschen oorlog Suriname
voor korten tijd heroverd heeft 4).
Het is mij niet gelukt iets te weten te komen aangaande de af-

') Gedenkb. Nederland Curagao, 31/33, zie vroeger; Iaerl. Verb.,
235, 236, 289, 300, 320, 322, 324, 325/330, 355, 357, 370.
*) A. P. Newton, The European nations in the West Indies 1493-
1688, The Pioneer histories, 1933.
3) Iaerl. Verh., 34, 296, passim.
*) J. C. M.Warnsinck, Abraham Crijnssen, Amsterdam 1936; Harlow,
Col. expeditions, zie vroeger.







AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


stemming van den Curacaoschen secretaries en notaris Willem
Heldewier (Ned. I, 75, 105, D. 104, 120, 139) van het eerste
kwart der achttiende eeuw. Noch Nederland's Adelsboek, noch
Nederland's Patriciaat zeggen iets aangaande een Willem H. Zie
verder wonder Vignon.
Van De Laet neemt H. over dat Boudewijn Hendricksz (Ned. I,
19) burgemeester was van Edam; in de Kamer van het Noorder
kwartier hadden echter twee burgemeesters van Edam zitting,
Boudewijn Heynsz. en Marten Boudewijnsz. De eerstgenoemde
zal wel onze generalaa" geweest zijn op den tocht van 1625/1626.
Van den mislukten aanslag op Porto Rico heeft Pater Zwijsen een
verhaal gedaan (Jaarv. IV, De Hollanders op Porto-Rico in 1625),
dat niet van historische waarde is; H. heeft daarop toen laten vol-
gen wat De Laet er van geschreven heeft 1). Van den aftocht der
onzen bezat het Prado Museum te Madrid een schilderij, van den
contemporairen Spaanschen schilder Felix, wel een bewijs dat men
in Spanje de krijgsverrichtingen der West-Indischen Compagnie
van groote beteekenis achtte, krijgsverrichtingen waarvan hier
te lande het groote publiek niet veel meer onthouden heeft dan
dat Piet Heyn in 1628 de Zilvervloot veroverde.
In 1937 enceneerde het (Amerikaansche) garnizoen van Porto
Rico een historisch spel, tot onderwerp hebbend den aanslag op El
Morro de San Felipe, het kasteel van San Juan de Porto Rico,
door de Hollanders in 1625. Volgens een bericht in een Neder-
landsch blad was er enorme belangstelling bij de plaatselijke be-
volking; het programma gaf zelfs, vrijwel nauwkeurig gespeld, de
namen der voornaamste figure in den strijd, Hendricksz, Molck-
man, Jan Stapels, Thyene, Useels, Don Juan de Haro, Amezquita.
De Statiaansche fiscal Van der Hoeven (Jaarv. IV, 135) was
de Rotterdammer Mr Johannes Lambertus ter Hoeven 2); hij zou
zich, na den overval van 1781, aan boord van de Torbay niet bij-
ster flink gedragen hebben en repatrieerde, tegelijk met den com-
mandeur, en zoo vele anderen, met een vloot van ongeveer hon-
derd schepen, wonder geleide van de Vigilante. Men most eenigen
tijd in Engeland vertoeven, alvorens paspoort te verkrijgen voor
Holland. Zoowel De Graaff als Ter Hoeven zijn naar Sint Eusta-
tius teruggekeerd, de eerste als ambteloos burger, de laatste weder-
om als fiscal, ditmaal tevens raadslid 2).
Sir Robert Holmes (Ned. II, 19, 20, 21, D. 36) had inderdaad
misschien voor wat hij, voordat de tweede Engelsche oorlog wer-
I) laerl. Verh., 36, 59/65.
') W. I. Gids, XV, 33 e.v., 364; Corn. de Jong, Reize, zie vroeger.







W. R. MENKMAN


kelijk uitbrak, tegenover de onzen bedreven heeft, geen opdracht
van Karel II; Holmes heeft in 1665 eenigen tijd in de Tower ge-
vangen gezeten, wegens deze euveldaden, maar dit heeft hem niet
belet later een groote carriere te maken bij de Marine 1).
De Heer ambassadeur Joachimy (Ned. I, D. 8) was de Zeeuw
Albert Joachimy, pensionaris van Goes, die de Republiek in ver-
scheidene landen vertegenwoordigd heeft 2).
Van Corn. Cornelisz. Jol (Ned. I, D. 33, 34, 47), bijgenaamd
Houtebeen (Pie de Palo), bezitten wij nu eindelijk een goede le-
vensbeschrijving, van de hand van Prof. Warnsinck 3). Indertijd
teekende ik aan dat Jol niet in November 1636 in Patria terug ge-
weest kon zijn, wat echter onjuist was; de Heer Warnsinck had
De Laet wel goed gelezen, maar ik niet 4).
Pare Labat (Ned. II, 50) heeft ons ook nog verteld, dater op het
eind der zeventiende eeuw korten tijd een Capucijner missie op
Sint Maarten gewerkt heeft (Jaarv. II, 134); het lijkt niet zeker
of dit feit met de geschiedenis van het kerkelijk leven op het Ne-
derlandsche deel des eilands iets te maken heeft.
Van Joannes de Laet (Ned. I, 18-23, 25, 30, 37, D. 5, 16,28,29,
40, Ned. II, 7) vertelt H. dat deze bewindhebber der Compagnie zelf
een reis naar de West gemaakt zou hebben, een bijzonderheid
welke men elders niet vermeld of bevestigd vindt. L'Honor6 Na-
ber 5) geeft een oordeel over De Laet als wetenschappelijk werker
en vermeldt dat de uitgave van het Iaerlyck Verhael aanvankelijk
acht gulden kostte; ik vond dat in 1644, het jaar waarin het werk
verscheen, twintig gulden betaald werd voor twee exemplaren 6).
De Laet was mededeelhebber in het patroonschap Renselaers-
wijck in Nieuw Nederland 7).
Dat de Lamonts, Isaac (Ned. I, 103, 107, 116, 226, D. 124, 162,
II, 55, 58, D. 51, 52) en Willem (Ned. I, D. 118, 162; Jaarv. I,
Bijl. B.) breeders waren, leeren wij uit Knapperts werk 8).
De naam van Abraham Langford (Ned. I, D. 79) ont-
breekt in het Naamregister.
Een oudere Van Liebergen dan Nicolaes (Ned. I, 60-69, 85,
1) N. Japikse, De verwikkelingen tusschen de Republ. en Engeland
van 1660-1665, 165/459, Diss. 1900; Dict. of Nat. Biogr.
') N. Ned. Biogr. Woordenb.
*) Iaerl. Verh. IV, Linschoten Ver. XI, 1937.
*) W. I. Gids, XX, 203.
') Iaerl. Verh. I, Linsch. Ver. XXIV, 1931. 9
') Archief v. Kerk. en Wereldl. Gesch., dl. II.
') De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.
') Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zie vroeger.







AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


87-89, 92, 221, 226, D. 101, 117), n.l. Daniel, wordt door De Laet
ook reeds als Amsterdamsch bewindhebber genoemd 1). Een Ar-
noudt van Lybergen behoorde tot hen die, na het placaat van 27
Maart 1614, octrooi vroegen voor reizen naar Noord Amerika
(Nieuw Nederland) 2).
Confrater Louijssen (Ned. I, D. 42) kan de Zeeuwsche bewind-
hebber Jan Louijs van De Laet geweest zijn 3); de Louisz.'s zijn
betrokken geweest bij koloniale aangelegenheden tot laat in de
achttiende eeuw toe, o.a. als kooplieden op Afrika en Sint Eusta-
tius 4) en in het rapport der Staatscommissie van 1853 in zake de
emancipatie der slaven komt een J. Louissen voor als eigenaar
van slaven (in Suriname?).
Lomelino (Ned. I, 47, 48, 72, 73, D. 92) is een Italiaansche naam
(zie Grillo), ook wel geschreven Lomelini, Lomellini, of Lomellino;
het is die eener Genueesche families, oorspronkelijk uit Lombardije
afkomstig, bekend in de diplomatieke wereld, maar ook in die van
het bankwezen, den handel, de zeevaart en de parelvisscherij 5). Het
is dus duidelijk waarom het asiento van 1662 dat der Genueezen
genoemd werd; Ambrosio Lomelino zal de voornaamste figuur ge-
weest zijn in de combinatie. H. vertelt dat Francisco L., zeer
waarschijnlijk een familielid, in 1673 agent van het asiento op
Curacao was en hulp verleende bij de verdediging tegen de Fran-
schen; Ambrosio schijnt ook in de West geweest en daar in 1668
overleden te zijn 6).
Henri en Robert de Lonvilliers (Ned. II, D. 30, 32), van 1648,
zijn allicht verwanten geweest van Poincy (zie aldaar en ook Ned.
II, 16).
De Heer De Maecht (Ned. II, D. 18) wordt door De Laet niet
genoemd; wij weten alleen dat deze naam die is van een Zeeuwsch
geslacht 7).
H. noemt, in verband met het geval van het slavenschip De
Koning Balthazar zekeren Johan Franfois Massias als agent van
Spanje te Amsterdam (Jaarv. III, 90/91); reeds in 1657, dus een
dertigtal jaren eerder, sloot de West-Indische Compagnie een con-
tract met den Amsterdamschen koopman Henrico Matthias, no-
') laerl. Verh., 33.
2) Bijdr. tot de gesch. onzer kolonisatie in Noord Amerika (De Gids
1848).
') Iaer. Ver., 35.
') W. I. Gids, XV, 38, 328.
5) Enciclopedia Italiana; Du Tertre, Hist. gen., trait IV, chap. I,
par. I, zie vroeger.
*) Doc. .Slave Trade.. .., I, Introd., zie vroeger.
') Iaerl. Ver., 32, 37; Van der Aa, Ned. Biogr. Woordenb.
West-Indische Gids XXIII 2







W. R. MENKMAN


pens een lading slaven naar Curagao, zeer waarschijnlijk de eerste
stap om het eiland tot een slavendep6t voor de Spaansche kolo-
nien te maken 1).
H. noemt Juan Matthios, met zijn twaalf kinderen (Ned. I, 30),
de vorige gouverneur van Curagao (1634); Van Walbeeck evenwel
kent hem geen functie toe en wij kunnen alleen aannemen dat hij
een Spanjaard was 2). De Spaansche stukken spreken van hem
als van den mayor domo en justicia mayor, terwijl zij ook een Cu-
ragaoschen Indiaan Juan Mateo noemen 3). Van Grol houdt Juan
Matheus (Matthias, Matheos) voor een opzichter van het bees-
tiaal 4).
Vice admiral Meppel (Van Meppelen), van de vloot van De
Ruyter (Ned. II, 21, D. 37) was Jan Cornelisz. van Meppel, door
De Jonge op diverse plaatsen genoemd 5).
Dat Gerard de Mepsche (Ned. I, 215) door den directeur Van
Collen tot waarnemend kapitein luitenant der militie van Curagao
benoemd werd en nog in 1716 deze functie vervulde (Jaarv. V,
Extract trouwboek 1714/1722), was toch misschien niet zoo heel
vreemd. De Mepsche was een ,,jonker" en had in Nederland een
officiersrang bekleed, zooals Prof. Knappert mededeelt 6).
,,Governor Meynell, who died" (Jaarv. IV, 140) is niet bekend;
Edm. Burke bedoelde waarschijnlijk Pieter Runnels, den bejaar-
den kapitein der burgerij op Sint Eustatius, die na Rodney's over-
val van 1781 eenigen tijd aan boord van de Sandwich most ver-
toeven en aldaar overleed 7).
Wie C. Mings was (Ned. I, D. 72), wiens activiteit na 1660 voor
de Engelschen de zaak van den slavenhandel bij de Spanjaarden
bedierf, heb ik niet kunnen vinden.
Dat de onzen in 1634 Balthasar de Montero tot hoofd der In-
dianen aanstelden (Ned. I, 30, 32) heeft H. uit De Laet overge-
nomen 8); bij de Spanjaarden was ,,Don" Pedro Ortiz ,,cacique"
der inboorlingen geweest 9). Van Walbeeck onderhield blijkbaar
betrekkingen met zekeren Juan Mestizo (een kleurling dus), die

') Doc. .. Slave Trade...., I, doc. No. 30, zie vroeger.
*) Rapport, zie vroeger.
') W. I. Gids, XVII, 199.
*) Idem, 211.
') Gesch. v.h. Ned. Zeew., zie vroeger.
*) Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zie vroeger.
') C. de Jong, Reize, zie vroeger.
8) laerl. Verh., 436.
*) W. I. Gids, XVII, 199.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


de geschiedenis van Curagao wonder Spaansch behind goed ge-
kend schijnt te hebben 1).
De namen Mojaard en Mooij komen bij H. ettelijke malen voor
(Ned. I, D. 118, 121, 129; Jaarv. VI, Genealogie); een Daniel
Mooy woonde blijkbaar in 1686 op Tortola 2), zooals wij meer de-
zelfde namen tegenkomen in de geschiedenis van verschillende
Nederlandsche Westindische kolonien. Een Curagaosche Moyart
wordt genoemd als betrokken bij den verkoop van Capt. Kidds
plunder, tezamen met Van Belle en de Becks 3).
Edward Morgan (Ned. II, 23, 24) was natuurlijk n i e t ,,de be-
ruchte vrijbuiter", dat was Henry (later Sir Henry) Morgan 4).
Edward, de oom, die in 1665, bij den aanslag op Sint Eustatius,
kwam te overlijden, viel niet ,,by any wound, but being ancient
and corpulent, by hard marching and extraordinary heat", zooals
de kolonel Th. Carey aan Lord Arlington rapporteerde 5).
Alonso Lopes de Morla (Ned. I, 26, 31) wordt door De Laet niet
met name genoemd 6); Van Walbeeck spreekt van den Gouver-
neur don Alonso.... (rest onleesbaar), de Spaansche documenten
noemen hem Lope Lopez de Morla 7).
Den Heer Pieter Mortamer (Ned. I, D. 72) heeft H. verzuimd in
zijn Naamregister op te nemen. Zestien jaar eerder vinden wij een
Mortamer als afgevaardigde van de Kamer Zeeland ter Staten
General 8); twee en twintig jaar eerder een Moorthamer als di-
recteur te Paolo de Loando in Angola 9).
Kapitein Morus van Jamaica (Ned. II, 40; Jaarv. III, 69) was
natuurlijk de boekanier Morris 10).
Kapitein Munnik (Jaarv. III, 70) kan geweest zijn de kapitein
De Munnick van den driedaagschen zeeslag, of de brandercom-
mandeur Dirck de Munnick van den slag bij Solebay 11).
Van den zeventiende eeuwschen David Nassy (Ned. I, 102, D.

') W. I. Gids, 210.
') Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1681/85, No. 678, XII.
*) Westergaard, Dan. W. I., zie vroeger.
') W. I. Gids, XVII, 94.
') Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1661/1668, I.
') Iaerl. Verb., 433, 435, 438.
') W. I. Gids, XVII, 199.
') Doc. ..Slave Trade...., III, The middle colonies, Introd., zie
vroeger.
') Groot Plakaatboek, 5 Juli 1642.
10) Zeer Aenmerkelyke Reysen van Jan Erasmus Reyning, bew. L.
C. Vrijman, 156, Amsterdam 1937.
") De Jonge, Gesch. Ned. Zeew., zie vroeger.








W. R. MENKMAN


108) is bekend dat hij een geboren Braziliaan was, niet echter of
wij in hem te zien hebben een nazaat van den bekenden Joseph
Nassy, den Hertog van Naxos, vertrouwensman van den Sultan
en correspondent van Willem van Oranje 1).
Wie de door Mr Jan van Beuningen aangeroepen Nobeling was
(Ned. I, 132), heb ik niet vermogen uit te maken.
Jan Jansz. Otzen (Ned. I, 21, 23, 24, D. 20, 37) was volgens de
Spaansche gegevens een kleurling. Van Walbeeck kon hem niet
gebruiken en vreesde dat zij die ontevreden waren over de resul-
taten der expeditie hun teleurstelling op hem zouden wreken,
waarom hij hem direct naar Patria terug liet gaan. H. zegt niet of
de Otsen die in 1636 verzocht hem op Curacao land toe te wijzen,
dezelfde is die de expeditie van 1634 medegemaakt had, maar wij
mogen aannemen van wel 2).
Aangaande de verhouding van Jacques Ousiel (Ned. I, D. 28,
Ned. II, D. 7) tot de West-Indische Compagnie heb ik niets naders
kunnen vinden. Rev. Geo. Edmundson zegt dat Ousiels verslag,
uit Nederlandsche archieven, opgenomen is wonder stukken welke
gediend hebben bij de grensregeling tusschen Venezuela en Britsch
Guyana (de voormalige Nederlandsche vestigingen aan de Pome-
roon, de Essequibo, de Demerary en de Berbice) 3).
Jansz. Pater (Ned. I, 20) was natuurlijk Adriaen Jansz. Pater,
de Edammer, die zoowel in onze Oost- als in onze West-indische
geschiedenis bekend is en die ten slotte in de Allerheiligenbaai het
leven liet (1631).
Abraham van Pere (Ned. II, 12, 42, D. 18, 21) is de in onze West-
indische geschiedenis meest bekende der vele Van Peres (Van
Perres, Van de Perres enz.), in onze koloniale, militaire en diplo-
matieke historic genoemd. Van Abraham kon indertijd een por-
tret gereproduceerd worden, ter gelegenheid der driehonderdja-
rige herdenking van de vereeniging van Curacao met Nederland 4)
Dat de naam oorspronkelijk Pereira geweest zou zijn, lijkt moei-


') Mr H. J. Koenen, Gesch. d. Joden zie vroeger; J. Wolbers,
Geschiedenis van Suriname, Amsterdam 1861; Gedenkb. Nederland-
Curagao, 69, zie vroeger; Dr J. Denuc6, Afrika inde XVIeeeuw,
zie vroeger; Mr Izak Prins, De vestiging der Marranen in Noord-
Nederland in de XVIe eeuw, Amsterdam 1927; Dr M. Wolff, De
eerste vestiging der loden te Amsterdam, zie vroeger.
') W. I. Gids, XVII, 199; Rapport Van Walbeeck, zie vroeger.
') The Dutch in Western Guiana (Eng. Historical Review, XVI,
1901).
') Gedenkboek, zie hooger.







AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


lijk aan te toonen 1). Van het schip De Witte Hond, dat op de
thuisreis van Rio de Janeiro in de buurt van Spanje door Engel-
sche kapers genomen werd (reis 1586/1588) was een der breeders
Franciscus van de Perrye van Middelburg 2), dus de relative der
Zeeuwsche Van Peres met de vaart op de nieuwe wereld was al een
zeer oude. De Laet noemt Abraham van Pere als een der eerste
bewindhebbers in de Kamer Zeeland 3).
Jean-Remi Perrin (Ned. I, D. 215) zou zijn reis naar Brazilie
niet in het begin der zestiende, maar in het begin der zeventiende
eeuw gemaakt hebben 4).
Van de De Petersens (Ned. I., 105, 117, 147, 151-155, 206, 208,
214, D. 6, 165) is er een directeur general ter kuste van Afrika
geweest (Jaarv. I, Bijlagen B.).
Wij vinden Ph. de Longvilliers, Seigneur de Poincy (Ned. II,
15, 16, D. 25, 26, 27) van 1639 tot 1653 als gouverneur van Mar-
tinique 5). Hij was eigenlijk intendant aller Fransche Westindische
eilanden 6) en is vooral betrokken geweest bij de kolonisatie van
Saint Christophe, van welk eiland hij in 1651 van de Fransche
Westindische compagnie de ,,seigneurie" en de ,,propriet6 fon-
ciere" gekocht had, tezamen met die van St. Barth6lemy, St.
Croix, St. Martin en onderhoorigheden en dat wel namens zijn or-
de, die van Malta. In 1660 overleed hij te Saint Christophe; een
ander ridder van St. Jan volgde hem op; ook de overige Fransche
Antillen zijn een tijd lang heerlijkheden der orde geweest 7).
John Pogson, die in 1672, na de Engelsche verovering van Sint
Eustatius, aldaar als commander optrad, (Ned. II, 38), heette
volgens een ander gegeven Pognon 8).
De Heer van der Poorte (Ned. I, D. 41) was Jean van der Poor-
ten, door De Laet genoemd als bewindhebber in de Kamer van
Zeeland 9).
L'Abb6 Joseph de la Porte (Ned. I, D. 213, 215) heeft zijn Voya-
geur frangois, waarvan H. alleen een Nederlandsche bewerking
geraadpleegd had, natuurlijk in het Fransch geschreven. Het oor-

') Prins, Marranen, zie vroeger.
') Hapke, Niederlandische Akten etc. (Dl II, Anhang I).
') Iaerl. Verh., 34.
') W. I. Gids, XVII, 99.
*) Stokvis, Manuel, zie vroeger.
*) Newton, European nations, zie vroeger.
') De Rochefort, Hist. Naturelle et morale des isles Antilles de 1'
Amerique, tw. ed., Rotterdam 1665.
*) De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.
*) Iaerl. Verh., 34.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


spronkelijke werk bestond uit 42 deelen en verscheen in 1765--
1795; De la Porte zelf (1713-1779) heeft er slechts een gedeelte
van geschreven, naar aangenomen wordt de eerste zes en twintig
deelen 1).
Pottey (Ned. I, 179, D. 105, 122, 165) komt ook elders voor;
A(ldert) Pottey was in 1738 en ook in 1743, secretaries van Curacao
(Jaarv. I, Bijlagen D. en G.). Jan Potey was reeds heel in het be-
gin der zeventiende eeuw een reeder op West Indie 2). In 1673 was
er een luitenant Pottey in Suriname 3).
(Wordt vervolgd).
































1) Nouv. Biogr. g6n.,
2) W. I. Gids, XVIII, 217.
*) De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.

















MALARIA IN SURINAME


DOOR

L. JUNKER

Evenals omtrent zoo vele andere Surinaamsche aangelegenhe-
den heeft men in Nederland ook aangaande den gezondheidstoe-
stand in Suriname en met name aangaande het gevaar, dat de
malaria oplevert, geen juiste voorstelling. Het kan daarom zijn
nut hebben de werkelijkheid wonder het oog te zien en omtrent den
waren toestand het een en ander mede te deelen. Wij zullen het
voornamelijk hebben over het voorkomen en de verspreiding, der
malaria en over de wijze, waarop in de kolonie infecties met deze
ziekte worden opgeloopen. Gedurende meer dan veertig jaren heb
ik mij in alle deelen der kolonie opgehouden, honderden malaria-
lijders aangetroffen en dezen dikwijls behandeld. Op de goudvel-
den en in het balatabosch, op de dorpen der Boschnegers en In-
dianen, de vestigingen der Creolen en immigranten, heb ik kennis
gemaakt met de verschillende vormen der malaria, en de menschen
zien sterven, wanneer de hulp te laat kwam. De voorzieningen
van den geneeskundigen dienst strekken zich nog niet in voldoen-
de mate tot de buitendistricten uit, zelfs niet tot betrekkelijk
dicht bij de stad gelegen en wegens malaria beruchte plaatsen als
Berg en Dal, terwijl het eigenlijke binnenland, het z.g. Boschland,
tot voor kort vrijwel geheel van medische hulp verstoken was. Ik
zal intusschen trachten aan te toonen dat malaria, in welken vorm
dan ook, niet afkomstig kan zijn uit dat zoo gevreesde binnen-
land.
Beginnen wij met een stukje geschiedenis, dan valt te vermel-
den dat in 1650 van het destijds reeds Engelsche eiland Barbados
een veertigtal Europeesche verkenners naar Suriname gezonden
werden, ten einde een onderzoek in te stellen naar de mogelijkheid
van kolonisatie in dit vastelandsgebied. Over de bevindingen de-
zer expeditie schreef Francis Lord Willoughby het volgende:
,,It is commented by all that went for the sweetest place that


- 23 -








L. JUNKER


ever was seen; delicate riders, brase land, fine timber. They were
out almost five month, and among forty persons not one of them
had so much as their headache."
Zooals algemeen bekend is, gaan met de malaria nagenoeg on-
dragelijke hoofdpijnen gepaard, en wettigt ook het lange opont-
houd in het binnenland de expeditie trok langs de Suriname-
rivier het land in de bewering, dat destijds de tegenwoordig om
malaria beruchte streken gezond zijn geweest. In de W. I. Ency-
clopaedie, aan welke het bericht van Lord Willoughby ontleend
is, vinden wij in verband daarmede dan ook de opmerking, dat
het bericht de meening van Flu bevestigt, n.l. dat de pernicieuse
malaria door de slaven uit Afrika werd ingevoerd en voor 1650
had geen systematische aanvoer van negerslaven plaats gehad.
Reeds in 1613 bestond een Amsterdamsche handelsfactorij aan
de Beneden-Suriname; tot 1650 hebben Franschen, Engelschen
en Nederlanders herhaaldelijk kleine nederzettingen gesticht voor
de tabakscultuur aan de Saramacca, de Suriname, de Corantijn
en de Marowijne; omstreeks 1645 waren blanken, wonder welke
Joden, uit Nederlandsch Brazilie in Suriname aangekomen; om-
streeks 1650 plantten Nederlanders aan de Marowijne suiker.
Hadden deze vroegtijdige kolonisten met malaria te kampen ge-
had, dan zouden wij daarvan allicht iets vernomen hebben.
Geheel anders is het een eeuw later dieper in het binnenland, in
het gebied der watervallen, gesteld geweest. Daar hadden zich de
van de plantages ontvluchte slaven gevestigd; naar hunne dorpen
trokken de zendelingen der Moravische Broedergemeente om aan
de negers het evangelie te verkondigen. De geschiedenis dezer
ending is dan ook voor een groot deel niet anders dan een aan-
eenschakeling van doodsberichten van dappere mannen en vrou-
wen, die allen de malaria tot slachtoffer zijn gevallen. Hiermede
wordt duidelijk aangetoond op welke wijze een te voren gezonde
streek door het binnendringen der Afrikanen verpest is geworden.
Een persoonlijke bevinding zal dit ten slotte nog duidelijker ma-
ken. In het jaar 1917 werd mij opgedragen in het gebied, gelegen
tusschen den Gran-Rio en de Saramacca, een onderzoek naar de
aanwezigheid van balata en kauwgom leverende boomen in te
stellen. De reis der expeditie naar de te onderzoeken terreinen
langs de Surinamerivier voerde door het gebied der Boschnegers.
Omdat herhaaldelijk op hun dorpen werd overnacht, liet ik de
voorlieden en arbeiders geregeld kinine innemen. Deze voorbe-
hoedende maatregel raakte in onbruik, toen wij op de plaats van be-
stemming aankwamen en de expeditie, in drie deelen gesplitst, het








MALARIA IN SURINAME


gebergte introk. Een der ploegen kwam met zijn trac6 nabij een
aan een zijrivier gelegen werkplaats, in welker omgeving de Bosch-
negers hout kapten. Gemakshalve werden de aldaar gereed
staande hutten voor eenige nachten als slaapgelegenheden ge-
bruikt. Daar niemand er aan dacht kinine in te nemen, bleven de
gevolgen niet uit; ongeveer eene week later was de geheele ploeg
door malaria aangetast, en een paar weken daarna most deze in
zijn geheel naar Paramaribo opgezonden worden. Van de andere
gedeelten der expeditie werd niemand ziek, en dit niettegenstaan-
de in het central kampement Boschnegers aan het werk waren
gesteld.
De hiervoren vermelde ervaring staat niet alleen; de expedities,
die gedurende de laatste veertig jaren ter verkenning en opmeting
van het land telkens en telkens tot de nabijheid van de zuidgrens
zijn doorgedrongen, hebben nooit last van de malaria ondervon-
den. De uitzondering op den regel vormt het geval Eilerts de Haan,
die in 1910 aan deze ziekte in haar pernicieuzen vorm aan de
Gran-Rio is bezweken; van de overige leden der Corantijn-expedi-
tie en van het personnel werd niemand aangetast, en C. Kayzer,
die de werkzaamheden tot een goed einde heeft gebracht, is zes en
twintig jaren later als de leider van de eveneens met success be-
kroonde expeditie voor het vastleggen der zuidgrens van Surina-
me opgetreden.

*
*
Een ieder die naar het hoogere land van Suriname reist en eeni-
gen tijd in het oerwoud of op de savanna vertoeft, wordt door het
ontbreken der muskieten aangenaam verrast. Te Paramaribo is
het niet altijd mogelijk zonder klamboe te slapen; in het bosch
ook niet, maar meer met het oog op algemeene veiligheid; vleer-
muizen kunnen er zijn, en vele insecten komen op een veelal in een
kamp brandend licht af. Het gegons der kleine bloedzuigers bin-
nen en buiten de klamboe verneemt men echter niet. Dikwijls ga-
ven reizigers hun verwondering over den toestand te kennen, en
het spreekt van zelf, dat er telkens over de oorzaak van het ver-
schijnsel gesproken werd, zoodat ik mij gedurende vele jaren, en wel
in verband met het overbrengen der malaria, als het ware gedwon-
gen zag een onderzoek in te stellen. Hetgeen ik waargenomen heb,
zal ik hier mededeelen; ik hoop daarmede de wetenschap een
dienst te bewijzen en meer bevoegden aan te sporen een nader on-
derzoek in deze aangelegenheid te doen plaats hebben.








L. JUNKER


Het is algemeen bekend, dat bepaalde muggensoorten bepaalde
ziekten overbrengen. Ook weet men, dat de verschillende soorten
van het geslacht Anopheles de verschillende ziektevormen der
malaria veroorzaken. De gezondheidstoestand van een bepaalde
streek wordt daarom geheel en al door het al of niet voorkomen
van muskieten bepaald. Dit geldt tenminste ten opzichte van de
malaria.
Hierboven werd gezegd, dat in het hoogere land van Suriname
geen muskieten voorkomen. Dit is niet geheel en al just; gedu-
rende bepaalde seizoenen zijn hier en daar wat muskieten, en op
andere plaatsen worden zij zelfs geteeld. Het laatste heeft op de
vestigingen der Boschnegers en de overige inboorlingen plaats.
Wij moeten daarom zeggen: muskieten worden in het onbewoonde
gedeelte van het hoogere land van Suriname niet altijd aangetrof-
fen, en wanneer dit wel het geval is, betreft het soorten, die geen
malaria overbrengen.
Alvorens tot de bespreking van den tegenovergestelden toe-
stand, de aanwezigheid van broeinesten van muskieten in het
binnenland, over te gaan, zullen wij de oorzaak van dit verschijn-
sel nader beschouwen. Vermoedelijk moet het ontbreken van
muggen in het hoogere onbewoonde land van Suriname geheel en
al aan de aanwezigheid van talrijke natuurlijke vijanden geweten
worden. Het insect begint met zijn leven in het water; het wijfje
legt haar eieren op stilstaand water, en na een dag of wat ont-
wikkelen zich uit deze de larven, die om te kunnen ademen tel-
kens weer naar de oppervlakte moeten terugkeeren en daarom in
het water een zeer onrustig leven leiden. Algemeen wordt aange-
nomen, dat de moerassen de voornaamste broeiplaatsen der mus-
kieten vormen; niets is echter onjuister dan deze veronderstelling.
Worden de eieren aan de oppervlakte niet reeds door andere in-
secten, de talrijke waterkevers en spinnen, verdelgd, dan vallen
de larven wis en zeker de vischjes en de larven der kikvorschen en
padden ten prooi. Ik heb honderden malen aan moerassen en de
plassen van de uitgedroogde rivieren en kreken gekampeerd en
waargenomen, dat de muskieten daarin niet de geringste kans tot
voortteling hebben. Wel ontstaat deze kans gedurende den regen-
tijd, wanneer in holle boomen of in de vruchtschilden van palmen
waterbassins worden gevormd en na overstroomingen tijdelijke
plassen ontstaan. Voor het volwassen insect zijn de gevaren ech-
ter even groot als voor de larven. Andere insecten, kikvorschen
padden en vleermuizen, maken jacht op de muggen; het is zelfs
niet onwaarschijnlijk, dat de muskieten elkander vernietigen.








MALARIA IN SURINAME


Twee aanwijzingen, die ik voor dat vermoeden heb verkregen,
zullen hier vermeld worden. In het jaar 1921 vertoefde gedurende
den kleinen regentijd een detachement militairen in het heuvel-
land aan de Boven Suriname. Bij het detachement was ingedeeld
de officer van gezondheid Aletrino. Er waren eenige muskieten,
en de geneeskundige liet deze door de soldaten vangen. Teneinde
de animo te vergrooten loofde hij voor gevangen Anopheles-mus-
kieten premies uit. Ofschoon muskieten gevangen werden, werd
wonder deze geen enkel exemplaar met de kortere voorpooten en de
zwarte stippeltjes op de vleugels, de kenteekenen van de mug, die
de malaria overbrengt, van de soort Anopheles gevonden worden.
De tweede aanwijzing is van grooter belang, omdat deze tevens het
bewijs levert, dat het de natuurlijke vijanden der muskieten zijn,
welke deze zoo goed als onschadelijk maken. In 1926 teisterde een
lang aanhoudende droogte Suriname. Zooals dit in 1912 het geval is
geweest, vielen honderdduizenden hectaren stand en savanna-
bosch ten prooi aan het vuur. Het spreekt vanzelf, dat de fauna
in de streken, die door het vuur verwoest werden, grootendeels te
gronde going. Daar ook de moerassen en kreken geheel en al op-
droogden, kwamen bijna alle natuurlijke vijanden der muggen om
het leven. Toen dan ook de eerste regens waren ingevallen, wer-
den wij in het heuvelland door een aldaar ongekende muskieten-
plaag overvallen. Ik heb toen, om na te gaan of er veel muggen
van het geslacht Anopheles in de zwermen voorkwamen, heel wat
muskieten gevangen. Met uitzondering van een paar exemplaren
van dit geslacht, die in de nabijheid van een Indiaansche nederzet-
ting werden gevangen, konden in het onbewoonde land geen Ano-
pheles-muskieten bemachtigd worden. Voor zoover nagegaan kon
worden, behoorden alle in de vrije natuur gevangen muskieten, met
uitzondering van de in holen van sommige nachtdieren levenden,
tot het geslacht Culex. In het bijzonder de in de dagverblijven der
gordeldieren gevangen muggen behoorden tot een andere soort;
vermoedelijk had men met muskieten van het geslacht Stegomya
te doen.
Uit hetgeen hierboven gezegd wordt, kan afgeleid worden, dat
de voorstelling van een ,,ongezond" Surinaamsch binnenland on-
juist is. In het bijzonder geldt dit ten aanzien van de meening, die
men zich omtrent het endemisch karakter der malaria gevormd
heeft. Het zijn niet de moerassen, die de broedplaatsen vormen
der malaria overbrengende muskieten; die broedplaatsen bevin-
den zich elders. Ook een aardrijkskundige onjuistheid schuilt in de
gewraakte voorstellingen; het heuvel- en bergland bezit geen aan-







L. JUNKER


eengesloten moerassengebied; uitgestrekte, aaneengesloten zwam-
pen behooren tot het lage land en de savanna. Een in verband met
de Europeesche kolonisatie in Suriname eenige jaren geleden uit-
gebracht rapport doet uitkomen, dat het geheele oerwoud uit een
aaneenschakeling van moerassen bestaat, en dat deze toestand
een zeer slechten invloed op de gezondheid uitoefent. Zooals dit in
Suriname meer geschiedt, is deze uitspraak, die niet van groote
kennis der werkelijke toestanden getuigt, dan ook niet op onder-
zoek gebaseerd geweest. Niettegenstaande dit alles is het opont-
houd in het binnenland geenszins van gevaren voor de gezondheid
van den mensch ontbloot. Daar is in de eerste plaats het water, dat
groote gevaren met zich medebrengt. Door het drinken van stil-
staand water worden buikziekten, voornamelijk dysentrie, ver-
oorzaakt; het baden in dat water brengt huiduitslag met zich me-
de, vooral de ringworm, een van de lastigste en hardnekkigste
huidziekten. Ook wonden, van hoe geringe beteekenis deze ook
mogen zijn, leveren steeds gevaar voor infectie op. Met het oog op
het laatste moet het wel een eigenaardig verschijnsel genoemd
worden, dat de Boschnegers blijkbaar voor iedere infectie immuun
zijn. Ik heb verschrikkelijke wonden gezien en behandeld; deze
bleven echter altijd een locale aangelegenheid van het aange-
taste lichaamsdeel. Dikwij]s most eerst calomel te baat worden
genomen om de maden uit de verwaarloosde wonden te verwij-
deren en kali hypermangaan om den stank weg te nemen. Bij
grondige desinfectie genezen de wonden betrekkelijk spoedig in
het bijzonder wanneer de behandeling met toediening van jood-
kali gepaard gaat. Met uitzondering van mechanisch veroorzaakte
versche wonden dragen alle, zij het een zweer of een verwaarloosde
wond, een syphilitisch karakter.
Na deze afdwaling komen wij weder op de malaria terug. In de
eerste plaats zullen wij ertoe overgaan de toestanden te beschrij-
ven, welke de voorwaarden voor het endemisch karakter der ziek-
te in het bewoonde gedeelte van het binnenland van Suriname
scheppen. Als de voornaamste oorzaak van het overbrengen der
malaria op derden moet het onbewust telen der Anopheles-mus-
kieten aangemerkt worden. Alvorens verder te gaan moet opge-
merkt worden, dat het den indruk maakt, dat de Boschnegers on-
derling geen bemiddelende rol voor het overbrengen spelen of im-
muun voor de inheemsche malaria zijn. Ik heb in het boschland
zelden inboorlingen, met uitzondering van balatableeders en
gouddelvers van elders afkomstig, aan malaria zien lijden. Wan-
neer een koortslijder werd aangetroffen, going het bijna altijd om








MALARIA IN SURINAME


andere inwendige ziekten, voornamelijk griep en mazelen, die
veelal longontstekingen tot gevolg hadden.
Wanneer wij een boschnegerdorp betreden dan vallen in de
eerste plaats de nagenoeg hermetisch afgesloten hutten op. Verder
zien wij voor en achter deze met vocht gevulde schalen, kommen
flesschen blikken, kortom talrijke voorwerpen, die 6f offervocht
6f regenwater bevatten. In de bijgebouwen, open keukens en lood-
sen, staan kalebassen en kruiken voor kook- en drinkwater. Ook
op de offerplaatsen en overall in het dorp vindt men voorwerpen,
die regenwater verzamelen en vergaren. In al deze vergaarbakken
wemelt het van muskieten-larven. Betreedt men de donkere hut-
ten, dan kan men dikwijls zelfs overdag het gonzen van muggen
vernemen. Zeer zeker kan men wonder de halfduistere loodsen en
afdaken de muggen, soms in grooten getale, tegen balken en plan-
ken op hun hoofd zien staan. Dit is de typische houding gedurende
de rust overdag van de Anopheles-muskieten. Vangt men een der
insecten, dan kan men ook de zwarte stippeltjes op de vleugels
waarnemen.
Na kennisneming van deze toestanden zal men toestemmen,
dat de woonplaatsen der menschen in het binnenland van Suri-
name de eigenlijke broeinesten der malaria zijn. Aldaar wordt de
mug, die de ziekte overbrengt, als huisdier behandeld en onbe-
wust door den mensch beschermd. Slechts de kakkerlakken en
spinnen en nu en dan een pad, die haar eieren in een der vergaar-
bakken legt, treden als vijanden op. Zelden treft men in de bosch-
negerdorpen, met uitzondering van de vestigingen der Afrikanen
in het lage land, aan de Cottica en de Commewijne, andere mus-
kietensoorten aan; merkwaardig, tenminste voor mij, is ook de
vondst van de Anopheles Darlingi, de soort Anopheles, welke de
pernicieuse malaria veroorzaakt, door professor Swellengrebel op
het dorp der Boschnegers Ganzee. Na een langer oponthoud op
dit dorp en in zijn omstreken liep ik in 1930 voor het eerst malaria
tropica op, en dit, nadat ik wel vijftig aanvallen der overige vor-
men van de ziekte achter den rug had, waaronder drie malen
zwartwaterkoorts.
Zooals de toestand bij de Boschnegers is, wordt deze in door
verschil van levenswijze gewijzigden vorm, bij de Indianen en in
de vestigingen der Creolen en van de Aziatische immigranten aan-
getroffen. In tegenstelling tot het optreden der malaria bij de
Boschnegers neemt de ziekte soms, in het bijzonder gedurende
den overgang van den grooten regentijd naar het droge seizoen,
gedurende de maanden Augustus en September, een epidemischen







MALARIA IN SURINAME


vorm aan. Dat dit just is, kan gemakkelijk door de aanteekenin-
gen der districtsgeneesheeren gecontroleerd worden. Gedurende
dien tijd is het aantal zieken hooger en worden aanmerkelijk groo-
tere hoeveelheden kinine aan de bevolking verstrekt. Met de uit-
gifte van kinine door agenten van politie en ziekenoppassers
wordt als regel volstaan; aan hygienische maatregelen en voor-
lichting der bevolking wordt door den geneeskundigen dienst nog
geen groote aandacht besteed. In het voornamelijk Javaansche
kolonisatiegebied langs den spoorweg worden jaarlijks de vesti-
gingen door watersnood geteisterd en is de muskietenplaag na
vermindering van den hoogen waterstand bijzonder hevig. Het
behoeft geen betoog, dat in deze streken de malaria gedurende
dien tijd een epidemisch karakter aanneemt. Ook elders in het
binnenland, waar zich tengevolge van het terugloopen van het
water tijdelijk plassen vormen, die, niet bevolkt door de natuur-
lijke vijanden der muskieten, dezen een welkome gelegenheid voor
de voortteling aanbieden, moet het epidemisch karakter der ma-
laria aan deze toestanden worden toegeschreven. Wanneer het
volwassen insect het water verlaat, vindt het onmiddellijk be-
scherming op de vestigingen der menschen, en, agressief, als het
jonge dier is, valt het zonder verzuim aan. Als merkwaardig moet
tenslotte nog aangeteekend worden, dat zoowel de Indianen als
ook de Creolen aan de bovenrivieren, evenals de Aziatische land-
bouwers, zelden door de pernicieuse malaria aangetast worden.
Het zijn bijna altijd de vormen tertiana en quartana, die, wanneer
de malaria op epidemische wijze optreedt, bij hen voorkomt.
Zooals in den aanhef werd opgemerkt, werd dit artikel met de
bedoeling geschreven te trachten de onjuiste meening, die om-
trent het voorkomen der malaria in Suriname heerscht, weg te
nemen. Directe aanleiding voor dit streven is een tegen de Euro-
peesche kolonisatie gerichte onjuiste berichtgeving. Ofschoon
door een grondig, door Professor Swellengrebel ten behoeve van
de Joodsche immigratie ingesteld onderzoek aangetoond werd, dat
de toestand geheel anders is dan vroeger wel aangenomen werd,
en dat om hygienische redenen in Suriname geen bezwaren tegen
de kolonisatie met blanken bestaan, is wellicht de oude, onjuiste
meening nog blijven voortleven. Opgemerkt moet nog worden,
dat het door geleerden ingestelde onderzoek de toestanden in het
onbewoonde binnenland uit den aard van de zaak buiten be-
schouwing heeft gelaten; vandaar dit relaas der ervaring.


Hilversum, November 1940.
















DR. F. W. R. HORSTMANN


DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

In de Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie wordt op
blz. 366 een en ander medegedeeld over den geneesheer Friedrich
Wilhelm Rudolf Horstmann 1), die in 1794 te Hildesheim
(Hanover) geboren is, in Gottingen in de geneeskunde studeerde,
en zich in 1818 te Paramaribo vestigde, waar hij met zijn uitge-
breide praktijk een aanzienlijk fortuin verdiende.
Hieraan kan ik uit een ingesteld onderzoek het volgende toe-
voegen. Dr. Horstmann trad op vrij laten leeftijd, nl. op 14 Maart
1836, met een Surinaamsch meisje in het het huwelijk. Hij huwde
op 41-jarigen leeftijd de 19-jarige Johanna Catharina Heidweiler,
behoorende tot de Hervormde Gemeente. Haar moeder was een
weduwe Stuger. Hij zelf was Luthersch.
Het echtpaar had drie kinderen: een jongen, Leopold Andreas,
geboren 30 Sept. 1848, die reeds binnen het jaar op 19 Sept. 1849
overleed, een dochter Sophia Henriette, geboren 28 Februari
1850; zij huwde een planter, den gezagvoerder van plantage
,,Berlijn", Willem Ephraim Gerard Lehnkering, geboren te Ou-
denbosch in Noord-Brabant, zoon van Gerrit Henry Grauwich
Lehnkering en Emma Johanna Pichot, wonende te St. Oeden-
rode. Lehnkering overleed 4 Juni 1885; zijn echtgenoote was reeds
17 Augustus van het vorige jaar overleden. De tweede dochter
van Horstmann, Louisa Maria, geboren 16 October 1838, stierf
ongehuwd in 1891, oud 52 jaar.
Horstmann, die een groot natuurvriend was, en tal van bota-
nische en zo6logische verzamelingen aanlegde, trok in 1840, na
zijn praktijk te hebben opgegeven, naar het binnenland, maar
keerde wegens ziekte naar Paramaribo terug.
Hij bereikte een hoogen leeftijd en blies op 26 October 1864 des

') Pulle noemt hem F. W. Hostmann op blz. 167 Enc. Zie ook Bul-
letin Kol. Museum no. 38.


-31 -







32 FRED. OUDSCHANS DENTZ DR. F. W. R. HORSTMANN

avonds 9 uur den laatsten adem uit. Hij woonde in de Heeren-
straat A. 72 tegenover den Apotheker Van Amson. De weduwe
Horstmann-Heidweiler overleed in 1872 te Paramaribo. Zijn plan-
tages droegen de namen van ,,Hanover" aan de Parakreek en ,,De
twee kinderen" aan de Surinamerivier.
In 1843 had hij aan den gouverneur een uitgebreide memories
ingediend betreffende de kolonisatie met Europeanen. Dit ge-
schrift en later bemoeiingen zouden tot een briefwisseling tus-
schen het koloniaal gouvernement en het department van Kolo-
nien hebben geleid, waarop een betoog gevolgd is van den minis-
ter van Kolonien Mr. Baud aan den Koning, welke tot de koloni-
satie aan de Saramacca aanleiding heeft gegeven.
Er overleed op 9 Juli 1885, ongehuwd, een planter te Parama-
ribo, genaamd Johann Heinrich Horstmann, geboren te Hunte-
berg (Hanover). Of deze families van den geneesheer was, kan niet
worden nagegaan. De naam Horstmann wordt somtijds Host-
mann geschreven.















AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN

DOOR

W. R. MENKMAN

II

Engel Raapzaadt, een Statiaan, die in 1749 in het huwelijk trad
(Jaarv. VI, Genealogie) is allicht de man dien wij later aantreffen
als schipper op de bark Rachel 1).
De Heer Raey (Ned. I., D. 32, 42) was volgens De Laet de hoofd-
participant-bewindhebber van Amsterdam Jehan Raye 2).
Abraham Ravend en zijn zoon Andries (Jaarv. VI, Genealogie),
beiden Statianen, zullen wij terugvinden bij het garnizoen van het
eiland, de eerste als commandant, de tweede in een ondergeschik-
ten rang 3).
De Heer Reael (Ned. I, 42) komt ook bij De Laet voor, als Am-
sterdamsch bewindhebber, met den voornaam Reynier 4).
Aan Jan'Erasmus Reining (Ned. I, 54, 76, D. 122, 126; Ned. II,
40, 56, 57; Jaarv. III) is ook door anderen dan H. de noodige eer
bewezen; hij heeft geen groote rol gespeeld in de geschiedenis van
ons zeewezen in het algemeen, maar verdient wel een eereplaats
in die van de Ned. Antillen s), naast andere Zeeuwsche vrijbuiters.
De Van Rhee's (Ned. II, 12, 18, 42, D. 19) zijn behalve in die
van de Bovenwindsche eilanden, ook bekend in de geschiedenis
van Berbice, waar zij, reeds in 1624, tezamen met de Van Pere's,
een kleine vestiging hadden, welke hun de ruilproducten der In-
dianen, anotto, verfhout enz., leverde 6). De ,,Duitsche" inwoners

') W. I. Gids, XIV, 379.
2) Iaerl. Verb., 33.
3) W. I. Gids, XV, 24, 113, 325; Knappert, Gesch. Ned. Bovenw.
Eil., zie vroeger.
4) Iaerl. Verb., 32.
5) P. de la Rue, Staatk. en Heldhaftig Zeeland, Middelburg 1736;
Eugene Sue, Hist. de la Marine frangaise, III, Paris 1845; Zeer Aenm.
Reysen, zie vroeger.
6) Harlow, Colon. expeditions, par. V, No. 1, Descr. of Guyana, zie
vroeger.

33 -
West-Indische Gids XXIII 3








W. R. MENKMAN


van Sint Eustatius, die in 1673 wegens hun deloyaal gedrag door
den krijgsraad van het Zeeuwsch-Hollandsche eskader ,,geixami-
neerd" werden, verontschuldigden zich o.a. met de bewering dat
,,de Heer van Ree", hun patroon, hen niet, zooals beloofd was, ge-
holpen had aan de middelen om het eiland te verdedigen; de koop-
lieden-kolonisatoren, patrons of compagnieen, bleven in den re-
gel in gebreke op het punt van de defense, welke natuurlijk groote
uitgaven vereischt zou hebben 1).
Balthazardu (de) Rieu (de Rue) komt, behalve in de Curacaosche
geschiedenis (Ned. I, 87 D. 93; Ned. II, D. 38) als inwoner van het
eiland, plantagehouder en reeder aldaar, ook voor als koopman te
Amsterdam, betrokken bij den slavenhandel 2).
H. noemt, in verband met den slavenopstand op Curacao van
1795, den Franschen general Rigaud, van Saint Domingue (Jaarv.
III, 121); een dertigtal jaren later leefde op Bonaire een oude
Franschman, uit Toulouse afkomstig 3), eveneens Rigaud gehee-
ten, van wien Mr. B. de Gaay Fortman, gevonden heeft dat hij in
1834, 71 jaar oud, overleed4).
Benoit-Joseph Rigaud, de mulatten-generaal van Saint Do-
mingue, werd in 1761 in het stadje Aux Cayes (Zuidwestkust) ge-
boren en overleed in 1811; hij heeft een groote rol gespeeld in de
geschiedenis derrevolutie op het eiland, der Engelsche interventie
aldaar, van de pogingen van Bonaparte om de kolonie te herstel-
len en der installing van een national behind s). Hoeveel prestige
een kleurling-generaal bij de slaven in andere kolonian kon hebben
blijkt wel hieruit, dat Toela, een der aanstichters van den op-
stand op Curagao van 1795, zich Toela-Rigaud noemde (Jaarv.
III, 138).
Francisco de Rivas (Jaarv. III, 90), die de reis met het slaven-
schip De Koning Balthazar medemaakte, moet geweest zijn Dr.
Francisco de Ribas, die te Cadix als huisprelaat bij Balthazar Coy-
mans geleefd had, welke laatste in Spanje een zekeren schijn van
Katholiciteit ophield; Don Balthazar had als ketter steeds de te-


') De Zeeuwsche expeditie, zie vroeger.
2) Doc. Slave Trade...., I, seventh. cent., doc. Nos 76, 79, 89,
zie vroeger.
3) G. B. Bosch, Reizen in West-India, II, Utrecht 1836.
4) Koloniaal Weekblad (orgaan van de Vereeniging Oost en West), 7
Jan. 1926.
5) P. Larousse, Gr. dict. univ.; H. P. Davis, Black Democracy, The
story of Hayti, London 1929.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


genwerking te vreezen der geestelijkheid, die ook ,,in zaken" veel
invloed had 1).
Dat Ds. Charles de Rochefort (Ned. II, D. 29; Jaarv. IV, Toba-
go), de Waalsche predikant, die op Tortuga gediend heeft, Tobago
beschreven en later te Vlissingen en te Rotterdam gestaan heeft,
ook Curacao bezocht (in 1649), weten wij door de onderzoekingen
van Prof. Knappert 2).
Aangaande de Roeberge's (Ned. I, 38, 71, D. 48, 49) had H. ook
bij De Laet iets kunnen vinden. Ik heb indertijd trachten te ver-
zamelen wat er aangaande deze Zeeuwsche kooplieden, kaap-
vaartreeders en kolonisten te vinden is 3).
De naam van den Hagenaar Daniel Arents van Roermond, die
in 1715 op Curagao in het huwelijk trad (Jaarv. V, Trouwboek
Curagao 1714/1722) lijkt op dien van de Van Romondts en ook de
voornaam Arent is in het laatstgenoemde geslacht voorgekomen.
De stamvader echter der Westindische Van Romondts was Diede-
rik Johannes, de zoon van een Amsterdamschen makelaar, die
van 1820 tot 1840 gezaghebber was van Sint Maarten en Saba,
overleden op eerstgenoemd eiland in 1849. In Nederland was de
naam oorspronkelijk Van Romunde 4).
Natuurlijk had Jean Baptiste Du Tertre gelijk, toen hij tegen-
sprak dat De Ruyter (Ned. II, 13, 15, 20, 21, 22, 23, 39, D. 24, 29,
36; Jaarv. II, 111, 112) eenig ander aandeel in de bezitneming van
Sint Maarten (1648) gehad zou kunnen hebben, dan dat hij met
zijn schip de expeditie van Sint Eustatius er heen bracht. De Ruy-
ter was destijds weder schipper ter koopvaardij en handelaar, een
particulier person dus; toch is ook later nog wel aangenomen,
men zou zeggen ten onrechte, dat hij het eiland ,,voor de Staten"
in bezit nam s). De commissie van Abraham Adriaensz. aan Mar-
tin Thomas van 14 Februari 1648, door Du Tertre gegeven, zei
duidelijk dat Sint Maarten gekoloniseerd zou worden ten bate van
Heeren Meesters en Patroons van Sint Eustatius en de comman-
deur van laatstgenoemd eiland was wel, De Ruyter niet, een ver-
tegenwoordiger van Staten en Compagnie, alsmede een manda-
taris van de patrons.

') Irene A. Wright, The Coymans asiento, zie vroeger.
') F. Nagtglas, Levensberichten van Zeeuwen, Middelburg 1890/
1893; Gedenkboek Ned.-Curaqao, 37, zie vroeger.
8) W. I. Gids, XVII, 200, XVIII, 168, 253, XX, 208.
4) J. C. Waymouth, Memories of Sint Martin, Neth. part, 1852/1926;
Nederlands Patriciaat.
') P. J. Blok, Michiel Adriaansz. de Ruyter, 's Gravenhage 1928.








W. R. MENKMAN


H. zegt dat Lucas Schorer (Ned. II, 43/54, D. 46, 47, 50), die in
1686 tot commander van Sint Eustatius benoemd werd, een oud-
bewindhebber van Kamer Zeeland was; Prof. Knappert spreekt
van Lucas Schorer, vice commander van Saba, met wien het
slecht afliep. Knappert kent ook een Zeeuwschen predikant van
denzelfden geslachtsnaam 1).
Uit gegevens welke de redactie van dit tijdschrift van een mede-
werker mocht ontvangen, valt af te leiden dat wij met een en den-
zelfden person te doen hebben, hoewel het onduidelijk blijft
waarom de man die zich eerst zoo verdienstelijk gemaakt had,
zich later met de functie van vice commander van Saba most
vergenoegen; H. vermeldt ongenoegen van Schorer met de bewo-
ners van Saba (Ned. II, 44), maar dat heldert ook de zaak niet op.
Lucas Schorer dan werd in 1657 te Middelburg geboren, als
zoon van Daniel S. en Maria Backer, zijn broeder in Zeeland was
Steven Schorer; een geschilderd portret van Lucas is in het bezit
van particulieren h. t. 1. (niet in de Iconographia Batava van E.
W. Moes). Volgens een brief van 20 Juli 1698 van Saba, aan de
West-Indische Compagnie, was hem (Lucas Schorer) ,,niemant
hier vermaagtschap"; hij stierf ongehuwd.
Joh. Salomonsz., commander van Sint Eustatius, schreef 3
Juli 1696 aan Bewindhebbers te Middelburg, dat hij drie gecom-
mitteerden uit den Statiaanschen Raad naar Saba gezonden had
,,ten eijnde sijn person (Lucas Schorer) te demitteren en metee-
nen een capabel person in sijn plaets tot commander aldaer te stel-
len, waertoe ons wesende voorgedragen den person van Sr
Adriaen Runnels d'jonge enz." H. vermeldt (Ned. II, 54), dat de
in 1696 tot commander van Sint Eustatius gekozen Johannes
Salomonsz. tot vice commander van Saba aanstelde Adriaan
Runnels Jr.
Het bovenstaande mede ter aanvulling van de Encyclopedie
van Ned. West-Indie (bl. 329), welke wonder de Kommandeurs,
gouverneurs en gezaghebbers der Bovenwindsche Eilanden (1636
-1845) vermeldt Lucas Schorer 1686-1689.
Schoute(n); deze naam komt in H's naamregister voor: D. 28,
167; wij vinden echter in Ned. I, Documenten, Hendrik Schoute
op pagina 128.
Frans Sejourne, kaperkapitein van Curacao in 1782 (Ned. I,
180) droeg denzelfden naam als de inwoner van Sint Eustatius die
in 1766 zijn huis illumineerde ter gelegenheid van de aanvaarding

') Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zie vroeger.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


van het erfstadhouderschap door Prins Willem V 1). Verder was er
in de tweede helft van de achttiende eeuw nog een eigenaar van
plantages in Berbice genaamd C. F. S6journM 2).
Joannes van Selm (Ned. I, 205, D. 186) was niet de schrijver,
doch de uitgever van de Beschrijving van het eiland Curagao van
1779.
De Heer (van) Serooskercke (Ned. I, D. 17, 42, 43) was Pauwels
Serooskercke, door De Laet genoemd als bewindhebber in de Ka-
mer van Zeeland 3).
De Heer van Setterich (Ned. I, D. 37) komt bij De Laet voor als
Nicolaes van Sitterich, bewindhebber Kamer Amsterdam 4).
Jan Sijmonsen (de Buck), die v66r Juni 1673 vice commander
van Sint Maarten geweest was en op Sint Eustatius vermoord
werd, wordt door H. niet genoemd 5).
Ookde naam Snouck (Ned. I., 72; Ned. II, 10, 11, D. 13, 17, 18)
komt reeds vroeg voor in de geschiedenis onzer commercieele ex-
pansie. Dirck Reynersz. Snoeck, geboortig van Enkhuizen en wo-
nende te Medemblik, was in 1600 op reis gegaan met een Em-
densch schip naar Pernambuco, om te handelen 6). In het Rijks-
museum te Amsterdam bevindt zich een portret van Jan Pietersz.
Snoeck, begin zeventiende eeuw.
A. Sorgeloos was een ingezetene van Sint Eustatius in 1687/1688
(Ned. II, D. 48); een Ariaen S. was raadslid van het eiland in 1688,
(Jaarv. IV, Extract uyt de Boecken van d.Hr Lowijs houtcooper
Zal.) en een Adrian S. teekende in 1686 een verklaring betreffende
een geval van zeeroof op Tortola 7).
Er komen bij H. verschillende personen voor met den naam
Speght of Specht (Ned. I., 60, 95, 223, 225, D. 106, 119, 167, 185).
Ook Knappert wijst op de familiebetrekkingen tusschen de Don-
ckers en de Spechts en vindt het moeilijk aan te nemen dat Ds.
Philippus Specht in zijn huis een tapperij hield 8). Zie verder wonder
Commandeurs Aruba.


') Maand. Nederl. Mercurius, 1766.
s) Kortbondige beschrijvinge van de colonie de Berbice, Amsterdam
1763.
*) Iaerl. Verb., 35.
4) Iaerl. Verb., 33.
3) De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.
*) Hapke, Akten, zie vroeger.
7) Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1685/1688, No. 678, III;
zie ook W. I. Gids, XX, 186.
9) Gedenkb. Nederland-Curacao, 42, 47, zie vroeger.







W. R. MENKMAN


H. citeert den Holl. Mercurius, van 1677 (Jaarv. IV, 27) en ook
eenige Fransche werken ter zake van de verdediging van Cayenne
door Sprenger; Jhr. van Panhuys had er dus niet aan behoeven
te twijfelen of zijn Quijrijn Spranger werkelijk de man was die in
1676 in Fransche krijgsgevangenschap geraakt was en voor wien
Joan Maurits van Nassau een goed woordje deed bij D'Estrades 1).
lets anders is of deze Spranger dezelfde was als de commander
van dien naam die al eens eerder (op 15 Mei 1664) dezelfde kolonie
aan de Franschen had moeten overgeven. Doch ook deze vraag
schijnt bevestigend beantwoord te moeten worden; immers Q.
Spranger was betrokken bij het kolonisatieplan van 1659, Du Ter-
tre noemt Guirin Spranger een uit Brazilie uitgeweken Nederlan-
der en roemt hem wegens zijn gedrag bij de capitulatie van 1664 2).
Sir William Stapleton (Ned. I, 56; Ned. II, 17, 25, 37, 39/43;
Jaarv. II, 125) noemt H. nu eens de gouverneur der Engelsche
benedenwindsche eilanden, dan weder de gouverneur van Nevis.
De Leeward Islands vormden (en vormen nog) een federatie; het
eiland waar de gouverneur resideert wordt rechtstreeks door hem
bestuurd, terwijl ieder der andere een raad heeft, met een presi-
dent als hoogste plaatselijke autoriteit. Volgens Hugh Edw. Eger-
ton was Stapleton een ,,very competent governor"; hij en zijn
colleges werden belemmerd in hun pogingen om de Westindische
eilanden tot bloei te brengen door de navigation laws 3).
Van Pieter Stuyvesant, toch wel de belangrijkste figuur in de
geschiedenis der Nederlandsche Antillen, vertelt H. eigenlijk niet
zoo heel veel (Ned. I, 38/44, 95, 221, 223, D. 51, 52, 54, 55, 57, 58,
69, 70, 89, 184; Ned. II, 13; Jaarv. II, 111, 112; Jaarv. IV, 135).
Afkomst en familierelaties (S. was de zoon en de schoonzoon van
predikanten), aanvankelijke loopbaan (militaire dienst in en bui-
ten Nederland) en eerste functie bij de West-Indische Compagnie
(De Laet spreekt niet over Stuyvesant) worden niet vermeld 4).
Was S. een zeeman of een landmilitair? Dat hij in 1635 supercargo
in Brazilie geweest zou zijn, is niet direct begrijpelijk; de voor Cu-
ragao in 1645 ontworpen sterktestaat echter geeft ,, supercargo
vant magazijn" (Ned. I, D. 59), dus supercargo was niet steeds
een maritime betrekking. Intusschen is het mogelijk dat de Bra-
ziliaansche supercargo niet Stuyvesant was (zie Tolck). H. is er
niet zeker van of S. inderdaad betrokken geweest is bij de poging
1) W. I. Gids, XII, 540
2) Hist. gener. des Antilles, tome III, trait I, zie vroeger.
3) A short history of British Colonial Policy, 1606-1909, London, 1932.
4) Dictionary of American Biographie, XVIII.







AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


tot herneming van Sint Maarten in 1644; de sedert gepubliceerde
Spaansche documenten echter laten geen twijfel over of hij heeft
inderdaad de expeditie in kwestie aangevoerd en in den strijd een
been verloren 1). Bij den mislukten aanslag der Spanjaarden op
Curagao van 1642 en de daarop gevolgde repr6sailles der onzen,
leeren wij S. kennen als krijgsoverste 2).
Uit Stuyvesants brieven is wel afgeleid dat hij een geletterde
was 3); de gezagdragers echter zullen wel weinig zelf geschreven
hebben en zij hadden in den regel wel een Latinist (de secretaries,
of anders de predikant) in de nabijheid. Aanvankelijk bediende S.
zich tegenover den vijand van het Latijn, wat zelfs de ruwe Sche-
veninger Houtebeen eveneens deed; S. wist spoedig de noodzake-
lijke briefwisseling in het Spaansch te doen voeren 4).
Als directeur general in Nieuw Nederland heeft S. nog een-
maal de West bezocht, in 1654, toen alleen op Barbados acht Ne-
derlandsche schepen krachtens de navigation law in beslag geno-
men waren. Een der door Cromwell benoemde commissarissen"
for the management and government of the West Indies" schreef
dat ,,this man's business was to settle a faire trade between the
Netherlands and this place; but we spoiled the sport". Men hield
op Barbados S. scherp in het oog, want: ,,we are in more feare of
him for discovering our raw and defective forces, than all the
world besides" 5).
Van Stuyvesants correspondentie met den Curagaoschen vice
directeur Matthias Beck is veel bewaard gebleven; de directeur
general liet van Curacao slaven komen, als bedienden voor hem
zelf en voor de andere ambtenaren der Compagnie, alsmede voor
de werkzaamheden te Nieuw Amsterdam. Op 17 Februari 1660
schreef S. dat hij niet zelfzuchtig wilde schijnen en natuurlijk voor
de slaven den prijs wilde betalen welke op Curacao (bij verkoop
aan de Spanjaarden) gemaakt kon worden, maar hij meende toch
dat Christenen en Compagnies dienaren voorrang behoorden te
genieten boven Spanjaarden en ongeloovige Joden s), wat er op
wijst dat de aanvoer van negers beneden de vraag bleef en Beck

') W. I. Gids, XVIII, 174.
2) W. I. Gids, XVIII, 171, 173.
3) Ruth Putnam, The Dutch element in the United States (Bijdr.
Vad. Gesch. & Oudheidk., IV, 9).
4) W. I. Gids, XVII, 165, 167.
3) E. B. O'Callaghan, History of New Netherland or New York un-
der the Dutch, II, 285, New York 1855.
6) Doc. .Slave Trade...., Vol. III, doc. No. 328, zie vroeger.








W. R. MENKMAN


alles deed om den handel met de Spaansche kolonien'te bevorde-
ren. Stuyvesant had op Curagao een ,,koraal" gehad en ook een
aantal (vermoedelijk zwarte) slaven; Beck was belast met de li-
quidatie van dit bezit. Op 15 November 1664 maakte de vice di-
recteur zijn excuses voor de grove fout welke indertijd gemaakt
was door Stuyvesants slaven te verkoopen naar de Spaansche
kolonien, waaronder nog wel kleine kinderen, door de zorgen van
Mevrouw S. (een dominees dochter) gedoopt 1).
Over de betrekkingen welke Stuyvesant reeds in zijn CuraCao-
schen tijd met Nieuw Nederland onderhouden had, schrijft ook
H., o.a. over het doorzenden van een schip met vluchtelingen en
militairen uit Maranham naar de Noordamerikaansche kolonie, in
16442).
De geschiedenis van S. als magistraat en hervormer in het Eu-
ropeesche kolonisatiegebied aan de Hudson-rivier, van zijn strijd
met de Indianen, de Zweden en de Engelschen en zijn overgave
van Nieuw Nederland in den tweeden Engelschen oorlog, valt
buiten ons bestek. Amerikaansche historic zijn verdeeld in hun
oordeel over hem; sommige noemen hem een koppig en bekrom-
pen dwingeland, andere verheffen hem tot een modernen Romu-
lus, ,,a just man and a determined man 3)." Onze eigen litteratuur
gewaagt van zijn moeilijkheden met de patrons en de kolonisten
van Nieuw Nederland en van zijn tekort aan verdraagzaamheid
tegenover anders denkende Protestanten en tegenover Joden.
Van de andere dragers van den naam Stuyvesant noemt H. al-
leen den luitenant ter zee van het eskader Van Bylandt in 1778,
vermoedelijk dezelfde die aan boord van de groote Mars diende,
4 Febr. 1781 door de Engelschen in de nabijheid van Sint Eusta-
tius genomen 4). Knappert heeft nog een Judith Stuyvesant ge-
vonden op Sint Eustatius, op het eind der zeventiende eeuw 5).
Er leefde echter tegelijk met Pieter ook een Hendrick Janssen
Stuyvesant, een schipper in de vaart tusschen Nieuw Nederland
en Curacao 6).

') E. B. O'Callaghan, Voyages of the Slavers St. John and Arms of
Amsterdam, Albany 1867, corr. Stuyvesant-Beck 1660-1664.
2) W. I. Gids, XVIII, 175.
3) Th. A. Janvier, The Dutch founding of New York, 1903; James
Grant Wilson, The Memorial History of the city of New York, N. Y.
1892.
4) C. de Jong, Reize, zie vroeger.
5) Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zie vroeger.
6) O'Callaghan, Voy. of the Slavers, zie vroeger.








AANTEEKE NINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Van de Thijssens die H. noemt (Ned. I, 20, D. 68) was Marten
de later Zweedsche admiral Anckarhjeld 1).
Jacob Pietersz. Tolck (Ned. I, 38, 221, D. 46) werd in Spaansche
documenten van 1639 genoemd als de nieuwe gouverneur van Cu-
ragao, wat eenigszins de leemte aanvult welke H. na Van Wal-
beeck heeft moeten laten bestaan. Hoe lang het bestuur van
Tolck geduurd heeft, die reeds in 1641 alweder deel nam aan den
tocht van De Ruyter om onze bondgenooten, de Portugeezen, te
ondersteunen, laat zich niet met juistheid vaststellen. De Laet
noemt Tolck als equipagemeester in Brazilie in 1635, wat H. mis-
schien niet opgemerkt heeft 2). Het is mogelijk dat de Amerikaan-
sche biograaf van Stuyvesant (zie vroeger) zich vergist heeft tus-
schen dezen laatste en Tolck, wat de gelijkheid van jaartal doet
vermoeden.
Tribier (Ned. I, 83, D. 90, 118, 129, 168); deze naam komt op
p. 83 van het eerste deel niet voor.
De commander Maarten Valck (Ned. I., D. 16) wordt ook door
De Laet bevelhebber genoemd van een deel der vloot wonder Hen-
drick Loncq, in 1629 naar Brazilie 3). Zie Van Walbeeck.
Wij vinden een Vignon als secretaries van Sint Eustatius (Ned.
II, 46), een Nicolaas Vignon, eveneens secretaries van het eiland
(Ned. II, D. 48) en dan wederom een Nicolaas V. in dezelfde func-
tie (Jaarv. III, Extract uyt de Boecken van d.Hr Lowijs hout-
cooper Zal.), alles ongetwijfeld dezelfde person. De naam Helde-
wier Vignon, ontstaan na het huwelijk van Jean Guillaume Hel-
dewier en Sybille Vignon, in het laatst der achttiende eeuw, komt,
evenals ieder der afzonderlijke namen, in onze Westindische ge-
schiedenis voor; Heldewier Vignons hebben op Curacao en in Su-
riname geleefd 4).
De Vogelaer (Ned. I., D. 45) was de Amsterdamsche bewind-
hebber Marcus de Vogelaer, voorkomende bij De Laet 5). Een
veertigtal jaren later (1673) vinden wij een Abraham de Vogelaer
als koopman te Fayal (Azoren) 6).
Ds. Wilhdmus Volckringh (Ned. I., 95) deed volgens Knappert
in 1664 zijn intrede op Curagao 7).

1) Kernkamp, Zweedsche Archivalia, zie vroeger.
2) W. I. Gids, XVII, 202, XVIII, 177, XX, 207.
3) Iaerl. Verh., 174.
4) Nederl. Patriciaat.
5) Iaerl. Verh., 33.
*) De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.
7) Gedenkb. Ned.-Curacao, 40, zie vroeger.








W. R. MENKMAN


Van de door H. genoemde De Vriesen (Ned. I, D. 42, 123) was
de eerste de Amsterdamsche schepen en bewindhebber der Com-
pagnie Jan Gijsbertsz. de Vries, bij De Laet i).
Een Willem Lievensz. van Vrijberge (Ned. II, D. 38) komt bij
Nagtglas voor (1624-1679), maar van eenige relative met de West-
Indische Compagnie wordt niet gesproken 2).
Van Johannes van Walbeeck (Ned. I, 21/23, 25, 27, 28, 30/33, 37,
221, D. 15/17, 23/25, 32/35, 37, 41, 44, 45, 47) geeft H. niet alle
levensbijzonderheden welke bekend waren, toch reeds niet vele.
Zoo vertelt hij b.v. niet dat Van W. te Leiden gestudeerd had (zie
den Leidschen studentenalmanak), dat hij de reis met de Nassau-
sche vloot en een reis naar Indie had medegemaakt en Laurens
Reael had vergezeld naar Denemarken 3).
Dat Van W. met Loncq naar Brazilie zou gegaan zijn als vice
commander der soldaten, is natuurlijk foutief; De Laet zegt dat
hij vice-Commandeur was wonder Valck (zie bij dezen), d.w.z. dus
onderbevelhebber van de vlootafdeeling waarover Valck het be-
vel voerde 4). Van W. was geen militair van beroep; ook heeft hij
ten slotte den tocht in kwestie niet medegemaakt, immers hij
kwam 20 April 1630 te Pernambuco aan, als zelfstandig comman-
deur van twee schepen, direct uit Patria, hebbende aan boord 70
soldaten 5).
Hendrick Brouwer, de oud-gouverneur general van Indie en
bewindhebber der West-Indische Compagnie, die in 1642/1643
een expeditie leidde naar de westkust van Amerika, schreef: ,,De
Heer Walbeeck, in dye quartieren gereist hebbende", wat wel zal
hebben gezien op den tocht der Nassausche vloot van een twin-
tigtal jaren eerder, toen Van Walbeeck, door zijn opleiding een
mathematics, een kaart gemaakt had van het Zuiden van Vuur-
land 6).
De man die Sint Kitts gekoloniseerd heeft was Thomas (sedert
1629 Sir Th.) Warner, niet Charles Warner (Ned. II, 8, 12, D. 25;
Jaarv. II, 108). Hij was de eerste gouverneur van het Engelsche
deel van Sint Christoffel, in 1636 bekleed met den rang van luite-
nant general over alle eilanden van het Carlisle-charter 7).
1) Iaerl. Verh., 32.
2) Levensberichten II, zie vroeger.
3) Van Wassenaer, Historisch Verhael, XIV, 52.
4) Iaerl. Verh., 174.
s) laerl. Verh., 195.
6) Mr. A. Telting, De Nederlanders in Chili 1643 (Indische Gids 1913);
Journael Nassausche vloot, bij Gilles Joosten Saeghmans.
7) Williamson, The Caribbees, zie vroeger.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Misschien is H. den voornaam Charles tegengekomen als dien
van den buitenechtelijken zoon van Thomas W.; de avontuur-
lijke geschiedenis van dezen halfbloed zijn moeder was een
Indiaansche van Dominica is op verschillende plaatsen be-
schreven 1). Verbintenissen met Indiaansche vrouwen behoorden
nogal eens tot de inboorlingenpolitiek; de onzen hadden daarmede
reeds vroegtijdig success, waarvan de geschiedenis van Aert
Adriaensz. van Groenewegen (van Scherpenisse) in Essequibo
getuigt. Deze geschiedenis valt buiten ons bestek, maar H. heeft
toevallig aanleiding gehad dezen Adriaensz. te noemen (Ned. II,
D. 21); zijn morganatische zoon Amos heeft later den vader op-
gevolgd en wordt wel eens met dezen laatste verward 2).
Als opvolger van Le Grand op Curagao noemt H. David Adam
Wilschut (Ned. I, 37, D. 43, 44, 46); hij moet de kapitein Wilschut
(Wildschut, Wildtschut) zijn, door De Laet genoemd wonder de
officieren die in 1633 en 1634 in Brazilii dienden 3).
De naam De Windt (De Wint) komt bij H. reeds in de tweede
helft der zeventiende eeuw op de Bovenwindsche Eilanden voor
(Ned. II, D. 40, 44, 48); Knappert vertelt dat Jan de Windt,
de vice commander van Sint Maarten van 1718, een Middel-
burger was van goede families, die als schoolmeester was uitge-
zonden 4).
Dat Jan de Ylan (Ylam), Curacaosch landeigenaar van 1651
(Ned. I, D. 89), een der eerste Joodsche kolonisten geweest is
(Jodo Ilhlo), schijnt aan H. ontgaan te zijn s).


Gouverneurs van Curacao. IndedoorH.gegeven
lijst (Ned. I., 221/222) kunnen enkele correcties worden aange-
bracht.
Wie de directed opvolger van Van Walbeeck geweest is blijft on-
bekend; na zijn vertrek in 1636 vinden wij Tolck in 1638 of 1639
(zie hiervoor).
Tusschen Tolck en Stuyvesant moet er wederom een interimaat
geweest zijn, maar dit was van zeer korten duur, want laatstge-

') William Dampier, New voyage around the world, London 1927;
Du Tertre, Hist. gener., tome III, trait II, chap. II, par. 1, zie vroeger.
2) Newton, Eur. nations, zie vroeger; Gedenkb. Ned.-Cur., 99 zie
vroeger.
3) Iaerl. Ver., 326, 345, 380, 398.
4) Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zie vroeger.
s) Gedenkb., zie hooger.








W. R. MENKMAN


noemde was reeds in het najaar van 1642 op Curagao 1) en trad
niet zooals H. meende in 1643 in functie.
Van Campen, aan wien in April 1635 vergund werd naar Cu-
ragao te gaan, die 27 Juli van dat jaar aldaar aanwezig was en die
3 Maart 1642 directeur van Curagao genoemd werd, kan zoowel
de eene als de andere gaping aangevuld hebben.
Matthias Beck was inderdaad v66r 1659 en wel in 1657, vice
directeur; er berust immers in een der Amerikaansche archieven
een brief van hem aan de Kamer Amsterdam, gedagteekend 11
Juli van laatstgenoemd jaar 2).
Van Berlicum overleed 29 December 1669 en Wilhelm Beck zal
hem wel direct (tijdelijk) hebben vervangen 3).

Predikanten op Curacao. H.'s lijst (Ned. I., 223,
224) kan, aan de hand van Knapperts mededeelingen, aangevuld
worden als volgt:
na Fredericus Vittefis vinden wij Jonas Aertsz. (1640- ? ); Joh.
Corn. Backer was reeds in 1642 in functie; na hem het interimaat
van Joh. Walrave (den ziekentrooster) van 1647 tot ?; Van Beau-
mont volgt hem in 1659 op (niet 1668); na Van B. vinden wij
Christiaen Coningsvelt, niet door H. genoemd; dan Wilhelmus
Volckring 1664-?; tusschen Specht en Verkuyl komt nog Theo
van Dobben (?), 1677-1678(?); Ferrarius trad eerst in 1727 op,
niet 1726; Erichson in 1729, niet 1728 4).


Comm and eurs Aruba. Volgens Bosch zou eerst in het
begin der achttiende eeuw de Nederlandsche vlag op Aruba ge-
plant zijn, doch H. heeft voor het eerst in 1680 iets gevonden over
een commander van dit eiland (Ned. I, 117, 225); de boekaniers
evenwel die Aruba in 1669 bezochten vonden er reeds een onder-
officier als gezaghebber s). Eenige jaren eerder nog komt een ler
als commander voor, die echter Wilhelm heette 6); H. noemt
hem natuurlijk niet, maar evenmin den burgercommandeur Pie-
ter (de) Boer, die in 1740 opgetreden en later vermoord zou zijn,
volgens Ds. Bosch, terwijl volgens den laatstgenoemden schrijver

1) W. I. Gids, XVIII, 171/173.
2) Doc.. Slave Trade ...., I, seventh. cent., doc. No. 30, zie vroeger.
3) Gedenkb. Ned.-Cur., 43, zie vroeger.
4) Als boven, 34/53.
5) Reizen in West-Indie, zie vroeger; W. I. Gids, XVII, 69.
6) Zeer Aenm. Reysen, 55, zie vroeger.








AANTEEKENINGEN OP FAMELBERGS WERKEN


Daniel Nieukerk nog in 1752 aan het behind zou zijn geweest, wat
niet klopt met het jaartal van den slavenopstand.
H. eindigt met den commander Borchard Specht (1792), die
volgens Bosch ook al een slavenoproer medegemaakt zou hebben
en opgevolgd zou zijn door zijn zoon Pieter 1). Een Pieter Specht
komt ook bij H. voor (Ned. I, D. 167), in 1735 echter.
Bosch was nog te weten gekomen dat in de achttiende eeuw op
Aruba een kapitein en een luitenant gevestigd waren, de eerste
een blanke, de tweede een Caraib, wonder welken laatste de India-
nen en de vrije gekleurden stonden 1).


Commanders Bonaire Ookditlijstje (Ned. I, 226)
begint te laat; volgens de Spaansche documenten was er reeds on-
der Stuyvesant een gezagdrager op Bonaire gevestigd, wiens
naam echter verloren geraakt is 2).

Persoonsnamen Bovenwindsche Eilanden.
H. laat zijn ,,Nederlanders op de West-Indische Eilanden II"
plotseling eindigen en uit den aard der zaak is er op dit deel en de
bijbehoorende documenten, dus geen inhoudsopgaaf.
Pr o f. K n a p p e r t 3) heeft het werk voortgezet en geeft achterin
zijn boek een register, van personen, plaatsen enz., alsmede listen
van de commanders en patrons der verschillende eilanden, deze
laatste listen compleet van den aanvang af. Om een aansluiting
tot stand te brengen, heb ik een lijst samengesteld van de namen
der personen in Hamelbergs tweede deel en de bijbehoorende
documenten voorkomend; ik heb hetzelfde system gevolgd
als H. in zijn eerste deel, wat de cijfers betreft, maar tevens de
voornamen opgenomen.
Deze lijst volgt hieronder:









1) Reizen in West-Indie, zie vroeger.
2) W. I. Gids, XVII, 173.
3) Gesch. Ned. Bovenw. Eil., zie vroeger.









W. R. MENKMAN


Abrahamsen, Adriaen, D. 48
Adriaansen, Pieter, 24
Adriaansz., Hendrik, 22
Adriaensen, Jacob, D. 48, 50, 53
Adriaensen, Joris, 45
Adriaensz., Abraham, 12, 15, 17,
D. 18, 26
Adriaensz. v. Scherpenisse, Aert,
D. 21
Adrichem, A. van, D. 19
Albemarle, Hertog van, D. 37
Andruson, 38
Arlington, Lord, 25, D. 37
Arnhem, G. van, D. 8, 9
Arnold, Jan, D. 48
Arthur, Jonathan, D. 48

Baerentsz. (Barens), Michiel (Ma-
chiel), D. 50, 53
Baerentsz., Willem, D. 53, 54, 55,
56
Bamfield, John, 23
Bane, Cornelis van, D. 51
Barre, De la, 27, 28, 30, 31, D. 39,
43, 44
Batterie, Peter, 40
Baut, D., D. 19
Beck (Becx), Matthias, 28, D. 38
Bee(c)k, N. van, D. 57
Beel, Jonas, D. 48
Belain, zie Esnambuc
Benners, Joan (Joannes), 51, D. 48
Berens, Willem, D. 51
Bernardson, 23
Berre Sr., Willem, D. 50
Berre Jr., Willem, D. 50
Beverhou(d)t, Engelvan, 44, D. 48
Beverhoudt (Beverhout, Bever-
houd), Lucas van, 57, 58, D. 48,
52, 53
Beuningen, Coenraad van, 34, 36
Binckes (Benckes), Jacob, 38, 39,
55, 57
Blenac, Graaf de, 45, 47, 48, 49,
D. 46, 47
Block, Adriaan, 13
Blommaert, Samuel, 9, D. 12
Bogaert (Bogard, Boogard, Bo-
gert), Gerrit (Garest, Gerret,
Gerard, Gerart), 26, 28, 34, D.
40, 42, 44, 46


Bont, D. 18
Boudens, Victor, D. 6
Boudewijns, Bosman, D. 48
Braine, Edward, D. 40
Breton, Le, D. 47
Brewer, William, D. 40, 41, 42

Cahuzac, Sieur de, 10, D. 12, 13
Calwaert, Abraham, D. 48
Campen, van, zie Claessen
Carey, Theo., 23, 24, 25, D. 37
Carlisle, Hertog van, 9, 11, D. 8, 9
Carman, Abraham, D. 28
Chanca, Dr. Diego Alvarez, 5, D.3
Claessen, Jan, D. 9
Claesz. van Campen, zie Claessen
Claver, Reinier, 45
Cobham, Nathaniel, 23
Cock, Heynderyck de, D. 11
Codrington, Christ., 53, 54, D. 49
Coppin, David, D. 30, 32
Courpon, zie La Tour
Columbus, 5, D. 3
Crijnssen, Abraham, 38
Cubit, Joseph, 19
Cusac, zie Cahuzac
Cuvilje, Daniel, D. 50
Cuvelje, Guillaem, D. 48
Cuvelje, Jacob, D. 50
Cuvelje, Pieter, D. 48, 51
Cuvelje, zie Kuvillije

Davit, Jacques, D. 50
De la Tour, zie Tour
Demetrius, Cornelius, 42
De PrC, D. 45
De Rieu, zie Rieu
D'erville D. 39, zie Dorvilliers
D'Estrades, 35, 36
Deucken, zie Duecken
Deucken, Jan, 48
Dinzey, Thomas, 50
Doncker, zie Sijmonssen
Donneau (?), 51, 52, 53
Dorvilliers (D'orvilliers, Dornilie),
27, 31, D. 43, zie D'erville
Ducq, zie Le Ducq
Duecken, Jan, 40, 44, zie Deucken
Du Tertre, 8, 9, 10, 13, 14, 26, 28,
D. 6, 24, 30
D'esnambuc, zie Esnambuc









AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WER KEN


Edewards, Pieter, D. 48
Elbourcq (Elborgh), van der, D.
43, 44
Esnambuc, Pierre Belain d', 8
Erville, zie D'erville
Esperance, Sieur de 1', zie Fond
Estrades, zie D'Estrades
Evertsen Schuttevaerder, Frans,
D. 9
Evertsen de Jonge, Cornelis, 38 39

Fack, Jan, D. 48
Fichot, 15, D. 24, 25, 26
Fokkes, Auske, 38
Fond, Bernard de la, D. 32
Fonteyne, Simon de, D. 48
Fosse, Edmondt (Edmond, Eg-
mont) de (la), 17, D. 25
Fransen (de) Waterman, Cornelis,
D. 21, 22

Gardijn, Pierre, 11, D. 17
Garest, zie Bogaert
Garretson, Garret, 23
Gerritsz., Pieter, D. 23
Gijselingh, Johan, D. 20, 21
Gijssen, Jochem, 7, D. 10
Giron, 8
Grijpekoven, Johannis van, D. 48

Halman, Jasper, D. 50
Harman, John, 23
Hartman Jr, Isaac, D. 48
Hassel, John, 38
Hassilie, Richard, D. 51
Hay, James, zie Carlisle
Hazel, Joris, D, 48
Henderijck, Pieter, D. 51
Henderycks Jr, Guliaem, D. 51
Hendricx (Hendriks) Jr, Cornelis,
D. 48, 50
Hendriks Sr, Cornelis, D. 50
Heyden, van der, D. 20, 23
Heyliger, Gulliaem (Guliam), D.
48, 51
Heyliger Jr, Guillaem, D. 48
Heyliger, Jan, D. 48, 50, 55, 56
Heyliger, Jannus, D. 48
Heyliger, Joannis, D. 53, 54, 55,
56
Heyn, zie Pietersz.


Hill, Richard, 52, D. 48
Hill, Ristier, D. 50
Hoen, 't, 21
Holleman, Jan, D. 48
Hoboken, Joannis van, D. 48
Holmes, Robert, 19, 20, 21, D. 36
Hoorn, Jan Jansz. van, zie Jans
Houtcooper, Louis, 43, 44, D. 48
Huygen, Lucas, D. 9

Iolly, Thomas, D. 6

Jacobsen, Lucas, 18, 37
Jacobsen, Wed. Wm Mussenden,
D. 49
Jacobus, Hertog van York, 19
Jans (Jansz.) van Hoorn, Jan, 9,
D. 10
Jansd., Coly, D. 9
Jansen, Hendrik, 52, D. 48
Janssen, Margieta, D. 38
Jeems, Jan, D. 48
Jeems Sr, Jan, D. 50
Jeems, Joris, D. 48, 53
Joachimy(i), (Albert), D. 8
Jobsen, Jan, D. 22
Johannissen, Boudewijn, 45, 46,
D. 48
Jonge, Jhr. J. C. de, 20, 23, 38, 39,
55, 56
Joppen, Jacobus, D. 44

Karel II, Koning van Engeland,
20
Kerckhove, Johannes van, D. 44
Kien, D. 17
Kien, Cornelis, 13, D. 23, 24
Kuvillije, Jan, D. 48, zie Cuvelje

Labat, Pere, 50
Laet, Joannes de, 7
Lamont (Lamout), Isaac, 55, 58,
D. 51, 52
Lampsins, Adriaen, 13, 17, 55, D.
14, 15, 19, 24, 32, 33, 34, 50
Lampsins, Cornelis, 13, 17, 55, D.
14, 15, 19, 32, 33, 34, 50
Langmeet, Jan, D. 48
Laurent, zie Saint Laurent
Le Breton, zie Breton
Le Ducq, Pieter, D. 48









W. R. MENKMAN


Le Ducq, Johannes, D. 48
Leendertsen, Cornelis, D. 22
Leon, de Saint, zie Sain(t) Leon
Leseur, Anthony, D. 48
Lespier, Pieter, D. 51
Lettr6, 10, D. 13
Leverick, Willem, D. 48, zie Le-
verock
Leverock, Jacobus, 58, zie Leve-
rick
Leverock, Moses, D. 48, zie Le-
verick
Leyden, J. W. van der, D. 19
Lindesay, Jan, D. 50
Lindesaey, Joseph, D. 51
Longvilliers Poincy, Robert Che-
valier de, 16, D. 27, 28, 29, 30,
32, zie Poincy
Longvilliers, Henry de, D. 30, 32,
zie Poincy
Lordijck, Bartol, (Bartel), D. 48,
50
Lordijk, Emanuel, D. 48
Lordijk, Samuel, D. 51
Lucas, Abraham, D. 48
Lucas, Samuel, D. 6

Maecht, de D. 18
Malarba, Abraham, 23
Malet, Thomas, 55
Marceille, D. 44
Marcoe, Jan, D. 53, zie Markoe,
Mercoe
Marcoe, Johannes Charles, D. 53,
zie Markoe, Mercoe
Markoe, Pieter, D. 50
Martin, Sieur de Saint, 16, D. 26
Masuer, Johannes, D. 40, 43
Matissen, Hui, D. 50
Maxvelt, Jan, D. 22
Maynie, de, 56
Mercier, F, (T), 52, D. 48
Mercoe, Wed., zie Willemsd., zie
Marcoe, Markoe
Merle, de, D. 28
Meppel (Meppelen) (van), 21, D.
37
Meurs, Jacob, D. 50
Meyer, Johannes, 58
Moddifort, zie Sijmons
Moddyford, zie Sijmons


Montfort, Jan Boucheron de, D.
48
Moor(e), Robbert, D. 48
Morgan, Edward, 23, 24
Morgan, Henry, 40
Morgan, Thomas, 25
Moris, Gedeon, D. 13, 17, 20
Morris, zie Morus
Morus, 40
Morsmouw, J., D. 48
Mossenton, Willem, D. 50
Munnickhoven, Jacob, D. 48
Mussenden, Willem, D. 49
Mussendine, (Mussendon, Mus-
senden), William, 38, 54, D. 49,
zie Jacobsz.

Navarrete, M. Fern. de, D. 53
Nes, Jan van, 21
Netherway(?), Jean, 49

Oijen Sr, Philip, D. 48, 51
Oijen Jr, Flip, D. 50
Oijen (Ooijen), Jacob, D. 50, 57
Oorsink, Hendrik A., 58
Osborne, Phillip, D. 43
Ousiel, Jac., D. 7
Outlaw, John, 23
Overschelde (Overschilde, Over-
schie), Ferdinandus van, 26, 28,
29, D. 38

Padieu, 27
Patton, Willem, D. 22
Pere, Abraham van, 12, 42, D. 18,
21
Pere, Izaak van, 42
Phillips, John, D. 29
Pietersen, Jan, D. 57
Pietersz., Bastiaen, D. 48
Pietersz., Daniel, D. 48
Pietersz., Gillis (Gilis), 44, 54, D.
49
Pietersz. Heyn, Pieter, 7
Pike, Daniel, D. 48
Pinel, 49, 50
Poele, Willem van der, D. 48
Poelen, Daniel van der, D. 50
Pogson, John, 38
Poincy, de, 15, 16, D. 25, 26, 27,
zie Lonvilliers









AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Pr6, De, D. 45

Reijning, Jan Erasmus, 40, 56, 57
Reyersz. Swart, Jan, 7
Rhee, Abraham Jan van, 42
Rhee, Jan van, 42
Rhee, Johan Abraham van, 42
Rhee, Pieter van, 12, 18, 42, D. 19
Rhee Jr, Pieter van, 42
Rieu, Balthazar de, D. 38
Rijckwaert, Joannis, D. 48
Rimpou, Philip, D. 54, 55, 56
Rochefort, Ch. de, D. 29
Roelissen, Gerrit, D. 10
Rose, 28
Rudolphy, Gysbert, D. 34
Rumpoud, zie Rimpou
Runnels Sr, Adriaen, D. 48
Runnels Jr, Adriaen, 54, D. 53
Runnels, Arian, D. 48
Runnels, Nathaniel, D. 48
Runnels, Pieter, D. 48
Ruyter, M. A. de, 13, 15, 20, 21,
22, 23, 39, D. 24, 29, 36

Saelmons, Abraham, D. 50
Saelmons, Anthony, D. 50
Saint Laurent (Laurens, Lourens)
Chevalier de, 26, 30, 33, 37, D.
44
Sain(t) Leon, de, D. 43
Saint Martin, de, zie Martin
Salomonsz., Abraham, D. 53
Salomonsz., Johannis, 54, 57, 58,
D. 50
Salomonsz. J. S., D. 48
Sauvaget, D. 55
Scheurwater, Daniel, D. 42
Schorer, Johanna, 42
Schorer, Lucas, 43, 44, 45, 46, 47,
48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, D. 46,
47, 50
Schouten, Pieter, 7
Schuttevaerder, zie Evertsen
Seabrooke, William, D. 41, 42, 43
Searles, Robert, 23
Seijs, Anthony, D. 48
Sijmons, Hendrik van Moddifort,
D. 48
Sijmons, Moddifort, D. 48
Sijmonsz., Arent, D. 48
West-Indische Gids XXIII


Sijmonsz. Doncker, Jan 51, 52, 54,
57, 58, D. 48, 50, 52
Sijmonsz. Doncker Jr, Jan, D. 50
Sijmonsz. van Uytgeest, Dirck, 7
Sijmsen, Aernout, D. 48
Simons, Floris, D. 48
Simons, Geertgen, D. 10
Snouck, Jan, 10, 11, D. 13, 17, 18
Sorgeloos, A., D. 48
Stapleton, Sir William, 17, 25, 37,
39, 40, 41, 43
Stevens, Richard, 25
Stoakes, John, 19
Stuyvesant, Pieter, 13
Susteren, Cornelis, D. 48
Swart, 21, zie Reyersz.
Sweers, 21, 22
Sympson, John, 17, 25
Teerlinck, Bartol, D. 48
Teerlinck Jr, Joris, D. 48
Tertre, zie Du Tertre
Tesschemaeker, Warnerus, D. 48
Thomas, Martin, 14, 15, 16, D. 25,
26, 29, 30, 32
Thornhill, Thimotheus, 52, 53, D.
50
Toesijn, Martinus, D. 57
Toledo, F. de, 8, D. 27
Tongelou, L., D. 48
Torner, Timothius, D. 50
Tour, S. Courpon, Sieur de la, 16,
D. 27, 30, 32
Uijttendaele, Joos, D. 48
Uytgeest, van, zie Sijmonsz.
Valckenburch, (J), 19
Valckenburch, Marcus van, D. 8
Vandelbourgh, 26
Velde, Pieter van de, D. 18
Venant, Gilles, D. 22
Verunne, Michiel, 42
Vignon, D. 46
Vignon, Nicolaas, D. 48
Vijanen, Pieter van, D. 21
Vos, Abraham de, D. 44
Vrijberge, Willem L. van, D. 38
Walker, James, 25
Warner, Thomas (niet Charles),
8, 12, D. 25
Waterman, zie Fransen









AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Weever, Alexander de, D. 50
Wever, Jan de, D. 48, 50
Wever, Joseph de, D. 51
Westerbaan, Laurens, D. 48
Weyts, Frederik, D. 50
Wheeler, Sir Charles, 25
Willemsd., Tryntgen, D. 10
Williams, Maurice, 23
Willoughby, Francis Lord, 18
Windt, Jan de, D. 40, zie Wint
Windt, Johannes de, D. 48
Winsepery (?), Jannes, D. 48
Wint, de, D. 44


Witt, Johan de, 20
Woestijne, Isaak van de, D. 48
Woestijne (Woestine), Pieter van
de(r), 12, 15, D. 20, 21, 23
Woestijne, Wouter van de, D. 48

York, zie Jacobus

Z6ebourg, 27
Zeegers, Jan, 44
Zegers, Claes, D. 38
Zeun-Hus, zie Zevenhuysen
Zevenhuysen(?), P. van, D. 30


(Wordt vervolgd).















DE GESCHIEDENIS VAN DEN BURGERLIJKEN STAND
EN VAN EENIGE FAMILIENAMEN IN SURINAME
DOOR
FRED. OUDSCHANS DENTZ

In het oud-archief van den Burgerlijken Stand te Paramaribo
zijn de registers bijeengebracht, waarin melding gemaakt wordt
van geboorte, doop, ondertrouw, huwelijk, overlijden en be-
graven in de kolonie Suriname. De verzameling bevat volgens
de orde, waarin zij hier is beschreven: Iste de burgerlijke (onder-)
trouwboeken; 2de de kerkboeken, waarin aanteekening is ge-
houden van geboorte, doop, huwelijk en overlijden; 3de de
geldelijke registers, o.a. inhoudend de posten wegens ontvangst
van begrafenisrecht.
De verplichting tot het betalen van ,,kerkegerechtigheid"
voor begraven enz. was door het koloniaal bestuur geregeld.
Bij den aanvang van de 18de eeuw gold de regeling van het
placaat van 11 Januari 1696, waarbij gelast werd, dat kennis-
geving van overlijden zou moeten geschieden aan de kerkmeesters
in de division, die ten behoeve der kerk ,,het recht der dooden"
zouden ontvangen. In 1729 en later werd dit placaat hernieuwd.
Bij resolutie van 26 Januari 1732 bepaalden Gouverneur en
Politieke Raden, dat de ingezetenen der divisie van Boven-
Commewijne opgaaf van gestorvenen en betaling der kerkege-
rechtigheid zouden moeten doen aan den kerkmeester der divisie
van Beneden-Commewijne; een resolutie van 24 Juli 1732 gaf een
dergelijke regeling voor Thorarica, Para- en Pauluskreek, die tot
het resort van den kerkmeester te Paramaribo werden gebracht.
Aan den kerkmeester te Paramaribo werd bij resolutie van
Gouverneur en Politieke Raden dd. 21 Januari 1741 een boek-
houder-kassier toegevoegd, die voortaan belast zou zijn met de
ontvangst der kerkegerechtigheid.
*

De Burgerlijke Stand werd in Suriname wonder het bestuur
van Gouverneur Abraham de Veer bij Publicatie van 5 Maart


-51 -









FRED. OUDSCHANS DENTZ


1828 (G.B. no. 4) ingevoerd. Daaruit blijkt, dat te beginnen met
1 Juli 1828 van de geboorte en het overlijden ,,eens vrijen Per-
soons, voor zooverre zulks aan Paramaribo voorvalt", aangifte
most worden gedaan bij den secretaries van het Hof van Policie;
buiten Paramaribo bij de ,,Kapiteins der respective Divisien",
en, voor zooverre het Opper-District en het Neder-District
Nickerie aangaat, bij den Drost en Landdrost dier districten.
Bij Publicatie van denzelfden datum (G.B. no. 4) werden,,maat-
regelen daargesteld ten einde den staat der bevolking van Parama-
ribo nauwkeurig te constateren". Over elk der vier wijken, waarin
Paramaribo destijds was verdeeld, werden 2 wijkmeesters aange-
steld, wier werkkring in de publicatie wordt omschreven.
Bij Publicatie van 6 December 1832 (G.B. no. 14) werd be-
paald, dat te beginnen met 1 Januari 1833 de aangiften van ge-
boorten en overlijden ter ,,Gouvernements-Secretary" zouden
geschieden. Het ,,solemniseren der huwelijken" (de aanteeke-
ning in ondertrouw daaronder begrepen), zou ten Gouvernements-
huize plaats hebben.
Eerst bij Publicatie van 31 Juli 1834 (G.B. no. 12) werd de
functie van een specialen ambtenaar van den Burgerlijken Stand
in het leven geroepen.
Vorengenoemde publication werden bij die van 17 Juli 1835
(G.B. no. 8) herzien en aangevuld.
Bepaald werd bij de Publicatie van 25 Juli 1843 (G.B. no. 6),
dat de geboorte- en doopregisters, bij de onderscheidene kerk-
genootschappen voorhanden, tot en met het jaar 1828 bij den
Ambtenaar van den Burgerlijken Stand moesten worden overge-
bracht; tevens werd het ,,solemniseren van huwelijken" voort-
aan aan dezen ambtenaar opgedragen.
De Districts-Commissarissen werden bij publicatie van 1863
(G.B. no. 13) als ambtenaren van den Burgerlijken Stand aange-
wezen.
Golden al deze bepalingen voor de vrije personen, voor slaven
golden andere bepalingen. Bij publicatie van 28 Mei 1817 (G.B.
no. 13) ,,behelzende eene Herinnering van de Ampliatie op
het Reglement voor de Directeuren en verdere Bedienden der
Plantaadje en Gronden, vervat in de Publicatie van Gouverneur
en Raden, gearresteerd den 31sten Augustus 1784", welk regle-
ment hoe langer hoe meer werd ,,in den wind geslagen en ge-
nonchaleerd" werd voorgeschreven, dat ,,de directeuren jaarlijks
aan de Kapiteins der Divisien moesten opgeven het gespecifi-
ceerde getal der geborene en gestorven Slaven gedurende dat







GESCHIEDENIS VAN DEN BURGERLIJKEN STAND IN SURINAME 53

Jaar". De Kapiteins moesten deze opgaven aan ,,Heeren Heem-
raden suppediteren".
Volgens de Publicatie van 21 Mei 1833 (G.B. no. 10) most de
Procureur-Generaal alle aangiften van het overlijden van slaven,
die te Paramaribo stierven, ontvangen.
Na de afschaffing van de slaverij op 1 Juli 1863 werden de
voorschriften voor alle burgers gelijk.
Eerst bij de voorbereidende maatregelen tot opheffing der
slavernij kregen de slaven geslachtsnamen.
*

Bij de overbrenging van de archieven naar Nederland waren
daaronder de volgende registers, op den Burgerlijken Stand betrek-
king hebbend, welke zich thans in het Rijksarchief bevinden:
1/6. De registers van aangiften tot ondertrouw, gedaan ten
overstaan van Raden van Politie, 1742-1817.
a. van Gereformeerden;
b. van Non- conformisten (Lutherschen, Roomschen, enz.)
(sedert 1770 is bij de akten aanteekening gehouden van de
huwelijksvoltrekking);
c. Joden (bij de akten is aanteekening gehouden van de
huwelijksvoltrekking).
7. Aanteekeningregister van huwelijken, tusschen Joden ge-
sloten, ten overstaan van Raden van Politie, 1735-1742.
8. Staat van aangiften tot ondertrouw en van huwelijken,
voltrokken door Gecommitteerden tot de Huwelijksche Zaken
uit het Hof van Politie, 1816-1827.
9. ,,Generael Kerckeboek van Suriname", bevattend inschrij-
ving van gedoopten, gehuwden en aangenomen lidmaten door de
Nederduitsche en Fransche predikanten van de Hervormde
kerk in Paramaribo, Beneden- en Boven-Commewijne, Perica en
Thorarica, 1687-1730.
10/11. ,,Generael Kerckeboek van Suriname", bevattend
afschriften van akten van doop door de Nederduitsche en Fran-
sche predikanten van de Hervormde kerk in Paramaribo,
Beneden- en Boven-Commewijne, Cottica en Perica, 1770-1799.
12. Register van akten van doop, huwelijk en aanneming
van lidmaten door de predikanten der Hervormde Kerk,
1799-1802.
13. Register van gedoopten in de Hervormde Kerk, 1824-1828.
14/15. Doopregister der Evangelisch-Luthersche gemeente,
1748-1828.







FRED. OUDSCHANS DENTZ


16/17. Doopregister en overlijdensregister der Roomsch-
Katholieke Kerk, 1786-1830.
18. Geboorteregister der Portugeesch-Joodsche gemeente,
1777-1828.
19. Overlijdensregister der Portugeesch-Joodsche gemeente,
1777-1827.
20. Geboorteregister der Hoogduitsch-Joodsche gemeente,
1773-1833.
21. Overlijdensregister der Hoogduitsch-Joodsche gemeente,
1773-1838.
22. Staat van lidmaten der Evangelische Broedergemeente, ge-
doopt 1779-1828, met vermelding van overlijden, opgemaakt 1844.
23. Rekeningen van Kerkmeesters in Paramaribo, in Beneden-
Commewijne en in Cottica-Perica, o.a. wegens ontvangst van
kerkegerechtigheid voor begraven, 1723-1740.
24/34. Grootboek van den boekhouder der Kerk in Parama-
ribo wegens de ontvangst van kerkegerechtigheid, o.a. voor
begraven en bekendmaken van overlijden, 1752-1827.
35/38. Journaal van ontvangst van kerkegerechtigheid o.a.
wegens begraven volgens de kerkeboeken van Paramaribo,
Commewijne en Cottica-Perica, 1756-1827.
39. Grootboek van ontvangst van kerkegerechtigheid in
Cottica-Perica o.a. wegens begraven, 1749-1753.
40. Aanteekeningregister van overledenen te Paramaribo ge-
houden door den doodgraver voor het kantoor der kerkegerech-
tigheid, 1823-1826.
41. Alphabetische staat van overledenen in Suriname, aangege-
ven ten kantore der kerkegerechtigheid, met vermelding van ont-
vangst der kerkegerechtigheid wegens begraven, 1828-1829.
42. Journaal van inschulden wegens begrafenisrecht, 1828-1831.
43. CondemnatiOn door het Hof van Politie en Crimineele Justitie
tot nakoming van akten van scheiding van tafel en bed, 1795-1801.
44. Alphabetische staat van geborenen der Portugeesch-Israe-
lietische gemeente over 1727-1777 en 1662-1723.
45. Register van overledenen, aangegeven ter Wees- en Boedel-
kamer; 1758-1785.
46. Journaal van ontvangst van kerkegerechtigheid o.a.
wegens begraven, volgens de kerkeboeken van Paramaribo,
Commewijne en Cottica-Perica, 1774-1802.

Hieronder volgt een voorbeeld van een in Suriname aange-
troffen ondertrouwakte:







GESCHIEDENIS VAN DEN BURGERLIJKEN STAND IN SURINAME 55

,,Op heden den 2 Juny 1801 zijn ten overstaan van de Edele
Achtbare Heeren W. H. van Ommeren en E. M. Schelkes, Raad
in den Hove van Politie en Crimineele Justitie der Colonie Suri-
name door mij ondergeteekende Secretaris, na behoorlijke af-
vraging in den huwelijke staat aangeteekend:
Frederik Ziekelbeen, Jongeman van de gereformeerde Religie
oud 25 jaaren gebooren in Berlijn, Jager bij het 5e Bataillon van
het 60ste Regiment overleggende Certificaat van Permissie door
de Major Cisielsky in dato 1 Junij 1801 afgegeeven en
Maria Kurtzen wede van Peter Wiirts van de Luthersche
Religie gebooren te Matzingen in Duitschland in deeze Colonie
woonagtig.
Actum Paramaribo dato utsupra.
Op heden den 21 Juny 1801 zijn de bovengemelde Personen
door de ondergeteekenden Raaden in den Hove van Politie en
Crimineele Justitie deezer Colonie Suriname in den Huwelijken
Staat bevestigd.
Paramaribo Dato Utsupra".

De eerste huwelijksakte na de invoering van den Burgerlijken
Stand luidt als volgt: ,,Op heden den Ien Augustus 1828 zijn ten
overstaan van den WelEdelelen Gestrengen Heer President van
het Gemeentebestuur der Kolonie Suriname, door mij onderge-
teekende, tweede kommies, na behoorlijke afvraging in den
huwelijken staat aangeteekend:
Mozes Bo de Mesquita,
jongman, oud 53 jaren, van de Portugeesche Isradlietische Ge-
meente
met
Johanna Cornelia Westmaas,
jongedochter, oud 50 jaren, van de Hervormde gemeente, en
beiden alhier geboren en woonachtig.
Overleggende eene resolutie van Zijne Excellentie den Heere
Schout bij Nacht, Gouverneur-Generaal over de Gezamenlijke
Nederlandsche W.I. Bezittingen dd. 30 July 1828, waarbij aan
de comparanten dispensatie van de wet houdende verbod tot
het aangaan van huwelijken tusschen Christenen en Jooden is
verleend.
Actum Paramaribo, dato Utsupra.
Op heden den 17 Augustus 1828 zijn de nevenstaande per-
sonen door mij ondergeteekende, eerste wethouder der kolonie
Suriname in den huwelijken staat bevestigd. En hebben de







FRED. OUDSCHANS DENTZ


beide comparanten de bij hun voor het aangaan van dit huwelijk
verwekte kinderen met namen Charles Albertus Louis, Arius
Frederik, Louisa Cornelia, Geertruida Frederica, en Isak Johan
voor hunne echte en wettige kinderen erkend en aangenomen
Actum Paramaribo, dato utsupra".

Eerste geboorteacte na de invoering van den Burgelijken Stand
in Suriname.
,,In het jaar achttien honderd acht en twintig den achtsten
dag der maand July, compareerden voor mij George Adam
Rohnisch Scheper, tweede Commies ter Secretary van den Hove
van Policie:
Louis Spanje,
dewelke verklaarde, dat op den zesden July dezes Jaars, des
middernachts circa twaalf uren, Elisabeth van Louis Spanje,
in het huis Wijk Litt. D. No. 806 is bevallen van een zoon, aan
den welken zullen gegeven worden de naamen van Jacobus
Gerhardus Spanje.
Declareerende de comparant tevens zich voor den vader van
hetzelve kind te erkennen, gelijk hij zulks is doende bij dezen".

Eerste overlijdensakte na de invoering van den Burgerlijken
Stand in Suriname.
,,In het jaar achttien honderd acht en twintig den tweeden
dag der maand July compareerde voor mij G. A. Rohnisch
Scheper, tweede Kommies.
Andreas Heysvliet en Johannes Hermanus Wolff,
dewelke verklaarde, dat op den Eersten July dezes jaars ten
drie uren, in de Princestraat L.D. No. 845 overleden is Johan
George, oud een jaar en 4 maanden, zoontje van Jansje van
Greeber".

Bij de voltrekking van een huwelijk was destijds in Suriname
een formulier voorgeschreven van den volgenden inhoud, dat
voorgelezen werd. Nagenoeg dezelfde woorden komen nog bij
de Hervormde en Gereformeerde Kerken en misschien nog andere
in Nederland voor.
,,Aangezien uwe zaken zoo verre gevorderd zijn, zonder dat
eenige wettige verhindering voorgekomen is, zoodat gij op heden
alhier door een wettig huwelijk met elkander kunt en moogt
verbonden worden,








GESCHIEDENIS VAN DEN BURGERLIJKEN STAND IN SURINAME 57

zoo geeft elkander de regterhand, aanhoort aandagtelijk en
antwoordt opregtelijk op hetgeen U beiden voorgehouden en
afgevraagd wordt, te weten:
Bekend Gij bruidegom Charles Frangois Mirandolle, hier voor
de Edele Achtbare Heeren Raden, alsmede de vrienden die Gij
hier te samen geroepen hebt, dat Gij genomen hebt en neemt
tot Uwe wettelijke huisvrouw uwe bruijt Georgine Louise Char-
lotte Antoinette v. d. Tuuk hier tegenwoordig; haar beloovende
dat Gij haar nimmermeer zult verlaten, maar haar liefhebben en
trouwelijk onderhouden, met haar in alle redelijkheid, vroom-
heid en eerbaarheid leven en huishouden, haar in alle zaken
trouw en geloof houden, gelijk als een eerlijk man betaamt en
schuldig is aan zijne huisvrouw te doen.
Wat antwoord Gij ?
Bekend Gij ook bruid Georgine Charlotte Antoinette v. d.
Tuuk voor de Edele Achtbare Heeren Raden en de vrienden die
U hier omringen, dat gij genomen hebt en neemt tot uwen
wettigen man, uwen bruidegom Charles Frangois Mirandolle
hier tegenwoordig, wien gij belooft gehoorzaam te zijn, te dienen
en te helpen, hem nimmermeer te verlaten, vroom en eerbaar
met hem te leven, hem trouw en geloof te houden in alle zaken
zoo als eene getrouwe en eerbare huisvrouw betaamt en schuldig
aan haren man te doen.
Wat antwoord Gij ?
De Almachtige God, die U tot deze plegtige verbintenis be-
roepen heeft, verbinde U met liefde en trouw en schenke U
mildelijk Zijn Zegen. Amen.
Zijt den armen indagtig".
Deze acte is van 13 Sept. 1822.


In Suriname hadden v66r de emancipatie (1863) alleen de
vrijen geslachts- en voornamen. Bij hun vrijlating kregen de
gemanumitteerden een geslachts- en een voornaam van hen,
door wie ze werden vrijgemaakt of vrijgekocht. In het geven
van namen was men volkomen vrij. Zoo kregen kinderen van
dezelfde moeder als gemanumitteerden verschillende geslachts-
namen, terwijl aan de moeder bij de emancipatie weer een andere
naam werd gegeven. De fantasie had dus vrij spel bij het geven
van namen, en daarvan zien wij duidelijke bewijzen. Zoo gaf men
aan de slaven van den houtgrond ,,Berlijn" in het district Boven-
Para in 1863 namen van verschillende houtsoorten, zooals Ceder,








FRED. OUDSCHANS DENTZ


Bijlhout, Groenhart, Purperhart, Kaneelhart, Letterboom, Locus.
De eigenaar van de plantage ,,La Prosp6rit6" gaf aan de ge-
wezen slaven geslachtsnamen welke met een P begonnen, zooals
Piet, Pengel, Pinas, Peroti, Pierau, Pocornie enz.
Wilde men de verwantschap ook buiten het huwelijk aan-
toonen, of wel aanduiden, dat iemand aan een zekere families
als slaaf had toebehoord, dan werd de familienaam op een of
andere wijze zoodanig veranderd, dat ze er uit te herkennen was.
Wij zullen daarvan verschillende voorbeelden geven.
Een andere method was om voor een familienaam het woord
,,van" te plaatsen. Een slaaf b.v. van de families Eijma kreeg bij
de emancipatie den naam Piet van Eijma enz., zoodat op deze
wijze een groot aantal Nederlandsche familienamen in Suriname
zijn blijven voortleven. Hiermede ontdook men het voorschrift
van art. 22 van Gouvernementsblad 1832 no. 2, waarbij het
reglement op de manumissie werd vastgesteld. Daarin was toch
bepaald, dat aan gemanumitteerden geen andere voornaam of
voornamen gegeven mochten worden, dan die men gewoon was
in Nederland te dragen en dat, zooveel mogelijk, ,,geen familie-
namen van eenig in de respective Koloniin woonachtig geslacht
of individu ook niet de familienaam van den vorigen Meester
worde gegeven".
Wanneer wij een keuze doen uit de talrijke than bestaande
familienamen, dan kunnen wij een 7-tal soorten onderscheiden, nl.:
1. de omgekeerde namen, 2. de namen met letteromzetting,
3. de namen met lettergreepverwisseling, 4. de afgekapte namen,
5. de namen met toegevoegde letters(s), 6. de namen, waarin
letters zijn weggelaten, en 7. de namen met de verwisselde letters
L, R, Gen K.
Tot de eerste groep behooren de volgende namen: Amster-
dam-Madretsma, Bergen-Negreb, Berkhoff-Ffohkreb, Blame-
Emolb, Bommel-Lemmob, Brandon-Nodnarb, Dess6-Essed,
Draayer-Reyaard, Clemen-Nemelc, Gerhold-Dlohreg, Her-
boldt-Tdlobreh, Kramer-Remark, Levy-Yvel, Limes-Semil,
Mertens-Snetrem, Muller-Rellum, Murken-Nekrum, Nahar-
Rahan, Nassy-Yssan, Norden-Nedron, Olsen-Neslo, Polak-
Kalop, Van Sichem-Mehcis, Smit-Tims, Stolkert-Treklots,
Ulf-Flu, Salomons-Snomolas.
In groep 2 zien we de namen: Buillab-Ballub, De Vries-Served,
Einaar-Raanei,Akkerman-Namrekken, Limes-Liems, Leurs-Sleur.
Als namen met lettergreepverwisseling kunnen in de 3de groep
genoemd worden: Coerland-Landkoer, Fortuin-Tuinfort, Kust-








GESCHIEDENIS VAN DEN BURGERLIJKEN STAND IN SURINAME 59

ner-Nerkust, De Meza-Mezada, Monsanto-Montesan, Da Silva-
Vasilda, Da Silva-Vasilda, Slengaarde-Gardeslen, De Vries-Vries-
de, De Veer-Veerde, Wilkens-Kenswil, Treurniet-Nietreuren.
Als afgekapte namen merken we in groep 4 op: Dragten-Dragt,
Labadie-Labad, Fernandes-Fernan, Louzada-Lous, Lionarons-
Lionaar, Sevenoaks-Venoaks, Arrias-Rias, Westfalen-Westfa.
Als naam met toegevoegde letter kennen we Einaar-Beinaar.
Namen met weggelaten letters) zijn o.a.: Coutinho-Cotino,
Fernandes-Ernandes, Fonseca-Vonska, Monsanto-Osanto, Na-
har-Naar, Sanches-Anches, Pinas-Pina, Polak-Plak, Samuels-
Anuels, Samson-van Amson.
Ten slotte enkele namen, waarin letters zijn verwisseld als
Guicherit-Kieserit, Robles-Lobles, Lelyveld-Relyveld. De ver-
wisseling van de r en 1 is trouwens een bekend verschijnsel in
de Surinaamsche spraak.
Tal van namen zijn ontleend aan plaatsnamen in Nederland en
buitenland als Amsterdam, Amstelveen, Amersfoort, Boksmeer,
Bloemendaal, Doesburg, Leeuwarde, Lisse, Naarden, Oostvries-
land, Oostburg, Zierkzee, Hilversum, Solingen en Zweden.
Behalve de vele Portugeesche- en Hoogduitsch-Israilietische
en verbasterde Fransche, Engelsche en Schotsche namen, komen
er een groot aantal Chineesche namen in Suriname voor, waarbij
sommige eigenaars een Nederlandschen voornaam hebben aange-
nomen, hetgeen onjuist is, omdat in dien Chineeschen naam reeds
een voornaam is opgenomen. Sommige Chineesche namen werden
tot Nederlandsche verbasterd zooals LiKwan in Lijkwan, enz.
Britsch-Indidrs en Javanen voeren hun Aziatische namen met
bijvoeging van nummer en letter van het transport, waarmede
zij naar Suriname kwamen. Toch kunnen immigranten, inge-
volge de bepaling van Gouvernementsblad 1928, no. 2, een ge-
slachts- en een voornaam aannemen ).



') Voor Curagaosche familienamen wordt verwezen naar het artikel
van pater Latour in het Novembernummer 1936 (no. 7) van den
18den jaargang.
Bij K.B. van 22 December 1915 (Stsbl. no. 518), G.B. no. 9 werd
de gouverneur van Suriname gemachtigd de archiefstukken, dag-
teekenende van v66r 27 Febr. 1816, naar Nederland over te doen
brengen. Zulks had in 1916 plaats. Deze datum werd gewijzigd in
1 Aug. 1828 bij K.B. van 7 Juli 1919 (Stsbl. no. 468), G.B. 1919 no. 58
en ten slotte in 1 Januari 1846 bij K.B. van 12 Mei 1930 (Stsbl. no.
165), G.B. no. 53.













JAARCIJFERS VAN SURNAME XIV
DOOR
L. C. PREY
OVERZICHT VAN DE WERKELIJKE UITGAVEN VAN DE VERSCHILLENDE AFDEELINGEN
VAN BESTUUR


Algemeen Geldelijk
Jaar en echts- en beheOpnemigs-
gewestelijk politiewezen domeinen dienst ')
bestuur


1920 .. 320.260 489.615 992.965 22.698
1921 ...... 401.654 564.117 1.158.558 13.806
1922 . .. 363.820 633.311 1.205.349 35.070
1923 . .. 360.414 645.007 1.231.279 23.429
1924 . .. 327.390 658.584 1.276.886 18.662
1925 . .. 348.604 629.130 1.170.051 -
1926 .... 381.693 683.649 1.439.377 -
1927 ...... 356.921 753.717 1.053.235 -
1928 . .. 362.425 713.986 1.151.471 -
1929 . .. 369.011 723.567 1.177.433 -
1930 . .. 350.299 696.514 1.012.670 -
1931 . .. 328.422 665.500 922.410 -
1932 . .. 320.985 615.368 831.973 -
1933 . .. 464.193') 573.804 750.559 -
1934 . .. 410.399 544.478 915.015 -
1935 . .. 526.907 547.858 981.413 -
1936 . .. 505.929 551.310 1.002.718 -
1937 . .. 473.807 547.858 916.551 -
') Vanaf dit jaar komen de uitgaven voor immigratie en kolonisatie ten last
') Vanaf 1925 opgenomen wonder Geldelijk beheer en domeinen.


Eeredienst,
Immigratie onderwijs en
en kolonisatie armenzrg
armenzorg


804.536
999.460
1.058.080
602.863
619.436
734.574
703.539
800.356
1.234.926
616.665
410.435
356.708
128.618


804.536
894.386
1.221.892
1.206.939
1.285.482
1.270.660
1.400.177
1.313.504
1.339.329
1.392.825
1.461.053
1.521.609
1.498.078
1.312.923
1.322.883
1.328.852
1.306.749
1.303.008


van deze Afdeeling van Bestuur.









OVERZICHT VAN DE WERKELIJKE UITGAVEN DER VERSCHILLENDE AFDEELINGEN VAN BESTUUR

Genees- Openbare Verkeer te Pensioenen en Onvoorziene
Jaar Landbouw kundige werken en Brandweer
enwater wachtgelden uitgaven
dienst verkeer 1)


1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937


397.436
494.378
587.606
524.557
456.389
403.290
297.328
124.486
103.935
133.898
173.395
136.228
126.901
131.949
121.148
145.224
114.256
125.073


753.317
942.272
896.194
796.550
824.986
789.278
772.942
780.248
809.897
801.754
761.268
797.531
771.358
789.306
856.281
882.773
864.304
887.911


1.011.739
1.331.255
1.265.735
1.054.744
885.812
1.591.468
1.549.075
1.571.068
1.512.946
1.625.766
1.734.232
1.608.421
1.442.402
1.302.845
1.209.036
1.167.901
1.092.948
861.534


653.098
714.202
702.820
578.558
618.968


24.776
19.112
13.759
13.312
13.643
19.047
22.906
20.693
26.074
12.775
12.928
11.430
10.227
7.021
6.728
7.648
5.657
6.320


1.823.379
1.012.509
1.313.968
1.055.400
1.081.954
1.086.605
803.506
856.574
883.504
897.884
938.284
967.318
1.146.860
1.330.909
1.242.757
1.220.105
1.202.006
1.347.369


35.099
32.889
33.200
27.279
5.659
39.892
33.240
35.201
37.585
21.836
40.017
39.857
29.472
29.870
21.523
21.809
12.822
26.654


') Na 1924 tot 66n Afdeeling van Bestuur vereenigd.












OVERZICHT VAN DE RAMINGEN EN DE WERKELUKE UITGAVEN, INKOMSTEN EN RIJKSBIJDRAGE

4) 0.) 0.)
c 'C ,



I |


4.262.202 5.331.356
5.497.566 4.841.835
5.246.336 4.513.418
5.073.311 4.789.314
5.159.105 4.540.723
4.720.565 5.248.144
4.336.121 5.062.466
4.488.961 4.954.872
4.603.661 4.573.595
4.881.436 4.443.940
4.900.431 4.596.332
4.804.955 4.118.422
4.302.630 3.861.586
4.040.259 3.655.526
4.147.015 3.814.645
4.056.372 3.841.595
4.019.728 3.895.728
3.652.203 4.073.626


1.069.154




527.579
726.345
465.911









421.423


655.731
732.918
283.997
618.382



30.066
437.496
304.099
686.533
441.044
384.733
332.370
214.777
124.000


2.145.981
1.890.954
2.532.420
2.529.531
2.528.564
2.527.516
2.947.331
2.885.189
2.908.126
2.865.811
2.859.522
2.966.053
3.000.280
2.727.273
2.530.554
2.688.190
2.661.411
2.653.953


2.621.619
3.771.615
3.722.346
2.819.985
2.955.942
2.270.448
2.849.187
2.452.820
2.835.255
3.059.176
2.917.200
3.268.317
3.088.785
3.037.854
2.835.605
2.988.898
2.762.971
2.422.459


475.638 -
1.880.661 -
1.189.926 -
290.454 -
427.378 -
257.068
98.144
432.369
72.871
193.365 -
57.678 -
302.264 -
88.505 -
310.581 -
305.051 -
300.708 -
101.560 -
231.494


Buitengewone uitgaven inbegrepen.
Buitengewone inkomsten inbegrepen.
Vanaf 1931 geen buitengewone uitgaven noch inkomaten.


12.625
59.072


1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937


9.749.915
9.526.541
9.382.328
8.216.218
8.114.279
8.182.837
8.242.765
7.799.287
8.326.069
7.847.162
7.650.113
7.428.487
6.966.914
6.747.717
6.699.731
6.878.727
6.681.987
6.532.184


9.762.540
9.585.613
9.335.945
8.122.265
8.073.907
8.082.627
8.213.561
7.701.379
8.212.706
7.808.967
7.626.678
7.386.739
6.950.376
6.693.380
6.650.250
6.830.493
6.658.699
6.496.085


46.383
93.953
40.372
100.210
29.204
97.908
113.363
38.195
23.435
41.748
16.538
54.337
49.481
48.234
23.288
36.099











BIBLIOGRAPHIE


A. TIJDSCHRIFTEN, COURANTEN, ENZ.

Ons Suriname. November 1940, no. 11. Aanvullend Jaarverslag 1939.
Wat wij t.o.v. Suriname weten.
Idem. December 1940, no. 12. Jaarverslag over 1939 van het Kinder-
huis ,,Leliendaal", door N. W. Ern6 en C. W. Ern6-Boom; De ending
wonder de Javanen in Suriname, door N.M. Ern6.
Toeristen Kampioen. 16 November 1940. In Haiti.
Echo's uit de Missies. 25 November 1940, no. 12. Geneeskunde bij
de Bosnegers; Surinaams schoolleven, door Soeur M. Liguori.
Nederlandsch Maandblad voor Philatelie. 16 November 1940, no. 11.
Nederlanders let op uw zaak, door M. J. H. Toorens [over verkoop
van vervalschte postzegels van Curagao].
Idem. 16 December 1940, no. 12. De zegels in ,,Sluiertype" van
Suriname en Curagao. Nabetrachting door H. J. L. de Bie.
Pharmaceutisch Weekblad. 77ste jrg., no. 46. Gegevens betreffende de
pharmacie in Suriname,door Emma A. C. Lashley.
Het Vaderland. 1 December 1940. Ochtenblad B. Een slaaf van
Suriname, die geneesheer werd. Een unicum in de medische wereld,
door Fred. Oudschans Dentz.
Idem. 25 December 1940. Ochtendblad R. Op de dappere Scheve-
ningers en op het verlies onzer Westindische bezittingen in 1781, door
A. Hallema; Cornelis Winst Blyd, een slaaf, die predikant werd bij
de Herrnhutters in Suriname, door Fred. Oudschans Dentz.
Oost- en West. Mededeelingen. 28 Sept. 1940, no. 9. Een jubileum in
Suriname. Het Kinderhuis van de Evangelische Broedergemeente,
door O. D.; De wonderlijke Burgerlijke Stand in Suriname, door O.D.
Idem. 9 November 1940, no. 12. Pedro Louis Brion, een zoon van
Curacao, de medebevrijder van Venezuela, door Fred. Oudschans
Dentz; Suriname verheerlijkt, door O. D.; Luchtvaartervaringen en
avonduren in Venezuela met leeringen voor Suriname, door dr.
W. C. Klein; muziek uit Suriname, door W. G. G.
Idem. no. 16, 4 Januari 1941, no. 16. De ramp op Curacao voor
ruim honderd jaar, door Fred. Oudschans Dentz.

B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.

Literatuur-overzicht over het jaar 1939 van de taal-, land- en volken-
kunde en geschiedenis van Nederlandsch-Indie, door H. van Meurs.
Uitg. door het Kon. Inst. voor de taal-, land- en volkenkunde van
Ned.-Indie te 's-Gravenhage. M. Nijhoff, 1940 [Hoofdstuk VIII. West-
Indie. Nos. 873-997].
Proceedings. 6th. Congress Int. Society Sugar Cane Technology. Baton
Rouge. 1938 (1939). The Rhizoctonia disease of Bermuda grass, sugar
cane and other grasses in Bermuda, door F. C. Rijker; Some aspects
of the campaign against the moth borer in Antigua and St. Kitts
(diatraea saccharalis. Fabr.) 1931-1938.









BIBLIOGRAPHIE


15de verslag van den Ondernemersraad voor Suriname. 1939 (1940).
Kon. Ver. Koloniaal Instituut. Mededeeling no. XXX. Afd. Handels-
museum no. 11. Flora of Suriname (Netherlands Guyana) edited by
dr. A. Pulle. Vol. IV part 2 (pg. 257-352) Verbenaceae-Avicenniaeeae-
Asclepiadaceae (pas) f 3.-.
Jamaica Inn, De gieren van de herberg Jamaica, door Daphnedu
Maurier. Uitg. Mij. Kemink en zoon. Utrecht f 2.75 (f 3.50).
Houtvergassing in de Tropen in het bijzonder met het oog op Neder-
landsch-Indij en Suriname, door ir. W. Spoon. (Overdruk uit De Ind.
Mercuur van 2 Oct. 1940, no. 40). Berichten van de Afd. Handels-
museum van het Koloniaal Instituut, no. 155.
Tonkaboonen uit Suriname, vergeleken met tonkaboonen van an-
dere herkomst, door C. van de Koppel en A. J. van Druten, (overdruk
uit De Ind. Mercuur van 22 Mei 1940, no. 21). Berichten van de Afd.
Handelsmuseum van de Kon. Vereeniging Koloniaal Instituut,
no. 149.
Health of White Settlers in Surinam, door N. H. Swellengrebel en
E. van der Kuyp. Uitgave van het Koloniaal Instituut. Special
Publication no. LIIII. Department of Tropical Hygiene no. 6. (1940).
Doffie, de grootste rakker van Paramaribo, door P. M. Leg&ne. No. 4
Zeister tractaten 1940. Uitg. door het Zendingsgenootschap der Evang.
Broedergemeente. t 0.45.
Kalender Groot-Nederland, samengesteld door C. van Son en Fred.
Oudschans Dentz. [Met geschiedkundige data o.a. van Suriname en
Curacao.] f 1.25.
Kalender Oost en West. [Met afbeeldingen van Oost- en West-Indie].
Ten bate van de hulp- en steunverleening. Afgehaald f 0.85. Per post
f 1.10.
Manual of the stamps of Netherlands, Netherlands Indies, Curafao
and Surinam, door A. Arthur Schiller and Johannes de Kruyf, New-
York, 1940, $ 1.
Rumeiland, Uit de papieren van Richard Beckford, behelzende het
relaas van zijn lotgevallen op Jamaica, 1737-1738, door S. Vestdijk.
Nijgh en Van Ditmar, Rotterdam. O. D.















AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN

DOOR

W. R. MENKMAN.

III

V 6 6 r 1 6 2 1. De toestand v66r de oprichting der West-Indische
Compagnie is H. blijkbaar niet duidelijk geweest; eerst vertelt
hij dat de onzen zich reeds op het einde der zestiende eeuw op
den handel met West Indie toelegden, daarna dat het doel der
uitrustingen naar de West voornamelijk de kaapvaart was (Ned.
I, 11). Wij mogen zonder aarzeling aannemen, dat commercieele
expansie beoogd werd en de kaapvaart bijkomstig was; de sche-
pen waren echter ter verdediging bewapend en, konden zij en
passant buit behalen, dan liet men de gelegenheid niet voorbij-
gaan.
Dat volgens notarieele acten in het Haarlemsche Rijksarchief
reeds in 1567 een Enkhuizer en een Arnemuider schip zich op
Cuba bevonden, was aan H. allicht niet bekend; over Cabi-
liau's reis van 1597-1598 (ook naar de Caraibische Zee),
spreekt hij niet, over de vijf Nederlandsche koopvaarders te
Havana in 1599 evenmin, ook niet over de avonturen van
Wemberich van Berghem op Cuba, heel in bet begin der zeven-
tiende eeuw 1).
Van de zoutvaart op Bonaire en Sint Maarten v66r de oprichting
der Compagnie (Ned. I, 11) is niets gebleken; welke het West-
indische zout-eiland was, dat in 1599 door een Enkhuizer schipper
ontdekt werd, is niet bekend, wel dat er direct veertig groote
schepen heenvoeren 2). Dat er reeds v66r 1621 Nederlandsche
zoutetablissementen waren aan de kust van Venezuela staat vast

1) De Jonge, Opkomst, zie vroeger; Everhart van Reyd, Voor-
naemste Gheschiedenissen in de Nederlanden, 633/634, Arnhem 1626;
W. I. Gids, XVIII, 214/215.
') Van Reyd, 634, zie hooger; vergel. Bijdr. t. d. gesch. onzer kolo-
nisatie in N. Amerika, De Gids 1848.

65 -
West-Indische Gids XXIII 5








W. R. MENKMAN


en niet alleen omdat ,,de Soutvaert op Ponte del Re" special in
het eerste octrooi der Compagnie genoemd werd ).
H. spreekt over de talrijke oorlogsschepen, die Spanje in zijn
Amerikaansche kolonien onderhield (Ned. I, 12); het was echter
just de afwezigheid eener Spaansche maritime macht in de
Westindische wateren, welke het aan de onzen, en al eerder
aan anderen mogelijk gemaakt heeft, in dat zeegebied door te
dringen.
Inderdaad kwam daar nog bij, dat de Spaansche kolonien
door haar moederland niet in voldoende mate van het noodige
voorzien werden, zoodat sluikhandelaars van vreemde nationa-
liteit welkom waren (wat de Engelschen al lang tevoren ontdekt
hadden), hoewel oogluiking ook wel door omkooping of intimidate
verkregen werd. Het doet echter vreemd aan, dat H., ter illustrate
van dezen toestand, een vertoog aanhaalt van 1738 (Ned. I, D. 6),
toen de kwestie van den sluikhandel in een nieuwe period was
komen te verkeeren, door de oprichting, tien jaar eerder, van de
Guipuscao-compagnie. In den aanvang der achttiende eeuw ver-
kregen de kooplieden der Baskische province Guipuscoa een,
overigens vrij beperkt voorrecht, uitsluitend voor de vaart op de
capitania general de Caracas (Orinocomond tot Rio Hacha),
een gebied dat toen reeds gedurende drie kwart eeuw special
voor den Curacaoschen handel van zooveel belang geweest
was 2). De zetel van het verkeer met de nieuwe wereld was reeds
in de zeventiende eeuw van Sevilla op de havenstad Cadiz
overgegaan; ook voor den handel van Guipuscoa bleef Cadix
de haven. De geschiedenis der achttiende eeuwsche hervormingen
van het Spaansche koloniale stelsel kan hier niet verder vervolgd
worden, doch zij heeft in ieder geval niet direct te maken met die
onzer expansiepolitiek van v66r de oprichting der West-Indische
Compagnie.

Curacao wonder Spaansch behind. Van de Cura-
caosche geschiedenis v66r 1634 zegt H. weinig; de publicaties
betreffende Ampies (Jaarv. I, Bijlage A; Jaarv. II, Bijlage B)
zijn niet door H. onderteekend.
Aan Teenstra's mededeelingen hecht H. weinig waarde (Ned.
I, D. 213/215) en het is wellicht om deze reden dat hij geen ge-
wag maakt van hetgeen laatstgenoemde vertelt aangaande een
1) W. I. Gids, XVII, 196.
*) Zie o.a. J. J. Dauxion Lavaysse, Voyage aux Isles de Trinidad...
et dans diverse parties de Ven6zuela, hoofdst. 10, Paris 1812.







AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Zeeuwsch schip dat in 1523 de Caraibische Zee bezocht; T. heeft
misschien iets naders willen berichten over de reis welke een Zeeuw
zou hebben gemaakt, op zoek naar een eiland, dat hem door Karel
V geschonken was, zie Luzac 1).
In de Engelsche litteratuur wordt Curagao genoemd als in
1565 aangeloopen door John Hawkins, die er grooten veerijkdom
aantrof 2). Teenstra vertelt een handschrift te hebben ontdekt,
volgens hetwelk de Graaf van Cumberland in 1593 Curacao zou
hebben bezocht, om er te ververschen; H. levert hierop geen
commentaar. George Clifford, third Earl of Cumberland, is voor
zoover bekend toen niet in de Caraibische Zee geweest; wel rustte
hij in 1593 een expeditie uit en de schepen kunnen inderdaad wel
op Curacao ververscht hebben (er was daar volgens Hawkins een
overvloed van versch vleesch te verkrijgen), maar de Graaf zelf
was op de Azoren achtergebleven, wegens ziekte. Vier of vijf
jaar later zeilde Clifford met een groote vloot uit, om de Span-
jaarden in West Indie afbreuk te doen; hij vertoefde toen op
Dominica en pleegde een aanslag op Porto Rico, welke niet tot
blijvende resultaten leidde 3). Dan volgt het bezoek van David
Middleton aan onze tegenwoordige Benedenwindsche Eilanden
op de reis van 1601, waarvan indertijd Pater Eu we n s iets
mededeelde 4); veel bijzonderheden echter kunnen aan het ver-
haal van den Engelschman niet ontleend worden.
De geschiedenis van Jean-Remy Perrin is volgens H. door
Teenstra niet correct uit De la Porte's werk overgenomen;
het eigenaardigste echter is, dat T. den indruk gegeven heeft
alsof de Bretagner zijn avonturen op Curacao (?) in de zestiende
eeuw beleefde, wat zelfs in de Encyclopedie van Ned. West-Indie
overgenomen is, hoewel De la Porte en Teenstra beiden het jaar-
tal 1602 noemen. Ook het verhaal van het bouwen van een fort
op Cura9ao (?) is hoogst onwaarschijnlijk.

West-Indische Compagnie. Dat de commander
Pieter Schouten (die eigenlijk van beroep medicus geweest zou
zijn) in 1624 met een eskader voor Sint Maarten zou zijn ver-
schenen (Ned. II, 7), is een wel wat overdreven voorstelling; zijn

') E. Luzac, Holland's Rijkdom, I, Leiden 1780.
*) Clements, R. Markham, The Hawkins' voyages, Hakluyt Soc.
1878.
*) Dictionary of National Biogr.; Joh. de Laet, Iaerl. Verhael,
bew. S. P. L. Honor Naber (Linschoten Ver. XXXIV, 1931), 96, 98.
') Neerlandia, Bonairenummer, 1907.








W. R. MENKMAN


schip de Eendracht was van hem afgeraakt en hij beyond zich
nu aan boord van het andere vaartuig der expeditie, de Trouwe,
een jacht van zestig lasten, dat een nieuwen boegspriet noodig
had, van kalfaten wordt niet gesproken 1). Intusschen, dit bericht
is inderdaad het eerste betreffende een bezoek aan de Boven-
windsche Eilanden, in de annalen der Compagnie te vinden.
Het vertoog van 11 October 1632 (Ned. I, 16, D. 7), overigens
niet het eenige van dien aard, was een poging om de Hooge Re-
geering er van te overtuigen, dat zij verkeerd zou doen, ter will
van den vrede met Spanje en Portugal, de West-Indische Com-
pagnie prijs te geven. Van vrede was n.1. in genoemd jaar, na
den val van Maastricht, sprake en de Compagnie was toen en
later voor den Koning het groote struikelblok.
Van de verlenging van het eerste octrooi in 1647 rept H. niet,
noch van den slechten toestand waarin de Compagnie toen reeds
verkeerde en van de moeilijke positive waarin ook de regeering
der Republiek zich beyond, in verband met de verhouding tot
Portugal en de Braziliaansche kwestie.
Deliquidatie der oude Compagnie in 1674 (Ned. I, 16) was meer
schijn dan werkelijkheid; een derde deel der bewindhebbers going
naar de nieuwe over en de anderen verkregen voorkeur bij
vacatures 2). De ondernemingsgeest der kooplieden, welke bij de
vorming der tweede Compagnie aan den dag gelegd zou zijn, was
niet zoo groot; zij beschikte als bedrijfskapitaal slechts over
hetgeen door bijstorting op aandeelen en obligaties bijeen ge-
bracht kon worden. De organisatie bleef gehandhaafd als een
instrument tot het beheeren der Nederlandsche koloniEn, zon-
der deugdelijke contr6le echter van de zijde van den staat.
Dat de kwestie van den vrijen handel (Amsterdam tegenover
Zeeland) bij de beide verlengingen een rol gespeeld heeft (Ned.
I, 17), is just; H. vermeldt echter niet hoe belangrijk deze aan-
gelegenheid geweest is met betrekking tot Brazilie, wonder het
eerste octrooi, resp. bij de reorganisatie van 1647.
Een goed overzicht van het verloop der koersen van de action
der West-Indische Compagnie zal wel moeilijk samen te stellen
zijn; dat echter een handelsonderneming als zoodanig haar be-
langen geschaad zou zien door ,,het verminderen in waarde der
aandeelen van de maatschappij" (Ned. I, 63) is een nogal aan-
vechtbare uitspraak; in het laatste deel der zeventiende eeuw
1) De Laet, Iaerl. Verh., 31.
') Mr. S. van Brakel. De Hollandsche Handelscompagnieen der
zeventiende eeuw, 's Hage 1908.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


evenwel was reeds de speculatiezucht over de Nederlandsche
kapitalisten vaardig geworden.

De verovering van Curagao. H. heeft geen gebruik
kunnen maken van het rapport van Van Walbeeck (Ned. I, 22);
Wa r n s i n c k heeft het teruggevonden (of een copie er van)
in het archief nopens Brazilie 1), zooals ik indertijd op dezelfde
plaats een copie van het rapport van Le Grand aangetroffen heb2).
Van Walbeeck zal wel een kaart van het eiland opgezonden
hebben, die dan wel zal zijn afgelegd bij het origineele rapport;
die waarvan H. het bestaan vermoedde (Ned. I, D. 25) moet
andere letters ter aanduiding der verschillende baaien, vestigin-
gen enz. hebben gegeven, dan die welke De Laet gebruikte ter
verduidelijking van zijn kaart 3).
Er heeft direct een opname plaats gehad en ook Klein Curaqao
(Ned. I, 37) is direct verkend 4); aangaande het zoeken naar
goud hebben de Spanjaarden ons ingelicht 5), over de bijzondere
voorzorgen ten behoeve van de van het eiland verwijderde oude
bewoners rapporteerde Van Walbeeck 6).
Dat een voorgenomen tocht naar Brazilie mede aanleiding
geweest zou zijn om een aanslag op Curacao te ondernemen
(Ned. I, 21, D. 5), valt al heel moeilijk in te zien; men had het
vorige jaar Sint Maarten verloren en wilde een ander steunpunt
zien te bemachtigen in de Caraibische Zee, dat zal wel de reden
geweest zijn voor de expeditie van 1634. Zulk een station diende
zoowel voor de uit Brazilie thuisvarende schepen, als voor die
welke voor operates in de Caraibische Zee uit Nederland werden
uitgezonden (Ned. I, D. 33).
Dat men niet over 66n nacht ijs going, blijkt wel uit het voor-
schrift om, wanneer de aanslag op Curagao mocht mislukken, de
flotielje een andere bestemming te geven; behalve over de aan-
wijzingen van Otsen, die toch Curagao niet zoo bijzonder goed
bleek te kennen, beschikte men ook nog over die van Rijme-
landt, betreffende de kust (Ned. I, 21, D. 22). Waar H. zijn
gegevens aangaande dezen Rijmelandt heeft gevonden, vertelt
hij niet; aan Otsen kon terecht verweten worden, dat hij de

1) De Laet, Iaerl. Ver., IV, Linschoten Ver. 1937.
*) Maandbl. Oost en West, Mei 1934.
I) Iaerl. Verb. 436/437.
*) W. I. Gids, XX, 196, 198.
*) W. I. Gids, XVII, 201.
*) W. I. Gids, XX, 196.








W. R. MENKMAN


Compagnie met betrekking tot de Curacaosche havengelegenheid
volkomen verkeerd had ingelicht 1).

Kaapvaart-Zeeroof. H. vertelt nogal eens iets over
dit onderwerp, maar slaagt er niet in zijn lezers een duidelijk
beeld te geven van den particulieren zee-oorlog, welke in de Ca-
raibische Zee en elders gedurende twee en een halve eeuw
den handel heeft belemmerd, eigendom verwoest en het voort-
schrijden der beschaving tegengehouden. Dat enkele Engelsche
en Fransche vrijbuiters min of meer waardevolle reisverhalen
hebben nagelaten, weegt hiertegen niet op.
Niet alleen H., maar ook anderen hebben echter aan de kaap-
vaart onrecht gedaan, door haar te veel te zien als een bedrijf dat
slechts weinig van zeeroof verschilde, van de wijs gebracht door de
oude geschriften, waarin de partijen elkander over en weer gaarne
van onwettige daden beschuldigden. Wij mogen aannemen, dat
in West Indie in de zeventiende en achttiende eeuw in den regel
de legitimiteit in acht genomen werd; open zeeroof was een ont-
aardingsverschijnsel, dat optrad toen er voor de boekaniers en
flibustiers geen reden van bestaan meer was 2). Oorlogsschepen
werden hoofdzakelijk ingezet in den strijd in de Europeesche
wateren; in de overzeesche gewesten der koloniale mogendheden
hadden de plaatselijke gezagdragers de bevoegdheid kaper-
brieven uit te reiken ten behoeve van de guerilla ter zee. De
nationaliteit der gegadigden deed niet ter zake; Reyning, een
Nederlander, om slechts dit eene voorbeeld te noemen, deed aan
de Spanjaarden afbreuk krachtens een Engelsche commissie,
maar voer direct daarna met evenveel enthousiasme wonder een
Spaansche commissie op de Engelschen. Zelfs was het mogelijk,
dat een kaper, met een vreemden commissiebrief, tegen de
koopvaardij van zijn eigen natie ageerde en de voorbeelden van
een dergelijk bedrijf zijn aan te wijzen.
De kaper voer wel tevens ter koopvaardij en de koopvaardijman
oefende wel tevens de kaapvaart uit, wanneer hij een commissie
had; zeeroover was alleen hij die op zee gewelddaden pleegde
zonder, of met een niet regelmatige of niet meer geldige commissie,
waarover natuurlijk onzekerheid kon bestaan.
In oorlogstijd gaven de belligerenten over en weer kaapvaart-
brieven uit en schiepen zich zoodoende een hulp-marine; daar-

1) Rapport Van Walbeeck, zie vroeger.
') Pb. Gosse, The history of Piracy, London, 1932.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


naast echter kende men de lettres de represaille, of lettres de marque,
krachtens welke de onderdanen van den eenen staat zich in
vredestijd voldoening konden verschaffen voor onrecht, hun van
wege een anderen staat aangedaan. Deze laatste installing dag-
teekende reeds uit de middeleeuwen 1) en nog in de v66rgeschie-
denis van onzen tweeden Engelschen oorlog is van letters of
marque (letters of reprisal) tegen de Hollanders sprake 2),
terwijl nog later, in 1686, een Engelschman vergoeding van zijn
Koning vroeg, ,,either in money or reprisal", voor de schade hem
toegebracht door een Spaanschen overval van het eiland Tortola 3).
Verder machtigden zoowel Engeland als Spanje particuliere
scheepsbevelhebbers om zich meester te maken van vreemde
vaartuigen, welke in West India den sluikhandel uitoefenden
en derhalve de moederlandsche monopoliebepalingen ontdoken;
wat dan weder aanleiding gaf tot het uitreiken van represaille-
brieven door de tegenpartij. Aangezien aan beide zijden op aan-
deel in den buit gevaren werd, oefende men feitelijk over en
weer kaapvaart uit in vredestijd; de Spaansche guard costas
hebben een groote rol gespeeld in den strijd der Engelschen voor
de open deur in West Indie, vooral in de achttiende eeuw 4).
Gevallen van open zeeroof zijn niet zoo gemakkelijk aan te
wijzen; het geval van het slavenschip Sint Jan (Ned. I, D. 75, 76),
ook elders beschreven 5), was er allicht een, het deed zich echter
voor kort na het in working treden van Cromwell's navigation
law, evenals de andere gewelddadigheden, in 1651, 1654, 1658
en 1659, door H. gememoreerd (Ned. I, 43, D. 74/77).
H. noemt 66n voorbeeld van personen die wegens zeeroof
op Curacao veroordeeld werden (Ned. I, 140/141) en wij moeten
aannemen dat het toen (1729) inderdaad om een international
erkend misdrijf going.
Het octrooi der West-Indische Compagnie van 1621 sprak
niet met zoo vele woorden over de kaapvaart; zij werd geacht
ook voor dit bedrijf octrooi te hebben en de uitoefening er van
aan anderen te kunnen toestaan, tegen aandeel in den buit 6).
1) Richard Pares, War and Trade in the West Indies 1739/1763,
Oxford 1936.
') Japikse, Verwikkelingen, 48, 177, 312, 441, 460, 468, zie vroeger.
*) Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1685/1686, No. 673.
') Pares, zie hooger.
) Doc. ... Slave Trade..., I, seventh. cent., doc. Nos 33, 34, zie
vroeger; O'Callaghan, Voy. Slavers, zie vroeger.
*) Lieuwe van Aitzema, Historie of Verhael van Saken van Staet
ne Oorlogh, 3de dl., 1630/1635.








W. R. MENKMAN


De Roeberge's (zie Namen van Personen) moeten een consent
van de Compagnie gehad hebben en van Snouck en Lettr6 blijkt,
dat zij in 1635 van de Kamer Zeeland een commissie verkregen
om (in West Indie) "te gaen cruijsen" (Ned. II, D. 13). Van de
gebroeders Lampsins, de reeders van de Nieuwe Geuzen, waar-
van De Ruyter er een gecommandeerd heeft, is bekend, dat
zij tijdens den derden Engelschen oorlog de ,,vrije nering" in de
Westindische wateren lieten uitoefenen 1). H. geeft een artikel-
brief, vastgesteld door de Staten Generaal in April 1675,
houdende bepalingen op de vergoedingen, waarop zij die in
dienstvan de West-Indische Compagnie gekwetst zouden worden,
aanspraak zouden kunnen maken (Ned. II, D, 13), wat betrek-
king moet gehad hebben op de kaapvaart tegen de Franschen,
want oorlogsvloten bracht de tweede Compagnie niet in zee en
met Engeland was vrede gesloten. De directed bemoeienis der
Hooge Overheid met de kaapvaart dateerde reeds van den vorigen
oorlog; in Februari 1665 hadden Oost- en West-Indische Com-
pagnie machtiging verkregen den Engelschen in en buiten Europa
zooveel mogelijk afbreuk te doen en reeds in Januari van dat
jaar waren kapercommissies uitgereikt door de Staten Generaal,
niet meer door de admiraliteiten, wonder een reglement 2).
H. spreekt af en toe over het kaaprecht (Ned. I, 110, 171),
maar zegt niet waarop dat berustte; hij noemt eenmaal het vredes-
verdrag van Munster (Ned. I, 171), waarop natuurlijk Spanje
het recht baseerde in vredestijd aanhoudingen te doen van
schepen bij den sluikhandel betrokken. Ook Engeland heeft
herhaaldelijk met Spanje verdragen gesloten, welke tot vele
dispute aanleiding gegeven hebben evenwel, in verband met
het optreden der guard costas 3). Engeland, dat zelf zoo vaak
het dominium maris-principe verdedigd heeft, meende dat het
Amerikaansche zeegebied vrij behoorde te zijn, behoudens het
recht van iedere koloniale mogendheid om haar handelsmonopo-
lie te beschermen (recht van onderzoek in de territorial wateren),
terwijl Spanje de nieuwe wereld als haar domein bleef beschouwen,
behoudens het bij verdrag aan anderen toegekende recht zich
daar te bevinden.
Waarom noemt H. (Ned. II, 26) Gerard Bogaert een Holland-
schen flibustier? Waarschijnlijk een te letterlijke vertaling van
Du Tertre. B. was een Zeeuw en voer met een commissie van den
') Calendar of State Papers, Am. & W. I., 1669/1674, No. 1000.
2) Japikse, Verwikkelingen, 467, zie vroeger.
') Pares, War and Trade, zie vroeger.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


directeur van Curagao; flibustiers waren Fransche vrijbuiters.
In oorlogstijd traden kapers ook op tegen neutralen, wanneer
die onrechtmatig verkeer onderhielden met de tegenpartij. Wat
onrechtmatig was evenwel (Ned. I, 110), kon aan twijfel onder-
hevig zijn. Zelfs nog in den Amerikaanschen vrijheidsoorlog
was het een twistpunt of de onzen krachtens het verdrag met
Engeland van 1674 (Tractaat van Marine) aan Frankrijk al dan
niet scheepsbehoeften konden leveren 1). In den Spaanschen
Successie-oorlog intusschen waren wij geen neutralen, doch
active deelnemers aan het conflict, wat voor Curacao de groote
moeilijkheid medebracht, dat de vijand tevens de belangrijkste
handelsrelatie was en men het verkeer gaarne wilde handhaven.
Na den vrede van Utrecht brak een period van rust aan, welke
duurde tot 1739 (oorlog van Engeland met Spanje, bekend als
,,Jenkins' ear war", wegens het gebruik dat de oorlogspartij in
Engeland maakte van een reeds vrij oud conflict met een guard
costa in de Caraibische Zee, waarbij captain Jenkins een oor zou
zijn afgesneden). H. vermeldt verscheidene gevallen van over-
last op zee gedurende dit tijdperk (Ned. I, 135/141, 144, 145, 155,
D. 139); voor zoover niet van echten zeeroof sprake was, moeten
de moeilijkheden veroorzaakt zijn door de actie der Spaansche
guard costas en de tegenactie der onzen, die den sluikhandel
niet wilden opgeven.
Spoedig brak de Oostenrijksche Successie-oorlog uit (1741),
in 1744 werd Frankrijk betrokken in den oorlog met Engeland,
in 1748 kwam de vrede tot stand tusschen de drie partijen;
de Curagaosche handel werd in deze period van strijd belaagd
door Engelschen en Spanjaarden (Ned. I, 171/173). Evenals
wonder de dirctie van Du Fay (1721/1730) en die van Gales
(1738/1740) tusschen de Republiek en Spanje klachten waren
gerezen wegens onrechtmatige nemingen, hadden de Nederland-
sche diplomaten zoodanige klachten te behandelen gehad met
de Spaansche en Engelsche regeeringen tijdens de bestuurs-
periode van Faesch (1740/1758). Particuliere gewapende Cu-
ragaosche schepen ageerden op de kust van Venezuela, hetzij
alleen, hetzij in samenwerking met Engelschen en Franschen,
in 1741, 1742 en 1743, hoewel de Republiek de facto niet in oor-
log met Spanje, slechts nominaal de bondgenoote van Enge-
land was 2). Het gold hier ook weder uitsluitend het belang
1) Zie o.a. J. J. Backer Dirks, De Nederlandsche Zeemacht, III,
245, 's-Hage 1890.
') Pares, War and Trade, zie vroeger; ook W. I. Gids, XX, 80/82.








W.R. MENKMAN


van den sluikhandel. Een Nederlandsche koopvaarder, op weg
naar Curagao, werd twee maal op de reis (1746 en 1747) door En-
gelschen genomen 1).
Bij den Zevenjarigen Oorlog (1756/1763) werd Spanje eerst in
1762 betrokken, zoodat de Spaansche klacht van 1761 (Ned. I,
178) slechts betrekking kon hebben op Curagaosche stoutigheden
als represaille tegen belemmering van den handel op de kust.
Wat onze slavenschepen De Jonge Isaac en Willem Carolina in
1757/1759 bij de Engelschen verdacht deed zijn, blijkt niet
duidelijk 2).


Oor lo g e n. Na den vrede van Munster heeft een reeks van
oorlogen, meer dan anderhalve eeuw lang, invloed uitgeoefend
op den gang van zaken in West Indie; H. laat ons niet altijd
duidelijk zien gedurende of tengevolge van welken oorlog zekere
gebeurtenissen zich voltrokken.
Het voorspel tot den tweeden Engelschen oorlog (Ned. II,
19/21) is uitvoerig behandeld door Japikse, ook met betrekking
tot onze Westindische kolonien 3); aangaande De Ruyters op-
treden in de Caraibische Zee vindt men het noodige in de En-
gelsche litteratuur 4) en bij de Nederlandsche biografen van den
admiral 5).
H. spreekt van een Engelsch-Franschen oorlog van 1667/1668
(Ned. II, 55); het was echter in 1666 dat Lodewijk XIV, ten be-
hoeve van de Republiek en wegens het tractaat van 1662, zich
in den krijg tegen Engeland mengde.
Aangaande den tocht van Evertsen en Binckes gedurende den
derden Engelschen oorlog (Ned. II, 38, 39) beschikken wij thans
over een volledige beschrijving 6). Sprekend over de expeditie
van Binckes tegen Fransch West Indie in 1676, zegt H. (Jaarv.
IV, 22), dat het doel der onderneming zoo goed geheim gehou-
den was, dat zelfs de Fransche gezant er niets van te weten
kwam; gewoonlijk echter worden in oorlogstijd geen diplomatieke

1) W. I. Gids, XVI, 291, 292.
2) J. Hudig Dzn, De scheepvaart op West-Afrika en West-India in
de achttiende eeuw, 41, Amsterdam 1926.
3) Verwikkelingen, zie vroeger.
') O. a. bij Harlow, Col. exped., documenten par. III, 2, 3, zie
vroeger.
5) Blok, Mich. Adr. de Ruyter, zie vroeger.
*) De Zeeuwsche expeditie naar de West, zie vroeger.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


betrekkingen tusschen de oorlogvoerenden onderhouden door
middel van resideerende gezantschappen. Godefroi Comte d'Es-
trades was Fransch gezant in Den Haag geweest, gedurende
het laatste deel van den Tachtigjarigen Oorlog (1642/1648) en
daarna weder ten tijde van De Witt (1662/1668) 1).
In 1682 kwam op Curagao het bericht aan van een te verwach-
ten oorlog met Spanje (Ned. I, 65); de Republiek echter stond
destijds aan de zijde van Spanje en zij nam, met andere mogend-
heden, selling tegen de Fransche aspiraties 2).
Dat in 1689 de oorlog opnieuw uitgebroken was (Ned. II,
44), wilzeggen, dat Frankrijk op het einde van 1688 ook aan de
Republiek den oorlog verklaard had (na den inval van Willem
III in Engeland) en dat wij in den aanvang van het volgende
jaar de oorlogsverklaring beantwoordden, waarna Engeland
spoedig volgde (Augsburgsche Coalitie, Weensch Congres,
Negenjarige Oorlog, vrede van Rijswijk 1697).
Met den oorlog tusschen de Republiek en Spanje van 1701/
1702-1713 (Ned. I, 107/110, 128) wordt natuurlijk de Spaansche
Successie-oorlog bedoeld, aan welken oorlog Nederland als
bondgenoot van Engeland deelnam, met Oostenrijk tegen Spanje.
In 1739 gaf de Engelsche regeering letters of reprisal af tegen
de Spanjaarden en een oorlog brak uit, waarin Frankrijk in
1744 betrokken werd, eindigend met den vrede van Aken in
1748, welke tevens een eind maakte aan den Oostenrijkschen
Successie-oorlog, in 1741 aangevangen. Dan volgde de Zeven-
jarige Oorlog in 1756, eindigend met den vrede van Parijs in
1763 (Ned. I, 179). In de twee conflicten tusschen Engeland en
andere mogendheden was de Republiek, krachtens tractaat,
verplicht de Engelsche zijde te houden, doch metterdaad was zij
neutral en slechts uit op handelsvoordeel. Van de rol, welke
Curacao en Sint Eustatius speelden, geeft Pares bijzonderheden;
in den Zevenjarigen Oorlog werd grovelijk misbruik gemaakt
van de ,,flags of truce", sluikhandel leverde groote voordeelen op
en op Sint Eustatius verkocht men zelfs wapentuig aan de
Franschen 3). De oorlogvoerenden zelf echter maakten zich
schuldig aan veel dat niet door den beugel kon.
Dat in den Amerikaanschen Vrijheidsoorlog Spanje en Neder-
land een tijd lang bondgenooten waren, d.w.z. beiden tegen
Engeland streden (Ned. I, 180/181), is natuurlijk just; de
1) Nouv. Biogr. g6n.
') P. J. Blok, Geschiedenis van het Nederlandsche volk. III, 247.
3) War and Trade, zie vroeger; W. I. Gids, XX, 82en volg., 97 en volg.








W. R. MENKMAN


Spaansch-Engelsche oorlog brak uit in 1778, onze vierde En-
gelsche oorlog in 1780. Het in vrijheid stellen, door Spanje, van
Curagaosche schepelingen, die wegens smokkelhandel naar Cadix
opgezonden waren, kan echter met het hooger vermelde samen-
gaan tegen Engeland onmogelijk iets te maken gehad hebben;
H. immers haalt brieven aan van 1766 en 1767.
De vierde Engelsche oorlog wordt door H. niet met name
genoemd, doch wel maakt zijn geschiedenis melding van de
maritime actie van Curarao uit in 1782 (Ned. I, 180). Het geval
van de Machtelyna echter wordt door H. niet beschreven 1).


To c h t Cr ij n s s e n. H. vertelt (Jaarv. IV, 20), dat Abraham
Crijnssen in 1667 optrad in Essequibo, waar de Zeeuwen zich in
vorige jaren gevestigd hadden (zij waren er n.b. reeds op het eind
der zestiende eeuw) 2). Door de Franschen en Engelschen zouden
zij nu volgens H. genoodzaakt zijn geworden het land te ontrui-
men; de Franschen echter waren sedert 1666 onze bondgenooten
en zij hebben, gesteund door de Indianen, de Engelschen in
Essequibo aangevallen, die zich ten slotte moesten overgeven,
toen de commander van Berbice, eveneens met Indiaansche
bondgenooten, hen kwam bestoken, na een tocht dwars door de
wildernis 3).

Rodomontade. Bij de beschrijving van den Franschen
aanslag op Curacao van 1673 (Ned. I, 46/53, D. 92/98) heeft
H. waarschijnlijk geen gebruik gemaakt van het pamflet in de
Koloniale Boekerij te Paramaribo over deze zonderlinge rodo-
montade 4).
Het zal wel altijd een raadsel blijven, langs welken weg het
aan Doncker gelukt is, De Baas tot den aftocht te bewegen;
Dampier, die in 1681 Curacao bezocht, hoorde daar het verhaal,
dat drie- of vier en twintig jaar geleden de gouverneur het eiland
aan de Franschen verkocht zou hebben, maar overleden was
toen dezen het kwamen opeischen.
N.B.: Dirk Otterinck was directeur van 1670-1673, Doncker
volgde hem in laatstgenoemd jaar op.

1) W. I. Gids, III, 385.
*) E. B. Zwalue, De daden der Zeeuwen gedurende den opstand
tegen Spanje, 269, Amsterdam 1846.
') Warnsinck, Ab. Crijnssen, zie vroeger.
') W. I. Gids, VII, 279.








AANTEEKENINGEN OP HAMELBERGS WERKEN


Mislukte aanslag d'Estrees. Een der metgezellen
van Dampier 1) wist te vertellen dat hij eens op de Aveseilanden
een ontmoeting gehad had met een Nederlandsch schip, dat de
kanonnen kwam zoeken der aldaar verongelukte schepen van
D'Estrees (Ned. I, 58, 59).

Aanslag C a s s a r d. H. zal bij het beschrijven van dezen
aanslag (Ned. I, 119/127, D. 114/137; Jaarv. I, Bijl. A.) wel niet
beschikt hebben over het journal in de Gentsche universiteits-
bibliotheek 2), dat een zoo belangrijke bijdrage levert tot de
kennis van de gezindheid en de houding der Curacaosche bevol-
king, ter gelegenheid, van de brandschatting van 1713.
(Wordt vervolgd)


1) New voyage, zie vroeger.
') W. I. Gids, VI, 241.















PIETER HASSELL


DOOR

PH. F. W. VAN ROMONDT

De naam Hassell is op de bovenwindsche eilanden zeer ver-
breid. Reeds in de 17de eeuw treft men dien aan op St. Eustatius,
St. Maarten en Saba. Het eerstgenoemde eiland werd bestuurd
door een commander, St. Maarten en Saba elk door een vice-
commandeur. Wie in de geschiedenis dezer eilanden belang stelt,
komt terecht bij Hamelberg, De Nederlanders op de West-Indische
eilanden en bij Knappert, Geschiedenis van de Nederlandsche boven-
windsche eilanden in de i8de eeuw. Het hier volgende is ontleend
aan ,,de oude archieven van Sint Eustatius, Sint Martin en Saba",
die zich op het Algemeen Rijksarchief te 's Gravenhage bevinden.

Omstreeks 1677 moet Pieter Hassell geboren zijn, vermoedelijk
op Saba, en daar zal hij tusschen 1705 en 1706 gehuwd zijn met
Susanna Haley, ook van Saba. Uit dit huwelijk zijn vijf kinderen
bekend: Jacobus, geboren 14 Mei 1716, Daniel en Helena, beiden
op Saba geboren, achtereenvolgens 21 October 1718 en 10 Juli
1721; de laatste twee, Richard en Johannes, zijn 1 Januari 1724
en 27 Mei 1727 op St. Maarten geboren 1). De geboorteplaats van
het eerste kind is niet bekend. Men mag uit deze gegevens afleiden,
dat Pieter Hassell tusschen 1721 en 1723 naar St. Maarten is ver-
huisd.
Daar vindt men hem in 1728, als hij met Jan Lespier, burger en
inwoner van St. Eustatius, den 16den September een overeen-
komst aangaat over een suikerplantage in Cul de sac, die Hassell
wonder zijn toezicht zou nemen. Zeven jaar later, 18 Juni 1735,
wordt deze gemeenschap ontbonden. Jan Lespier doet afstand
van zijn aandeel tegen vergoeding van 650 pesos van achten. Op
zijn plantage verbouwde hij voornamelijk katoen en suikerriet.
7 Mei 1735 komt hij voor als onderteekenaar van een verzoek-
schrift om windmolens ten behoeve van de zoutpan. In een ver-
klaring van 5 Juli 1729 wordt Pieter Hassell als scheepstimmer-
1) Doopboek van St. Eustatius.


- 78 -







PH. F. W. VAN ROMONDT


man vermeld, en in 1732 (16 April), het jaar, waarin een aardbe-
ving St. Maarten teisterde, als kooper van een stuk land van Wil-
lem Mussenden.
Volgens een lijst van inwoners van het eiland van 28 Februari
1733 bestond het huisgezin van Pieter Hassell uit het echtpaar en
drie zoons. Van dat jaar af was hij raadslid en kapitein-luitenant
der burgerij. Uit Knapperts Geschiedenis is heel wat bekend om-
trent dien John Philips, aan wien de hoofdstad van St. Maarten,
Philipsburg, haarnaam heeft ontleend. Heer van Almery Closs
wordt hij genoemd, en in 1691 was hij te Arbroath in Schotland
geboren. Knappert vermeldt hem reeds in 1729 als kapitein-luite-
nant der burgerij op St. Maarten, volgens sommigen een man van
,,quade conduites". Heeren X, bewindhebberen der West-Indische
Compagnie, hadden Philips een toezegging gedaan, dat hij den
vice-commandeur van St. Maarten, Mart. Meyers, zou opvolgen.
In afwachting daarvan was Philips maar vast naar St. Maarten
gegaan en maakte het daar den vice-commandeur danig lastig.
Erger werd het, toen bij Meyers' overlijden in 1733 de comman-
deur van St. Eustatius Barry aanstelde als vice-commandeur van
St. Maarten. Kort daarop moet Philips, die het plan schijnt gehad
te hebben, St. Maarten vrij van het gezag van St. Eustatius te
maken, in Nederland geweest zijn en door bewindhebberen tot
commander van St. Maarten zijn benoemd. 16 Februari 1735
kwam hij daar aan; Barry werd ontslagen. Philips heeft zijn ver-
diensten gehad, maar zijn zondenregister is ook niet klein, en Pie-
ter Hassell, die kort na Philips'komst herkozen was als lid van
den raad, behoort tot de velen, die het niet met hem hebben kun-
nen stellen. Nu was Pieter Hassell zelf ook geen rustig man: er
wordt melding gemaakt van een geding wegens beleediging, dat
hij den secretaries van St. Maarten J. P. Schenck aandeed, waarin
laatstgenoemde zijn leedwezen betuigde. In hetzelfde jaar, 1736,
kwam het conflict van Hassell met Philips. Dit zat zoo. Philips
had een brief gekregen van heeren X van 29 October 1735 met
aandrang om het hoofdgeld te innen. De uitvoering daarvan
bracht de burgerij in beroering en de kapitein Hassell riep deze in
't geweer, 't welk Philips ,,op poenen van rebellie" verbood. In den
brief, waarin deze laatste hiervan verslag doet aan bewindhebbe-
ren, vraagt hij tevens om een predikant, ,,want hier een partij
slegt volk is".
Een paar maanden later was het ernstiger. Uit een verklaring
van zekeren Jan Ryan blijkt, dat deze zich op 15 Juni beyond ten
huize van den gerechtsbode Jan Weyth; Philips was daar ook.








PIETER HASSELL


Ryan hoorde, dat de commander aan Pieter Hassell vroeg, hoe-
veel gouverneurs er op het eiland waren. Hassell antwoordde:
,,een", maar voegde eraantoe, dat hij de kapitein was en de bur-
gerij op haar verzoek kon oproepen. Philips was daarop begonnen
te schelden en Hassell te affronteeren. De burgers hadden hem
tegengehouden, toen hij handgemeen wilde worden. Al scheldende
zei Philips nog, dat hij Pieter Hassell van het eiland zou bannen,
als hij niet van Saba gebannen was. Dit laatste nu is niet zeer
waarschijnlijk, want in het geding tegen Schenck had de magi-
straat bij het gerecht van Saba naar Hassell navraag gedaan, en
ten antwoord gekregen, dat hij daar als een eerlijk man bekend
stond.
Een dag later (Knappert meent, dat het twee dagen later moet
geweest zijn, een Zondag, omdat van het uitgaan der kerk wordt
gesproken) was Philips weer bij Weyth. De burgerij liep te hoop
en met Pieter Hassell aan het hoofd liep zij op Philips toe. De ka-
pitein las een akte van beschuldiging voor; Philips ontkende,
maar werd aangegrepen en op een schip naar St. Thomas gebracht,
vanwaar hij over St. Eustatius Holland bereikte. Men vindt het
alles uitvoerig bij Knappert. De commander van St. Eustatius,
Johannes Markoe, geeft in een brief van 30 Juni 1736 aldus van
het gebeurde kennis aan bewindhebberen:

,,Deese is dienende om UED. agtb. te adviseeren over de
ongereegeldheeden en verfoeijelijke conspiratie van de habi-
tanten vant eijland St. Marten, also voornoemde opgeseete-
nen van St. Marten haer seven niet en hebben ontsien om op
den 16 deeser maand haren commander d'Heer Jan Philips
aan te tasten en hem daerop immediaet uijt sijn gouverne-
ment versonden naert eijland St. Thomas en twee dagen naer
dato, zijnde den 18, hebben toen een nieuwe verkiesing ge-
daan en voor haaren commander bij provisie aengenoomen
den person van Pieter Hassel, capiteijn luijtenant van de
burgerije aldaer" enz.

Pieter Hassell, die het Nederlandsch niet machtig was 1),
schreef zelf aan bewindhebbers om hun mee te deelen, dat Philips,
op wien de bevolking zeer verbitterd was, 16 Juni 1736 was afge-
zet en naar Holland gezonden, en de burgerij hem tot hoofd had
gekozen, wat hij tegen zijn zin had aangenomen. Ook van andere
zijde kwamen klachten. Philips zou de menschen op stokslagen

1) Op Saba is het accent van Somersetshire en Devonshire herken-
baar. (Algernon Aspinall, The pocket guide to the West-Indies).







PH. F. W. VAN ROMONDT


en scheldwoorden tracteeren, zich als een Nero gedragen; William
Richardson, een der rijkste planters verklaarde, dat Philips hem
uitgescholden en gedreigd had.
Na zich bij de bewindhebbers in Holland te hebben verant-
woord, werd Philips in zijne betrekking gehandhaafd en vertrok
hij 10 Maart 1737 uit Texel, om na een zeer onvoorspoedige reis,
vol wederwaardigheden en waarbij hij zijne bagage kwijt raakte,
24 Juni te St. Eustatius aan te komen; hij had er dus 106 dagen
over gedaan. Met hem kwamen mede 1 sergeant, 1 adelborst 1) en
12 soldaten.
In dat jaar wordt Pieter Hassell genoemd als kapitein-comman-
dant; lang kan hij dat echter niet geweest zijn, want 23 Juli 1737
werd Wouter Barry als zoodanig gekozen. Zelf noemde Hassell
zich ,,an old man".
Dit belette Philips niet als fiscal R. 0. een geding tegen Has-
sell aanhangig te maken, als op eigen autoriteit het gezag te heb-
ben gevoerd en hem, Philips, gewapenderhand van het eiland te
hebben gezonden.
De eisch luidde aldus:

,,Eijsch ende conclusie gedaan door den EdGestr: Heer
Jan Philips heere van Almery Closs, commander over t'eij-
land St. Martin R: O: op ende teegens de person van Pieter
Hassell, geweesene capn. commandant, gedaagde.
,,Den Eijss. R: 0: deede seggen, hoe de Ged: heeft kunnen
goetvinden op den 14e Novembr. (1737) snagts de schildwagt
in de Groote Baay onbehoorlijk aanterantsen op zijn post,
avanceerende op deselve, seggende niet te willen blijven
staan voor niemand en dat hij in korten soo veel commando
in t' Eijland hoopte te hebben als iemand; met de hand op
sijn deegen te slaan, met verdere dreijgementen.
,,T' welke aen een schildwagt, die op sijn post staat en als-
dan voor een aensienelijke person moet geconsidereert wor-
den gedaan te zijn, ten hoogste strafbaar en als hoon het in
tijd van vreede is, volgens krijgsregten met ter dood soude
moeten gestraft worden met confiscatie van goederen.
,,Soo concludeert den Eijssr. R: 0: dat den Ged: als een
turbateur van de inlandse vreede anderen ten exempel, sal
worden gecondemneert in een boete van ps. 500 met de cos-
ten. Actum St. Martin den 3e Decemr. 1737".


') In die tijden was een adelborst een graad tusschen korporaal en
soldaat; vaak ook nog iemand in opleiding tot officer.
West-Indische Gids XXIII 6







PIETER HASSELL


Het vonnis volgde 4 Februari 1738 en zal den gedaagde wel zijn
meegevallen:

,,Raaden, parthijen gehoort ende gexamfineert hebbende,
meede gelet op de beedigde verklaaring van den Ged:, con-
demneeren den Ged: weegens turbatie aan de schildwagt in
een boete van ps. 10- en Anthony Mussenden weegens van
sijn post te gaan en insultaties aan den Ged: in de herberg, in
een boete van ps. 10-, te appliceeren de eene helft ten be-
hoeve van den Heer Eijssr. R: O: en de andere helft ten be-
hoeve van de kerke met de costen. Aldus gearesteert bij Raa-
den op St. Martin den 4e Febr. 1738".

Het volgende jaar bezocht gouverneur Faesch het eiland St.
Maarten, bij welke gelegenheid Pieter Hassell rekening en relique
van zijn tusschenbestuur aan commander Philips deed.
De ,,old man" bleef strijdlustig. Men leest in 1739 van een ge-
ding tegen Thomas Wade ,,wegens het afsnijden van zijns paards
ooren", wel een bewijs voor de ruwheid der zeden op het eiland.
Dat hij niet verscheen, wanneer hij gedagvaard werd, leidde ook
eenige malen tot boete. In een geding tegen hem leest men dd. 3
Mei 1740:
,,Naerdien den Ged: sijn eed voor Raaden gerefuseert heeft
soo is door Raaden gepermitteert aen John Weyth, geregts-
bode, om sijn eed te doen.
,,John Weyth, geregtsbode, heeft voor Raaden wonder eeden
verklaert, als naedat hij bij den Eijsscher (sic) gekoomen en
hem een Goeden morgen gebooden, voorsijde Ged: hem ge-
vraagt, off hij een paper voor hem hadde, waerop de voor-
noemde hem tot antwoord gegeeven, alsdat hij 3 of 4 hadde;
den Ged: hem daerop tot antwoord gegeven hebbende: Segt
U Meesters, als dat ik niet verschijnen nog deselve acceptee-
ren en wil. Waerop hij aen denselven tot antwoord gegeeven
of deselve niet accepteeren en wilt, soo moet ik ze neederleg-
gen; waerop den Ged: hem tot antwoord gegeeven: Soo gij
eenige assurante woorden meer spreekt, soo sal ik U door
mijne neegers laeten opbinden en U een heldere dragt slaegen
laeten geeven en segt U Meesters, als dat ik niet verschijnen
wil.
,,Raaden deese saak overgezien ende geexamineert hebben-
de, mitsgaders gelet op de assurante woorden in presentie
van den geheelen Raad gespr6oken, condemneeren den Ged:
in eene boete 25 Ps. van agten, te appliceeren als naer stijl en
te beta. in 14 dagen, met de kosten van process .







PH, F. W. VAN ROMONDT


Op 5 Juli volgen zeer uitvoerige verklaringen van den gerechts-
bode voornoemd en twee getuigen over de weigering van Pieter
Hassell om de opgelegde boete te betalen. Een sergeant en eenige
soldaten komen op zijne plantage om hem te arresteeren. Er wordt
nu tegen hem geeischt, dat hij excuses moet maken en bovendien
een boete van 100 pesos betalen.
Knappert heeft geschreven over de moeilijkheden met de inning
van het hoofdgeld op Sint Maarten. Reeds in 1735, gelijk gezegd,
drongen bewindhebberen erop aan, dat Philips de inning zou ter
hand nemen met meer gestrengheid. 15 September 1740 berichtte
de commander, dat de betaling der hoofdgelden zonder eenige
opposite was geschied, alleen niet door den gewezen luitenant
Pieter Hassell, die een nieuwe seditie wilde opwekken. Verder
beklaagde Philips er zich in dezen brief over, dat de berechting
van zijne wederrechtelijke wegzending naar Holland in 1736 door
den commander Faesch steeds is uitgesteld geworden en dat
deze dit nu aan diens opvolger had overgegeven.
Op 7 Maart 1741 werd een eisch ingesteld tegen Pieter Hassells
zoon Daniel, die nog wonder toezicht van zijn vader stond, wegens
het zonder permissie verlaten van het eiland.
Kort daarop moesten vader en zoon weer terecht staan wegens
disobedientie en het slaan van eenige personen. Het duurt daarna
wel twee jaar voor Pieter Hassell weer voor 't gerecht komt. Dan
heeft hij voor den zooveelsten keer den gerechtsbode bedreigd,
die hem op zijn plantage een sommatie kwam doen. Pieter heeft
hem uitgescholden en met zijn roer bedreigd. De fiscal vraagt
500 pesos boete, en dat hij blootshoofd om vergiffenis moet komen
vragen. Het vonnis wordt niet vermeld.
Na ruim zeven jaar zal dan eindelijk de groote zaak op St. Eu-
statius worden behandeld. Wij vonden hierover het navolgende:

,,Jan Credo Bacot, fiscal ten dienste van haer WelEdele
Groot Agtbare de Heeren Bewindhebberen der WelEdele
General Geoctroyeerde Westindische Compagny der Ver-
eenigde Neederlanden, aengestelt bij Comm: en Raaden dee-
ses Eijlandts, in material raakende de seditieuse versending
van den WelEdele Heer John Philips commander des eij-
landts St. Marten. Eijsscher contra Pieter Hassell, Gedaagde.
Den eijsscher deede zeggen, dat vermidts den gedaagde zig
niet heeft ontzien de burgerij des eijlandts St. Martin tot se-
ditie te verwecken en aantevoeren als hun overste wonder den
naam van Capt. Commandant, als gebleeken is bij de expulsie
van haaren Commandeur, den WelEdele Heer Johan Philips,







PIETER HASSELL


violeerende zijn eedt en pligt, welke hij Pieter Hassell aen
zijn Commandr.voorndt. in qualiteijt als capt. der Burgerij
verschuldigt was, welke meede bragt dit quaedt, zo streijdig
teegens het gemeenebest, in anderen op 't allerswaarst te
doen straffen, in plaats van zig zelfs aen hooge magtschen-
ding schuldig te maaken, hetwelke als zijnde een misdaat ten
hoogsten strafbaar ende in Landen van goede discipline
geensints te dulden.
Concludeere dierhalven dat den gedaagde zonder eenig
delaay,volgende extraordinaire procedure op desselfs confessie
te zaake van seditie en oproer, mitsgaders van het gebruijk
van de authoriteijt hem geensints toekoomende, capitaalijk
aen den lijve zal werden gestraft, mitsgaders confiscatie van
alle desselfs goederen. En dat denselven bij provisie salgaan in
beslooten gevangenisse, ten fine dit wanbedrijff na waare
verdiensten mag worden gestraft.
Actum St. Eustatius desen 2 Octob: anno 1743. (w.g.) J.
C. Bacot.
Den Gedaagde persisteerde voor copia van den Eijsch ende
conclusie door den Fiscaal als R: O: gedaan om daar op te
moogen antwoorden.
Commandeur en Raaden vergunnen den gedaagden zijn
versoek ende daarop te antwoorden teegens aanstaande
Maandag, dat weesen sal den 7 deeser.
Aldus gedaan ende gearresteert bij Commandeur en Raa-
den int fort Orange op St. Eustatius, datum utsupra".
Hieronder volgt zijne verdediging:
,,Replicq van Pieter Hassell, gedaagde, op ende jeegens
den eijsch ende conclusie van Mr. Jan Credo Bacot, Fiscaal
R: O:, eijsscher.
Den Gedaagden bij den copia autenticq van den opgem:
Eijsch gesien hebbende het sijnen lasten gelegden delict, dee-
de seggen Uw WelEdele Gestr: en Agtbn., de behandeling en
tirannie van den Edele Hr. Commandeur Jan Philips soo aen
den onderdaan van haar Edele Groot agtbare en burgers on-
der sijn Ed: commandement gedaan ende gepleegt bij de ge-
daane aenklagten en ingewonne verklaringen genoegsaam
en ten vollen bekent geworden en om denselven so kort doen-
delijk in resumptie voor te dragen (dient) volgens de aen-
klagte aen haar Ed: Groot Agtbn. door de burgerij gedaan in
dato 24 Sept. ao. 1743. Blijkt sonneklaar sijn eersugt tot de
regeering en het opperbevel, de ongehoorde en tegens de aen-
geboorne vrijheijt strijdende behandeling in dwingelandij aen
de burgers began en het bejeegenen derzelve met stokslagen;
blijkt sonneklaar bij de daarvan ingewonne verklaringe sub.
no. 1, 2 en 3, bereets aen den Edele Gestr: Heer Isaac Faesch








PH. F. W. VAN ROMONDT


ingeleevert en NB. om die reeden hier niet annex en nader
blijkt bij Isaac Panteflet, die door sijn Ed: met deszelvs dee-
gen in de handt is gequest geworden in sijn eijgene huijs, om
reedenen, te hebben versuijmt sijn neger, (NB) geen meerder
hebbende te senden tot opbouw van 't Forteresse. Huber,
Heedendaagsche regtsgeleertht., Boek 6, Capt. 6, 14, pag.
897. I. de Damhouder, pracn. Crimin. pag. 158, Capt. 97,
23, segt meede, ende men verstaat met wapenen alle ma-
nieren van stocken, daar men iemant meede grieven kan off
hinderen magh en als dit crime gecommitteerdt is met wape-
nen, sonder iemant te grieven aen den lijven, so is de punitie
den eeuwigen ban met confiscatie van goederen, maar isser
gequest of gedoodt, so punieert den Juge den quetts of doodt,
so behoort dat sulx strafbaar bij sijn Ed: was, blijkt sonne-
klaar en als fiscal R: 0: geobserveert in sijnen Eijsch op en-
de jeegens den Ed: Heer Vice Commandeur Barry".
Volgen weer aanklachten tegen John Philips; o.a. was Pieter
Hassell ,,met boeijen beswaert geworden".
De fiscal verzoekt copie van bovenstaande en dat hem tijd zal
worden gegeven om hierop te antwoorden. De rechtbank was
echter van een ander oordeel, zooals uit het volgende blijkt:
,,Commandeur en Raaden geresolveert hebbende geen ver-
dere copia van geschriften ofte stukken aen weerskanten
meer te verleenen ofte vergunnen, om daardoor het regt des-
weegens niet langer te trineeren ofte op te houden, maar so
kort doendelijk hetselve Process diffinitieel te dissideeren
ende volkoomen aftemaken. Waarop den Ged: ontslagen
wierdt van sijn siviler arrest, om te gaan ende te keeren naar
sijn woonplaatse op St. Maerten tot tijdt ende wijle dit gou-
vernement hem ontbiedende en van nooden soude hebben,
om als dan sonder de minste delaay te compareeren."
Op 24 Febr. 1744 volgde de veroordeeling van Pieter Hassell,
die heel wat milder was dan de eisch:
,,Aengehoort hebbende den crimineelen eijsch ende con-
clusie van den fiscal Mr. Jan Credo Bacot R: 0: op ende
jeegens den person van Pieter Hassell, geweesene Capt.
Luijtenant van de burgerije op St. Marten, over sijne begaane
seditie op voorn: eijlandt ende expulsie van zijn commander
den Edelen Heer Johan Philips.
(So ist) dat Commandr. met rijpe deliberate van de ordi-
naire ende geassumeerde raaden, naauwkeurig. doorgesien
ende overwoogen hebbende alle hetgeene ter materie dienen-
de is.








PIETER HASSELL


Doende regt uijt den naame ende vanweegen onse Souve-
raine Overigheijt Haar Hoogmoogende de Heeren Staaten
General der Vereenigde Nederlanden, mitsgaders de Wel-
Edele Groot Agtbare de Heeren Bewindhebberen van de
Edele Generale Geoctroyeerde West-indische Compagnie der-
selver landen Condemneere hem gedaagde in een pecu-
nieele amende van twee hondert pesos van agten ten voor-
deele van de voorgem: Respective Compagny en de costen
daeromme gedaan, blijvende daar en booven alle sijne goede-
ren, so roerende als onroerende, voor verbonden en aen-
spraakelijk tot tijdt ende wijle hij gedaagde aen het vonnisse
sal hebben voldaan.
Interdisseere hem desweegens nog daarenbooven ende wel
expresselijk om in toekomende sijn seven wel te wagten van
diergelijke onderneemingen meer te beginnen, op poene van
confiscatie van alle sijne goederen en arbitralijk daarvoor aen
den lijve gestraft te worden, recommandeere hem desweegens
hem gerust ende still te houden etc:
Aldus gedaan ende gesentieert bij Commandr. en Raaden
in 't fort Orange op St. Eustatius den 24 Febr: 1744".

John Philips had schadevergoeding verzocht wegens zijn on-
vrijwillige opzending naar Holland tot een bedrag van 3706 pesos
van achten. Hem werd aanzienlijk minder toegekend. Pieter Has-
sell werd veroordeeld om hiervan te betalen 240 pesos, William
Richardson 250 pesos (het grootste bedrag), Laurens Westerband
5 pesos enz.
Na dit vonnis komt in de archieven van St. Maarten op 14 Sept.
1751 Philips was in 1746 overleden wederom een eisch tegen
Pieter Hassell voor. Hij werd nu beschuldigd den sergeant Nico-
laas Richard op eene barbaarsche wijze met stokslagen te hebben
bejegend. Daar hij weer niet op den rechtsdag verscheen, werd
hem bij verstek eene boete van 25 pesos opgelegd. Hij moet wel
een bijzonder krasse man zijn geweest; in de list der hoofdgelden
d.d. 18 Mei 1748 is toch achter zijn naam vermeld ,,overoud", een
uitdrukking, die ook voorkomt bij de slaven en in verband stond
met vrijstelling van hoofdgeld.
Den 16en December 1751 gingen Daniel, Richard en John Has-
sell een accord aan met hunne ouders. Zij verhuurden aan laatst-
genoemden hunne suikerplantage, met alle daarop staande ge-
bouwen en verdere ap- en dependenties, gelegen in het Cul-de-Sac
kwartier, alles volgens eene koopbrief i.d. 10 Dec. t.v. Dit huur-
contract zoude gelden voor den tijd van den langstlevenden van
hen beiden, mits betalende aan de verhuurders de som van 100








PH. F. W. VAN ROMONDT


pesos van achten per jaar. Zij verklaarden nog af te zien van eeni-
ge pretentie, die een van hen driven of wel gezamenlijk zoude ver-
meenen te hebben bij vermeerdering der huur, thans door hen ge-
accordeert.

Op 27 Maart 1752 werd door Abraham Heyliger Pietersz, com-
mandeur van St. Maarten, eene klacht tegen Pieter Hassell inge-
steld. De zaak was, dat de commander, met den gezworen land-
meter bezig zijnde de gronden af te palen, gekomen bij het land
van Cornelis Sweers, diens buurman, Hassell, zich niet ontzien
had hem ,,odieuselijk te leederen ende weeder te openen den be-
smettelijken geest van oproerigheijdt jegens sijne opperhoofd" en
met ,,boose gemoede, waere 't mogelijk, den Eijss: R. O. om sulxs
te doen, hadde getraght (de afpaling )te beletten, gebruijckende
ten dien eijnde de verfoeijlijkste expressie en blijken van oproerig-
heid". Heyliger verzocht aan Hassell diens eigendomsbewijzen te
toonen, waarover deze weer in groote woede ontstak en wonder
,,uijtbraakinge" verklaarde zulks niet te willen doen. Hij tarte
den commander diens zijdgeweer te gebruiken, wonder toevoeging,
dat het landboek en de certificate vervalscht waren, enz. enz.
In zijn eisch nam de Commandeur de volgende conclusie:

,,Concludeert, dat den Ged: sail werden gecondemneert te
werden gebraght ter plaatse, daer men gewoonlijk den Justi-
tie uijtvoert, omme aldaer strengelijk te werden gegeselt ende
gebrandmerkt met het brandijser ter deeser plaatse gebruijc-
kelijk, voorts gebannen uijt onse Jurisdictie voor den tijd
van 99 jaeren, met confiscatie van goederen ten minsten en
bij provisie, dat hij Ged: sal hebben te gaan en blijven in be-
slooten hegtenisse".

Bij deze processtukken zijn nog gevoegd:
Eene verklaring van Wm. Henriks, waaruit blijkt, dat de twist
tusschen den commander en Hassell ook over de grensbepaling
van diens land going. Pieter Hassell had dat land 28 jaar geleden
gekocht.
Een verzoekschrift i.d. 5 April 1752 van de vrouw en kinderen
van Pieter Hassell, om dezen niet te strong te straffen, daar hij
,,door eene al te onverstandige vernuft werd geregeert en niet en
gedraagt als een man, vader en hoofd van een families, hetwelcke
zij vertrouwe door hooge jaaren en qualen moet werden veroor-
saakt" enz. Verder verzoeken zij, hem wonder curateele te doen
stellen.








88 PIETER HASSELL

Een verzoekschrift van Pieter Hassell van denzelfden datum,
waarin hij vergiffenis vraagt voor zijn driftig uitvallen tegenover
den commander. Hij was door hoog jaren en kwalen in drift ge-
raakt. Bij vonnis, geveld op den rechtsdag i.d. 5 April 1752, werd
hij, aannemende, dat hij voor eenigen tijd van zijn kennis is be-
roofd geweest en zulks door ouderdom en kwalen, veroordeeld
tot eene boete van 400 pesos.
Pieter Hassell overleed v66r 8 Nov. 1757; op dien datum is er
een geschil tusschen de erven van Pieter Hassell en J. Coulter.
Zijne vrouw overleed v66r 31 Jan. 1758; van dien datum is er een
,,Inventaris, scheiding en deeling van den boedel van Susanna
Haley weduwe van Pieter Hassell".

















EEN HUGENOTEN AFSTAMMELING IN SURINAME

DOOR

FRED. OUDSCHANS DENTZ

In de Proceedings of the Hugenot Society of London komt in
no. 2 van Vol. XL een opstel voor van miss Anette de la Touche
over de families Digues de la Motte. Deze families zou uit Frank-
rijk afkomstig zijn en afstammen van den 2den zoon van Denis
Digues, Seigneur de la Brosse Salerne, en Judith Dutens, dochter
van Fran9ois Dutens, Seigneur de la Touche et de la Motte 1).
Deze tweede zoon Denis Digues, Seigneur de la Touche et de la
Motte, geboren in 1627 in het kasteel de la Brosse. Salerne had 6
zoons, waarvan de tweede, Daniel, zich in Amsterdam vestigde
v66r het herroepen van het Edict van Nantes.
Voor de eerste maal wordt in Suriname, voorzoover ik heb kun-
nen nagaan, in 1754 melding gemaakt van een Daniel Digues de
la Motte, wellicht een kleinzoon van den bovengenoemden. Deze
was in 1724 in Boxtel, in de Meijerij van 's-Hertogenbosch ge-
boren, behoorde tot den gereformeerden godsdienst, en was als
luitenant in dienst van de Staten-Generaal in Suriname gekomen.
Daar trad hij op 1 November 1754 in het huwelijk met Johanna
Geertruyda Lemmers, weduwe van den Raad van het Hof van Jus-
titie A. A. van Kooperen. De huwelijksplechtigheid, welke in
huis, na de godsdienstoefening plaats had ,werd bijgewoond door
den gouverneur Wigbold Crommelin en diens echtgenoote
Bartha Orrock en het oud-raadslid in den Hove van Politie en
Crimineele Justitie Jean Andre Tourton. Voor dit huwelijk be-
taalde hij / 50.- aan kerkgerechtigheid.
1) In de kerkeraadsprotocollen der Ned. Vluchtelingenkerk te Lon-
den 1560-1563 door A. A. van Schelven, 1921, lezen wij, dat er in Lon-
den was een Johannes Lamot, Lamoot Lamootius of DE LA MOTTE
uit Vlaanderen afkomstig, knoopmaker van beroep, vermoedelijk in
1554 of 1555 naar Londen gekomen. Hij was een broer van Cathelyne
Lamot, die met den predikant Gotfriedus Wingius was gehuwd. (Ned.
Bibl. Woordenbook, III blz. 733).


- 89 -








FRED. OUDSCHANS DENTZ


Ofschoon de ingezetenen hem als Raad van Politie en Cri-
mineele Justitie candidaat stelden, werd hij door den gouver-
neur niet gekozen.
Luitenant Daniel Digues de la Motte overleed op 18 Augustus
1758 en werd in het fort begraven.
Hij had e6n zoon, Cornelis Jacobus, die op 30 September 1758
werd geboren, doch reeds kort daarna, op 23 Februari 1760,
kwam te overlijden, waarmede het geslacht Digues de la Motte
in Suriname uitstierf. De knaap werd op den Nieuwen Oranjetuin
begraven, waarvoor de moeder / 25.- betaalde.
Lang bleef zij niet ongehuwd, zooals het in Suriname placht te
geschieden, want op 6 Juli 1759 trad zij opnieuw en thans voor
de derde maal, in het huwelijk ten overstaan van de Raden van
Politie en Crimineele Justitie C. O. Creutz en J. Roux met den
vier jaren jongeren Gerrit Syfken, eveneens van den gereformeer-
den godsdienst, die in Amsterdam geboren was. Het huwelijk
werd in huis voltrokken.
Het eenige wat in Paramaribo nog aan de families Digues de la
Motte herinnert, is een fraaie grafzerk op het kerkhof de ,,Nieuwe
Oranjetuin", waarvan het opschrift luidt:

DEN JONGE HEER CORNELIS
JACOBUS DIGUES DE LA MOTTE
WIENS VADER WAS WIJLEN DE
EDELE MANHAFTE HEER DANIEL
DIGUES DE LA MOTTE IN SYN
EDELEN LEEVEN LUITENANT TEN
DIENSTE VAN HAER HOOG
MOOGENDE DE HEEREN STATEN
GENERAL DER VEREENIGDE
NEDERLANDEN EN SYN BEHUWD
VADER DEN HEERE GERRIT SYFKEN
VAANDRIGH VAN EEN COMPAGNIE
BURGEREN ALHIER AEN
PARAMARIBO EN PROCUREUR
VOOR DE RESPECTIVE HOVEN
IN SURINAME, SYN ED. WAS
OUD 1 JAAR, 4 MAANDEN, 23 DAGEN
WIERD GEBOREN DEN 30
SEPTEMBER 1758 EN IS IN
DEN HEERE ONTSLAAPEN
DEN 23 FEBRUARY 1760.








EEN HUGENOTENAFSTAMMELING IN SURINAME 91

Of de waarnemende Commandeur van Essequebo, Siraut des
Touches, die van Februari tot October 1784 het bestuur over de
genoemde kolonie voerde, een familibetrekking was van de fami-
lie Digues de la Touche et de la Motte, is mij niet bekend.
Johanna Geertruyda Lemmers stierf op 20 October 1768. Be-
halve / 50.- voor het begraven most haar 3de echtgenoot een
boete van f 500.- Hollandsch of f 600.- Surinaamsch betalen
ingevolge de resolutie van het Hof van Politie en Crimineele
Justitie, omdat het begraven in den ,,Ouden Oranjetuin" bij
resolutie van 2 Maart 1756 alleen tegen betaling van een boete
van / 500.- was toegestaan. Volgens de politieke notulen van 12
Maart 1801 werd deze bepaling ingetrokken.
De zerk, welke vier jaar later op haar graf werd gelegd, werd
met / 100.- betaald.
















BOEKBESPREKING


C. L. Harders, Bijdrage tot de kennis van
de Curapao-aloen en van haar opsporing.
N.V. W. D. Meinema, Delft 1940.

Het proefschrift van dr. C. L. Harders, dat wonder bovenstaande
titel verschenen is, geeft den belangstellenden lezer een inzicht
in de cultuur en bereiding van de aloe op Curacao, Aruba en
Bonaire, en in het onderzoek van deze drogerij.
De alo8 is een vetplant met een rozet van langwerpige, vlezige,
gestekelde bladeren, die in ons land bekend is, omdat vele soorten
als sierplant worden gekweekt. Het sap, dat in de bladeren van
de aloe voorkomt, wordt ingedampt en zo wordt een vaste massa
verkregen, die in stukken in de handel gebracht wordt, en in de
artsenijbereidkunde de grondstoflevert voor verschillende genees-
middelen, alle laxantia. In het algemeen gedeelte, dat voor de
niet botanisch en chemisch geschoolde lezer het best toeganke-
lijk is, lezen wij, dat de aloe een vreemdeling in de West is. Het
vaderland van de meeste alo&-soorten ligt in Afrika, van andere
in Arabie en Indie. Reeds spoedig na de kolonisatie van Barbados
is de aloe er geimporteerd, men weet niet hoe. In de 17e eeuw
kwam vandaar aloe op de market in Londen. De cultuur op dit
eiland is in verval geraakt en telt nauwelijks meer mee.
Op de Nederlandse Antillen is de aanplant het eerst ingevoerd
door baron van Raders, van 1836-45 gouverneur van Curacao.
Ook op Aruba en Bonaire werd de teelt van aloe van hoger hand
bevorderd. De cultures op Curagao gingen in de loop van de
vorige eeuw in betekenis achteruit; dit was nog in versterkte
mate het geval, toen later de petroleumindustrie alle beschikbare
arbeidskrachten tot zich going trekken. Op Aruba en Bonaire
breidde de cultuur zich daarentegen uit.
Dr. Harders geeft van een en ander uitvoerige cijfers. Over de
jaren 1904-1933 bedroeg de gemiddelde uitvoer van aloe in
total 475.000 kg, waarvan 1 % van Curagao, 83 % van Aruba
en 16 % van Bonaire kwam.


- 92 -




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs