• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Title Page
 Index
 Economische binnenland-penetratie...
 Landbouw-economische politiek in...
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Boekbespreking
 Kroniek
 Tobago
 Cuenta di Nanzi
 Amendeering van begrootingsont...
 Kroniek
 Bibliography
 Over de vraag of een proefneming...
 Behoort Suriname tot West-Indi...
 Cuenta di Nanzi
 Kroniek
 Bibliography
 Tobago
 Goudexploitatie in Suriname
 Kroniek
 Tobago
 Cuenta di Nanzi
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Boekbespreking
 Kroniek
 Bibliography
 Boessaalsche negers
 De mechanische rijstcultuur in...
 Een ooggetuige over Urbina's overval...
 Uit de eerste dagen van den West-Indischen...
 Bibliography
 Ver van's wereldsstrijdgevoel (St....
 Het Papiamento
 Het irrigatie vraagstuk in...
 Stephanus Joannes Joseph Nieuwenhuis...
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Boekbespreking
 Slavenopstanden in de West I
 O. L. Helfrich
 Primitief communisme
 De oplossing van het eedsvraagstuk...
 Bibliography
 Slavenopstanden in de West II
 Staatkundige geschiedenis van Curacao...
 Bibliography
 Staatkundige geschiedenis van Curacao...
 Suriname en de troonsafstand van...
 De Hortus Surinamensis
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Boekbespreking
 Eenige aanvullingen op de encyclopaedie...
 Papiamentoe en Portugeesch
 Bibliography














Group Title: West-Indische gids.
Title: De West-Indische gids
ALL VOLUMES CITATION THUMBNAILS PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00075466/00003
 Material Information
Title: De West-Indische gids
Physical Description: 39 v. : ill. ; 25 cm.
Language: Dutch
Publisher: M. Nijhoff
Place of Publication: 's-Gravenhage
Publication Date: 1919-1959
Frequency: monthly
regular
 Subjects
Subject: Periodicals -- Suriname   ( lcsh )
Periodicals -- Netherland Antilles   ( lcsh )
Genre: periodical   ( marcgt )
 Notes
Dates or Sequential Designation: 1 jaarg. (1919/20)-39 jaarg. (Dec. 1959).
Numbering Peculiarities: Aug. 1944-Nov. 1945 nos. were not issued.
Numbering Peculiarities: "1. jaargang" is in 2 vols.
Issuing Body: Published in Amsterdam by N. v. Boek- en Handelsdrukkerij, 1919-20.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00075466
Volume ID: VID00003
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 000328385
oclc - 27645363
notis - ABV7932
lccn - sn 93026062
 Related Items
Succeeded by: Nieuwe west-indische gids

Table of Contents
    Front Cover
        Page i
        Page ii
    Title Page
        Page iii
        Page iv
    Index
        Page v
        Page vi
        Page vii
    Economische binnenland-penetratie in de vire Guyana's
        Page 1
        Page 2
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
        Page 9
        Page 10
        Page 10a
        Page 11
    Landbouw-economische politiek in Suriname
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie: De financien van Suriname
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
    Boekbespreking
        Page 27
        Page 28
    Kroniek
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
    Tobago
        Page 33
        Page 34
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
    Cuenta di Nanzi
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
    Amendeering van begrootingsontwerpen
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
    Kroniek
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
    Bibliography
        Page 63
        Page 64
    Over de vraag of een proefneming tot vestiging van politieke uitgewekenen in Suriname hygienisch te verantwoorden is
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
    Behoort Suriname tot West-Indie?
        Page 83
        Page 84
        Page 85
    Cuenta di Nanzi
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
    Kroniek
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
    Bibliography
        Page 96
    Tobago
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
    Goudexploitatie in Suriname
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
    Kroniek
        Page 126
        Page 127
        Page 128
    Tobago
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
    Cuenta di Nanzi
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van West-Indie: De financien van Curacao
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
    Boekbespreking
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
    Kroniek
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
    Bibliography
        Page 158
        Page 159
        Page 160
    Boessaalsche negers
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
    De mechanische rijstcultuur in Suriname
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 169
    Een ooggetuige over Urbina's overval in 1929
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
    Uit de eerste dagen van den West-Indischen slavenhandel
        Page 175
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
    Bibliography
        Page 192
    Ver van's wereldsstrijdgevoel (St. Maarten 1918-1920)
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 208a
        Page 208b
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
        Page 219
    Het Papiamento
        Page 220
        Page 221
        Page 222
        Page 223
        Page 224
        Page 225
    Het irrigatie vraagstuk in Suriname
        Page 226
        Page 227
        Page 228
        Page 229
        Page 230
        Page 231
        Page 232
        Page 233
    Stephanus Joannes Joseph Nieuwenhuis (1825-1888) Een pionier
        Page 234
        Page 235
        Page 236
        Page 237
        Page 238
        Page 239
        Page 240
        Page 241
        Page 242
        Page 243
        Page 244
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van West-Indie: De bergootingen van Suriname en Curacao
        Page 245
        Page 246
        Page 247
        Page 248
        Page 249
        Page 250
        Page 251
        Page 252
        Page 253
        Page 254
    Boekbespreking
        Page 255
        Page 256
    Slavenopstanden in de West I
        Page 257
        Page 258
        Page 259
        Page 260
        Page 261
        Page 262
        Page 263
        Page 264
        Page 265
        Page 266
        Page 267
        Page 268
        Page 269
        Page 270
    O. L. Helfrich
        Page 271
        Page 272
        Page 273
        Page 274
        Page 275
        Page 276
    Primitief communisme
        Page 277
        Page 278
        Page 279
        Page 280
        Page 281
        Page 282
        Page 283
    De oplossing van het eedsvraagstuk in Suriname
        Page 284
        Page 285
        Page 286
    Bibliography
        Page 287
        Page 288
    Slavenopstanden in de West II
        Page 289
        Page 290
        Page 291
        Page 292
        Page 293
        Page 294
        Page 295
        Page 296
        Page 297
        Page 298
        Page 299
        Page 300
        Page 301
        Page 302
    Staatkundige geschiedenis van Curacao (De Curacaosche begrooting voor 1940) I
        Page 303
        Page 304
        Page 305
        Page 306
        Page 307
        Page 308
        Page 309
        Page 310
        Page 311
        Page 312
        Page 313
        Page 314
        Page 315
        Page 316
        Page 317
        Page 318
        Page 319
    Bibliography
        Page 320
    Staatkundige geschiedenis van Curacao (De Curacaosche begrooting voor 1940) II
        Page 321
        Page 322
        Page 323
        Page 324
        Page 325
        Page 326
        Page 327
        Page 328
        Page 329
        Page 330
    Suriname en de troonsafstand van Willem I
        Page 331
        Page 332
        Page 333
    De Hortus Surinamensis
        Page 334
        Page 335
        Page 336
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie: De belastingen in Suriname I
        Page 337
        Page 338
        Page 339
        Page 340
        Page 341
        Page 342
        Page 343
        Page 344
        Page 345
        Page 346
        Page 347
        Page 348
        Page 349
    Boekbespreking
        Page 350
        Page 351
        Page 352
    Eenige aanvullingen op de encyclopaedie van Nederlandsch West-Indie: De belastingen in Suriname II
        Page 353
        Page 354
        Page 355
        Page 356
        Page 357
        Page 358
        Page 359
        Page 360
        Page 361
        Page 362
        Page 363
        Page 364
        Page 365
        Page 366
        Page 367
        Page 368
        Page 369
        Page 370
    Papiamentoe en Portugeesch
        Page 371
        Page 372
        Page 373
        Page 374
        Page 375
        Page 376
        Page 377
        Page 378
        Page 379
        Page 380
        Page 381
        Page 382
        Page 383
    Bibliography
        Page 384
Full Text


















DE WEST-INDISCHE GIDS








De


West=Indische Gids

ONDER REDACTIE VAN

Prof. Dr. J. BOEKE, Mr. B. DE GAAY FORTMAN
en W. R. MENKMAN

TWEE EN TWINTIGSTE JAARGANG 1940


DRIVE EN TWINTIOSTE DEEL


'S-GRAVENHAGE
MARTINUS NIJHOFF
1940

















LATIN

















Copyright 1940 by Martinus Nijhoff, The Hague, Holland
All rights reserved, including the right to translate or to reproduce this
book or parts thereof in any form


PRINTED IN THE NETHERLANDS
















INHOUD VAN DEN TWEE EN TWINTIGSTEN JAARGANG

BALEN, mr. W. J. VAN, Papiamentoe en Portugeesch. 371
GAAY FORTMAN, B. DE, Een ooggetuige over Urbina's over-
valin 1929 . . . . . 170
- O. L. Helfrich 1860 6 October 1940 . . 271
- Staatkundige geschiedenis van Curacao. (De Curagao-
sche begrooting voor 1940) . .... 303, 321
- Kroniek: Curacao. . .. .31,59,94,127,154
- Boekbespreking:
C. Lekkerkerker, Sociale geografie van Nederland en zijn over-
zeese gewesten (Beknopt leerboek der aardrijkskunde voor bur-
gerscholen, gymnasia en kweekscholen. Vijfde deel door B. A.
Kwast en C. Lekkerkerker (28); 1940 West-Indische kalender
(28); Fr. M. Realino, Schoolatlasje behorend bij de Nederlandse
A ntillen en de overige eilanden van de Cara'bische zee, Venezuela
en Columbia (149); W. M. Hoyer, Almanaque de Curafao para
el afo bisiesto de 1940 (149); P. J. F. J. Schnebbeli6, Wegwijzer
voor Katholieken, die voornemens zijn naar Indie te vertrekken
en voor hen die van Indie naar Holland komen (150).
GAAY FORTMAN, dr. J. P., Boekbespreking:
P. Wagenaar Hummelinck, Studies on the fauna of Curafao,
Aruba, Bonaire and the Venezuelan islands (350).
GAJENTAAN, dr. J., Boekbespreking:
J. Frickers, Vleeschkeuring, vleesch en slachtveeteelt in Suri-
name (27); J. Frickers, De geschiedenis van den diergenees-
kundigen dienst in Suriname (27).
HINTE, dr. J. VAN, Boekbespreking:
W. R. Menkman, Nederland in Amerika en West-Afrika
(Overdruk uit Nederlanders over de zeeen) (255).
JUNKER, L., Goudexploitatie in Suriname. ...... 111
- Het irrigatievraagstuk in Suriname . ... 226
- Primitief communism. . . ... 277
KESLER, C. K., Uit de eerste dagen van den West-Indischen
slavenhandel ................... 175
Slavenopstanden in de West . ... 257, 289
KLEIN m.i., dr. W. C., Economische binnenland-penetratie
in de vier Guyana's (met een kaartje). . .. .








INHOUD


LANGEMEYER, ir. F. S., Ver van 's wereldsstrijdgevoel (St.
Maarten 1918-1920) ................ 193
LATOUR, O. P., Boessaalsche negers. . . ... 161
-- Cuentadi Nanzi. . . . 46, 86, 134
- Stephanus Joannes Joseph Nieuwenhuis (1825-1888)
Een pionier .................... 234
- Het Papiamento ............... 220
MENKMAN, W. R., Landbouw-economische politiek in Suri-
nam e . . . . . 12
- Tobago. Een bijdrage tot de geschiedenis der Neder-
landsche kolonisatie in tropisch Amerika. 33, 97, 129
- Kroniek. ............ 29,56, 92, 126, 151
MENKMAN-WALTERS, J. M., Boekbespreking:
Hans van Amstel, De wraak van den Javaan (150).
OUDSCHANS DENTZ, F., De hortus surinamensis. ... 334
- Bibliographie. . ... 63, 96, 158, 192, 287, 320, 384
PREY, L., Jaarcijfers van Suriname. 122, 186, 250, 314, 377
SAMSON, PH. A., Amendeering van begrootingsontwerpen 53
- Behoort Suriname tot West-Indie ? . ... 83
- De oplossing van het eedsvraagstuk in Suriname 284
- Suriname en de troonsafstand van Willem I . 331
SWELLENGREBEL, prof. dr. N. H., Over de vraag of een
proefneming tot vestiging van politieke uitgewekenen in
Suriname hygienisch te verantwoorden is. . .. 65
VERKADE-CARTIER VAN DISSEL, dr. E. F., De mechanische
rijstcultuur in Suriname. . . . ... 166
VERSTEEG, G., Boekbespreking:
Op zoek naar de zuidgrens. De grensbepaling tusschen Suri-
name en Brazilid 1935-1938 door A. J. H. van Lynden, lid
der grenscommissie, met korte verslagen van F. H. M. van
Straelen, luitenant ter zee le klasse, K. Meuldijk, korporaal-
telegrafist en H. E. Rombouts, arts (147).
WAGENAAR HUMMELINCK, dr. P., Boekbespreking:
Gerold Stahel und D. C. Geijskes, Ueber den Bau der Nester
von Atta cephalotes L. und Atta sexdens L. (Hym. Formicidae
(191); D. C. Geijskes, Voorraadinsecten van rijst in Suriname
met aanwijzingen ter bestrijding (256); Stuart T. Danforth,
The Birds of Saba (352).








VAN DEN TWEE EN TWINTIGSTEN JAARGANG VII

WEYTINGH, C. R., Eenige aanvullingen op de Encyclopae-
die van Nederlandsch West-IndiS:
- De begrootingen van Suriname en Curagao .... .245
- De belastingen in Suriname . ... 337, 353
- De financial van Suriname. . . ... 20
- De financing van Curagao . . .... 141
















ECONOMISCHE BINNENLAND-PENETRATIE IN DE VIER
GUYANA'S

DOOR

DR. W. C. KLEIN, M.I.
(met een kaartje)

Om zich van exploraties in de binnenlanden van Suriname en de
aangrenzende Guyana's waarbij ik ook Venezolaansch Guyana
betrekken wil, omdat men daar tamelijk actief is een goed
denkbeeld te vormen, is het wel het beste, alles op een kaartover-
zicht samen te brengen. Het visueele beeld, dat men dan ver-
krijgt, spreekt veel meer dan beschrijvingen met plaatsnamen, die
ons niets zeggen, tenzij men ter plaatse bekend is.
Aan de hand van de bijgaande schetskaart zal daarom zoo kort
mogelijk worden nagegaan, wat men bij ons en onze buren op het
stuk van binnenlandverkenning en penetratie op economisch ge-
bied in de laatste 5 a 10 jaren heeft gedaan 1). Dit beeld zal bij de
meeste lezers zeker den wensch doen opkomen, ten onzent meer te
zien gebeuren; het zich realiseeren van de activiteit van anderen
op het gebied van exploratie wekt bij den goeden Nederlander
immers steeds de ambitie op, daarbij niet ten achteren te blijven.
In sommige opzichten zijn wij zeker niet minder actief dan onze
buren (en daarbij hoeft de lezer dan niet lang still te staan), in
andere echter wel. Men oordeele zelf na lezing van het volgende.
Openlegging door wegen en spoorwegen).
Zooals overall, zijn de spoorwegen thans op het tweede plan geko-
men. Wij voltooiden in 1912 den 170 km langen spoorweg naar
Dam in het goudgebied van de Sarakreek. De Engelschen legden
van Georgetown uit naar 0. en naar W. ca. 120 km spoorweg langs
1) Verwezen zij voorts naar een opstel van schrijver dezes in de
Indische Gids van Februari 1939, getiteld: ,,Luchtopnamen in Suri-
name, vooral met het oog op economische mogelijkheden". Het navol-
gende artikel behandelt niet alleen de luchtvaart, doch ook andere
penetratie-middelen en voorts gebeurtenissen en gezichtspunten, opge-
komen na het schrijven van genoemd opstel.

1-West-Indische Gids XXII
West-Indische Gids XXII I








W. C. KLEIN


de kust aan, doch de het laatst aangelegde verkeersweg langs de
kust was een gewone autoweg, ten Westen van Georgetown.
Ook tusschen het Oostelijk spooreindpunt Nieuw-Amsterdam
en de plantage Skeldon bij Springlands tegenover Nickerie ligt
alleen een autoweg. De total lengte van deze wegen langs de
kust van bewesten Georgetown tot Skeldon is ruim 250 km.
De Franschen maakten ca. 170 km weg langs de kust. Suriname
heeft thans ruim 100 km, doch men is druk bezig met voltooiing
van den weg naar Coronie, die in 1940 geheel gereed zal komen.
Omtrent de doortrekking naar Nickerie kan men geenszins gerust
zijn, en toch is Nickerie de voornaamste plaats ten Westen van
Paramaribo. Coronie is niet zoo belangrijk.
Inzake autowegaanleg in het binnenland hebben de Engelschen
vrij veel gepresteerd. Zij voltooiden tusschen 1930 en 1936 de wegen
van Bartica (Z.W. van Georgetown) naar het Zuiden. Het in 1929
gestichte Colonial Development Fund te Londen, een installing
die bij ons ontbreekt en die gelden geeft of voorschiet ter bevorde-
ring van landbouw en nijverheid in de kolonien, leende voor het
Bartica-wegenstelsel een groote som met gunstige aflossingsbepa-
lingen (amortisatie verdeeld over 25 jaren). De kosten voor deze
op de kaart aangegeven ruim 250 km lange wegen beliepen ca.
/ 5000 per km, dat is dus 11/4 million gulden, waarbij een 108 m
lange hangbrug over de Potaro is medegerekend. Het is in zoover
half werk geweest, dat het ,,fair weather roads" zijn; de zware
Morrislorries van 4 ton laadvermogen, waarvan er 32 stuks in ge-
bruik zijn, kunnen er niet steeds langs. Desondanks werden in
1937 4972 ton goederen en 13359 personen vervoerd. Een deel der
tonnage bestaat uit langs deze wegen toegankelijk geworden en
gekapt greenheart-hout.
De door dit wegstelsel better ontsloten goud- en diamantgebie-
den produceeren per jaar 2/3 van het goud van Britsch Guyana,
i.e. voor ca. 1.3 million gulden en voorts nog voor ruim 0.7 mil-
lioen gulden aan diamanten. In zooverre was er voor deze wegen
iets meer reden dan vroeger voor onzen Damspoorweg, die een
gebied met een productive van 1.6 million gulden (cijfer voor
1908) ontsloot. De verwachte stijging der goudactiviteit bleef bij
ons tot nu toe uit. Ze heeft zich bij het Bartica-wegenstelsel w6l
voorgedaan, doch de stijging der goudhoeveelheid kan hier ook
andere oorzaken hebben; ertegenover staat, dat de diamanthoe-
veelheid uit dit gebied geregeld in geringe mate daalde. Maar ook
deze dealing kan aan geheel andere factoren te wijten zijn. De sta-
tistieken der jaren 1937 en 1938 zijn de laatst bekende en de Bar-








BINNENLAND-PENETRATIE IN DE VIER GUYANA'S


tica-wegen werden eerst drie jaar geleden voltooid (September
1936). Men kan overigens niet zeggen, dat deze wegen special voor
den mijnbouw zijn gemaakt, want de vervoerkosten over water
naar de goud- en diamantgebieden zijn niet hooger, dan die over
den weg. Deze heeft het echter gewonnen vanwege de grootere snel-
heid van het vervoer. Zware machinerieen kunnen niet anders dan
daar langs vervoerd worden en aldus going een complete bagger-
molen, van de British Guiana Consolidated Goldfields Ltd., in 1936
daar langs en bereikte zoodoende het arbeidspunt, dat op 140
km van Bartica en op 200 km van de kust is gelegen. De voor
het vervoer vanaf Bartica betaalde vracht bedroeg 38 $ = fl. 72.-
per ton. Dank zij den aangelegden weg kon een modern goudbag-
gerbedrijf worden gesticht. Men heeft bij den Bartica-wegenaanleg
zonder twijfel ook in het hoofd gehad om de goede greenheart- en
balata-bosschen langs den weg voor exploitatie te ontsluiten
(houtvervoerkosten 45 dollarcent per tonmijl) en het touristen-
verkeer naar den mooien Kaieteurwaterval ($ 2.50 van Bartica
tot de Potarorivier, afstand 166 km) willen vergemakkelijken.
Tenslotte dacht men aan de verdere ontwikkeling van den than
nog steeds noodlijdenden veeteelt op de Rupununi-savannah's.
Deze werd in ongeveer 1860 of 1870 door de Hollandsche families
de Roy begonnen te Dadanawa en in 1919 door een maatschappij,
de Rupununi Development Co. Ltd., voortgezet; deze onderne-
ming keerde nooit dividend uit. Een van de gevolgen van de vol-
tooiing van den weg was de uitvoering van een practisch-geologi-
sche carteering, in het gebied der Bartica-wegen, waarvoor in 1937
5350 werd verkregen als subsidie van het meergenoemde Colo-
nial Development Fund te Londen. Men hoopt nieuwe goudafzet-
tingen te ontdekken, en de resultaten zijn tot nu toe gunstig.
Veepaden. De bovengenoemde noodlijdende veeteeltondere-
ming (,,selfsupporting" is eigenlijk een juistere term) had ook haar
nut, want het gouvernement liet naar aanleiding van de oprich-
ting een honderden kilometers lang pad (zie de kaart) aanleggen
voor afvoer van aan de kust te verkoopen vee. Dit pad kon sinds-
dien voor bosch- en andere exploraties (het trac6 werd door een
houtvester uitgezocht) een goed uitgangspunt vormen en in het
algemeen voor allerlei later verkenningen het werk vergemakke-
lijken, zooals laatstelijk nog voor de onderzoekingen der British
Guiana Jewish Refugee Commission in dit jaar 1939.
Openlegging door bootverbindingen naar
het binnenland. Bij beschouwing der kaart zal de kleine
letter b, bij de Kanuku-bergen aan de Essequiborivier bijgeschre-








W. C. KLEIN


ven, wel het meest opvallen. Inderdaad kan dit punt (Makapari-
ma) van eind Juni tot midden December bereikt worden door 12
meter lange dieselmotorbooten, die 6 ton lading kunnen vervoe-
ren en over het traject Rockstone-Makaparima 7 dagen doen.
De genoemde dieselbooten hebben naar het schijnt intrekbare
schroeven en ik acht het niet geheel zeker, dat dit type al voldoen-
de in Suriname is geprobeerd, met gebruikmaking van de erva-
ring van personen in Britsch Guyana.
Van Bartica tot Rockstone, waar de Essequibo zeer zware ver-
snellingen vertoont, is alle scheepvaart onmogelijk, doch langs de
Demerara-rivier van Georgetown tot Wismar kunnen zelfs zee-
schepen van 5 m diepgang de river bevaren; de particuliere met
een groot overheidssubsidie aangelegde smalspoorweg Wismar-
Rockstone werd daarom in 1897 geopend ten einde het genoemde
onbevaarbare gedeelte van de overigens de grootste afmetingen
hebbende Essequibo-rivier als het ware te vervangen door den goed
bevaarbaren benedenloop der Demerara-rivier. Het doel hiervan
was een goede verbinding van de goudvelden aan de Essequibo
met Georgetown, en ook verbetering van het balatatransport.
Dit lijntje heeft tot voor kort dienst gedaan. Thans is het ge-
staakt, in verband met het tot stand komen van de Bartica-wegen.
In Britsch Guyana heeft in 1939 de z.g. Hinterland Commission
(Committee to advise what steps are practicable to expedite the
development of the economic resources of the interior of the
Colony; rapport d.d. 15-2-1939) een verslag uitgebracht over de
versterking der binnenlandpenetratie en deed daarbij de verbete-
ring van het riviertransport aan de hand. Aanbevolen werd om
een systematisch onderzoek naar de mogelijkheid van de verbete-
ring van de bevaarbaarheid der rivieren uit te voeren. Daarbij
werd niet alleen gedacht aan meer omloopwegen of omlooppaden
(portages) langs de vele vallen en versnellingen, doch ook aan op-
ruiming met dynamiet van rotspartijen, die sterke versnellingen
veroorzaken. Zoo zou het wegschieten van 8 rotspartijen in de
Essequibo aan de transporten zeven maal lossen en zeven maal
laden kunnen besparen.
Zeer kort geleden is naar aanleiding van deze aanbeveling de
Directeur der Openbare Werken begonnen met het maken van een
luchtverkenning van enkele rivieren, om te weten te komen, waar
met success rotsen kunnen worden opgeruimd en waar door hijsch-
inrichtingen de booten van beneden tot boven een val kunnen
worden gebracht (building locks and lifts on inclines). Zou zoo'n
onderzoek ook bij ons geen aanbeveling verdienen?








BINNENLAND-PENETRATIE IN DE VIER GUYANA'S


Openlegging door luchtvaart. Op dit gebied
zijn de gouvernementen van Venezolaansch en Britsch Guyana ons
beide voor, doch hier zou het ons niet moeilijk vallen, dezen voor-
sprong in het tegendeel te veranderen 1). Wij hebben een ervaren
luchtvaartmaatschappij, de K.L.M., die zich sedert kort in Suri-
name heeft gevestigd. Elke week doen haar moderne vliegtuigen
Suriname aan, en carteeringsmateriaal als camera's, enz., alsmede
in luchtopnamewerk geoefende ploegen staan in de West zelf ter
beschikking. De Billiton-maatschappij maakte van deze facilitei-
ten reeds voor haar bauxietexploratie in Suriname gebruik en
sloot daartoe een contract met de K.L.M. Het werk duurde vijf
weken. Niet onmogelijk worden deze luchtopnamen later voort-
gezet, doch tot den volgenden zomer is de bewolking te sterk.
In Venezuela heeft men een maandelijkschen luchtdienst naar
het op 1300 meter hoogte gelegen Luepa, een plaats met een zeer
koel klimaat in een boomloos en dor gebied, waar niets te doen is
en waar slechts eenige Capucijnerpaters en Indianen wonen. Hier
begint de groote nog geheel onontsloten Gran Sabana, die, hoe-
wel grasgebied, nog geen noemenswaardige veeteelt vertoont, be-
halve bij Santa Elena, waar koeien, paarden, schapen en varkens
worden geteeld. Een enkele maal gaat een machine naar het min-
der boomlooze en meer waterrijke gebied van het Santa Elena-
vliegveld, om grenswachten en missionarissen af te lossen 2). Dit
vliegveld is groot genoeg om te kunnen dienen voor de twee-
motorige Lockheed-Electra 10 A, die de Linea Aeropostal Venezo-
lana gebruikt. Ook is er een vliegveld te Uruyen. De aanlegkosten
dezer velden waren gearing. Zij zijn niet steeds te gebruiken, maar
het is toch een zeer voordeelige omstandigheid, dat men aan
de kust en in de provincial hoofdstad Ciudad Bolivar weet, dat
deze landingsgelegenheden er zijn. Men komt dan gemakkelijker
tot allerlei binnenland-exploratieplannen en tot de uitvoering
daarvan dan bij ons in Suriname. Dit bleek in dit jaar, toen de
President in Dec. '38 besloot om Venezolaansch Guyana nader te
doen onderzoeken, vooral economisch. Dank zij de springplank
der vliegvelden is er nu reeds een landexpeditie in gang sinds
February 1.1. Het geheele expeditieplan is op de aanwezigheid der
op de kaart aangegeven vliegvelden gebaseerd. Het werk werd
voorbereid van de lucht uit. Aan de eerste orienteerende vluchten
werd deelgenomen door twee geologen van den technischen mijn-
') Nu Venezuela aan de K.L.M. heeft opgedragen, een groot deel
van het land in kaart te brengen, blijkens berichten in de dagbladen,
wordt dit echter moeilijker. De F18 Fokker zal worden gebruikt.








W. C. KLEIN


bouwkundig-geologischen dienst, een observatory van het Ministe-
rie van Defensie en een van de militaire luchtmacht, de laatste
tevens plaatsvervangend piloot.
De aerotopografische dienst van het Ministerie van Openbare
Werken nam van enkele gebieden, die door deze deskundigen bij
de eerste vluchten werden uitgezocht, met behulp van militaire
machines series van luchtfoto's om te komen tot fotoschetskaar-
ten (mozaiekkaarten), die door de landexpedities zullen worden
gebruikt en aangevuld. Deze laatste expedities hebben in April
onderzoekingen gedaan tusschen Uruyen en Luepa. De exploraties
bestonden uit geologisch werk, wegverkenning, onderzoek van
klimaat, bewoonbaarheid, alsmede van landbouw- en veeteelt-
mogelijkheden. Zij werden uitgevoerd door drie leden van den ge-
noemden technischen dienst en een medicus. Deze streek is voor
meer dan de helft met bosch bedekt. Daarna werkte men tusschen
Luepa en Santa Elena, waar voorbereidende vluchten waren ge-
maakt, die 8 uren in beslag namen. Men carteerde uit de lucht en
later te land vele rivieren met groote watervallen, o.m. ten Oosten
van Luepa. Daarop volgde geologisch- en bodemonderzoek door
een landbouwtechnisch ambtenaar voor het Instituut voor
Immigratie en Kolonisatie. Men is te Caracas in geregeld dage-
lijksch contact met de expeditie, die een radiotelefoonapparaat
bij zich heeft.
In Engelsch Guyana zijn geen geregelde luchtdiensten, doch in
het touristenseizoen vlogen ondernemende touristen sinds lang
met een te Georgetown door een Amerikaan gestationneerd 66n-
motorige vliegboot, die 4 passagiers kan vervoeren, naar de Kaie-
teurvallen. De Gran Sabana gaat over in de Engelsche Rupununi-
savanna. Waarschijnlijk kan men hier even goedkoop landvlieg-
veldn aanleggen als in Venezuela. Men heeft echter sinds 1933 te
Georgetown wel de genoemde vliegboot, doch geen landvliegtuigen
en zoo is aan vliegveldmogelijkheden in Britsch Guyana geen aan-
dacht geschonken. Wel bleek, dat op tal van punten, vooral in
den regentijd, landingsgelegenheden voor het kleine watervliegtuig
bestonden. De kleine driehoeken op de kaart geven de mij bekende
plaatsen aan. Als de K.L.M. in Suriname over een dergelijk vlieg-
tuig beschikte, zou zij just nu, in verband met de exploraties
naar bauxiet en olie, die sinds kort aan den gang zijn, zich om-
trent de mogelijkheden kunnen orienteeren.
In Georgetown is de eigenaar van het Amerikaansche water-
vliegtuig klein begonnen, doch allerlei werk in het binnenland is
door hem gestimuleerd of vergemakkelijkt. O.a. verleende hij veel








BINNENLAND-PENETRATIE IN DE VIER GUYANA'S


hulp aan de Britsche grensexpeditie, die gelijktijdig met de Neder-
landsche de grens van de beide Guyana's tegen Brazilie afbaken-
de. Deze expeditie heeft vlak bij de grens langen tijd een bivak
gehad bij de Oronoque-waterval (Or op de kaart), welk bivak
voor het kleine watervliegtuig bereikbaar was met alle voordeelen
van dien. Bij allerlei spoedreizen en ook vele malen bij ziekenver-
voer, o.a. tusschen de Mazaruni-rivier (Ma op de kaart) en de kust
kon het vliegtuig dienst doen, evenzoo in het Potaro-goudgebied.
Het ontdekte daarbij incidenteel allerlei topografische bijzonder-
heden en o.a. talrijke watervallen. Ook in Suriname werd deze
machine meermalen door goud- en cultuurmaatschappijen en door
den Irrigatiedienst gecharterd, alsook een enkele maal door wijlen
Admiraal Kayser, de leider van onze thans afgeloopen grens
expeditie. Thans is in Georgetown van de onderneming van den
Amerikaan Williams een maatschappijtje gemaakt, de British
Guiana Airways Ltd. Het gouvernement wil de luchtvaart in het
land intensiveeren en geeft dat bedrijf een vasten steun door een
minimum aantal van 30 vlieguren per jaar tegen den prijs van
$ 60 (ruim / 110) per uur te garandeeren, ten behoeve van reizen
en onderzoekingen door gouvernementsambtenaren 1). Bovendien
geeft de regeering een subsidie van $ 26.000 (f 50.000) per jaar,
alles gedurende drie jaren. Er zullen twee watervliegtuigen wor-
den gebruikt en een en ander zou 1 October 1939 ingaan. Een
gevolg hiervan zal zijn, dat de luchtreizen van diverse ambtena-
ren zullen toenemen. Ook zijn opnamen, als die van de versnellin-
gen en vallen van de Essequibo, welke opnamen gebeurden op
instigatie van de reeds hier boven genoemde Hinterland Commis-
sie, er het gevolg van.
De voornaamste aanbeveling van deze Commissie was echter
wel het onmiddellijk uitvoeren van luchtopnamen (aerial survey)
in de geheele kolonie Britsch Guyana, om op de goedkoopste en
meest practische wijze te bepalen, waar economische verkennin-
gen wenschelijk zijn, zooals geologische gouvernements-verken-
ningen 2) met systematische goudprospectie en voorts bodem-
(soil)verkenningen, om land te vinden, dat al of niet na bemesting
voor permanent landbouwnederzettingen geschikt is (permanent
agricultural settlement). Dergelijk werk zou de K.L.M. voor Br.

1) Vergeleken met Australisch N. Guinea zijn deze tarieven hoog
(zie p. 1098 van deel III van mijn N. Guinea-boek, uitgegeven door het
Molukken-Instituut).
2) De gouvernements-geoloog Harrison ontdekte de eerste bauxiet
in Br. Guyana in 1897.








W. C. KLEIN


Guiana kunnen verrichten; om het goed uit te voeren zijn verti-
caal genomen foto's noodig en daarvoor is het kleine vliegbootje,
dat men tot nu toe in Britsch Guyana gebruikte, ongeschikt.
Het is opvallend, dat men in deze kolonie nog niet spreekt
over boschopnamen van de lucht uit en het maakt den indruk, dat
de waarde van deze method, die de houtvesters van Britsch
Indie wel kennen, nog niet tot hier is doorgedrongen.
Zou het gouvernement van Suriname niet eens, zonder lange
voorafgaande commissoriale werkzaamheden ginds en hier, de
K.L.M. kunnen stimuleeren tot het stichten van een dergelijken
kleinen localen luchtdienst met een gegarandeerd aantal vlieg-
uren? De Lockheed Super Electra, die er thans elke week komt,
is een twee-motorig landvliegtuig en uiteraard voor dit locale ge-
bruik voor vervoer naar allerlei verschillende punten, ongeschikt.
Daartoe is een toestel noodig, dat op vele punten landen kan, dus
een watervliegtuig. Men moet de risico's aandurven; niemand
weet vooruit, welke reizen en exploraties door de permanent aan-
wezigheid van zoo'n watervliegtuig 1) gestimuleerd worden. Als
het er geweest was, zou bij ons wellicht ook het binnenland betrok-
ken zijn geworden in de onderzoekingen der Commissie Dijk,
Swellengrebel en Vink, die de mogelijkheden van Joodsche vesti-
ging naging. De reis naar de savannah's in het Z. zou 2 uren in
plaats van 5 weken hebben geduurd.
In Britsch Guyana going dit jaar de British Guiana Jewish Refugee
Commission 2) per vliegtuig direct na aankomst naar het binnen-
land en de meeste der met kleine driehoeken op de kaart aangege-
ven landingsterreinen werden door haar gebruikt bij verschillende
rondvluchten. Van de Makarapan, Arasuka en Kanukubergen
werden overboord-fotoreeksen vervaardigd op 4000' hoogte; voor
bepaalde gebieden werd de afwezigheid van savanna's en van
bewoners (Indianen) vastgesteld; een ziek commissielid werd naar
de kust gebracht per vliegtuig en op dezelfde wijze na korten tijd
teruggehaald, etc. Een merkwaardigheid was het, dat de Com3
missie den indruk kreeg, dat een vruchtbare door haar op het land
op enkele punten vastgestelde roode, wellicht dioritische verwee-
ringsbodem gekenmerkt werd door de palmsoort Orbignya Sagotii.
Deze palm bleek van het vliegtuig uit herkenbaar te zijn.
In Suriname zijn volgens het mooie overzicht van IJzerman
1) Ook een amfibievliegtuig komt, naar het voorbeeld van bijv.
Nederlandsch en Australisch N. Guinea, in aanmerking.
2) Hare verslagen zijn gedrukt door de Britsche Regeering als
Command papers 6014 en 6029 in Mei 1939.








BINNENLAND-PENETRATIE IN DE VIER GUYANA'S


dioritische gesteenten vooral bekend in zijn zgn. ,,diorietfaciesge-
bied". Dit gebied van 1 million ha omvat de Midden-Suriname-
rivier, het geheele Sarakreekgebied, de Beneden-Tapanahony en
de Lawa. Aan de Boven-Nickerie kent men veel gabbrogesteenten
en ook elders zijn basische gesteenten gevonden. Als vruchtbare
bodems in dit gebied voorkomen (en het tegendeel is geheel onbe-
wezen) zouden zij niet zoo afgelegen zijn als veel andere gebieden
van Suriname en in elk geval driemaal zoo dicht bij de kust liggen
als de door de genoemde Jewish Refugee Commission aanbevolen
gronden in het Rupununi-gebied. De eerste exploratie dient, als
die van deze Commissie, van de lucht uit te geschieden!
Het gebruik van het kleine watervliegtuig spaarde deze Com-
missie volgens haar eigen rapport twee maanden uit. Zij heeft
in opvallend weinig tijd (11/2 maand) zeer veel gedaan, mede dank
zij de voortdurende radiocommunicatie tusschen de verschillende
groepen der expeditie onderling en met de kust. Zij heeft dan ook,
voor het geval dat het door haar aangeraden besluit genomen
wordt, om eenige duizenden Joodsche kolonisten te zenden naar
het binnenland van Britsch Guyana, nadere luchtverkenning aan-
bevolen, o.a. voor het traceeren van kleine omlooprailbanen rond-
om de moeilijkste vallen der Essequiborivier. Dergelijke omloop-
route's, die soms slechts 5 km of 3 km lang zijn, bestaan reeds in
den vorm van wegen, en de kaart geeft er eenige aan zonder
volledig te zijn (letter o ten W. en ZW. van Georgetown) 1).
De heer Williams heeft reeds vastgesteld, dat men met een klein
watervliegtuig tot nabij de bronnen der Corantijn en tot het Lawa-
gedeelte der Marowijne kan komen, special in den regentijd. De
groote driehoeken, die op de kaart in Suriname zijn aangegeven,
stellen mogelijke landingsplaatsen voor groote watervliegtuigen
voor. Het zou nuttig zijn, dat vastgesteld werd, welke hoogste
punten aan de Lucie-rivier (L op de kaart), aan de Coppename-,
Saramacca- en Suriname-rivieren (Co, Sa, Su), alsmede aan de
Tapanahony (T) met dit kleine vliegtuig bereikbaar zijn bij een
bepaalden waterstand in een bepaald seizoen. Men zou dit dan
eens voor altijd weten. Latere exploraties zouden door zoo'n
') Bij ons zouden dergelijke omloopwegen (autowegen of railbanen)
bezuiden Kabelstation het dichtbevolkte dal van den middenloop der
Suriname-rivier voor hout-, balata- en personenvervoer wellicht kun-
nen ontsluiten; dit geldt ook voor eventueele waardevolle bosschen
stroomop van de Wonotobo-vallen, waar een omloopweg om deze val-
len een vrij rustig riviervak van 70 km lengte toegankelijk zou maken,
en wellicht zelfs voor het vervoer naar het Lawa-gebied. Men neme
zulke projecten na verkenning van de lucht uit nog eens in studied.








W. C. KLEIN


wetenschap vlugger over het doode punt van lange, weifelende
beraadslagingen, die wij zoo dikwijls meemaken,heenkomen.
Thans blijven plannen meermalen op dit punt steken of zij worden
van wege de groote moeilijkheden in het geheel niet gemaakt.
Nog meer remmende onzekerheden zouden verdwijnen* als stellig
bekend was, zooals nu vermoed wordt, dat in het goede seizoen de
savanna-complexen in het Z.Z.W. van Suriname, welke door De
Goeje, Kayser en Van Lynden ontdekt werden, voor een vliegtuig-
landing zijn te gebruiken. Daaraan zit echter meer vast, want het
is zeer de vraag, of men een landing met een Fokker F 18 machine,
waarmede onlangs drie verkenningsvluchten naar dit gebied
werden uitgevoerd, zou mogen riskeeren. De Lockheed kan men
daar in ieder geval niet voor gebruiken en een kleiner landvlieg-
tuig is niet beschikbaar in Suriname. Men kan het echter charte-
ren. Bij de genoemde recent vluchten met de Snip bleken de
grenssavanna's, waar men zeer laag overheen vloog, er gunstig
uit te zien voor een landing. Gelukt het dan is er een redelijke
kans, dat het landingsterrein vele maanden van het jaar bruik-
baar is, want de regenval is in Z.-Suriname zeker geringer dan in
het N. In de Rupununisavanna's is hij slechts 825 mm te Bon
Success, doch gemiddeld 1500 mm. in dat gebied,
Openlegging door radio. DezehadtijdelijkopNe-
derlandsch en Britsch gebied plaats in de jaren, dat de grensexpe-
dities de grens met Brazilie afbakenden, o.a. hadden wij twee sta-
tions aan de Zuidgrens in de jaren 1936, 1937 en 1938, en in
Britsch Guyana waren er drie. Ook de British Guiana Jewish
Refugee Commission expeditie in 1939 had draagbare radiosta-
tions bij zich. In Britsch Guyana's binnenland zijn echter ook zes
permanent radiostations (ra) van den dienst der posterijen aan-
wezig, o.a. te Mazaruni (Kamakusa), Bartica, Wismar, Kurupu-
kari (kruising van veepad met Essequibo-rivier) en ten N.W. van
Dadanawa te Bon Success. Voorgesteld is door de Chamber of
Commerce om nog talrijke verdere radiostations over geheel
Britsch Guyana aan te leggen ter vergemakkelijking van het vlie-
gen in het binnenland. Deze stations zouden tweemaal per dag
weerberichten moeten uitzenden.
Bij overleg van Suriname met Britsch Guyana zouden wij ver-
moedelijk kunnen bewerken, dat eenige dezer stations aan de
Corantijn komen; alsdan zijn de gegevens voor ons van evenveel
nut als voor Britsch Guyana. Een geringe bijdrage in de kosten
van dergelijke stations zou ons dan denkelijk gevraagd worden.








West-Indische Gids XXII


B<--

V


Blz. zo


Openlegging % binnenland V/d vier Guyana's


Schaal 1: 8.500000
0o Plaatsen
emem\$e 1 1 orweg
HWeg of weg in aamneg ra)
S-Weg geojecteerd
............. Veepad
......Savannagrens
LuchLjyn
o = Landvegveld, id. magealyk
A Wa UerlandinggeIegenheid
.4r,- Wraterval
..... ancmldgrenxen
+ Bergen
Au Goui~ mn Mangaan
fe Llwer bx Bauxde
di Diamant v VeateeS Q,
pe PtroZeum. ht, Hiou
B Bvp. .r Ragentatim
b (B f&1 ZeereA ofmotorb. (b) i (b ia)wz
e Europeanan
: .O -.0" n Fegreyw


'a2e
r> aue *
^^z^








BINNENLAND-PENETRATIE IN DE VIER GUYANA'S


Fransch Guyana is in deze studied weinig genoemd, omdat er
niet veel schijnt te gebeuren; van Braziliaansch Guyana, het ge-
bied van St. Georges tot de Amazonas, zijn mij in het geheel geen
gegevens bekend inzake economische exploratie. Aan de spoedige
uitvoering der in Fransch Guyana gemaakte wegprojecten twijfel
ik, doch erkent dient te worden, dat men daar al een grootere weg-
lengte langs de kust heeft dan wij in Suriname.

Hopenlijk kan het bovenstaande den ondernemingsgeest aan-
wakkeren, wat Nederlandsch Guyana betreft. Suriname heeft een
veiliger ligging dan eenig ander deel van onze kolonien en daarom
een veiliger toekomst als Nederlandsch Rijksdeel; moge dit een
reden zijn, om in dit gewest, dat bijna vijf maal zoo groot is als
Nederland, meer geld te steken, dan tot op heden het geval was,
te meer nu ook Venezuela en Britsch Guyana zeer actief zijn.
Waar deze landen blijkens het bovenstaande vooral economische
binnenlandverkenningen nastreven en daarbij van luchtvaart ge-
bruik maken, dient m.i. evenzoo bij ons economische exploratie,
met voorbereiding van de lucht uit, het eerst op het program te
komen. Wetenschappelijke exploratie door geleerde genootschap-
pen kome hiernaast aan de orde, doch het Gouvernement geve
thans zijn gelden allereerst voor binnenland-onderzoek naar eco-
nomische mogelijkheden. Als dus het gouvernement eigen expedi-
ties bekostigt, dienen mijningenieurs en prospectors mede te gaan,
eerder dan wetenschappelijke geologen; evenzoo dienen eerder
houtvesters mede te gaan dan botanici en bij het savanna-onder-
zoek vergete men den veearts niet. Zoodra geregeld binnenlandsch
luchtverkeer mogelijk wordt, ontstaat een nieuw arbeidsveld voor
de vroeger bestaan hebbende doch sindsdien opgeheven mijn-
bouw- en houtvestersdiensten. Hunne wederinstelling verdient
ernstige overweging. Het met vliegtuigen voor zulke diensten
bereikbaar wordende exploratieterrein is vroeger practisch on-
onderzocht gebleven. De moderne exploraties vergen minder van
het physiek van de functionarissen van zulke diensten. Krachten,
die reeds veel ervaring hebben opgedaan kan men voor deze
moderne exploraties nog dikwijls gebruiken ondanks wat hooge-
ren leeftijd. De pas besloten aanleg van een modern oceaanvlieg-
veld te Paramaribo voor 1,4 million gulden, kan alleen tot gevolg
hebben, dat voor de luchtvaart grootere faciliteiten ontstaan en
het voor haar dus vergemakkelijkt wordt om bij ons een dergelijke
rol te spelen als in Britsch en Venezolaansch Guyana!















LANDBOUW-ECONOMISCHE POLITIEK IN SURINAME
DOOR
W. R. MENKMAN

Het verslag over de jaren 1936 en 1937 van het Departement
van Landbouw-Economische Zaken in Suriname (Drukkerij Eben
Haezer te Paramaribo) is niet gedagteekend; het werd pas onlangs
hier te lande ontvangen en zal dus waarschijnlijk in het laatst van
1938 verschenen zijn, wat wel laat lijkt. Dit wil echter geenszins
zeggen dat de gegevens welke het bevat niet belangrijk, of niet
meer actueel zouden zijn.
In de eerste plaats geeft het verslag een overzicht van de land-
bouwkundige en landbouw-economische organisatie, van de op-
richting, in 1903, eener Inspectie van den Landbouw in West-
Indie, tot en met de tot stand koming, in 1937, van het hierboven
genoemde department van algemeen bestuur, los van het Land-
bouwproefstation te Paramaribo.
Geconstateerd wordt in het verslag dat de economische beteeke-
nis van den landbouw in Suriname voor de wereldhuishouding, voor
het moederland en voor de overige deelen des Rijks, uiterst gering is.
Ten aanzien van de rol welke de landbouw speelt voor de eigen
Surinaamsche volkshuishouding, mogen hier de volgende, aan het
verslag ontleende cijfers gegeven worden.

Deel der total Omvang
bevolking), op Omvang van den klei- van den Aandeel der
de plantages nen landbouw grooten landbouw-
en in den klei- landbouw producten in
de total uit-
nen landbouw aantal per- voerwaarde
werkzaam ceelen H.A. H.A.

1932 46% 52.1%
1933 54% 16164 20165 17967 40.4%
1934 53% 16913 20391 15323 38.1%
1935 57% 17213 28645 16666 36.3%
1936 57% 18291 21706 14874 23.7%
1937 55% 19266 22377 11277 21.6%
1) Boschnegers en Indianen buiten beschouwing gelaten.


- 12 -








LANDBOUW-ECONOMISCHE POLITIEK IN SURINAME


Deze cijfers spreken een duidelijke taal, doch wie ze niet direct
begrijpt moge eraan herinnerd worden dat het waardevolste Su-
rinaamsche uitvoerproduct tegenwoordig een mijnproduct is, het
bauxieterts, dat in de exportstatistiek voor 1937 met 65% de eer-
ste plaats innam. Met betrekking tot den uitvoer is Suriname,
hoewel het landbouwende deel der bevolking toeneemt, geen
typisch landbouwgewest meer. Waarbij dan echter bedacht moet
worden dat de waarde van het uitgevoerde bauxiet, dat voor
buitenlandsche rekening gewonnen wordt,'slechts voor een deel
(arbeidsloon en belastingen) aan de Surinaamsche gemeenschap
ten goede komt.
Wat betreft de absolute waarde der uitgevoerde landbouwpro-
ducten komt het verslag tot het resultaat dat deze in 1932
/ 17.34, in 1933 / 10.86, in 1934 / 11.42, in 1935 / 9.68, in 1936
/ 8.25 en in 1937 / 10.94 per hoofd der bevolking bedroeg. De
prijsdaling op de wereldmarkt teekent zich in deze reeks duide-
lijk af.
Voor zoover betreft den nog bestaanden plantagelandbouw
geldt hetzelfde wat ten aanzien van het bauxiet opgemerkt is; de
opbrengst der uitgevoerde producten komt slechts voor een deel
aan Suriname zelf ten goede, ten minste .... wanneer in die op-
brengst eenige winst begrepen is. De koffiecultuur genoot sedert
1931 directed financieelen steun uit de openbare kas. De suiker-
cultuur vindt in het land zelf een door een hoog invoerrecht be-
schermde market; in 1937 was de verhouding tusschen de uitge-
voerde en de ter plaatse verkochte hoeveelheden suiker als
367 : 100, die tusschen den prijs per kg. bij export en bij localen
verkoop als 100 : 353.
Terloops moge hier opgemerkt worden dat in 1862, het laatste
jaar der slavernij, Suriname nog voor een waarde van p.m.
/ 65.- per hoofd der bevolking uitvoerde aan landbouwproduc-
ten, destijds vrijwel uitsluitend plantageproducten en grooten-
deels verkregen voor rekening van buitenlandsche belanghebben-
den.
Ons verslag wijdt 77 bladzijden aan de citrus-, 38 aan de koffie-
en 15 aan de rijstcultuur; misschien mogen wij hieruit afleiden dat
eerstgenoemde cultuur tegenwoordig het meest de aandacht
gaande houdt der ambtelijke landbouwdeskundigen.
Er is blijkbaar in het belang der citruscultuur veel gedaan; de
resultaten evenwel zijn nog altijd niet zeer belangrijk. De waarde
van den uitvoer, van sinaasappelen alleen, varieerde in de jaren
1933 tot en met 1937 van / 3716.- (1934) tot f 10612.- (1936);







W. R. MENKMAN


gemiddeld bedroeg die waarde in deze vijf jaren nog geen / 7000.-
per jaar.
De productive van citrusvruchten was in 1937 voor bijna een
derde van den grooten landbouw afkomstig.
Van de sinaasappelproductie werd in 1933 tot en met 1937 nog
slechts gemiddeld iets meer dan 25% uitgevoerd; er bestaat na-
tuurlijk ook een locale market en het percentage voor uitvoer afge-
keurde vruchten is groot. Het spreekt vanzelf dat, wil de citrus-
cultuur werkelijk iets gaan beteekenen voor Suriname, de pro-
ductie en het deel daarvan dat voor export geschikt is vele
malen zoo groot zal moeten worden. En welke beteekenis deze
cultuur zal kunnen verkrijgen als volkscultuur, schijnt nog moei-
lijk te voorspellen.
Aangaande de koffiecultuur bevat het verslag talrijke techni-
sche gegevens, vooral op het gebied der bereiding. Deze van over-
heidswege financieel gesteunde cultuur leverde in 1937 nog 32%
der waarde van den uitvoer aan landbouwproducten; uit het Su-
rinaamsch Verslag 1937 weten wij dat in 1936 het aandeel van den
kleinen landbouw in de total productive slechts 5 A 6% bedroeg.
Van de rijstcultuur deelt het Departement van Landbouw-
Economische Zaken mede dat zij een opvallende ontwikkeling ver-
toont, ook echter dat de afzetmogelijkheid buiten Suriname zeer
onzeker blijft, zoolang een aanmerkelijke verbetering der kwali-
teit van het voor uitvoer in aanmerking komende deel achterwege
blijft.
Deze cultuur vormt volgens het verslag reeds thans de rugge-
graat van den kleinen landbouw; het aandeel van het district
Nickerie in de total productive was in 1937 bijna 41%.
Aangaande het mechanische rijstbedrijf in laatstgenoemd dis-
trict volstaat het verslag hoofdzakelijk met citaten uit de rap-
porten van den leider van dit bedrijf over 1936 en 1937. Het be-
drijf der Suriname Hoeve Maatschappij leverde, zooals bekend
geacht mag worden, tot dusver geen definitive resultaten op,
negative dan wel positive.
De uitvoer van rijst intusschen, vrijwel geheel product van den
kleinen landbouw, bedroeg in 1937 circa 25% van den totalen uit-
voer aan landbouwvoortbrengselen.
Aan de bacovencultuur wijdt het verslag slechts enkele blad-
zijden; er was dan ook tot dusver slechts sprake van eenige be-
scheiden proefnemingen. Interessant is het intusschen wel, te le-
zen dat men zich nog steeds met de Gros Michel-variateit bezig-
houdt, de soort welke het best verkoopbaar en vervoerbaar is.








LANDBOUW-ECONOMISCHE POLITIEK IN SURINAME


Men heeft ook proven genomen met bemesting, op zandgrond en
in het heuvelland.
Altijd weder, bij het kennis nemen van gegevens aangaande den
Surinaamschen landbouw, rijst d6ze vraag, hoe men zich voor-
stelt Suriname opnieuw te maken tot een op groote schaal land-
bouwproducten uitvoerend gewest (op wat in den tegenwoordigen
tijd een groote schaal genoemd zou worden, wel te verstaan), wan-
neer eenmaal verschillende cultuurproblemen opgelost zullen zijn.
Waarin dan begrepen het menschelijke problem, voor zoover er
gezocht wordt naar de mogelijkheid tot het scheppen van renda-
bele volkscultures; ten slotte moet de zelfstandige inheemsche
landbouwer toch ook de bekwaamheid en het inzicht hebben wel-
ke vereischt worden om bepaalde cultures en dan nog wel ex-
portcultures te doen slagen.
Vervoer en afzet er is in dit tijdschrift al eerder op gewezen
kunnen overigens reeds zoodanige moeilijkheden opleveren,
dat de beste resultaten, op cultuur-technisch gebied bereikt,
waardeloos zouden worden.
Massale uitvoer van veel ruimte innemende goederen vereischt
groote schepen, of frequent afvaarten; oogstproducten kunnen
niet altijd op een vervoergelegenheid wachten, zoodat het noodig
kan zijn dat veel tonnage opeens ter plaatse aanwezig is; op land-
bouwvoortbrengselen van betrekkelijk geringe waarde drukt de
vracht zwaar.
Suriname ligt tamelijk afgelegen, is dus niet gemakkelijk op te
nemen in de reisroute van schepen welke ook lading van en naar
andere landen vervoeren; een haven, toegankelijk, of toegankelijk
te maken, voor de relatief goedkooper te exploiteeren groote
schepen van den tegenwoordigen tijd, heeft Suriname niet; tot
dusver is er geen belangrijk vervoer naar Suriname, dat de heen-
reis der schepen goed kan maken en de invoer zal kwantitatief
niet in dezelfde mate toenemen als de export.
Een achterland heeft Suriname niet; het heeft ook geen niet-
tropisch buurland, zooals b.v. Brazilie in Argentinie heeft, dat
tropische producten af kan nemen; uitvoer naar Europa beteekent
vervoer over een grooten afstand, alleen om die reden reeds een
duur vervoer.
Nederland was tot dusver geen voorkeursmarkt voor Surinaam-
sche producten en het is zeer de vraag of het moederland zijn eco-
nomische politiek zoodanig zou kunnen wijzigen dat het dit wor-
den zou; van de Vereenigde Staten is niet gebleken dat er veel van
te verwachten valt als afzetgebied voor die producten welke men








W. R. MENKMAN


thans in Suriname op het oog heeft als wellicht kansen biedend;
de Britsche West Indian echter genieten preferentie in het Ver-
eenigd Koninkrijk en in Canada en zij houden met hand en tand
aan die preferentie vast, als een eerste levensbelang voor den
export-landbouw.
Dit alles slechts om te waarschuwen tegen een optimism met
betrekking tot Suriname's toekomst, dat misschien niet voldoen-
de rekening houden zou met die problemen, welke zich pas zullen
vertoonen, wanneer de pogingen van tegenwoordig, om den Suri-
naamschen landbouw aan te moedigen, tot werkelijk belangrijke
resultaten geleid zullen hebben. In onze Tweede Kamer bleek bij
de behandeling der Surinaamsche begrooting voor 1939 hier en
daar de hoop te zijn gaan leven dat het nu met ons zorgenkind
den goeden weg zal uitgaan.
Het landbouw-economische rapport bevat ook een hoofdstuk
Kolonisatie. Hierin wordt o.a. gezegd dat het normal dagloon
voor plantage-arbeid 60 cents bedraagt, maar dat vaak de plan-
tage den arbeider geen volle week arbeid kan garandeeren.
Wat den kleinen landbouw betreft wordt geconstateerd, dat de
creool die dit bedrijf uitoefent, slechts noodgedrongen daarbij
blijft en liever anderen arbeid zou verrichten, dat de Javaan, hoe-
wel landbouwer van traditie, het in Suriname als zoodanig niet
tot eenigen welstand vermocht te brengen en dat de Britsch In-
dier, die vaak wel success had, thans in verre van rooskleurige
omstandigheden verkeert.
De zoogenaamde Hollandsche boeren, die hoofdzakelijk vee-
houders zijn, hebben het tegen de concurrentie der Hinostani moe-
ten afleggen, zooals reeds bekend was en thans nog eens in het
rapport bevestigd wordt.
Wat betreft nieuwe kolonisatie bespreekt het rapport natuur-
lijk ook de kansen van een middenstandslandbouw, uitgeoefend
door blanke (Hollandsche) kolonisten. Men beschouwt deze kan-
sen als wel aanwezig, mits de kolonist over kapitaal beschikt.
Blijkbaar zou de zelfstandige blanke kolonist als rijstverbouwer
niet veel te verwachten hebben; in de citruscultuur zou hij wel
success kunnen hebben, wanneer hij kans zou zien de eerste vier of
vijfjarige period, gedurende welke geen product te oogsten valt,
door te komen.
De binnenlandsche kolonisatie, tot leniging van den nood der
stadsbevolking, dus van creolen, wordt in het rapport vrij uitvoe-
rig behandeld. Wat er tot dusver op dit gebied bereikt werd kon
nog niet veel beteekenen; daartoe is het problem waarvoor men







LANDBOUW-ECONOMISCHE POLITIEK IN SURINAME


staat te moeilijk en daartoe is men nog te kort bezig. De kleine
landbouw in de gestichte nederzettingen wordt beoefend tezamen
met goudwinning, houtkappen, vee- en pluimveeteelt enz. Het-
geen er voor de binnenlandsche kolonisatie gedaan wordt, heeft
geheel het karakter van crisismaatregel.
In tusschen echter komt bij den lezer van het rapport vanzelf
de vraag op, of niet beproefd dient te worden door middel van
binnenlandsche kolonisatie het ontstaan te bevorderen van den
met recht zoozeer gewenschten middenstandlandbouw. Het lijkt
toch logischer en natuurlijker dat uit de reeds aanwezige bevol-
king zich een middenstand ontwikkelt, dan dat die stand gevormd
zou worden door nieuwe kolonisten, voorloopig vreemd aan het
klimaat, het land en de levenswijze.
Het grootbedrijf, de plantagelandbouw dus, zoo vaak en zoo
langdurig van overheidswege financieel gesteund, is steeds geacht
een nuttige taak te vervullen voor de Surinaamsche volksge-
meenschap, als opleidingsschool voor den toekomstigen zelfstan-
digen kolonist. Inderdaad, de Britschindische en Javaansche
contractarbeiders, ten behoeve van het plantagebedrijf aange-
voerd, hebben het grootste contingent geleverd aan de thans aan-
wezige klasse der zelfstandige kleine landbouwers. Zij zijn in staat
gebleken niet alleen in de behoefte aan voedingsmiddelen voor
eigen gebruik te voorzien, maar ook om rijst (en enkele andere ge-
wassen) in voldoende hoeveelheid te telen voor het geheele overige
deel der bevolking. Veel verder echter is men thans nog niet, of
liever de ontwikkelingsgang van kleinen tot middenstandsland-
bouw is onderbroken geworden.
De cacao- en koffiecultuur der plantages is nagevolgd door den
kleinen man, creool zoowel als Aziatische immigrant. Met de sui-
kercultuur is dit in Suriname niet het geval geweest; op de Brit-
sche Westindische eilanden echter wordt deze cultuur ook door
inheemsche (zwarte) ,,cane farmers" beoefend.
Overal in de oude slavenkolonien hebben de plantages gediend
als voorbeeld voor den kleinen inheemschen landbouw, voor zoo-
ver betreft de cultuur van exportproducten. De pas in den lateren
tijd aangevangen bananencultuur op de Westindische eilanden
evenwel kon niet steunen op ervaringen, in het plantagebedrijf
opgedaan, maar toch levert aldaar nog altijd de kleine zelfstandige
inheemsche producent het grootste deel der voor export bestemde
vruchten. Wel echter zijn de uitheemsche belanghebbenden er vaak
toe overgegaan ook eigen plantages te exploiteeren. Wij zien alzoo
allerwege naast plantagegedrijf ook kleinbedrijf, of omgekeerd.
West-Indische Gids XXII 2







W. R. MENKMAN


Legt het kleinbedrijf zich toe op dezelfde exportcultuur als het
groote, dan krijgt het eerste een gelegenheid om zich tot midden-
standsbedrijf te ontwikkelen, een process waarvan ook Suriname
voorbeelden geleverd heeft. Het inheemsche middenstandsbedrijf
deelt dan echter ook in de kwade kans van prijsdaling op de we-
reldmarkt, al is het allicht wat minder eenzijdig en dus minder
kwetsbaar. Het zoogenaamd kapitalistische plantagebedrijf zal
de neiging hebben te liquideeren, wanneer gedurende eenigen tijd
de marktpositie der producten het tot een verlieslatende exploi-
tatie veroordeelt en het niet kunstmatig op de been gehouden
wordt; het middenstandsbedrijf kan altijd nog tot de positive van
kleinbedrijf terugvallen en dit laatste zal, hoofdzakelijk voedings-
middelen voor gebruik van het gezin produceerend, wel slechts
een poover bestaan opleveren, maar toch in leven blijven.
In Suriname, waar de landbouw als plantagelandbouw begon-
nen is en al spoedig daarnaast een kleine landbouw ontstaan is,
uit welke geen middenstandslandbouw gegroeid is die zich in
moeilijke tijden staande kon houden, leven thans naast elkander
een kwijnend grootbedrijf, dat steun behoeft en een kleinbedrijf
dat geen welvaart schept, met ongeveer niets ertusschen in.
Bestaat er, gegeven deze constellatie, toch niet een mogelijk-
heid om het plantagebedrijf, dat men nog steeds niet op wil
geven, in de eerste plaats dienstbaar te maken aan de ontwikke-
ling van het kleine tot een middenstands-landbouw bedrijf?
Voorshands lijkt de kans zeer gering dat het particuliere kapitaal
en het particuliere initiatief in Suriname het plantagebedrijf zul-
len willen redden, nog minder het nieuw leven zullen kunnen in-
blazen. Wat er nog in stand gebleven is wordt gesteund, hetzij
door subsidie (koffie), hetzij door beschermend recht (suiker).
Er lijkt veel voor te zeggen dat een bedrijf dat geld kost aan de
gemeenschap, hetzij omdat het direct of indirect financieelen
steun geniet, hetzij omdat het van overheidswege gedreven
wordt, nuttig behoort te zijn voor het algemeen en het Surinaam-
sche plantagebedrijf wordt geacht dat ook geweest te zijn; thans
is het dit nog alleen in zooverre dat, wanneer het verdween, de
p.m. 9000 arbeiders aan wie het werk verschaft (1937) ingelijfd
zouden moeten worden bij den kleinen landbouw, waarin al
reeds p.m. 74000 personen levensonderhoud vinden (1937).
Koffie- en suikercultuur kunnen wonder de tegenwoordige om-
standigheden niet geacht worden de meest gewenschte opleiding
te geven aan arbeiders ten bate van den inheemschen landbouw,
althans niet van den inheemschen middenstandslandbouw, de be-








LANDBOUW-ECONOMISCHE POLITIEK IN SURINAME


langrijkheid waarvan voor de verdere ontwikkeling des lands
tegenwoordig zoo duidelijk ingezien wordt. De aan beide cultures
verleende steun houdt haar dus wel in stand, maar zij leveren geen
contraprestatie, door het scheppen der voorwaarden ter verbe-
tering van een algemeenen toestand; althans wanneer zij niet,
vrijwillig of gedwongen, zich toeleggen op de teelt van andere ge-
wassen, welke van waarde zijn, of van waarde kunnen worden,
voor den inheemschen landbouw.
Ook behoeft men het plantagebedrijf niet uitsluitend te zien als
een leerschool voor den middenstandslandbouw, langs den omweg
van den kleinen. Plantages hebben ook leidend personnel, groo-
tendeels bestaande uit inheemschen, of uit de beste elementen on-
der de immigranten, die als meer ontwikkeld of geschikter, van
het grootbedrijf direct tot het middenstandsbedrijf zouden kun-
nen overgaan.
Zoo schijnt er nog wel een landbouw-economische politiek in Su-
riname denkbaar, welke slechts 6dn doel zou nastreven, de verhef-
fing van den inheemschen landbouw, zonder zich door bijkomsti-
ge overwegingen te laten leiden.
De uitheemsche ondernemer komt, wanneer hij meent voordee-
lige zaken te kunnen doen, aanvaardt met open oogen zekere risi-
co's, wordt, zoolang het hem goed gaat, liefst met rust gelaten en
liquideert zijn bedrijf wanneer het geen winst meer oplevert, tenzij
hem iets geboden wordt dat het de moeite waard maakt voort te
blijven gaan. Hem door zijn moeilijkheden heen te willen helpen
is voor de overhead steeds een bedenkelijk streven; het algemeen
belang kan ermede gebaat zijn, maar de kans is groot dat men
iets begint waarvan men niet kan overzien waar het eindigen of
waarheen het leiden zal.
Het is een forschere en het kan een wijzere politiek zijn, zich bij
de d6confiture van het particuliere uitheemsche bedrijf neer te
leggen en te trachten op de puinhopen iets nieuws op te bouwen,
ten bate der gemeenschap.
January 1939.

















EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAEDIE VAN
WEST-INDIE

DE FINANCIEN VAN SURINAME

DOOR

C. R. WEYTINGH

In onderstaande tabel zijn aangegeven de total ontvangsten
en uitgaven, alsmede de subsidies en dekking uit geldleening
gedurende de jaren 1909 t/m 1934.

Onder de ont-
Nadeelig slot vangstcijfers is
Jaar Ontvangsten Uitgaven en subsidie begrepen int.
geldleening


1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927


3.622.854
3.900.938
3.794.941
3.301.031
3.471.247
3.016.958
2.845.834
3.175.811
3.668.827
3.272.042
4.197.855
5.331.357
4.841.036
4.514.603
4.789.041
4.540.723
5.248.144
5.062.466
4.954.371


4.460.069
4.731.315
4.467.779
4.036.046
4.280.163
4.184.432
4.526.836
4.587.196
4.951.999
5.357.835
7.256.829
9.762.541
9.585.612
9.336.087
8.122.265
8.073.907
8.082.627
8.213.560
7.701.378


837.215
830.377
672.838
735.015
808.916
1.167.474
1.681.002
1.411.385
1.283.172
2.085.793
3.058.974
4.431.184
4.744.576
4.821.484
3.333.224
3.533.184
2.834.483
3.151.094
2.747.007


733.434
643.957
297.538
15.752


14.378
117.287
224.252
88.447
917.194
1.807.281
972.963
1.100.181
553.307
577.242
564.035
301.908
294.137


- 20 -








DE FINANCIEN VAN SURINAME


Onder de ont-
Nadeelig slot vangstcijfers is
Jaar Ontvangsten Uitgaven en subsidies begrepen int.
geldleening


1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934


4.573.595
4.443.940
4.596.332
4.118.422
3.861.585
3.655.526
3.814.645


8.212.706
7.808.967
7.626.677
7.386.739
6.950.370
6.693.380
6.650.249


3.639.111
3.365.027
3.030.345
3.268.317
3.088.785
3.037.854
2.835.604


803.856
305.851
113.145
439.845
271.425
300.711
242.284


Onder de ontvangstcijfers is de opbrengst der directed en indi-
recte belastingen vertegenwoordigd met de navolgende sommen:


1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924


/1.981.953
1.937.804
1.906.874
1.786.582
1.558.853
1.603.764
1.856.323
1.893.751
1.698.803
2.045.082
1.917.125
1.814.101
2.639.414
2.570.374


1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937


/ 3.022.047
3.007.371
2.938.708
3.032.963
2.932.050
2.927.357
2.650.216
2.497.174
2.394.312
2.410.994
2.407.624
2.494.578
2.722.628


Hieruit blijkt, dat de opbrengst der belastingen in genoemde
jaren gaandeweg is gestegen met ongeveer 1 million gulden,
welke stijging moet worden toegeschreven aan:
1. de invoering van nieuwe belastingen, t.w. rij- en voer-
tuigenbelastingen (1910), oorlogswinstbelasting (1917), belasting
op publieke vermakelijkheden (1917), bauxietbelasting (1919);
2. de verhooging van en de heffing van opcenten op invoer-
rechten, drankaccijns, inkomsten-, rij- en voertuigen-, huur-
waarde- en lucifersbelastingen;
3. heffingen in het bijzonder voor den aanleg, het onderhoud
en de verbetering van straten en wegen (wegengeld).







C. R. WEYTINGH


Zooals uit den staat der ontvangsten en uitgaven blijkt, zijn de
ontvangsten tot en met 1925 gestegen om daarna geleidelijk te
dalen en wel het sterkst in 1931 en 1932 (crisisjaren).
Het natuurlijk accres, dat als gevolg van bevolkingsaanwas
(van 95000 zielen in 1914 tot 148.000 in 1934) en belasting-
verhooging had kunnen worden verwacht, is niet alleen uitgeble-
ven, doch heeft zelfs plaats gemaakt voor een volstrekte dealing
der inkomsten.
Deze dealing moet o.m. worden toegeschreven aan:
1. de belangrijke inkrimping van het balatabedrijf;
2. de mindere opbrengst der invoerrechten;
3. de lage prijzen der voornaamste uitvoerproducten suiker,
koffie en balata;
4. afschaffing van eenige immigratielasten.
5. invoering van premie-vrij pension voor de landsdienaren.
De uitgaven stegen van 1909 t/m 1922 van rond 41/2 million
tot rond 91/2 million gulden, om daarna ten gevolge van de ge-
troffen bezuinigingsmaatregelen terug te gaan tot rond 61/2 mil-
lioen gulden in 1934.
De stijging vond zijn oorzaak voornamelijk in de navolgende
uitgaven:
1. uitkeering voor eens (over het jaar 1919) aan het personnel
in 's Lands dienst en bij de van Landswege ondersteunde kerke-
lijke gemeenten en inrichtingen van onderwijs ter tegemoetko-
ming in den achterstand waarin dat personnel in geldelijk opzicht
door den langen duur der buitengewone tijdsomstandigheden was
komen te verkeeren (1920);
2. buitengewone verhooging van bezoldigingen en toekenning
van detacheeringstoelagen (1920);
3. duurtebijslagen op bezoldigingen, wachtgelden en onder-
standen, (1920/21);
4. gelijkstelling van het bijzonder en het openbaar onderwijs
(1920);
5. nieuwe salarisregeling van de Landsdienaren (1925);
6. uitbreiding van de immigratie van werkkrachten ten be-
hoeve van den grooten landbouw (1927).
Bovendien steeg de pensioenlast belangrijk (van / 275.000.-
in 1910 tot / 915.000.- in 1931).

Bij de vestiging in 1908 van het stelsel om de uitgaven te
splitsen in soorten; en wel in gewone en buitengewone uitgaven
en in die te betalen uit leening, lag het in de bedoeling om jaar-








DE FINANCIfN VAN SURINAME


lijks een stijgend bedrag van de uitgaven, welke volgens dit
stelsel uit rijksbijdragen zouden moeten worden betaald, uit de
eigen middelen te betalen. Hierbij was gerekend op een normal
ontwikkeling en geleidelijke vermeerdering der middelen.
Door den druk, door den Europeeschen oorlog ook op den eco-
nomischen toestand van Suriname uitgeoefend, bleef de opbrengst
der middelen achteruitgaan; aan bedoeld voornemen kon daar-
om geen gevolg worden gegeven en te voorzien was, dat ook in de
naaste toekomst daarop geen uitzicht zou bestaan.
Dit had tot gevolg, dat in de toepassing van bedoeld stelsel
eenige wijzigingen moesten worden gebracht; de groep ,,buiten-
gewone uitgaven" werd toen bezwaard met eenige uitgaven, die
volgens den oorspronkelijken opzet daarin zouden mogen worden
opgenomen, doch toen in de groep ,,gewone uitgaven" waren
ondergebracht.
Het doel, met de aangebrachte wijzigingen beoogd, was tweeer-
lei: te zorgen dat voor de beheersuitgaven (den gewonen dienst)
zoo spoedig mogelijk de steun van de Rijksbijdrage kon worden
gemist, en dat voor den vervolge geen beroep op dien steun meer


zou behoeven te worden gedaan.
Volgens dit gewijzigde stelsel komen op de begroo
1918 voor als uitgaven ten last van den
A. Buitengewonen dienst
1. Kapitaalverstrekkingen . . .
2. Renten en aflossingen . . .
3. Spoorwegbedrijf (kosten v/h bedrijf). . .
4. Bijzondere diensten, t.w . . .
a. hervorming van het domeinwezen; b. het
boschwezen . . . .
f7
B. Gewonen dienst
Beheerskosten of kosten van den gewonen dienst .
Totaal der uitgaven ...... .
Geraamd werd voor:
middelen ten bate van den gewonen dienst .
den buitengewonen dienst . . .
f7
opbrengst leening 's Lands Koffieonderneming. ..
f
waarbij subsidie ...............
/


ting voor


487.050
585.915
263.639
67.220


1.403.824

3.607.727
5.011.551

2.938.754
191.225
3.129.979
70.700
3.200.679
1.810.872
5.011.551







C. R. WEYTINGH


Onder de uitgaven voor kapitaalverstrekkingen komt op de
begrooting voor 1918 voor een post van / 175.000.-, welke als
vaste som voor de eerste maal werd uitgetrokken voor het ver-
leenen van eene bijdrage aan het immigratiefonds om zijne uit-
gaven te kunnen bestrijden.
Ten einde het fonds in de gelegenheid te stellen dit ook te kun-
nen doen in die jaren, waarin de uit te keeren vaste som (met of
zonder saldi van vorige jaren) onvoldoende zoude zijn om het
nadeelig verschil tusschen de ontvangsten en uitgaven te dekken,
werd bij Verordening van 10 Mei 1917 (B.G. no. 82) voor het fonds
de gelegenheid geopend om de benoodigde gelden te goeder reke-
ning uit de koloniale kas te ontvangen. Aan het fonds werd van
den anderen kant de verplichting opgelegd om zijn overtollig
kasgeld in de koloniale kas te storten.
Daar het immigratiefonds door deze regeling de gelden, die het
noodig heeft, sedert van de koloniale kas krijgt, volgt daaruit, dat
het aan die kas geen rente meer behoeft te betalen voor de daaruit
ontvangen kasvoorschotten.
Met het aangaan van nieuwe geldleeningen op langen termijn
ten behoeve van genoemd fonds kwam door bedoelde regeling een
einde.

De stijging der gewone uitgaven kan blijken uit de begrootings-
cijfers aangegeven in de tabel op de volgende bladzijde.
De stijging der hiernagemelde gewone uitgaven in 1918, verge-
leken bij die in 1928, is hoofdzakelijk toe te schrijven aan de na-
volgende posten, waarop voor 1928 na te melden bedragen hooger
zijn geraamd dan in 1918.
Algemeen en gewestelijk bestuur:
gouvernements-secretarie /44.000.-; bevolkingsregister
/ 10.000.-; drukwerk Koloniale Staten / 6000.-; gewestelijk
bestuur / 53.000.-; vervoerdiensten personnel / 44.000.-.
Rechts- en politiewezen:
Hof van Justitie en parket van den Procureur-Generaal
/ 25.000.-; Kanton- en Ommegaande gerechten / 6000.-; ge-
vangenissen / 18.000.-; politiecorps / 160.000.- (met inbegrip
uitbreiding van dit corps); toezicht op 's Lands bosschen
/ 55.000.-; vervoerdiensten personnel / 16.000; kinderhuis Saron
/ 10.000.-; voogdijraad / 2200.-.
Geldelijk beheer:
Administratie van Financien en domeinkantoor / 56.000.-;
contr6le der belastingen en ontvangers / 36.000.-; active dienst








DE FINANCIEN VAN SURINAME


1918 1928 1938


Algemeen en gewestelijk bestuur 195.919 345.957 292.718
Rechts- en politiewezen . .. 451.818 760.945 555.910
Administratie van financing en domein-
wezen . . .... 349.398 389.358 294.897
Post en Telegraaf . .... 44.515 84.915 93.016
Immigratie en Kolonisatie ... 274.964 792.921 381.212
Eeredienst, onderwijs, armenzorg 669.709 1.411.629 1.292.909
Landbouw . . .. 239.858 113.247 109.898
Geneeskundige dienst. ...... 547.860 824.192 889.345
Openbare werken . .. 453.959 1.030.881 630.887
Verkeer te land (exploitatie spoorweg). 263.639 221.627 151.638
Verkeer te water, betonning, bebake-
kening . . 352.514 267.633 18.857
Brandweer . 12.538 26.915 6.943
Pensioenen, wachtgelden . .. 324.500 897.117 1.275.529
Onvoorziene uitgaven ...... 50.000 50.000 50.000
4.231.191 7.217.337 6.043.759
Rente en aflossing van geleende gelden. 653.548 642.450 462.885
Uitgaven voor buitengew. productive
werken, voorschotten aan het Immi-
gratiefonds . . .. 158.600 -
Verrekening van het tekort op de reke-
ning ,,Aanvoer van levensmiddelen
t.b. van de bevolking ... 36.000 -
5.043.339 7.895.787 6.506.644


der belastingen / 53.000.-; post- en telegraaf / 40.000.-.
Immigratie en Kolonisatie:
Immigratiedepartement /26.000.-; Landsbijdrage aan het
Immigratiefonds / 213.000.-; onderhoud der Landsvestigings-
plaatsen / 73.000.-.
Armenzorg en Eeredienst:
Uitgaven ten behoeve van ouden en gebrekkigen / 26.000.-;
weezenverpleging / 16.000.-; Eeredienst / 42.000.-.
On d e rw ij s:
Uitbreiding aantal scholen en subsidies / 620.000.-.
Geneeskundige dienst:
Behandeling en verpleging enz. van burgerlijke personen in en
buiten de militaire ziekeninrichtingen / 82.000.-; dienst bij de
poliklinieken / 7400.-; toezicht op de naleving van de wettelijke
voorschriften op den openbaren geozndheidsdienst, enz. / 6600.-
Keuringsdienst / 2700.-; slachthuizen / 9000.-; gouvernements-







DE FINANCIEN VAN SURINAME


inrichting voor Krankzinnigen / 15.000.-; diem voor melaat-
schen / 20.000.-; bijdrage aan particuliere inrichtingen tot af-
zondering van melaatschen / 37.000.-; vervoerdiensten per-
soneel / 33.000.-.
Openbare werken:
Administratief personnel en opzichters / 39.000.-; onderhoud
landsgebouwen / 63.000.-; idem land- en waterwegen f 148.000;
besproeiing straten en wegen / 17.000.-; vuilnisdienst / 3000.-;
landvoorziening voor den kleinen landbouw f 4000.-; exploita-
tie van den spoorweg f 95.000.-; onderhoud en verbetering van
het Landstelefoonnet / 30.000.-; verkeer te water / 62.000.-;
betonning en bebakening j 8000.-.
Brandweer:
Aanschaffing van 2 motorbrandspuiten / 14.500.-.
Pensioenen: / 570.000.-.
Voorts dient bij de overige stijgingen rekening te worden ge-
houden met den aanwas der bevolking (van 95.000.- zielen
in 1918 tot + 148.000 in 1928).
Van 1928-1938 liepen de meeste uitgaven terug tengevolge van
de genomen bezuinigingsmaatregelen, zooals korting op de sala-
rissen van het Landspersoneel; vereeniging van enkele districten;
inkrimping van het politiecorps; opheffing van het Immigratie-
departement als zelfstandige afdeeling van bestuur; versobering
van het lager onderwijs (invoering van beperkt lager onderwijs op
de districtsscholen); verminderde aanvoer van immigranten; uit-
voering op beperktere schaal van nieuwe werken; overdracht
van den dienst der Koloniale vaartuigen aan eene particuliere
onderneming (gemengd bedrijf Vaartuigendienst Suriname, N.V.)
De pensioenlast steeg in de hiervorenbedoelde 10-jarige period
met nog bijna / 40.000.-; door wederinvoering van de pensioens-
premie en door de in uitzicht gestelde installing van een pensioen-
fonds wordt evenwel verwacht, dat de pensioenlast in de toekomst
zeer belangrijk zal dalen.
Tengevolge van de omzetting van het Militair Hospitaal te Pa-
ramaribo in een burgerziekenhuis ('s Lands hospital) en de ope-
ning van het buitengasthuis voor den openbaren gezondheids-
dienst te Paramaribo bleven de uitgaven voor den geneeskundi-
gen dienst in laatstbedoelde period in stijgende lijn.
Bronnen:
Verslagen van Bestuur en Staat van 1911 t/m 1937.
Begrootingen van 1911 t/m 1938.
















BOEKBESPREKING


Vleeschkeuring, Vleesch en Slachtveeteelt in
Suriname, lezing door J. Frickers, gouverne-
mentsdierenarts.

In een overzichtelijke lezing vertelt hier de schrijver over de
ontwikkeling van den ,,Keurmeester van het Beestiaal" van 1828
tot zijn college Gouvernementsdierenarts van heden.
Ons treft de systematische beschrijving der verschillende dier-
ziekten t.o.v. vleeschkeuring zoowel als veeteelt. Tuberculose,
straalschimmelziekte, lintwormen, de verschillende inheemsche
bloedziekten en parasitaire aandoeningen nemen daarbij een be-
langrijke plaats in.
In 't kort worden ook de maatregelen besproken, welke de Sch.
noodig oordeelt om tot verbetering van de dikwijls slechte toe-
standen te geraken. De vleeschkeuring kan nog steeds niet vol-
gens de modernste principles worden uitgevoerd wegens gebrek
aan material en arbeidskrachten.
Ten slotte geeft hij een statistisch overzicht van de opbrengsten
van het slachthuis, het vleeschverbruik in Suriname, het verloop
van de veestapel en van in- en uitvoer van slachtvee.
J. GAJENTAAN.

De Geschiedenis van den Diergeneeskundi-
gen Dienst in Suriname door J. Frickers, gou-
vernementsdierenarts.

In een vlot geschreven artikel geeft de Schrijver een overzicht
van den diergeneeskundigen dienst in Suriname. Achtereenvolgens
worden de verschillende hoofden van Dienst vermeld en daarbij
tevens de omstandigheden besproken, waaronder zij hun dikwijls
vaak moeilijke werkzaamheden moesten verrichten en de maat-
regelen, die zij tot verbetering van die toestanden namen.
Een belangrijk deel wijdt hij aan de bestrijding der inheemsche
ziekten ook welke van belang zijn voor de vleeschkeuring.


- 27 -








BOEKBESPREKING


Tevens beschrijft hij bij iedere ambtsperiode de toestand van de
veestapel en wat daarmee samenhangt.
Ten slotte vermeldt hij de in Suriname bij huisdieren voorko-
mende parasieten, welke tot nu toe gedetermineerd zijn.
J.G.

Beknopt leerboek der aardrijkskunde voor
burgerscholen, gymnasia en kweekscholen.
Vijfde deel door B. A. Kwast en C. Lekker-
kerker.
Sociale geogralie van Nederland en zijn
overzeese gewesten. Negende druk, door C.
Lekkerkerker. Geillustreerd. J. B. Wolters,
Groningen, Batavia, 1939.

Het is nog maar een jaar geleden ,dat ik den achtsten druk aan-
kondigde. Wat Suriname en Cura9ao betreft zijn noemenswaar-
dige veranderingen niet aangebracht. Ook hier zijn de gegevens
bijgewerkt. Ik heb aan mijn gunstig oordeel van destijds niets te
veranderen.
B. DE GAAY FORTMAN.

1940 West-Indische Kalender in dank ont-
vangen.



















KRONIEK

SURINAME

Zelfs in normal tijden is het moeilijk een maandelijksche Surinaam-
sche Kroniek eenigszins ,,bij" te doen zijn, aangewezen als men is op
gedrukte gegevens welke uit den aard der zaak eerst vrij laat h.t.l.
beschikbaar kunnen zijn. Gegeven de datums der laatst alhier aange-
komen Surinaamsche couranten, valt het wel te vreezen, dat de oor-
logstoestand ons nog verder ,,achterop" zal brengen.
In de Statenvergadering van 21 September besprak een der leden de
tijdelijke aanwijzing van een districtscommissaris als waarn. agent
general voor de immigratie en gaf dit lid zijn voornemen te kennen
op de immigratie in het algemeen nog nader terug te komen. Wat er
aangaande deze hoogst belangrijke aangelegenheid verder behandeld
is, kan helaas in deze kroniek nog niet medegedeeld worden.
Het was, meenen wij, in 1932, dat besloten werd, het immigratie-
departement op te heffen en den gouvernements secretaries te belasten
met de functie van waarn. agent general. Men stelde zich destijds dus
blijkbaar op het standpunt, dat de z.g. immigranten, Aziaten, van wie
een groot aantal eigenlijk inboorlingen zijn, langzamerhand wel op
eigen beenen moesten kunnen staan en niet meer een department van
algemeen bestuur ter beschikking verdienden te hebben, dat een soort
voogdij over hen uitoefende en van al hun special nooden en behoef-
ten kennis nam. Wordt opnieuw een immigratie (van Javanen) op
groote schaal in working gesteld, dan zou wel eens een afzonderlijk im-
migratie department wederom onmisbaar kunnen blijken. Toen het
nog bestond, gold de stelregel dat de Aziaat een kolonist was, die zich
zoo snel mogelijk most assimileeren, nadat het opgeheven werd, is de
koersverandering opgetreden, welke segregatie in de hand werkt. Wel
een eigenaardige tegenstelling!
Dat de gedrukte handelingen der Staten geregeld maanden achter
zijn bij de courantenverslagen, is een oude kwaal; wanneer eerstge-
noemde stukken h.t.l. aankomen, bevatten zij eerst recht ,,oude
kost". Het feit dat de twee aanvullingen van het Sur. Wetb. v. Straf-
recht, de eene betreffende de openbare orde en het openbare gezag,
de andere nopens voor godsdienstige gevoelens krenkende uitingen, op
27 Juli door de Staten aangenomen zijn, het eerste met zeven tegen
twee, het tweede met vijf tegen vier stemmen, was ons hier natuurlijk
al lang bekend.
Uit de Handelingen blijkt nu dat het eenige vrouwelijke Statenlid
een nogal dramatische redevoering gehouden heeft, om haar stemmen
v66r het eerste ontwerp te motiveeren. De gedelegeerde van den gou-


-29-









KRONIEK


verneur meende dat, hoe goed deze oratie ook bedoeld was, een zeker
deel ervan better achterwege ware gebleven; hij zou er niet op ingaan,
wat echter ook volkomen overbodig geweest zou zijn. Men kan zich
afvragen of een dergelijke critiek, van deze zijde, wel op haar plaats
was.
Wat de voorgestelde wijzigingen zelf betreft, stonden bestuur en
voorstanders in de Staten, ditmaal in zoover sterk, dat de moeder-
landsche wetgeving gevolgd was en dus naar het concordantiebeginsel
verwezen worden kon. Ook het Surinaamsche strafrecht moet ,,zooveel
mogelijk" aan het Nederlandsche gelijk zijn; van de noodzakelijkheid
of de wenschelijkheid der overeenstemming spreekt de staatsregeling
niet. Men kan dus, om voorbeelden te noemen, met een beroep op de
ongelijkheid der toestanden, in Suriname de doodstraf, welke in Ne-
derland reeds een zeventigtal jaren tot het verleden behoort, hand-
haven en een gedifferentieerd huwelijksrecht invoeren, terwijl het
onze voor alle inwoners gelijk is. Of er evenwel in Suriname aan nieu-
we strafbepalingen, als de thans aangenomene, behoefte bestaat, zou
niet behoeven te worden aangetoond.
Met betrekking tot de bepaling tegen de uitingen welke godsdien-
stige gevoelens kunnen kwetsen, is aangevoerd, ook in de Surinaam-
sche pers, dat wat niet is, komen kan en dat, wanneer zekere onbe-
hoorlijkheden mochten voorkomen, het altijd nuttig is het instrument
bij de hand te hebben om ze als delicten tegen te kunnen gaan. Noch
dit argument, noch dat der preventive working van strafbepalingen,
lijkt erg sterk.
Nu wij het toch over de Surinaamsche pers hebben, is dit een goede
gelegenheid om hulde te brengen aan een harer organen, dat reeds ge-
ruimen tijd, vrij regelmatig, naar strekking en vorm uitstekende ar-
tikelen geeft, waarin op prettige wijze gecauseerd wordt over tropen-
ziekten, special de malaria, de gevaren waarmede zij de bevolking
bedreigt en de afweermiddelen er tegen. Superieure en hoogst nuttige
propaganda!
Een andere propaganda, ditmaal natuurlijk in advertentievorm, in
hetzelfde blad, voor zeker Amerikaansch patentmedicijn, zouden wij
daarentegen graag missen.
Te Paramaribo werd in September een lezing gehouden over ,,Onze
Voeding" en voor November een tentoonstelling aangekondigd ,,De
Surinaamsche Voeding".
Een daartoe special gevormd comit6 stelde zich tot doel, aan te
toonen wat, op het gebied der voeding, met eigen producten te be-
reiken valt. En dat niet all6n met het oog op de tijdsomstandigheden,
maar ook vanwege de ongemodiveerde voorkeur voor uitheemsche
voedingsmiddelen, welke nog altijd in Suriname zou bestaan.
Moge in Suriname het nieuwe jaar nog meer prijzenswaardig initia-
tief brengen, op velerlei gebied!
15 December 1939. M.









KRONIEK


CURACAO

In de Tweede Kamer

De mail komt schaars en de Curagaosche pers geeft weinig stof -
er moet dus hier te lande wat gezocht worden.
Dan dient in de eerste plaats vermeld te worden het persbericht,
dat op 12 en 13 December een Amerikaansche autoriteit een bezoek
zou gebracht hebben aan St. Eustatius om namens president Roose-
velt een gedenkplaat ter herinnering aan het saluut aan de Amerikaan-
sche vlag op de reede van St. Eustatius in 1786 te overhandigen. Het
is wel vreemd, wanneer men na zoo'n bericht over wat zal gebeuren
van de gebeurtenis zelf niets meer hoort.
lets anders, op zichzelf reeds meer geheimzinnig, is het telegram
uit Willemstad van 10 Dec., meldende, dat de Duitsche tankboot
,,Nordmeer", sedert het begin van den oorlog daar opgelegd, plotse-
ling, geheel geladen, de Caracasbaai heeft verlaten. Ook hier ont-
breekt verder commentaar.
Meer houvast geeft de behandeling van hoofdstuk XII (Kolonien)
der staatsbegrooting voor 1940 in de Tweede Kamer. Er is werkelijk
nogal wat aandacht aan Curagao besteed. Daartoe waren allereerst de
tijdsomstandigheden aanleiding.
Men weet, dat, anders dan Nederlandsch-Indi6, Curacao noch Suri-
name verplicht zijn bij te dragen in de kosten der verdediging van
het gebiedsdeel. Verleden jaar gaf Curagao onverplicht / 100.000.- en
voor 1940 zullen het f 240.000.-. Kan dat niet een verplichting wor-
den? vroeg de Kamer, maar de minister, die dat verleden jaar niet
aardig vond tegenover het kersversche royale gebaar van Curacao,
gaf dit keer geen nader bescheid. Er zou een wijziging der Curacaosche
staatsregeling voor noodig zijn.
Ook over de verdediging van Curagao zelf is gesproken. Waarborgen
de tegenwoordige verdedigingsmiddelen een voldoende veiligheid?
zoo is gevraagd. Het antwoord is niet erg bevredigend. Het spreekt
van een ,,reeds" gegeven begin van uitvoering aan maatregelen, die
hun ground vinden in het streven te beschikken over de middelen om de
onzijdigheid te kunnen handhaven. Daarbij zal men waarschijnlijk
goed doen niet te veel te denken aan Bonaire en de bovenwindsche
eilanden.
Bij aanvullende begrooting voor 1939 is 2 million aangevraagd,
reeds besteed aan kustgeschut ter bescherming van de oliebedrijven
op Curacao en Aruba, waarvoor onverwacht een goede gelegenheid
zich had voorgedaan.
Een concrete gedachte is geopperd door bet R.K. Kamerlid Ba-
jetto: bet zou te kostbaar zijn een sterk afzonderlijk eskader in de
West te hebben, evenals de personeele en materieele strijdkrachten be-
langrijk uit te breiden, daarom moeten wij een vliegtuigafdeeling van
bescheiden sterkte (ten minste 9 bommenwerpers) oprichten, die ook
voor Suriname dienen kan. De minister heeft bij deze gelegenheid
meegedeeld, dat een major van den Indischen generalen staff werd
uitgezonden om den gouverneur van raad te dienen in zake de verde-
diging te land van Curacao. Bommenwerpers zijn duur, voegde de









KRONIEK


minister eraantoe; misschien is eerder iets te bereiken met vliegtuigen
van de burgerluchtvaart, zooveel mogelijk geschikt gemaakt voor
militaire doeleinden.
Er is nog veel meer ter sprake gekomen: de groei der uitgaven in
verband met de eene welvaartsbron, de olie, en de kans op een top-
zwaar bestuursapparaat, het economisch beleid van den gouverneur,
de volkshuisvesting, onderwijs, volksgezondheid. De beste rede is on-
getwijfeld weer door den heer IJzerman gehouden. Deze afgevaardig-
de, die, voor zoover ik weet, nimmer in Curagao was, spreekt met een
benijdenswaardige kennis van zaken. Het is een vreugde te mogen
vaststellen, dat daartoe ook De West-Indische Gids hem van voor-
lichting dient. Dikwijls spreekt hij in den geest der Staten, o.a. over
de formeele regeling van de toelating en vestiging in Cura9ao, maar hij
spaart dezen ook de roede niet, als hij hun verwijt, dat zij te veel op
kleine dingen ingaan.
De heer Mes was de R.K. spreker en de heer Meyerink de anti-
revolutionaire. Zij werkten het Voorloopig verslag een klein beetje
uit; laatstgenoemde sprak o.a. over de wenschelijkheid van een wel-
vaartsfonds. Ook het antwoord van den minister bracht geen nieuwe
gezichtspunten.

Veelheid van raadgevers

Verleden jaar is, naar ik meen door den heer Van Lidth de Jeude, in
de Tweede kamereen beetje den spot gedreven met de vele raadgevers
voor den gouverneur, die dezen gevraagd en ongevraagd toegestuurd
werden. Daar aan most ik denken, toen ik, nadat het bovenstaande ge-
schreven was, de Amigoe di Curagao van 11 November ontving, waarin
staat van een bezoek, aan Curagao gebracht door den kolonel P. H. van
der Steen, die, zooals meegedeeld wordt, Suriname bezocht, in verband
met de belangen der verdediging. Misschien is het een pleizierreisje
geweest, want mevrouw was meegekomen, maar ,,aanvankelijk was al
vastgesteld, dat deze kolonel 'n dienstreisje voor defensiebelangen naar
Saba zou maken". Waarom just naar Saba?, is men geneigd boven-
dien te vragen.

Voor het nieuwe genootschap

Mag ik het Curagaosch genootschap der wetenschappen een tip
geven? Laat het dan beginnen met dat gedeelte der geschiedbeschrij-
ving ter hand te nemen, dat nog nooit uit de bronnen bestudeerd is,
althans niet zoo, dat het resultaat daarvan gepubliceerd is. Ik bedoel
de geschiedenis sedert de opheffing der W.I.C. tot 1816 en na 1828.
Laatst haalde het weekblad Curagao Teenstra aan over 1 Januari 1807.
Laat men toch eens bedenken, dat Teenstra en Brusse en Simons en
Paddenburg en Hering waarschijnlijk beste, brave menschen waren,
en ds. Bosch niet minder, maar dat hun boekjes slechts eenige, vooral
niet te overschatten, waarde hebben, voor zoover zij de histoire con-
temporaine behandelen, maar verder zonder veel beteekenis zijn. F.















TOBAGO


Een bijdrage tot de geschiedenis der Nederlandsche kolonisatie
in tropisch Amerika
DOOR

W. R. MENKMAN

IV

Het wordt thans tijd om na te gaan hoe de Hertog van Koer-
land zich inmiddels ten opzichte van Tobago gedragen had.
Zijn kolonisatie van 1654 was in enkele jaren verloopen en hij
zelf was in Zweedsche krijgsgevangenschap geraakt, waaruit hij
bij den vrede tusschen Zweden en Polen (1660) ontslagen was.
Reeds in 1662 had hij door zijn agent in Engeland moeite laten
doen om het al eens eerder genoemde fort Sint Andreas in Gambia
terug te krijgen 1). Het was in 1660 door een Franschen kaper in
Zweedschen dienst overvallen en overgedaan aan Nederlandsche
concurrenten der West-Ind. Comp., die het aan den Koerland-
schen agent hier te lande aanboden. Laatstgenoemde zond er een
garnizoen heen, dat echter niet voorkomen kon dat de West-
Indische Compagnie er zich van meester maakte, voor korten tijd
evenwel, want de inlanders kozen partij voor de Koerlanders 2).
Robert Holmes, die in 1661 voor de Royal African Company
tegen de Nederlandsche vestigingen op de westkust van Afrika
ageerde, nam ook meteen Sint Andreas maar 1) en de Engelsche
Koning was niet bereid den Hertog in zijn voormalig bezit te her-
stellen.
Deze Afrikaansche verwikkelingen legden den grondslag voor
pogingen van Hertog Jacobus om zijn werkelijke of vermeende
rechten op Tobago, uit den tijd van Karel I en Cromwell, door
Karel II erkend te krijgen en hierin had hij success; de ongunstige
verhouding tusschen Engeland en de Nederlandsche republiek
waren in zijn voordeel.
1) Japikse, p. 166, 405, zie vroeger.
2) Seraphim, zie vroeger.

33 -
West-Indische Gids XXII 3







W. R. MENKMAN


Het tractaat tusschen den Engelschen Koning en den Koer-
landschen Hertog van 17 November 1664 is op vele plaatsen in de
litteratuur opgenomen of geciteerd 1) en een copie ervan berust in
het Rotterdamsche gemeente-archief (Stukken betrekkelijk het
Eiland Tabago 1664-1684-1698, ons door den gemeente-archiva-
ris, Mr. H. C. Hazewinkel, welwillend ter inzage gegeven).
De Hertog stond de vestiging in Gambia af, maar behield het
recht, wonder zekere voorwaarden en restricties, op de westkust
van Afrika, waar Engeland gezag uitoefende, handel te driven.
Daartegenover stond de Koning aan den Hertog en zijn erf-
genamen het eiland Tobago af, om het wonder protective van Z.M.
te bezitten en om het te bevolken, uitsluitend echter met onder-
danen van de beide contracteerende vorsten; de kolonisten zou-
den dezelfde voorrechten genieten als de onderdanen van den
Hertog.
Geen goederen van Tobago zouden elders ingevoerd mogen
worden dan in de Engelsche en Koerlandsche havens, of in Dant-
zig.
Ingeval van oorlog, mits geen oorlog tegen den Koning van
Polen, zou de Hertog met 66n schip Engeland moeten bijstaan,
maar telkens niet langer dan voor 66n jaar; het schip zou veertig
stukken moeten voeren en op kosten van den Koning van Enge-
land bemand worden.
Aan Lord Willoughby, den gouverneur der ,,Caribbeas"
schreef Karel II het eiland Tobago aan den Hertog van Koerland
afgestaan te hebben, in verband met den naderenden zee-oorlog
met de Nederlandsche republiek; aan Koerlandsche ambtenaren
en kolonisten had Willoughby ,,all friendly offices" te bewijzen.
Wel zeer merkwaardig is het, in verband met de later dispute,
dat dit Koninklijk bevel nog eens herhaald werd, aan het adres
van den ,,governor and commander of Tobago", op 20 December
1666, dus toen de Engelsche Kroon zich in het bezit wist van het
eiland 2), ditmaal door verovering verkregen.
Het spreekt van zelf dat de Hertog, na den vrede van Breda
(zie vroeger), zoomin de facto als de iure veel aan het tractaat

1) Dauxion L., tw.deel, zevende hoofdst., zie vroeger; Calendar of
State Papers, America and West Indies, 1661/1668, no. 854; als voren
1685/1688, no. 1033; als voren 1699, no. 368; als voren, 1700, nos. 232,
264; als voren 1702, no. 656; J. C. P(raetorius), Lett. A., p. 33, Lett.
B., p. 38, Lett. L., p. 72, zie vroeger; Seraphim, zie vroeger.
2) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1661/1668,
no. 861; Als voren 1685/1688, nos. 1205, 1359.








TOBAGO


van 1664 had; er werd eenvoudig in 1667 met zijn aanspraken geen
rekening gehouden 1). Ook kon later beweerd worden dat Ja-
cobus niet tijdig de kolonisatie ter hand genomen had en dat se-
dert 1664 Tobago herhaaldelijk van meester veranderd was 2).
De Hertog besloot het recht in eigen hand te nemen en rustte
in 1668 een expeditie uit; zijn schip, met soldaten aan boord,
kwam echter, door oneenigheden tijdens de reis, niet tijdig op To-
bago aan. De Nederlanders hadden het fort reeds in voldoenden
staat van tegenweer kunnen brengen en men most dus van een
gewelddadig optreden afzien 3). In 1670 reikte Jacobus nog eens
een commissie uit tot het aanwerven van menschen voor Tobago
en de in bezitneming van het eiland 4); met het schip dat deze
expeditie overbracht liep het echter ook verkeerd af, d.w.z. dat
het op de kust van Nueva Granada door de Franschen aangehou-
den werd, terwijl een derde Koerlandsch schip in 1671 eveneens
door de Franschen genomen werd 3).
Na dit geforceerd optreden van de zijde des Hertogs, zonder re-
sultaat, achtte de Engelsche Koning het nog dienstig de Koer-
landsche zaak bij de Staten-Generaal te bepleiten; hij schreef 16
Mei 1671 een H.H.M. dat hij v66r den laatsten oorlog Tobago aan
Jacobus afgestaan had, dat deze laatste zich niet gehaast had de
kolonisatie ter hand te nemen, omdat hij zijn titel veilig achtte,
dat intusschen de oorlog uitgebroken was en dat eenige onder-
danen van de Staten-Generaal bezit genomen hadden (sic). Deze
voorstelling van zaken kon moeilijk als just en volledig aange-
merkt worden en de argumenteering was zeker niet sterk genoeg
om de Staten-Generaal te doen besluiten den Hertog in zijn ei-
gendom te herstellen, zooals Karel II verzocht 5).
Nog v66r het jaar om was gaf de Koning nog instructies aan
den luitenant-gouverneur van Barbados, in denzelfden geest als
die welke in 1665 Lord Willoughby ontvangen had (zie vroeger),
n.l. om zich van Tobago meester te maken, wanneer dat eiland bij
de ontvangst van den brief zich nog in Nederlandsche handen
mocht bevinden 6).
1) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1699, no.
973; Seraphim, zie vroeger.
2) J. C. P(raetorius), Lett. L bl. 72, zie vroeger.
3) Seraphim, zie vroeger.
4) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1702, no. 717.
5) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1685/1688,
no. 1184; J. C. P(raetorius). Lett. B bl. 38, zie vroeger.
6) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
no. 685.








W. R. MENKMAN


Het eveneens in 1671 tegen de Lampsins' aangebonden process
(zie vroeger) kon begrijpelijkerwijze voor den Hertog van Koer-
land geen gunstigen uitslag hebben; later blijkt uit een mede-
deeling van den Koerlandschen agent in Engeland, dat de Neder-
landsche autoriteiten eenvoudig naar den rechter verwezen had-
den, omdat het een geschil betrof met particuliere personen [,,the
Lampsons" 1)].
Jacobus had nu maar af te wachten of de kansen voor Ne-
derland weder keeren zouden; lang zou dat niet behoeven te du-
ren, want 1672, het rampjaar van onzen Gouden Tijd, stond voor
de deur.

Reeds in den zomer van 1672 werden in West Indie plannen
gesmeed om Tobago aan de Nederlanders afhandig te maken, dit-
maal echter niet op Jamaica. De gouverneur aldaar (Sir Thomas
Lynch, opvolger van Sir Thomas Modyford) beschouwde Tobago
als ,,a small, unhealthful, incommodate island", zooals de Ko-
ning er reeds te veel bezat; wanneer er ergens kolonisten vrij
kwamen, moesten die maar liever naar Jamaica gedirigeerd wor-
den 2).
Op Barbados echter had men zijn orders en aldaar werd een
veroveringstocht voorbereid; het duurde echter tot het einde
des jaars voordat het ,,design" uitgevoerd werd.
De eigenaar, ,,Lord Lampson", had inmiddels de vestiging ver-
sterkt met 500 nieuwe menschen, overgebracht in vijf ,,capers",
van 24 tot 30 stukken elk, welke al direct eenige Engelsche koop-
vaarders genomen hadden; bleef Tobago in handen der Neder-
landers, zoo redeneerde men op Barbados, dan zou dit de ruine
voor dit laatste eiland beteekenen, aangezien het eerste een better
was 3).
De expeditie werd betaald door Barbados en de kosten in
ponden suiker uitgedrukt; het eiland leverde ook de ammunitie
en de wapenen, welke laatste niet teruggeleverd zijn 4). Ook de
gouverneur (William Willoughby, de broeder van wijlen Francis)
had bijgedragen in de kosten 5). Het is duidelijk dat men in En-
geland van den aanvang af op steun van Barbados gerekend hads)

1) Calendar of State Papers, America and West Indies. 1669/1674,
no. 1657.
2) Als boven, no. 1062.
3) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
nos. 885, 901, 940, 948, 955, 956, 965, 967.
4) Als boven, nos. 965, 972, 1018, 1021, 1029, 1091, 1098.
5) Als boven, no. 1000.








TOBAGO


en het doet daarom vreemd aan dat later de advisers in het moe-
derland het lieten voorkomen alsof de onderneming door de Kroon
bekostigd was 1); dit laatste kon slechts zien op de diensten van
een oorlogsschip.
De defense van Tobago werd op Barbados niet onderschat;
men meende te moeten rekenen op de aanwezigheid van 600 man
aan land en van ,,5 men of war, the least being of 26 guns" 2),
waarmede waarschijnlijk de vijf kapers bedoeld werden, welke
echter blijkbaar geen rol gespeeld hebben.
Natuurlijk shield men er op Barbados rekening mede dat niet
de geheele mannelijke bevolking van Tobago ter verdediging van
het eiland in het geweer zou komen; een deel immers zou wel be-
staan uit ouden van dagen, zieken en gebrekkigen, alsmede
uit .... geestelijk defecten, d.w.z. Quakers 3). Dat de ,,Friends"
wonder de kolonisten van Tobago zich naar hun weerloosheids-
principe zouden gedragen, achtten President and Council van
Barbados dus wel van zelf sprekend, al zagen zij deze houding
voor een uiting van zwakzinnigheid aan; over de aanwezigheid
van Franschen op Tobago, die in dit geval gemeene zaak met de
aanvallers zouden behooren te maken, werd niet gesproken.
Wij weten zeker dat de verovering van Tobago door de Engel-
schen nog in 1672 heeft plaats gehad en niet in 1673 4).
De expeditie bestond uit een oorlogsschip, HsMs Sint David,
wonder commando van William Poole. Eerst was er sprake geweest
van 300 man, die in twee gehuurde scallopsps" mede zouden
varen, later werd de krijgsmacht bepaald op 600 man, buiten de
zeelieden, vervoerd in vijf of zes kleine vaartuigen; de algemeene
aanvoerder was Sir Tobias Bridge s).
De expeditie zeilde 15 of 16 December van Barbados weg 6) en
kwam den 18en op Tobago aan 7); Bridge deed reeds den 21sten
verslag van de verovering 8). Volgens hem waren de voornaamste

1) J. C. P(raetorius), Lett. L, bl. 72, zie vroeger.
2) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
p. 392, no. 983.
3) Als boven, no. 1098.
4) Seraphim, zie vroeger.
5) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
nos. 965, 989, 1000, 1021, 1029, 1098, 1131.
6) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
nos. 989, 1000.
7) Sylvius, Historian onses Tijds, 1669-1679, bl. 583.
*) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
nos. 995, 996, 997.








W. R. MENKMAN


versterkingen hem zonder moeite in handen gevallen, volgens een
andere lezing was er vijf uur gevochten en was de Sint David
,,ontramponeert" door het vuur van den wal, hoewel het schip
slechts vier man verloren had 1).
Over de voorwaarden van overgave was, namens den gouver-
neur, Peter Constant, onderhandeld door William Hamen en
George Hay, vermoedelijk twee Engelsche kolonisten van To-
bago; de gouverneur en zijn ambtenaren zouden naar CuraCao
overgebracht worden.
,,Meinheer" Constant 2), die zoo gemakkelijk capituleerde, zal
wel niet de oud-scheepsbevelhebber geweest zijn, die nog tegen de
Duinkerkers gevochten had 3); daarvoor was het al wat laat in de
eeuw, doch hij is allicht wel dezelfde dien wij eenige jaren later,
weder op Tobago, zullen aantreffen.
Misschien was de slappe verdediging wel het gevolg hiervan,
dat wonder de kolonisten de Franschen talrijker waren dan de Ne-
derlanders en dat eerstgenoemden, zoo niet vijandig gezind, toch
niet aan de verdediging deelnamen en in ieder geval een gevaar-
lijk element vormden voor den gouverneur. Die Franschen wer-
den naar Martinique overgebracht en Willoughby hoopte dat
De Baas (Jean Charles, de gouverneur der Fransche Antillen) hen
zou laten ophangen 4), zeker omdat zij niet de partij der aanvallers
gekozen hadden. De kolonisten echter die in West Indie wonder
vreemde vlag leefden, konden toch niet wonder alle omstandighe-
den de zaak van hun moederland steunen, dat nu eens de bond-
genoot en dan weder de vijand was van de natie wonder welke zij
verkeerden. De ,,Duijtsche natie" op Sint Eustatius maakte het
in 1672/1673 nog bonter, door eerst het eiland niet tegen de En-
gelschen te willen verdedigen en later mede te werken aan de
defense tegen een Nederlandsche strijdmacht 5).
Bridge had instructies van Willoughby het eiland te verwoes-
ten, een opdracht welke hij verklaarde met zooveel mogelijk
consideratie voor de inwoners de hebben uitgevoerd 6). Boven-

1) Sylvius, Historian onses Tijds, 1669-1679, bl. 583.
2) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
no. 1030.
3) De Jonge, Gesch. v. h. Ned. Zeew. I, zie vroeger.
4) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
no. 1029.
5) De Zeeuwsche expeditie naar de West wonder Cornelis Evertsen
den Jonge, C. de Waard, Linschoten-Vereeniging XXX, 1928.
6) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
nos. 1030, 1031, 1131.








TOBAGO


dien werd er natuurlijk geplunderd 1), zoodat het niet duidelijk
is waarin eigenlijk de consideraties voor de inwoners bestaan
hadden. De blanken mochten aftrekken, maar de slaven werden
voor goede prijs verklaard, evenals het vee.
Zooals meer voorkwam waren bij den overval slaven het bosch
in gevlucht (of gestuurd) en men zond later van Barbados een
dertigtal Franschen terug naar Tobago, ten einde naar die slaven
en naar anderen achtergebleven buit te zoeken; de Franschen in
kwestie, oud-kolonisten van Tobago, keerden niet terug 2). Als
naspel van de verovering was er later op Barbados nog eenige
kwestie over den buit, welke in Mei 1673 nog niet definitief ver-
deeld was 3). Het geschut der forten op Tobago schijnt naar
Barbados overgebracht te zijn, om aldaar gebruikt te worden
,,as His Majesty's guns" 4).
Wie meenen mocht dat de Engelschen nu zelf Tobago zouden
gaan koloniseeren, vergist zich; in Februari weigerde de Council
van Barbados er twintig man heen te zenden, omdat men die niet
missen kon 5).
Het spreekt van zelf dat de Zeeuwsche en Hollandsche eska-
ders, welke resp. 15 en 18 December 1672 uitgeloopen waren naar
de West, lang na de neming van Tobago in de Caraibische Zee
aankwamen; zij hebben geen poging gedaan om het eiland te her-
overen, wat hun ook niet opgedragen was. Uit het journal van
het schip Swaenenburg, van het Zeeuwsch eskader, blijkt dat
men daar aan boord op 28 Mei 1673 bericht kreeg van de aanwe-
zigheid ter reede van Barbados van 50 Engelsche koopvaarders,
die, zoodra hun ladingen compleet zouden zijn, wat nog twee
maanden duren kon, huiswaarts geconvoyeerd zouden worden
door het ons bekende ,,coningsschip" de St. David 6).
Op 19 Februari 1674 kwam de vrede met Engeland tot stand;
wat men elkander over en weer ontnomen had werd teruggegeven
en Tobago werd dus opnieuw Nederlandsch 7).
De oorlog met Frankrijk echter duurde voort. De Ruyter
1) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
nos. 1021, 1333111; Calendar of State Papers, America and West Indies,
1685/1688, no. 1184.
2) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1669/1674,
no. 1131.
3) Als boven, nos. 1084, 1091, 1094, 1097.
4) Als boven, nos. 1068, 1075.
s) Als boven, no. 1035.
6) De Zeeuwsche expeditie, zie vroeger.
7) Groot Placaetboek, III, 342.








W. R. MENKMAN


zeilde 25 Mei 1674 uit naar West Indie, om de Fransche ,,Carybes"
aan te tasten, waar hij nog geen tien jaar geleden met zooveel be-
leefdheden als bondgenoot ontvangen was 1). De expeditie had
echter niet veel resultaat [Tromp's mislukte aanslag op Martini-
que 2)].

Aan het patroonschap, of welken anderen titel zij mochten heb-
ben, der Lampsins' over Tobago kwam in 1676 een einde. Op
19 Mei van dat jaar werd voor den Amsterdamschen notaris Jan
Volkertszoon Ol (niet Ely) 3) een acte verleden, waarbij de erf-
genamen van Adriaen en Cornelis Lampsins het eiland voor 36000
guldens a 20 st. verkochten; als koopers traden op vier Heeren,
namens de Staten van Holland en Westfriesland, ,,onder de di-
rectie" der Gecommitteerde Raden ter Admiraliteit van het Col-
lege, te Amsterdam, welke gedeputeerd waren om den koop te
sluiten.
Uitdrukkelijk werd gestipuleerd dat de koopers den titel der
Heeren Lampsins niet onderzocht hadden; verkoopers namen de
verplichting op zich tot vrijwaring, zooals zij, verkoopers, het
eiland krachtens octrooi van den Staat en de West-Indische Com-
pagnie bezeten hadden (zie vroeger).
De betaling zou geschieden in drie termijnen, waarvan de
eerste voldaan zou moeten worden zoodra koopers zouden blij-
ken zich in het bezit des eilands gesteld en bevestigd te hebben.
Wat men eigenlijk met Tobago voor had, is ons niet heelemaal
duidelijk geworden; het ligt voor de hand dat men een open oog
had voor de waarde van het eiland als handelspost, maar dat
baatzuchtige particuliere motieven een te voorname rol in de
transactie gespeeld zouden hebben, lijkt niet ondenkbaar (zie
verderop). In ieder geval echter is deze overgang van den eigen-
dom eener kolonie op een officieel staatsorgaan wel een bijzonder-
heid.
De verkoopers behielden zich nogal wat rechten voor; zij bleven
eigenaars van vier door Adriaen en Cornelis gestichte plantages
(de Ram, het Lam, de Koeyman en 't Schaep), doch aanvaardden
een zekere exploitatiedwang. De twee grootste althans zullen
suikerplantages geweest zijn, want er is sprake van op ieder der-
zelve 200 slaven ,,te konnen employeren". Die twee grootste
plantages zouden tot 1700 vrij zijn van alle bestaande of intus-
1) Du Tertre, zie vroeger.
2) Blok, Michiel Adr. de Ruyter, zie vroeger.
3) J. C. P(raetorius). Lett. K. bl. 68, zie vroeger.








TOBAGO


schen nog in te stellen belastingen, de twee kleinere zouden ver-
koopers in vrijen en erfelijken eigendom blijven bezitten, zonder
dat deze ooit bezwaard zouden kunnen worden met erfpacht tot
,,erkentenisse van den Grontheer ofte Souveraein".
Eindelijk behielden verkoopers nog zes .jaar het recht hun
schepen uit Zeeland de koopvaardij op Tobago te doen uitoefenen,
mits recognitie betalende ten bate der Admiraliteit, ,,des hen
Verkopers guaranderende, wegens de Oost-Indische Compagnie
in Hollandt". Bij dit laatste zullen wij wel moeten denken aan
het octrooi der nieuwe West-Indische Compagnie van 20 Sep-
tember 1674 1), waarin haar monopolie voor de vaart op de
West alleen gehandhaafd was voor zoover betrof Essequibo,
Pomeroon, Curacao, Aruba en Bonaire, dus haar eigen bezittin-
gen, de mogelijkheid geopend was dat ook aan anderen octrooi
verleend zou worden en daarbij de Oostindische zusteronder-
neming special genoemd was.
Intusschen most Tobago, wilde men er iets aan hebben, op-
nieuw bevolkt en in staat van defense gebracht worden. Het
plan hiertoe zal uitgegaan zijn van Hendrick Carloff, een ver-
armd plantagebezitter, die de Franschen uit geheel West Indie
wilde verdrijven 2). Dezen Carloff, een Deen, komen wij ook tegen
in de Zweedsche en Deensche 3) en in de Fransche koloniale ge-
schiedenis 4). Eerst werkte hij voor de Zweedsche, daarna (1657)
voor de Deensche belangen aan de westkust van Afrika. In 1665
had hij met de Fransche West-Indische Compagnie gecontrac-
teerd om gedurende zes jaar Afrikaansche slaven naar Fransch
West Indie te brengen en de voor deze koopwaar in betaling ont-
vangen suiker naar Frankrijk te verschepen. In 1669 was hij met
een Fransche expeditie naar Afrika gegaan, waar men een kleine
duizend negers ingehandeld had, van welke er ruim 750 op Mar-
tinique geleverd konden worden (de sterfte onderweg was dus
aanzienlijk geweest) en in 1672 had hij nog 350 koppen naar
Guadeloupe overgebracht.
Alles om Fransch West Indie onafhankelijk te helpen maken
van de Nederlanders, aan wie dezelfde Carloff nu den weg zou
wijzen om de Franschen uit de West te verjagen!

1) Groot Placaetboek III, p. 1331.
2) De Jonge, Ned. Zeew. II, zie vroeger.
3) Documents .... Slave Trade...., Vol. I, tw. gedeelte, zeven-
tiende eeuw Introduction; als voren, Vol. III, doc. no. 320.
4) Als boven, Vol. I, tweede gedeelte, zeventiende eeuw, Introduc-
tion.








W. R. MENKMAN


Een Nederlandsche vloot wonder Jacob Binckes liep in Maart
1676 in zee, met bestemming naar de West, ten einde de Fransche
kolonien aan te tasten; de tocht zou een zeer roemruchte worden
en is dan ook herhaaldelijk beschreven, zoowel hier te lande als
in Frankrijk 1).
In Mei werd het eiland van Cayenne veroverd, daarna werden
aanslagen gepleegd op Marie Galante, Guadeloupe en Saint Mar-
tin, waarna de vloot in twee eskaders gesplitst werd, waarvan het
eene, wonder Binckes zelf, Saint Domingue going verontrusten, het
andere, wonder kapitein Jan Bont, op Tobago aftrok. Met deze
laatste afdeeling going ook Carloff, die sedert vertrek uit Holland
de reis als commissaris-generaal en tweede person der expeditie
had medegemaakt, bestemd was om Tobago, na de inbezitne-
ming, als gouverneur te besturen en gedurende den overtocht
al eens wegens oneenigheid met den admiral in arrest gesteld
was. Een zoon van Carloff maakte als officer der landsoldaten
de expeditie mede.
Het eskadertje voor Tobago had ettelijke honderden slaven
aan boord, bij verschillende gelegenheden in de Fransche kolo-
nien buitgemaakt, alsmede een honderdtal kolonisten, die zich
hier en daar bij Binckes hadden aangesloten, om aan de stichting
eener nieuwe Nederlandsche vestiging deel te nemen. Ook had
men, waar men op Fransch gebied de suikerplantages verwoestte,
de koperen kookpannen medegenomen, om op Tobago het bedrijf
weder op gang te brengen. Alleen wat Cayenne en Tobago be-
treft was de actie op blijvende vestiging berekend, overigens was
de tocht een strooptocht.
De kolonisatie-expeditie kwam zonder den commandant, Jan
Bont, op Tobago aan; deze laatste had goed gevonden op eigen
gezag naar Europa terug te keeren, een onkrijgstuchtelijke han-
deling waarvoor hij het volgende jaar in het moederland met het
zwaard gestraft werd. Hier en daar komen nogal bedenkelijke
momenten voor in de geschiedenis der onderneming van 1676.
Binckes met de hoofdmacht arriveerde 21 September voor
Tobago en direct werd een aanvang gemaakt met de versterking
van het eiland; aan de Roode Klipbaai werd de vierhoekige
Sterreschans gebouwd 2).
') De Jonge, Gesch. v. h. Ned. Zeew. II, zie vroeger; Eugene Sue.
Hist. de la Marine frangaise, 1845, Tome III; David van der Sterre,
Zeer aenmerkelijke Reysen gedaan door Jan Erasmus Reyning, Am-
sterdam 1691, bew. door L. C. Vrijman, Amsterdam 1937.
2) J. C. P(raetorius), tw. hoofdst., zie vroeger; De Jonge, Gesch. v.
h. Ned. Zeew. II, zie vroeger.








TOBAGO


Intusschen had men in Frankrijk niet stilgezeten; een vloot
was 6 October 1676 uit Brest uitgeloopen, wonder Jean d'Estr6es.
Deze Fransche graaf, die den titel van vice-admiraal voerde,
was eigenlijk landofficier; hij werd in 1681 mar6chal de France
en nam in 1686 aan het bombardment van Tripoli deel 1). De
expeditie was uitgerust voor gezamenlijke rekening van de Kroon
en d'Estr6es zelf; het particuliere initiatief speelde ook in Frank-
rijk in de krijgvoering een rol.
Het gelukte d'Estr6es in December 1676 Cayenne te hernemen,
waarna hij op Martinique zijn krijgsmacht met vrijwilligers (vrij-
buiters van verschillend allooi) aanvulde en 20 Februari 1677
met 4000 man voor Tobago verscheen. De slag welke 3 Maart
van dat jaar in de baai van Tobago geleverd werd, wordt zoowel
in de Fransche als in de Nederlandsche geschiedenis van het zee-
wezen met roem vermeld 2); zij bleef echter in zoover onbeslist
dat het niet gelukte de Nederlandsche weermacht uit haar stel-
lingen te verdrijven of haar te vernietigen. Nadat op 11 Maart nog
een tweede poging gefaald had, trokken de Franschen af 3).
In Frankrijk beschouwde men het wapenfeit op Tobago als
een overwinning; er werd zelfs een medaille geslagen ter herinne-
ring aan deze zegepraal. Men had echter alleen in zoover een suc-
ces bevochten, dat Binckes most afzien van verdere actie tegen
de Fransche Antillen, waartoe hij wel het voornemen gehad had4).
Thans most hij zich beperken tot handhaving der Nederlandsche
positive op Tobago, wat natuurlijk een zeer moeilijke taak was,
gegeven het groote aantal personen dat onderhouden most
worden, op een eiland dat voorloopig maar weinig voedingsmid-
delen produceerde. Behalve de kolonisten waren er 600 soldaten
op het eiland aanwezig, alsmede een 700 negers, op de Franschen
buit gemaakt, waarmede men de kolonie wilde organiseeren 5).
Onder de personen die zich op 3 Maart 1677 aan onze zijde on-
derscheiden hadden, worden genoemd Roemer Vlack, met 't
Huys Kruyningen, de vrijbuiter Jan Erasmus Reyning, met het
adviesjacht Fortuyn [in Binckes' schepenlijst genoemd wonder'


1) P. Larousse, Grand dictionnaire universal.
2) Hollandsche Mercurius, 1677, bl. 77; Seventh report Roy. Comm.
on Hist. MSS, 679a, zie vroeger.
3) Eugene Sue, Hist. de la Marine frangaise, zie vroeger.
4) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1675/1677,
no. 967.
5) Als boven, nos. 1152, 1174, pag. 501.









W. R. MENKMAN


,,Kleyn Vaertuigh" 1)] en Pieter Constant met de Provincie van
Zeelant. Deze laatste is allicht de commander van Tobago van
1672 (zie vroeger), hoewel dat niet zeker is; hij werd in het groote
gevecht ernstig gekwetst en had ook tevoren wonder Binckes blijk-
baar een belangrijke rol gespeeld 2).
Onder d'Estr6es diende o.a. de graaf de Blenac, een marine-
officier van naam, dien wij ook later nog in West Indie zullen
ontmoeten.
Volgens Engeische gegevens zou er ook nog elders in de Ca-
raibische Zee tusschen Franschen en Nederlanders gestreden zijn;
in een gevecht tusschen 11 Nederlandsche schepen (kapers wonder
kapitein ,,Mesallman", die niet this te brengen is) en 14 Fran-
sche, in Juni 1676, zou onze tegenstander 500 man verloren
hebben 3).
Terwijl Binckes, om tot hem terug te keeren, na den aftocht der
Franschen in Maart 1677, op verstrekingen uit Nederland zat te
wachten, werd in Frankrijk een nieuwe scheepsexpeditie voor de
West toegerust, ditmaal geheel voor landsrekening; op 1 October
1677 koos d'Estrees opnieuw zee. Wederom versterkte hij zich
op Martinique en opnieuw was hij o.a. vergezeld van den graaf
de Blenac. Ook uit de Republiek voer een nieuw eskader uit,
maar zoo laat, dat het met betrekking tot Tobago geen dienst
meer heeft kunnen doen.
D'Estrees arriveerde in December voor het eiland en tastte
het den len aan, met het bekende voor ons rampspoedige ge-
volg, evenals de actie van Maart 1677 uitvoerig in onze zee-
krijgsgeschiedenis beschreven. Een granaat trof het kruitmaga-
zijn van het fort en wonder de vele slachtoffers beyond zich ook
Binckes; de fameuze kaperkapitein Jan Erasmus echter ontkwam
en beleefde nog vele avonturen, voordat hij Curagao bereikte.
Ter herinnering aan de ramp werd in Nederland een medaille
geslagen en het krijgsbedrijf werd ook in dichtmaat bezongen4).
De Franschen trokken 27 December af, om het volgende
jaar terug te komen in de West; zooals uit de geschiedenis van
Curacao bekend is, verloor toen d'Estr6es, die geen zeeman was,
een groot deel zijner vloot op de Aves-eilanden.
1) Jaarl. Verslag Geschied-, Land-, Taal en Volkenk. Genootsch.
der Ned. Antillen, IV.
2) De Jonge, Gesch. v. h. Ned. Zeew. II, zie vroeger.
3) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1675/1677,
no. 967.
4) De Navorscher, 34ste jaarg., 283, 1884; Knuttel, Pamflettenver-
zameling Kon. Bibl., 11499.








TOBAGO


Op Tobago zag het er na de catastrophe van December 1677
al heel treurig uit.
Mogen wij de Engelsche berichten gelooven, dan had de Ne-
derlandsche kolonie aldaar reeds door den Franschen aanval in
Maart van dat jaar een zwaren schok te verduren gehad; van
de onzen waren velen omgekomen, anderen als gevangenen naar
Martinique overgebracht, dan wel naar Barbados gevlucht of
gerepatrieerd, slaven waren verloren gegaan met in brand ge-
schoten schepen. Door het uitblijven van hulp uit het moederland
was groot gebrek aan levensmiddelen ontstaan en men zou ver-
hongerd zijn, wanneer men zich niet op Barbados van het aller-
noodigste had kunnen voorzien. Van de 1600 menschen waarover
Binckes beschikt had, waren er geen 600 meer in leven; men deed
dan ook moeite nieuwe kolonisten tot zich te trekken. In Enge-
land had men zich ongerust gemaakt dat de Nederlandsche ko-
lonisatie toch slagen zou, wanneer men zich tegen nieuwe Fran-
sche aanvallen zou weten te verdedigen en dat zou ongewenscht
zijn, want een bloeiend Tobago was een bedreiging voor de eco-
nomische positive van het dichtbij gelegen Barbados. Op laatst-
genoemd eiland zelf echter was men niet bevreesd; de Hollanders
waren nog nooit geslaagd met hun ,,plantations" en van Tobago
zou evenmin iets terecht komen als van Suriname (sic), zoodat
de Engelschen niets te vreezen hadden 1). Al moeten wij dit allies
cum grano salis tot ons nemen, zoo kunnen wij toch wel begrijpen
dat de toestand al bedenkelijk was, toen d'Estr6es in December
opnieuw verscheen.
In January 1678 was Tobago geheel verlaten, zoowel door
Franschen als door Nederlanders, van welke laatsten 5 a 600 als
gevangenen naar Martinique waren overgebracht. De Franschen
hadden v66r hun vertrek nog eens alles grondig verwoest; op
Barbados was men over dezen gang van zaken niet ontevreden 2).
Nu voor ons het groote avontuur slecht afgeloopen was, going
men in het moederland napleiten over het al dan niet gerecht-
vaardigde der onderneming zelf. De secretaries der Amsterdamsche
admiraliteit werd ervan beschuldigd, in verband met de expeditie
en den direct op het uitvaren gevolgden koop van het eiland,
eigenmachtig over landsgelden beschikt te hebben, welke better
besteed hadden kunnen worden; deze zaak schijnt echter te zijn
doodgebloed 3).

1) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1677/1680,
nos. 92, 213, 260, 363, 403, 422.
2) Als boven, nos. 498, 559, 563, 582.
3) De Jonge, Gesch. v. h. Ned. Zeew. II, zie vroeger.









TOBAGO


Vier jaar lang heeft er verder nog een geschil geloopen over
70 of 80 negers, die zich na het vertrek der Franschen van Tobago
in de macht der inheemsche Indianen bevonden en op de eene
of andere manier in handen gevallen waren van een Engelsch
scheepskapitein, die deze slaven naar Nevis of Montserrat ge-
voerd had en hen ter beschikking gesteld had van den gouver-
neur der Leeward Islands, Sir William Stapleton. Van Engelsche
zijde werd beweerd dat de kapitein voornoemd zelf reeds over
een aantal ervan beschikt had, als ook dat er wonder waren gevon-
den die Engelsch eigendom waren, of die konden aantoonen geen
slaven te zijn geweest en dus in vrijheid hadden moeten worden
gesteld. De rest echter beschouwde Stapleton als een ,,free gift"
van zijn Koning, die ze hem inderdaad (met welk recht?) ge-
schonken had, wanneer zij niet aan anderen zouden blijken toe te
behooren. Natuurlijk reclameerde de Amsterdamsche admirali-
teit den eigendom; een lastig process werd voorkomen, doordat
partijen tot een onderhandsch vergelijk kwamen. Uit de zeer
omvangrijke documentatie dezer zaak leeren wij de namen van
twee getuigen, Jan Hessen en Daniel Rosens, waarschijnlijk
Hollandsche kolonisten van Tobago 1).
Bij den vrede van Nijmegen in 1678 werd bepaald dat iedere partij
zou behouden wat zij destijds in en buiten Europa bezat, zoodat
Frankrijk in het bezit van Tobago bleef 2). Het eiland werd evenwel
voorshands geacht slechts door wilde Indianen bewoond te wor-
den 3).
Dat Lodewijk XIV scrupules gehad zou hebben met betrekking
tot Fransche kolonisatie, omdat het eiland eigenlijk aan een neu-
traal vorst toebehoorde, zijnde de Hertog van Koerland 4), lijkt
wel heel onwaarschijnlijk.
Van het plan tot kolonisatie wonder den gouverneur van Nieuw-
poort in Vlaanderen (voorloopig wonder den hiervoor genoemden
Jan Erasmus Reining) is weinig bekend; het kwam echter niet
tot uitvoering s). (Wordt vervolgd.)
1) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1677/1680,
nos. 638, 848, 849, 856, 863, 953,955, 956,970,971, 972, 981, 1030, 1063,
1644; Calendar of State Papers, America and West Indies, 1681/1685,
no. 1184, Cal. of St. P., Am. & W. I., 1699, no. 628.
2) Groot Placaetboek III, p. 360.
3) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1677/1680,
no. 1644.
4) Calendar of State Papers, America and West Indies, 1685/1688,
no. 1184; Stukken betr. het Eiland Tabago, zie vroeger; Dauxion L.,
tw. deel, zevende hoofdst., zie vroeger.
5) Zeer Aenmerkelijke Reysen, David v. d. Sterre, bew. L. C. Vrij-
man, p. 228.
















CUENTA DI NANZI


DOOR

M. D. LATOUR O.P.

VI

NANZI EN TEMECU-TEMEBt (CHA NANZI Y TEMECU-TEMEBE)

(Ontleend aan het Derde Jaarlijksch Verslag van het Geschied-,
Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap, gevestigd te Willemstad,
Curagao, 1899. Uit het Papiamento vertaald door A. Jesurun 1)).
Op een keer dat Nanzi buiten op het open veld rondliep, going
hij langs een tamarindeboom. Opkijkende om te zien, of er geen
rijpe tamarinden aan de boom waren om er enige van te plukken
voor zijn vrouw om er tamarindewater en tamarindepap van te
maken, zag hij een man in de boom zitten. Het gezicht van dien
man was geheel bedekt met een doek, die van zijn voorhoofd op
zijn knie&n afhing, en hij was bezig pinda's (aardnoten) te eten
uit een bak, die op zijn school lag.
,,Dat is zeker een vreemde geschiedenis", zei Nanzi, ,,maar laat
ons zien, of ik ook niet enige pinda's mee kan eten zonder dat die
oude heer het merkt; zijn gezicht is toch helemaal bedekt".
Stilletjes klom Nanzi de boom in en going tegenover den pinda-
eter zitten, die zijn komen niet scheen op te merken, daar hij met
eten doorging. Nanzi gluurde in het bakje en zag, dat er nog veel
pinda's in waren; hij wachtte tot de man zijn hand uit het bakje
haalde, en toen stak hij zelf de hand erin, haalde een handvol
pinda's er uit en begon te eten. En zo staken ze beurtelings de
hand in het bakje, totdat er slechts 66n pinda over was.
Had Nanzi zich nu tevreden gesteld met hetgeen hij reeds op
had en zich weer uit de boom laten zakken, dan was alles goed

1) Op blz. 35 van den vorigen jaargang zijn drie cuenta's vermeld
als in dit verslag voorkomende; vergeten is te vermelden ,,Cha Nansi i
pobbichi di breeuw" (Nanzi eu het pekmannetje).


-47-








M. D. LATOUR


afgelopen, maar hij stak de hand in het bakje om de laatste pinda
er uit te halen. Hoe dat zo gebeurde, begreep hij zelf niet, maar
op dat zelfde ogenblik stak ook de man zijn hand in het bakje. De
twee handen ontmoetten elkaar en Nanzi voelde vijf sterke
vingers zijn hand omsluiten. Wat Nanzi ook deed om zijn hand te
bevrijden het hielp niets. Op het laatst begon hij den man te
smeken hem los te laten.
,,Daar komt niets van in", zei de man, ,,je hebt mijn pinda's op
zitten eten, zonder dat ik je er verlof toe gegeven had, nu laat ik
je niet gaan. Mijn been kunnen me niet meer dragen, daarom
zult ge van nu af mij op je rug moeten dragen. We zullen voortaan
bij elkander blijven: klim uit de boom en draag mij naar je huis".
Hoe kwaad Nanzi ook was, hij was verplicht te doen wat de man
hem zeide, omdat hij de overtuiging had, dat, als hij weigerde te
doen wat de ander hem beval, deze hem met zijn sterke vingers
zou wurgen.
Zo klom dan Nanzi uit de boom en toog huiswaarts. De schrik
van Shi Maria en haar kinderen, toen zij Nanzi zagen binnen ko-
men met den man op de rug, was nog niets vergeleken bij hun
droefheid toen ze hoorden dat de man niet van plan was Nanzi's
rug te verlaten.
Maar ook dat betekende weinig bij wat nog stond te gebeuren.
Toen het etenstijd was en Shi Maria het eten opbracht, dat zij
zeer lekker had klaar gemaakt, om Nanzi althans een kleine troost
in zijn ellende te geven daar maakte de man plotseling de mond
open en zeide: Temecu-Temebe!
Op het zelfde ogenblik was het, alsof zowel Nanzi als Shi Maria
en de kinderen met lamheid geslagen werden; geen van allen kon
een vin verroeren. De man going toen zitten en at zich de buik vol:
slechts enkele ellendige stukken liet hij voor de anderen over.
Zo going het dagen en dagen voort. Dag aan dag werden Nanzi
en zijn vrouw en zijn kinderen al magerder en magerder. Hoe
bij-de-hand Nanzi ook was, hij kon maar geen middel vinden,
om zich zijn metgezel van de hals te schuiven. Eindelijk sloeg
Shi Maria Nanzi voor, om naar God te gaan als de man goed in
slaap was, om aan God te vragen, wat hij doen most om de last
van zijn rug te wentelen.
De man was niet in slaap, of Nanzi going naar God, wien hij ver-
zocht hem een middel aan de hand te doen om den man kwijt te
raken, want zijn krachten begonnen af te nemen.
God zei tegen hem: ,,Zodra de man zegt: Temecu-Temebe, moet
je onmiddellijk het laatste woord ,,Temebe" herhalen, dan zal het








CUENTA DI NANZI


de man zijn, die machteloos wordt, zodat ge hem zult kunnen
doden. Maar let wel: op weg naar huis zal je drie vruchtbomen
zien, een guyave-, een zuurzak- en een schopappelboom; eet van
geen van die vruchten, omdat, als je het w6l doet, je in plaats van
het woord, dat ik je geleerd heb, de naam van de vrucht die je
gegeten hebt, zult herhalen".
Welgemoed going Nanzi huiswaarts, maar alweer bedroog hem
zijn gulzigheid, zoals deze hem in de tamarindenboom parten
gespeeld had; nauwelijks had hij de guyaveboom bereikt, of hij
nam er een vrucht van en at die op.
Het is onnodig te zeggen, dat alles gebeurde, zoals God het
voorspeld had: toen de man de gebruikelijke woorden had uitge-
bracht, wilde Nanzi zeggen wat God hem geleerd had, maar in
plaats van TemebU, zei hij guyave!
,,Hoe is het mogelijk, dat je zo dom hebt kunnen zijn? ga maar
weer naar God en vraag het woord te mogen weten, dat je zeggen
moet", zei Shi Maria tegen Nanzi, daar hij het woord vergeten
had.
Nog eenmaal going Nanzi naar God, die hem hetzelfde als de
vorige keer herhaalde, maar weer at hij onderweg een van de
verboden vruchten; wel was hij de guyaveboom voorbij gelopen
zonder er een vrucht van te plukken, maar hij bezweek voor de
verleiding van een zuurzak; hij nam er van en at die op. Dezelfde
geschiedenis als de vorige keer herhaalde zich, alleen riep Nanzi
deze keer ,,Zuurzak"!
Nanzi kon zich de haren uit het hoofd rukken van kwaadheid,
maar er viel niets anders te doen dan voor de derde maal naar
God te gaan. Shi Maria wanhoopte reeds, want zij wist, dat Nan-
zi's gulzigheid hem er toe brengen zou, weer een vrucht te eten.
Dit begreep ook Nanzi's jongste spruit, die even bij-de-hand was
als zijn vader; daarom zon hij op een middel om naar God te gaan
zonder dat zijn vader het zou merken; hij besloot de gedaante
van een klis aan te nemen en hechtte zich aan vaders broek toen
Nanzi weer naar God going.
Bij God komende, verhaalde Nanzi zijn ongeluk; met een
flinke berisping, zoals hij het ook verdiend had, kreeg hij voor de
derde maal te horen wat hij te doen en vooral wat hij te laten had.
Maar ook het zoontje hoorde alles.
Hetgeen Shi Maria verondersteld had, gebeurde; Nanzi at weer
een vrucht; twee van de drie bomen liep hij voorbij, maar de
schopappels waren z6 aanlokkelijk, dat hij er een van nam en opat.
Bij etenstijd geschiedde weer hetzelfde als tevoren: maar toen
West-Indische Gids XXII 4








M. D. LATOUR


Nanzi riep ,,schopappel", schreeuwde zoonlief boven vader uit
,,Temebe"! Meteen werd de man volkomen machteloos; Nanzi
smeet hem op de ground en doodde hem. Maar in plaats dat Nanzi
nu voldaan was, daar hij toch van den man bevrijd was, nam hij
een mes, sneed een stuk van 's mans vlees af en at het op. Hij
had het vlees nog in zijn keelgat, toen zijn gezicht veranderde in
een varkenssnuit, zoals de varkens, die tegenwoordig hebben,
want toen ter tijd hadden de varkens lieve snoetjes.
,,Je hebt je verdiende loon", zeide hem Shi Maria, ,,wie dreef
je ertoe om van het vlees van dien man te eten?"
Nanzi was zeer neerslachtig, zoals wel te begrijpen is. Met zijn
varkenssnoet durfde hij alleen 's avonds na zonsondergang of
s morgens v66r zonsopgang op straat te komen, daar hij bang
was dat zijn vrienden hem zouden uitlachen.
Op een morgen wandelde hij aan de kant van een breed water,
toen hij daar dichtbij een varken zag, dat een zeer mooie snoet
had. Hij dacht bij zich zelf: ,,Ach, ik wou dat ik zo'n mooie snoet
had". Meteen kwam de gedachte bij hem op om met het varken
van gelaat te verwisselen.
,,Heer varken", aldus sprak Nanzi zeer deftig, ,,wat lijkt dit
water school en fris, een bad daarin zal wel zeer lekker wezen.
Zou u niet een bad met mij willen nemen ?"
,,Waarom niet", zeide het varken.
,,Maar weet u wel, heer varken", zei Nanzi, ,,voor wij in het
water gaan, moeten wij onze snuit afleggen, daar ik gehoord heb,
dat dit water niet goed is voor de mond van mens noch dier".
,,Daar heb ik niets op tegen", antwoordde het varken.
Daarop namen zowel het varken als Nanzi hun snoet af en gin-
gen in het water. Het water was zo fris, dat het varken tot het
midden zwom. Toen Nanzi zag, dat het zeer ver was, liep hij het
water uit, pakte de snoet van het varken, zette hem op voordat
het varken aan land was en liep weg. Zo most het varken de
snoet van Nanzi aandoen.
Van die dag af wroeten de varkens in de ground om de snoet te
zoeken, die ze voorheen hadden.
N.B. De tamarinde is een grove peulvrucht. Tamarindesiroop is ook
in Nederland bekend als laxeermiddel. Aftreksel van tamarinde met
suiker en spuitwater levert een smakelijke en verfrissende limonade op.
De zuurzak draagt zijn naam met ere. Het is een grote lompe vrucht
met doffe, pukkelige, donkergroene huid. Het vruchtvlees is wit en
zuurzoet van smaak.
De schopappel dankt zijn naam aan zijn geschubt uiterlijk (schub-
appel), is kleiner dan de zuurzak en gladder van schil.








CUENTA DI NANZI


De guyave lijkt in vorm en grootte iets op een citroen, ruikt zeer
aromatisch, zit van binnen vol kleine pitjes, zoals een vijg en is bizon-
der geschikt voor het maken van gelei, doorschijnend als barnsteen,
maar donkerder van kleur.

NANZI EN DE BONTE KOE (CHA NANZI Y BACA PINTA)
(Ook deze cuenta komt met andere vertaling voor in hetzelfde
verslag als de vorige).
De koning had een stuk ground vol brandnetels. Op zekere dag
liet hij bekend maken, dat degene, die al dat onkruid kon wieden
zonder zich te krabben, een vette koe ten geschenke zou krijgen.
Zodra hij echter zich zou jeuken, zou hij gedood worden. Een sol-
daat zou de wacht houden bij het werk met geladen geweer.
Het spreekt van zelf, dat niemand dat karweitje op zich wilde
nemen, want, hoewel iedereen zin had in de vette koe, begreep
men heel goed, dat dit stuk ground niet gezuiverd kon worden,
zonder zich te krabben.
Zo going er heel wat tijd voorbij, zonder dat iemand zich aan-
bood voor het wieden, tot het geval ten laatste Baas Nanzi ter
ore kwam. Het water liep hem uit de mond bij de gedachte aan de
vette koe en hij kon de gedachte niet van zich afzetten, dat dit
aanlokkelijke loon aan hem most voorbijgaan.
Hij dacht en dacht, bekeek de zaak van alle kanten en pijnigde
zijn hersens af om een geschikte manier uit te denken, om zonder
ongeval het beestje machtig te worden. Eindelijk school hem iets
te binnen. Hij liet er geen gras over groeien en de volgenden
morgen zei hij tegen zijn vrouw, Shi Maria, dat hij van plan was
de koe van den koning te winnen.
Met tranen in de ogen bad Shi Maria haar echtgenoot toch zijn
leven niet in gevaar te stellen, maar Baas Nanzi wilde niet luiste-
ren; hij trok er tussen uit en vervoegde zich bij den koning.
Nauwelijks aangekomen bij het paleis, liet de koning hem bij
zich ontbieden, want hij was zeer benieuwd den man te zien, die
hier zijn dood kwam zoeken; zo dacht de koning er tenminste
over.
,,Zo, zo, jij wilt dus op je nemen, om het stuk ground school te
maken, zonder aan je lichaam te krabben", vroeg de koning hem.
,,Zoals de koning zegt", antwoordde Baas Nanzi, ,,maar dan
moet ik natuurlijk de koe krijgen".
,,Natuurlijk, dat spreekt van zelf", zei de koning, ,,maar denk
er wel aan, dat je je leven in groot gevaar brengt".
,,Dat is in orde", zei Nanzi, ,,maar ik wil den koning 66n gunst









CUENTA DI NANZI


nog vragen, die den koning niets kost. Wil de koning mij toestaan,
voor ik aan het werk ga, de koe zelf uit te zoeken uit de kudde?"
Daar had de koning niets op tegen. Hij gaf order aan een kor-
poraal en vier soldaten Nanzi te geleiden naar de koninklijke
stallen om zelf de koe aan te wijzen, die hij graag wilde hebben
en hem daarna te brengen op het terrein, dat schoongemaakt
most worden.
Zo geschiedde en Nanzi zocht zich een zeer bonte en vette koe
uit. Op het terrein van zijn werkzaamheden aangekomen, pakte
hij aanstonds een schoffel en toog aan de arbeid. Maar de brand-
netels staken hem aanstonds van alle kanten.
,,Laat ik nog een beetje wachten met krabben", dacht Nanzi
bij zich zelf. Maar ten laatste kon hij het niet meer harden; hij
had een duivelse lust tot krabben en dacht dat hij gek zou worden
van de jeuk.
,,He, korporaal", zei hij, ,,weet je wat de koning me beloofd
heeft, als ik met mijn werk klaar ben?"
,,Ik heb horen zeggen, dat de koning je een vette koe zal schen-
ken", antwoordde de korporaal.
,,Dat is ook zoo," zei Nanzi, ,,maar weet je ook wat voor een
soort koe?"
,,Nee, dat weet ik niet".
,,Wel", zei Nanzi snel, want zijn hele lijf jeukte onuitstaanbaar,
,,het is een koe, die hier een vlek heeft.... en daar.... en op
deze poot.... en op die schouder.... en aan deze kant van zijn
rug.... en op die plek van zijn buik.... !"
En terwijl Nanzi de schijn aannam, dat hij den korporaal een
uiteenzetting gaf van alle bonte plekken, waarmee de koe bedekt
was, profiteerde hij telkens van de gelegenheid om de aangewezen
lichaamsdelen eens flink te knijpen en te wrijven, zodat er na vijf
minute geen plek meer aan zijn lichaam was, die hij niet eens
flink wonder handen genomen had.
Zo slaagde Nanzi erin het hele terrein school te maken, zonder
dat de soldaten bewijzen konden, dat hij zich gekrabd had.
Toen Nanzi ten laatste met zijn koe naar huis mocht, stond de
hele buurt op stelten, want niemand had gedacht, dat hij hem
levend zou terugzien.
















AMENDEERING VAN BEGROOTINGSONTWERPEN

DOOR

PH. A. SAMSON
Ondervoorzitter van de Staten van Suriname

In het Septembernummer van de een en twintigste jaargang
van dit tijdschrift publiceerde prof. Mr. Dr. J. H. W. Verzijl een
belangwekkende bijdrage over dit onderwerp. Aanleiding tot
deze publicatie was de in de Staten van Curacao bij de behande-
ling van suppletoire begrootingsontwerpen ter sprake gekomen
bevoegdheid van het college omtrent den omvang van het recht
om een begrootingsontwerp bij amendment te wijzigen.
Op het onderwerp zelf, dat van zoo uiterst deskundige zijde
is belicht, zal ik niet ingaan, al wil ik er dadelijk bijvoegen, dat ik
van het gevoelen van den schrijver, dat geen enkele regel of be-
ginsel van het staatsrecht zich verzet tegen verhooging van eene
door de Regeering voorgestelde begrooting bij amendment der
volksvertegenwoordiging, met genoegen heb kennisgenomen.Waar
het artikel is geschreven naar aanleiding van een in Curacao plaats
gehad hebbend debate, en nu in een noot ook de Nederlandsch-In-
dische praktijk is ter sprake gebracht, lijkt het mij niet onaardig
er op te wijzen, dat zich een gelijke kwestie als de behandelde in
1907 in de Koloniale Staten van Suriname heeft voorgedaan en
in de Tweede Kamer der Staten-Generaal besproken is.
In de vergadering van de Koloniale Staten van 4 Mei 1906 ver-
dedigde de heer Fabriek een amendment om het onderartikel
68 te verhoogen met / 6150, teneinde een inrichting voor middel-
baar onderwijs in het leven te roepen 1). Nadat de Inspecteur voor
het Onderwijs, dr. H. D. Benjamins, het amendment had be-
streden, nam de procureur-generaal Mr. Hofstede Crull het
woord om, gelijk hij zeide, een opmerking van zuiver staatsrech-

1) De bedoeling was om de drie hoogste klassen der Hendrikschool
om te zetten in een H.B.S.


- 53 -








PH.A.SAMSON


telijken aard te maken, teneinde uit een te zetten welk standpunt
het Bestuur ten aanzien van amendementen, als door den heer
Fabriek ingediend, innam. Deze Gedelegeerde stelde voorop,
dat de medewerking, die de Staten verleenen bij vaststelling van
de begrooting, niet anders is dan het verrichten van een daad van
uitvoering, en al wordt zoo betoogde hij de begrooting in
den vorm eener verordening gegoten en is dus de vaststelling
daarvan formeel het vaststellen eener verordening en dus een
daad van wetgeving, in het karakter van die handling kan dit
geen verandering brengen. Spreker betoogde, dat het uitvoerend
gezag diende te bepalen welke uitgaven behoorden te worden ge-
daan en dit gezag alleen het geheel der uitgaven kan overzien en
de noodzakelijkheid daarvan beoordeelen, en de Staten de per-
ken hunner bevoegdheid zouden overschrijden, indien zij het
amendment zouden aannemen.
Met een beroep op art. 109 van het Regeeringsreglement, waar-
in staat dat de Koloniale huishoudelijke begrooting door den Gou-
verneur wordt ontworpen, betoogde de Gedelegeerde, dat hiermee
is uitgemaakt, dat het recht van initiatief t.a.v. de begrooting
uitsluitend bij den gouverneur berust en het onvermijdelijk ge-
volg daarvan is, dat ook het recht om bij amendment een post
te verhoogen of nieuwe posten op de begrooting te brengen aan
de Koloniale staten niet kan toekomen. Het Bestuur kan niet
genoodzaakt worden een hoogere uitgaaf te doen, dan het noodig
acht; bij de begrooting zijn eenvoudig de grenzen aangegeven der
uitgaven van het Bestuur; plicht om de begrootingsverordening
uit te voeren bestaat er niet en de Staten konden dus een uit-
drukkelijke opdracht aan het Bestuur om een uitgaaf te doen nooit
door amendment bereiken. De spreker betoogde nog, dat de
door hem voorgedragen leer geen nieuwe was en gehuldigd werd
door iederen staatrechtleeraar van antirevolutionair tot liberal,
van Lohman tot Buys, en dat ook in Engeland, de bakermat van
het parlementaire stelsel, nimmer een lid een budgetverhooging
mag voorstellen. Ten slotte ried spreker aan, de zaak door een
motie wonder den aandacht van het Bestuur te brengen of gebruik
te maken van het recht van initiatief.
Op de door den procureur-generaal gevoerde beschouwing
going alleen het statenlid D. Coutinho, praktizijn bij het Hof
van Justitie in Suriname, in. Deze noemde de theorie, waarbij de
Vertegenwoordiging geen bevoegdheid had op de begrooting
nieuwe posten te brengen of de begrootingsposten te verhoogen
een afgezaagde theorie, die sedert menschenheugenis door de


54 -








AMENDEERING VAN BEGROOTINGSONTWERPEN


praktijk in den steek was gelaten, en wees er op, dat niet alleen bij
de Surinaamsche maar ook bij de staatsbegrooting het tegendeel
kan worden gezien van hetgeen de gedelegeerde beweerde. Door
de Kamerleden worden voortdurend nieuwe posten op de be-
grooting gebracht en de daarop voorkomende verhoogd; de Ka-
mer geeft daaraan hare sanctie, zonder dat het ooit iemand
in de gedachten kwam, dat dit onwettig zou zijn. Dit statenlid
meende, dat de selling, dat een begrootingspost niet anders dan
een credit is, zoodat door het brengen van een nieuwen post op
de begrooting de Vertegenwoordiging de Uitvoerende macht niet
kan dwingen daarvan gebruik te maken, den gedelegeerde parten
heeft gespeeld, en betwistte, dat het aannemen van een motie
of het indienen van een initiatief-voorstel in deze de aangewezen
weg zou zijn.
Tenslotte werd na een toezegging van de Inspecteur van het
onderwijs, dat de bestaande Hendrikschool zou worden uitge-
breid, de motie ingetrokken.
Het spreekt vanzelf, dat bij de behandeling van de definitive
begrooting in de Tweede kamer de gevoerde debatten niet aan de
aandacht ontsnapten. In het Voorloopig verslag van de Tweede
kamer werd aangeteekend, dat sommige leden met bevreemding
kennis hadden genomen van de rede van den procureur-generaal
in de vergadering der Koloniale staten op 4 Mei 1906, waarin het
recht dier Staten om bij amendment een post op die begrooting
te verhoogen of nieuwe posten op de begrooting te brengen werd
ontkend. In zijn Memorie van antwoord going de minister van
Kolonien Mr. D. Fock niet op de zaak in, doch verklaarde, dat, nu
het amendment was ingetrokken, de theoretische zijde van het
door het Bestuur in deze ingenomen standpunt onbesproken
kon blijven.
Toen bij de openbare behandeling der begrooting de heer Van
Kol op deze kwestie terugkwam, antwoordde de minister te kun-
nen daarlaten in however de meening van den procureur-generaal
al of niet just was, maar wees naar aanleiding van het feit, dat de
heer Van Kol die meening ongerijmd vond, er op, dat de heeren,
De Savornin Lohman en prof. Buys, een gelijke meening hebben
verkondigd. De Minister eindigde met te zeggen ,,Ik zeg nu niet,
dat ik het daarmede eens ben, maar de afgevaardigde ziet dan
toch, dat de procureur-generaal bij zijn meening zich op goede
autoriteiten kan beroepen".
Tot zoover over de kwestie in 1907.
Bij de behandeling van de begrooting 1915 werd naar aan-








PH. A. SAMSON


leading van een aan de bezitters van een staatsdiploma voor
stuurlieden en machinisten der Koloniale vaartuigen toegekende
toelage van / 300.- op de kwestie terug gekomen, doch de toen
gehouden debatten betroffen meer de vraag van het recht van
het Bestuur om een toegestaan credit al of niet te gebruiken 1).
Sedert dien zijn in Suriname nimmer staatsrechtelijke be-
denkingen geopperd tegen de hanteering van het recht van amen-
dement bij begrootingsontwerpen 2) en wordt met de restricties
in het artikel van prof. Verzijl vermeld aangenomen, dat de
verhooging van de ontworpen begrooting door de Staten staats-
rechtelijk wel toelaatbaar is.
Paramaribo, 4 November 1939.



























,) Deze kwestie is uitgebreid behandeld in het nieuwsblad De West
van 18 Mei 1915 wonder het hoofd ,,De praktijk van het begrootings-
recht".
2) Over den omvang van dit recht is in de vergadering van de
Staten van 14 November 1934 een debate gevoerd tusschen het staten-
lid Ph. Samson eenerzijds en de heer Biswamitre en Mr. Blom, ad-
ministrateur van financien, anderszijds.


















KRONIEK


SURINAME

Toen de gedrukte verslagen der Statenzittingen van 7 en 21 Sep-
tember van het oude jaar eindelijk in ons bezit kwamen, interesseerde
ons allereerst de opmerking van een der leden naar aanleiding van een
resolutie van den gouverneur, bij welke een der districts commissaris-
sen belast werd met de functie van waarn, agent general voor de
immigratie (zie vorige Kroniek). Deze aangelegenheid immers hangt
nauw samen met de zoo belangrijke kwestie der Javaansche kolonisa-
tie.
Het Statenlid die ter zake iets op het hart had bleek niet te begrij-
pen waarom er plotseling weder een afzonderlijke functionaris voor de
immigratie aangelegenheden noodig zou zijn, alleen om den terugvoer
van ongeveer 450 oude en den aanvoer van een duizendtal nieuwe Ja-
vaansche immigranten voor te bereiden. Immers. de werkzaamheden,
aan terugvoer en nieuwen aanvoer verbonden, zijn reeds z66 vaak
verricht, dat zij moeilijk meer geacht kunnen worden special voor-
bereiding te vereischen.
Blijkbaar liet het Statenlid in kwestie buiten beschouwing dat we1
sedert de opheffing van bet immigratiedepartement 1857 Javanen
naar hun land teruggekeerd zijn, maar dat er sedert geen nieuwe zich
in Suriname gevestigd hebben. Misschien was de opmerking in zake
de aanwijzing van een waarn. agent general meer bedoeld als aan-
loopje, om de Javaansche kolonisatie zelf nog eens ter sprake te kun-
nen brengen; verscheidene Statenleden zijn het over de hervatting
dier kolonisatie lang niet met regeering en gouvernement eens. Dat
het plan om ten behoeve dezer kolonisatie wederom millioenen moeder-
landsch kapitaal in Suriname te beleggen ooit behoorlijk gemotiveerd
werd, kan allerminst gezegd worden. De gouverneur heeft thans ge-
sproken van een uitgebreider en meer stelselmatige immigratie, wat in
de Staten de vraag deed opperen of dan tot dusver de Javaansche
immigratie (welke van 1893 dagteekent)niet een stelselmatige geweest is.
Telkens opnieuw laden opperbestuur en gouvernement den schijn
op zich belangrijke en kostbare maatregelen met betrekking tot Suri-
name op goed geluk te nemen; eenige verdediging van het standpunt
des bestuurs bleef ditmaal geheel achterwege.
Met algemeene stemmen werd op 28 Augustus verl. jaar een drie
dagen te voren aan de Staten aangeboden ontwerp aangenomen eener
verordening nopens verbod van uitvoer van voedingsmiddelen, steen-
kool en aardolie; de voorzitter der commissie van rapporteurs sprak
eenige goedgekozen woorden over den internationalen toestand, de
ernst waarvan zoo just uit het moederlandsche mobilisatiebesluit ge-
bleken was.


-57 -









KRONIEK


In dezelfde vergadering had een ander lid nogmaals de aandacht
gevestigd op de toestanden in het Surinaamsche politiecorps; ook de
plaatselijke pers heeft herhaaldelijk den onbevredigenden geest in
dit corps en het verloop van personnel ter sprake gebracht. De tracte-
menten steken t6 ongunstig af bij die der militairen van het garni-
zoen, die tot het Nederlandschindische Leger behooren. Vooral in
deze ernstige tijden lijkt het, in het belang van ordehandhaving en
openbare veiligheid, uiterst wenschelijk dat ook van de gewapende
politie de grootste toewijding gedischt en verwacht kan worden.
In de Statenzitting van 7 September blijkt ook nog behandeld te
zijn de vraag of eventueel noodige nieuwe scholen voor het bijzonder
onderwijs direct van gouvernementswege dan wel van wege de ge-
subsidieerde schoolvereenigingen gebouwd behooren te worden. De
gedelegeerde van den gouverneur deed opmerken dat het gouverne-
ment duurder bouwt dan particulieren, ook wegens de aan de materi-
alen gestelde eischen. Doet dit niet wat vreemd aan ? Men zou geneigd
zijn te meenen dat dit argument eerder het standpunt versterkte van
hen die de scholen door het gouvernement zelf willen laten bouwen;
het kan nimmer in het belang zijn van de openbare kas dat het Land
in den eenen of anderen vorm risico draagt voor minder soliede bouw-
werken. De voorbeelden welke in de Staten genoemd werden van
lokaalhuren, aan de schoolvereenigingen toegekend, waaruit zelfs
goed gebouwde scholen in zes & acht jaar zouden kunnen worden af-
geschreven, geven niet den indruk dat het tot dusver bestaan hebben-
de system bevorderlijk geweest is aan de toch zoo broodnoodige
zuinigheid.
De landing op het vliegveld bij Paramaribo van het eerste K.L.M.-
toestel van den dienst Curagao-Suriname, op 5 September 1939, werd
terecht in de Staten als een feit van historische beteekenis herdacht.
De kwestie der waterleiding is wederom de belangstelling komen
opeischen in verband met een adres aan den gouverneur, houdende
het verzoek in deze benarde tijden de verplichting tot aansluiting
voor de woningen met geringe huurwaarde op te schorten.
Een der Statenleden berekende dat voor de woningen in kwestie
het abonnement op de watervoorziening 150% zal bedragen der huur-
waardebelasting welke door den Fiscus voor dezelfde woningen ge-
heven wordt. En dat terwijl de waarde der waterleiding voor de volks-
gezondheid zeer dubious geacht moet worden, zoolang er te Parama-
ribo nog zoo vele broedplaatsen voor filaria overbrengende muskieten
bestaan blijven, buiten en behalve de in dit opzicht gevaarlijke open
bewaarplaatsen van drinkwater. Min of meer terloops werd er ook
nog de aandacht op gevestigd dat indertijd in de Tweede Kamer het
opperbestuur de toezegging gedaan heeft dat er natuurlijk een ge-
legenheid geschapen zou worden om aan behoeftigen gratis drinkwater
te verstrekken; welnu, op 21 September 1939 most in de Staten ge-
constateerd worden dat die gelegenheid zich beperkte tot drie stand-
pijpen, in een tropenstad van omstreeks 53000 inwoners, met veel
armoede.
Ookin Suriname heeft de gedachte postgevat dat, wanneer de tegen-
woordige oorlogstoestand de mogelijkheid zou scheppen tot het ma-
ken van extra winsten in handel en bedrijf, de openbare kas daarvan









KRONIEK


haar deel behoort te ontvangen. Het was in verband hiermede dat den
Staten een ontwerp verordening aangeboden werd, nopens een tijdelijk
uitvoerrecht op rijst, te heffen op basis van hetgeen als buitengewo-
ne winst bij verkoop naar het buitenland zou mogen worden aange-
merkt. De hier beschikbare officieele gegevens gaan niet verder dan
de memories van antwoord van 4 Nov. 1939, doch onlangs is bekend
geworden dat het gouvernement het ontwerp ingetrokken heeft;
blijkbaar had het geen kans aangenomen te zullen worden.
De redeneering dat voorloopig alleen rijst aan een extra heffing
onderworpen kon worden, omdat de mogelijkheid nog niet gebleken
was dat andere Surinaamsche producten (suiker b.v.) in het buiten-
land extra hooge prijzen zouden kunnen bedingen, kan just zijn. De
Staten echter meenden dat de voorgestelde maatregel de rijstproduc-
tie in gevaar zou kunnen brengen en daarin hadden zij op hun beurt
wellicht gelijk. De regelingen in het belang der voedeselvoorziening
hebben den uitvoer van rijst reeds sterk beperkt en ondanks de be-
palingen tegen prijsopdrijving zal de rijst op de binnenlandsche market
toch altijd wel lets duurder worden; administrative belemmeringen
van en extra heffingen op den uitvoer, zouden wel eens tot gevolg
kunnen hebben dat de animo om een surplus voor export te produ-
ceeren geheel verloren going. De rijstcultuur is al vele jaren een kas-
plantje, dat met zorg wordt opgekweekt en bij de pogingen om de
teelt voor export te bevorderen waren het niet in de laatste plaats de
eigenaardige inzichten der producenten waarmede men te kampen
had.
In de Surinaamsche pers werd de oogenschijnlijk nogal voor de
hand liggende vraag geopperd waarom men niet in de eerste plaats
het oog heeft laten vallen op het voor buitenlandsche rekening ont-
gonnen bauxieterts, als voorwerp voor extra heffing; het lijkt inder-
daad nog iets waarschijnlijker dat er met aluminium dan dat er met
rijst o. w. te behalen zal zijn. Ook is er al eens de aandacht op geves-
tigd, dat de scheepvaart in Suriname nagenoeg onbelast is; bij een
havenbeweging van circa 480.000 ton in 1937, waarin de bauxiet
halende schepen een groot aandeel hebben, bedroegen de inkomsten
ingevolge de havenverordening nauwelijks 8000 gulden.
Het is waar, Suriname heeft geen kunstmatig aangelegde havens,
welke het heffen van retributie ten bate van den Lande zouden recht-
vaardigen. Worden echter niet in Curagao hooge loodsgelden geheven,
het bedrag waarvan voor het allergrootste deel als zuivere belasting
op de scheepvaart aangemerkt kan worden?
15 January 1940 M.


CURAqAO

Geschied be sc hr ij vi ng

Verleden maand maakte ik het Curacaosch genootschap opmerk-
zaam op de noodzakelijkheid der geschiedbeschrijving van dat ge-
deelte, dat nog nimmer uit de bronnen bestudeerd is. Er is daarvoor
nog een dringende reden.









KRONIEK


De Curagaosche missie beschikt over een eigen archief, dat veel
wetenswaardigs bevat, en waaruit af en toe iets gepubliceerd wordt,
o.a. door pater Brada in de Amigoe. Dat is toe te juichen en hartelijk
hoop ik, dat men op uitgebreider schaal daarmee zal voortgaan.
Euwens was, zegt men, bezig aan een geschiedenis der R. K. missie,
en het is niet te denken, dat deze arbeid na zijn dood zal blijven
rusten; het is ook niet te hopen. Pater Dahlhaus heeft over deze ar-
chieven beschikt voor zijn Levensschets van monseigneur Nieuwindt.
In het Koloniaal weekblad van 10 September 1935 (dat is veertien
jaar geleden) is er al eens de aandacht op gevestigd, dat pater Dahl-
haus, onbedoeld natuurlijk, van een bepaald feit wel een eenzijdige
voorstelling blijkt te geven wanneer men naast de kerkelijke de kolo-
niale archieven legt.
Het kan niet ontkend worden, dat de Roomsch Katholieken het
in de eerste helft en tot ver in de tweede helft der vorige eeuw op
Curagao niet gemakkelijk hadden, en het moet worden toegegeven,
dat de overhead tegenover de missie niet altijd tegemoetkomend ge-
weest is, maar ik maak mij sterk, dat nadere studied zal kunnen aan-
toonen, dat deze houding niet in de eerste plaats aan vijandschap
tegenover den Roomschen godsdienst bij de overhead van toen ter
plaatse te wijten is, zooals men het wel eens wil voorstelllen.

Van Paddenburg

Wat in 1939 voor het moederland de Camera obscura van Beets was,
die 100 jaar geleden verscheen, schijnt voor Curacao Van Padden-
burgs, Beschrijving van het eiland Curacao, 120 jaar geleden versche-
nen, geweest te zijn, n.1. een opnieuw gelezen boek. Een lezer ervan
vraagt in de AMIGOE van 15 November 11. welk boekjeVan Paddenburg
kan bedoeld hebben met een, dat hij vermeldt als in 1799 verschenen.
De redactie antwoord prompt: dat was Herings Beschrijving van
het eiland Curafao. Een dag later haalt LA UNION uit Paddenburg
diens ongunstig oordeel over het Papiamentsch aan; hij noemt dat
gekakel. En drie weken later schrijft hetzelfde blad, dat het stukje
over Van Paddenburg in de hoofden blijft rondspoken. De redactie
heeft toen ijverig nageplozen, of er meer over Van Paddenburg te
achterhalen was. En ja: in 1816 kwam hij met andere ambtenaren
na de teruggave van Curacao door Engeland; hij werd gouverne-
mentsonderwijzer in het Waterfort; in 1818 werd hij ontslagen; drie
maanden later schreef hij zijn boekje; wij moeten dus maar mede-
lijden hebben met de mislukte Van Paddenburg.
Zonder veel napluizen vindt men in DE WEST-INDISCHE GIDS
1927/8 en in het KOLONIAAL WEEKBLAD van 1926 nog heel
wat meer over Van Paddenburg en zijn boekje. Ook over het school-
wezen in dien tijd, waaruit blijkt, dat volstrekt niet ten gerieve van
den landsonderwijzer Van Paddenburg andere kleine schooltjes op-
geheven werden verklaard. Van Paddenburg beklaagde zich er just
over, dat zoovelen, op goed geluk op Curagao aangeland, hem con-
currentie aandeden. In 1818 waren er 9 scholen met 6 tot 70 kinderen.
Toen Van Paddenburg 28 Juni 1819, dus nadat hij zijn boekje ge-
schreven had, ontslagen werd wegens misbruik van sterken drank en








KRONIEK


ander wangedrag, werd een aantal van die schooltjes landsscholen
Van Paddenburg bleef na zijn ontslag op Curacao als privaatonder-
wijzer en tolk. Ook was hij de oprichter van het department der
Maatschappij tot nut van 't algemeen ter plaatse. Hij stierf in 1827.
Wat nu zijn boekje betreft, dat hij anoniem uitgegeven had; Van
Paddenburg heeft het vaderschap daarvan geloochend, maar Teenstra
noemt hem als de schrijver. En het bleek ookop andere wijze. Evenals
nu wekte het boekje, toen het in 1820 op Curagao kwam, de veront-
waardiging van velen op. De gouverneur gelastte den fiskaal een onder-
zoek. Deze vroeg er den onderwijzer Eekhout, in het boekje genoemd,
naar, en na diens getuigenis viel Van Paddenburg door de mand, min
of meer althans. Hij verklaarde zich wel te herinneren 2 jaar tevoren
een schets van Curagao naar zijn vader in Amsterdam gezonden te
hebben, maar niet om die te drukken, en wanneer dat toch gebeurd
was, was dat buiten zijn voorkennis gebeurd, en hij herkende die
schets niet terug in het bewuste boekje. De fiskaal besloot, dat z. i.
die zoogenaamde beschrijving ,,ver beneden de attentie van 't Gou-
vernement" was.

De bovenwindsche pers

De bovenwindsche pers heeft altijd heel wat minder gebloeid dan
die op Curagao. Voor 1911 vermeldt de lijst in de AMIGOE van 30 De-
cember 1933 niet anders dan THE ST. EUSTATIUS GAZETTE van
1790-1793? Ik meen, dat op de West-Indische tentoonstelling,
eenige jaren geleden in het KOLONIAAL INSTITUUT gehouden,
een nummer van dat blad aanwezig was.
In 1911 kwam SAINT MARTIN, DAY BY DAY, een weekblaadje
van den bekenden heer J. C. Waymouth, dat in 1920 ophield te be-
staan. Twee jaren later verscheen, ook op Sint Maarten, THE WIND-
WARD ISLANDS TIMES wonder redactie van Rev. C. McI. Darrell,
den Methodisten predikant, die later zooveel te hooren kreeg over zijn
preek ,,Mixed marriages". Verschillende medewerkers schreven in
het blad, naar ik meen ook de hoofdonderwijzeres mejuffrouw Slot-
houwer. Na 10 nummers, eerst maandelijks, daarna tweemaal'smaands
verschenen, hield het blaadje, dat op St. Kitts gedrukt werd, op te
bestaan met Januari 1923. Toen is Waymouth weer gekomen met
NEW LIFE, dat op 30 November 1925 met zijn 35ste nummer op-
hield te bestaan. Eerst in 1933 kwamen DE BOVENWINDSCHE
STEMMEN, een gestencild blaadje, gedrukt en uitgegeven door
W. Netherwood op St. Maarten. Tot op dezen tijd heeft het zijn be-
staan voortgezet. Het verschijnt om de veertien dagen.
Kort daarna, begin 1935, kwam DE SLAG OM SLAG een week-
blad, met een naam, waarvan de beteekenis niet duidelijk is. Het
blaadje,ook weer gestencild, verscheen wekelijks. Het had een sterke
politieke inslag en was niet gouvernementeel. De redacteur A. C.
Brouwer beval bij de verkiezingen voor de Staten zichzelf aan, maar
most ver achterblijven bij den candidaat van DE BOVENWIND-
SCHE STEMMEN, den beer Plantz, die gekozen werd. 21 November
1939 berichtte de heer Brouwer. dat DE SLAG OM SLAG niet meer
verschijnen zou, en, naar de AMIGOE bericht heeft, is hij zeer kort










62 KRONIEK

daarna overleden. Met hem is een opmerkelijke figuur uit het Sint
Maartensche leven verdwenen. Het zal hem zeker gespeten hebben den
strijd te moeten opgeven. Het politieke leven op de bovenwindsche
eilanden zal zonder twijfel aan levendigheid inboeten.

Gevolgen van het ,,afschuwelijk product van
wetgeving."

Bij de verordening van 1 April 1939 Pb. 20 werd in alle in Curagao
geldige wettelijke regelingen, die bij landsverordening kunnen worden
gewijzigd ,,de(r) Kolonie Curacao" vervangen door ,,(van) Curagao".
Zie DE WEST-INDISCHE GIDS 1939 bladz. 253. Op 1,,Sept. 1939
is deze landsverordening in working getreden.
De natuur blijkt sterker dan de leer, want Pb. 1939 no. 128 bevat
een landsverordening van 21 Nov. 1939 tot wijziging van het wetboek
van strafvordering voor ,,de kolonie" Curagao.
F.











BIBLIOGRAPHIE


A. TIJDSCHRIFTEN, COURANTEN, ENZ.

Tropisch Nederland. 30 October 1939, no. 14. De defense der kleine
West-Indische eilanden in vroeger eeuwen, door C. K. Kesler. II.
West India Committee Circular. 21 Sept. en 5 Oct. 1939, no. 1069 en
1070. Nutrition in the [West] Indian Colonies.
Idem. 19 Oct. 1939, no. 1071. West Indians and the War.
Idem. 2 Nov. 1939, no. 1072. Rice Cultivation in Caribbean; Taxa-
tion in West Indies.
Idem. 16 Nov. 1939, no. 1072. West Indies Sugar. Estimated Ex-
ports 1939/40.
Mem. Imp. Coll. Trop. Agric. Trinidad, no. 11. Metabolic and Stor-
age Investigations on the Banana, door C. W. Wardlaw, E. R. Leonard
en H. R. Barnell.

Nieuwe Rott. Courant. 14 November 1939, Avondblad D. De verken-
ningsvluchten boven het Surinaamsche binnenland.
Idem. 9 en 10 December 1939. De proven met de bananencultuur.
Een bezoek aan de proefvelden.
Idem. 16 en 17 December 1939. Avondblad C en E. Terugkomst op
Curagao na vele jaren. Hoe het op Curagao groeide.
Idem. 16 December 1939, Avondblad E. Het bedrijf van de K.L.M.
in de West. Plannen voor een luchtlijn Amsterdam-Paramaribo.
Idem. 23 December 1939. Avondblad E. Het cultureele en geestelijke
leven op Curagao.
Idem. 31 December 1939. Ochtendblad D. Gewijde trommen op
Haiti en Suriname.
CuraFao. 28 October 1939, no. 38. Een Curagaosche Bibliotheek;
Het middelbaar onderwijs op Curagao op ground van cijfers, door W. W.
de Regt.
Idem. 4 November 1939, no. 39. Eenige kantteekeningen bij het bezoe-
ken der boekententoonstelling.
De Herrnhutter. 5 November 1939, no. 23. Stadszendings-nummer.
25 jaar Stadszending-Paramaribo. 1914-1 November-1939.
Ons Suriname. November 1939, no. 11. Verwaarloosde jeugd; Het
nieuwe woonhuis van Zr. Nelly op Ganzee [Suriname].
Idem. December 1939, no. 12. Hoe de Boschnegers handelen met
hun zieken en dooden, door Julius Leerdam.
Koloniaal Missie Tijdschrift. 15 November 1939. Afl. XI. Het St.
Elisabeth's Gasthuis op Curagao, door M. D. Latour O.P.

Natural History. N.Y. April 1939. Africa's lost tribes in South Ame
rica. An on-the-spot account of Blood chilling African rites of 200 years
ago preserved in tact in the jungle of South America by a tribe of runa-
way slaves, door Morton C. Kahn.


- 63 -









BIBLIOGRAPHIE


Tijdschrift van het Kon. Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap.
November 1939. Op zoek naar Suriname's zuidgrens. De grensbepaling
tusschen Suriname en Brazilie. 1935-1938, door A. J. H. van Lynden.
[Als overdruk met 91 foto's en 4 kaarten, waarvan 3 in kleuren. 8vo.
voor f 1.50 verkrijgbaar bij den uitgever E. J. Brill te Leiden.]

Geologie en Mijnbouw. I N. Serie. 1939. The Age of the quartzdioritic
and granodioritic rocks of the West Indies, door L. M. R. Rutten.

Nature. 144ste jrg., no. 3657. The Colonies and forest administration
[in Trinidad en Tobago], door E. P. Stebbing.

De Prins. 9 December 1939, no. 23. Ook daar waait onze vlag (St.
Eustatius, Saba en Sint Maarten. (geill.).

De Groene Amsterdammer. 23 December 1939. Uit oude pamfletten
[1681]. Het kwijnend Suriname. [Uit pamflet no. 11789 Kon. Biblio-
theek].

B. BOEKEN, GESCHRIFTEN, ENZ.

Luchtgevaar (later genaamd: Luichtbescherming). Tijdschrift voor
luchtbescherming. Officieel orgaan van de Cura9aosche vereeniging
voor luchtbescherming. Iste Jaargang, No. 1, Augustus 1939.

Acta Leidensia. Edita Cura et Sumptibus Scholeae Medicinae Tro-
pica. Herinneringsbundel ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan der
Vereeniging ,,Instituut voor Tropische Geneeskunde", Rotterdam.
Leiden. Vol. XIV, 1939. Sicklemia cell anemia(?) in Suriname, door
dr. A. E. Wolff.
Beredeneerd verslag omtrent de verrichtingen van de naamlooze vennoot-
schap ,,De Spaar- en Beleenbank van Curafao", gevestigd op Curacao
over haar negen en tachtigste huishoudelijk jaar van den 1 Juli 1938
tot en met den 30 Juni 1939, en haren toestand op het einde van dat
jaar.

Verslag omtrent het algemeen Curafaosch pensioenfonds over bet jaar
1938. 's-Gravenhage. Algemeene Landsdrukkerij. 1939.
Teroenga. Maandblad ten behoeve van de leden der Israelietische
Gemeenten in Suriname. November 1939. Eerste jaargang no 1. Uit-
gever C. Emanuels, Keizerstraat 72A. Gedrukt ter drukkerij ,,Eben-
Haezer". Wagenwegstraat 79. Prijs per jaar / 3.-. [Teroenga betee-
kent Bazuingeschal.]
De wraak van den Javaan, door Hans van Amstel. L. C. G. Malm-
berg, 's-Hertogenbosch [speelt in en om de stad Paramaribo]. f 1.50
(2.25).

Jaarverslag van de Kamer van Koophandel en Nijverheid op Curacao
over bet jaar 1938.















OVER DE VRAAG OF EEN PROEFNEMING TOT VESTI-
GING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME
HYGIENISCH TE VERANTWOORDEN IS
DOOR
PROF. DR. N. H. SWELLENGREBEL

Onder den invloed van zekere wel bekende gebeurtenissen in
Europa, heeft de in Den Haag gevestigde vereeniging ,,Inter-
national Refugee Colonisation Society" voorbereidende stappen
gedaan, om er toe mede te werken politieke vluchtelingen buiten
Europa te vestigen. Aan 66n onderdeel van haar activiteit heb
ik medegewerkt, nml. aan haar orienteerend onderzoek naar de
mogelijkheid van vestiging dezer vluchtelingen in Suriname.
Het is geen toeval, dat de aandacht van bovengenoemde ver-
eeniging ook, en zelfs het eerst, op Suriname viel. Reeds v66r
het einde van 1938, kort na de bekende Novembergebeurtenis-
sen, had de Britsche regeering zekere landstreken in Britsch
Guiana voor nederzetting van vluchtelingen beschikbaar ge-
steld. In het begin van 1939 had een Anglo-Amerikaansche Com-
missie deze landstreken reeds onderzocht. Ze was al weer ver-
trokken, v66r een dergelijke, door de vereeniging uitgezonden
commissie, waarvan ik deel uitmaakte, Paramaribo bereikte.
Maar ook zonder dit buitenlandsche voorbeeld zou men allicht
aan Suriname gedacht hebben, omdat dit land, samen met de
Nederlandsche Antillen, het eenige gebied van overzeesch Neder-
land is, waar Europeanen zich blijvend gevestigd hebben, en
waar ze niet geheel in de gekleurde volken zijn opgegaan.

Uitgaande van Europa, hebben de blanken zekere deelen van
de aardbol gekoloniseerd, d. w. z. ze zijn er gaan wonen, en hun
kinderen en kindskinderen na hen, zonder ooit naar het moeder-
land terug te keeren. Ze hebben er hun bloed zuiver gehouden,
d. w. z. ze hebben zich niet gemengd met de oorspronkelijke be-
volking. En ze hebben er gewerkt, als hoofdarbeiders, maar ook,
en nog meer, als handenarbeiders. In het kort: ze zijn er een volk
geworden, zooals ze in het moederland waren.

-65-
West-Indische Gids XXII 5








N. H. SWELLENGREBEL


Zulke zuiver blanke volkplantingen vindt men, wel niet uit-
sluitend, maar toch voornamelijk in de gematigde luchtstreken
buiten Europa. In de tropische gewesten ontbreken ze niet geheel,
maar ze zijn er uitzondering. Zoogenaamde kolonien in de tro-
pen, waar blanken een deel van hun leven, vaak het produc-
tiefste deel, slijten, zijn er genoeg. Maar de blanken keeren steeds
naar het moederland, dat hun eigenlijk vaderland is en blijft,
terug. Volkplantingen zijn zulke kolonien niet.
De tropen worden dus als terrein van blanke volkplanting
gemeden. Waarom? Gedeeltelijk zeker instinctief, omdat de
Europeaan er zich niet this voelt. Het milieu wijkt te zeer af
van wat hij in zijn vaderland gewend is. Waarom zou hij naar
zulk een land gaan, terwijl andere, minder exotisch aandoende
streken voor hem open staan? Pas als die streken bezet zijn,
door immigranten of door de oorspronkelijke bevolking, wil hij
het in de tropen probeeren.
Dat is een plausibele verklaring, waarom de blanken bij hun
uitzwerming uit Europa de tropen gemeden hebben. Maar Su-
riname leert ons, dat ze t6 simplistisch is. Juist in Suriname heeft
men van de eerste helft der 17e eeuw af gepoogd volkplantingen
te vestigen, volkplantingen in bovengenoemden zin, waarbij de
blanken zelf werkten en waarbij het de bedoeling was, dat ze er
bleven.
Indien men dan zoo hardnekkig in Suriname gekoloniseerd
heeft, dan moet de bevolking er wel blank zijn, dan moet er van
de oorspronkelijke bevolking wel weinig meer over zijn? Inder-
daad, van de oorspronkelijke bevolking, de verschillende stam-
men van Indianen, merkt men niet veel. Maar evenmin van een
blanke bevolking. De volken, die er het talrijkst zijn, zijn wel
immigranten maar geen blanken. Negers zijn het, die als slaven
werden ingevoerd, en Britsch Indiers en Javanen, die als con-
tractarbeiders het land binnen kwamen. Er zijn wel zuiver blanke
Surinamers, afstammelingen van de oude Portugeesch-Joodsche
kolonisten en van meer recent Hollandsche immigranten, maar
hun aantal is betrekkelijk gering.
Er is dus blijkbaar van die kolonisatie van blanken in Suriname
niet veel terecht gekomen. Waarom niet? Onze regeering heeft
in 1892 in haar Memorie van Antwoord bij de begrooting van
Kolonien een duidelijk antwoord op die vraag gegeven. Zij zei
toen 1): ,,Vroegere pogingen om West-Indie te koloniseeren door
i) H. Pyttersen Tzn., ,,Europeesche kolonisatie in Suriname",
's-Gravenhage, W. P. van Stockum 1896, 147 pp, p. 131.








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 67

Europeanen hebben, tengevolge van het klimaat, geen gunstige
resultaten opgeleverd".
Gelet op de taal dier dagen, beteekent ,,klimaat" niet hooge
temperatuur, vochtigheid en regenval, maar de ziekten, die men
als het gevolg beschouwde van de inwerking dier klimaatsfac-
toren op den mensch 1).
Wanneer men die regeeringsuitspraak van 1892 in de taal van
onzen tijd omzet, dan zou ze luiden, dat de Europeesche immi-
gratie tengevolge van hygienische omstandigheden mislukt is.
Het kolonisatie-probleem wordt hier dus gezien als een hygi&-
nisch vraagstuk. Kan men de kolonisten beschermen tegen de
ziekten, die de oudere nederzettingen zoo meedoogenloos teis-
terden, dan is daarmede het geheele problem opgelost. Dat was
ook de meening eener in 1892 ingestelde commissie, die vier jaar
later verklaarde dat ,,vrees voor mislukking eener kolonisatie,
anders dan tengevolge van slechten gezondheidstoestand, bij de
Commissie niet bestaat" 2).
Nu kan men aan het klimaat niets veranderen en men kan er
den mensch ook niet tegen beschermen; zeker niet hem, die als
landbouwer, dus met veldwerk, zijn brood moet verdienen. Als
dus het klimaat op zich zelf de groote hinderpaal is, ja, dan heeft
blanken-immigratie in Suriname zeker geen toekomst.
De zaak is echter z66 gelegen, dat men de oorzaak van vele
ziekten, welke de kolonisten in de tropen belagen, just sedert
1897 heeft leeren kennen. Men heeft leeren inzien, dat ze door
ziektekiemen veroorzaakt worden of door andere factoren, waar-
tegen men den mensch beschermen kan, ook in de warmte.
Men mag erkennen, dat de vochtige warmte de ontwikkeling
dier ziektekiemen zou kunnen bevorderen en den mensch voor
hun nadeelige inwerking vatbaarder zou kunnen maken. Niet-
temin verandert dit inzicht het aspect van de zaak geheel:
Indien vroeger kolonisatie met blanken most mislukken
door ziekten, waar men machteloos tegen was, daar kan die kolo-
nisatie nu gelukken, omdat men die ziekten, al worden ze dan
ook door het klimaat bevorderd, toch in zijn macht heeft.


1) F. W. L. Tydeman, ,,De epidemic van typhus geheerscht heb-
bende op het etablissement voor Europeesche kolonisatie te Gronin-
gen aan de Saramacca in 1845", Leijden 1860, A. W. Sijthoff, 46 pp.,
p. 3.
2) H. van Breen, ,,Nederlandsche kolonisatie in Suriname", Vragen
des Tijds, 1906, 2e deel, p. 203-220.








N. H. SWELLENGREBEL


Maar die conclusie is niet just, want het is niet waar, dat
vroegere blanken-kolonisaties alleen, of zelfs voornamelijk, door
ziekten mislukt zijn. Zeker is dat niet bij allen het geval geweest.
Bonne 1), de Bataviaasche hoogleeraar, die vroeger in Suri-
name gewerkt heeft, zei het al: ,,het vraagstuk van kolonisatie
van blanken in de tropen is in de eerste plaats een economisch
vraagstuk, en niet een medisch".
De economische omstandigheden bepalen of een kolonisatie
slagen zal of niet. Om het eens wat ruw en overdreven uit te
drukken: Als de menschen kans zien er een behoorlijk bestaan
te vinden, dan gaan ze uit een plaats niet weg, ook al gaat de
helft van hen dood. Maar als ze geen droog brood verdienen,
zullen ze het gezondste oord met het heerlijkste klimaat verlaten.
Welbeschouwd is dat in het geheel niet overdreven gezegd. De
kolonisatie-geschiedenis van Suriname zelf levert er een voorbeeld
van. In 1845 arriveerde een groep Hollanders in Suriname. Ze
kwamen eind Juni aan. Na 12 dagen brak er een ziekte uit, die
360 van de 371 aantastte 2) en er 180 doodde 3), dus inderdaad
bijna de helft. Maar heeft die catastrophe de kolonie te gronde
gericht? Men zou denken van wel, indien men op sommige auto-
riteiten zou willen afgaan. Een van hen schrijft, ,,dat men de
kolonisten in een van muskieten wemelend moerasland bracht,
alwaar ze grootendeels aan moeraskoorts stierven" 4). Maar dat
is niet waar. De helft van de menschen bleef leven. Die overle-
venden gingen aan het werk en konden dit z66 goed aan, dat de
slaven, die hen aanvankelijk hielpen, in October 1846 wegge-
zonden werden. Waar echter de kolonie op strandde, is de om-
standigheid, dat men geen afzetgebied voor zijn producten had.
Men kon geen geld verdienen, of men most als daglooner in
dienst van den leider der kolonisatie werken. Daarom begon in
1849 de groote uittocht, niet naar het vaderland daarheen
keerden er slechts 41 terug 5) maar naar andere deelen van
Suriname. Zoo waren er bij opheffing der nederzetting in 1853

1) C. Bonne, ,,Over de mogelijkheid van volkplantingen door blan-
ken in de tropen". C. R. Congr. Int. G6ogr. Amsterdam 1938. Leiden
E. J. Brill 1938, Vol. II, p. 14-20.
2) Pyttersen 1896, loc. cit. p. 68.
3) E. F. Verkade-Cartier van Dissel, ,,De mogelijkheid van land-
bouwkolonisatie voor blanken in Suriname". Amsterdam 1937,
H. J. Paris, 326 pp. Hfdst. II, p. 41-117.
4) Duttenhofer, Handel. Ind. Gen., 6e jaarg. 1859, p. 235.
5) A. Copijn, ,,Schetsen van de lotgevallen der kolonisten". West
Indie, Haarlem, A. C. Kruseman 1855, Iste deel, p. 241-255.








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 69

nog slechts 15 kolonisten over. Een volkomen mislukking zon-
der twijfel. Maar het wegtrekken der kolonisten, de oorzaak dier
mislukking, begon eerst in het 5e jaar der onderneming, 4 jaar
na het einde der epidemic. Deze laatste had de kolonisten niet
verjaagd. Zoolang het werk vlotte, hun veldvruchten er goed
voor stonden en de ervaring hun de overtuiging gaf, dat ze ook
het zware graafwerk even goed konden als de zwarte bevolking,
gingen ze niet. Maar het steeds duidelijker wordend gebrek aan
vooruitzichten om zich een eerlijk bestaan te verschaffen, en de
mogelijkheid om dit in de buurt van Paramaribo wel te doen,
dreef de kolonisten weg en zou dat ook zonder de epidemic van
1845 gedaan hebben.
Dus, als men over de mogelijkheid van Joodsche kolonisatie
in Suriname spreekt, dan denkt men in de eerste plaats aan de
economische mogelijkheden. Als de economic gezond is, dan wor-
den de menschen het ook wel, zij het ook misschien niet zonder
ongelukken. En als de economic niet deugt, dan zal er van de
hygiene ook niet veel terecht komen. Er is toch nog wel dat
verschil tusschen koele en heete landen, dat men zich bij het
zondigen tegen hygienische leefregels in de hitte minder vrijheden
permitteeren kan dan in de koelte. En de armoede zondigt in dit
opzicht meer dan de rijkdom.
Dat wil overigens niet zeggen, dat men de hygienische zijde
van het vraagstuk onbelangrijk mag vinden. Slechts dient men
de meening, die het kolonisatie-probleem zuiver als een hygi&-
nisch problem ziet, te bestrijden. Maar de hygienische eischen
mogen niet verwaarloosd worden. Er mogen niet meer slacht-
offers vallen dan redelijkerwijze onvermijdelijk is.
En dat is vroeger bepaald wel gebeurd. Wanneer er gezegd
wordt, dat pogingen tot kolonisatie door Europeanen in Suri-
name geen gunstig resultaat opleverden tengevolge van het
klimaat, dan is dat slechts betrekkelijk waar. Men zal zich daar
het best een oordeel over kunnen vormen door de beschouwing
van enkele gebeurtenissen uit het begin der kolonisatiepoging
van 1845, welke zooeven al genoemd werd ter adstructie van
de bewering, dat het niet ziekten, maar slechte economische
condities waren, die haar deden mislukken.

Ik moet mij hier tot enkele treffende episodes beperken, welke
een indruk kunnen geven van wat daar in Juli 1845 gebeurde.
Men stelle zich voor, dat daar 370 landverhuizers, geladen op
eenige schepen, uit Nederland komen, waarvan het eerste zich








N. H. SWELLENGREBEL


op 10 Juni voor den mond van de Saramacca vertoont. Een
sleepboot moet hen langs de river naar een verlaten militaire
post, Groningen genaamd, brengen, een hemelsbreedte-afstand
van 48 K.M., welke door de vele bochten in de river wel 70 K.M.
wordt. Maar de sleepboot is niet beschikbaar en dus moet het
met behulp van de vloedbeweging gaan. Tweemaal per dag een
stukje met de vloed de river op en ankeren, als het getij keert.
Dit brengt manoeuvres mee, welke het noodig maken, dat de
landverhuizers zich niet meer aan dek, maar uitsluitend tusschen-
deks ophouden. Het is in een open boot best uit te houden op de
Saramacca in Juni. De eerste 40 K.M. is de river zeer breed en
de wind heeft er vrij spel. Maar een 100 menschen, opeengepakt
tusschendeks, 10 dagen lang, dat is wat anders. Het zullen wel
menschen met niet al te veel idee van reinhcid geweest zijn, die
landverhuizers, maar men houde zich maar eens school wonder
die omstandigheden met een pak kleine kinderen tot zijn last.
Toen ze langs de plantage Catharina Sophia kwamen, 30 K.M.
v66r hun einddoel, begaf de Officier van gezondheid Tydeman,
daar gestationeerd, zich aan boord. Hij was vergezeld van een
vriend, dien de afschuwelijke stank, die in het tusschendek
heerschte, naar dek terug joeg en over de verschansing deed leunen
zooals iemand gebeurt, die erg zeeziek is.
Eindelijk kwamen ze op een verlaten plantage, Voorzorg, aan,
tegenover Groningen. Daar zagen ze een reeks huisjes staan, in de
modder en het water. In Berbice en Demerara wonen de menschen
ook in het water, vlak aan de kust. Het is het gezondste deel van
het kustgebied. Maar daar staan de huizen op hooge palen. Hier
stonden ze vlak op de ground. En er waren er niet genoeg, zoodat
het opeengepakt leven van het tusschendek op de wal voortge-
zet werd. Er was geen goed drinkwater; men dronk het water
van plassen in het woud, dat vlak achter de huisjes begon. De
bakkersoven van de tegenoverliggende post Groningen was
stuk, dus kon men geen brood bakken. En private? Wel! daar
was het bosch.
Nu, men schikte zich, na een uitbarsting van wanhoop, na het
vloeken van de mannen en het huilen van de vrouwen. Men
zette zich aan het opknappen van de daken der bestaande wo-
ningen, die in deze regentijd lekten als een mandje; en men tracht-
te de bestaande woongelegenheid uit te breiden, die nu al veel
te klein was. En straks kwamen er n6g meer menschen.
Ze kwamen, 12 Juli. Maar toen was de ellende al begonnen.
Reeds waren er 10 menschen ziek, en van toen aan going bet








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 71

verder als een sneeuwbal, tot die 180 dooden, die ik al noemde.
Wat een hopelooze verwarring er reeds dadelijk heerschte,
moge het volgende doen zien. De geneesheer van de landver-
huizers was een dokter Jutting, scheepsarts op het eerste schip.
Hij was een der eersten, die ziek werd. Gelukkig was er een ver-
vanger, een Officier van gezondheid uit Paramaribo, Van der
Monde. Die werd echter 66k ziek en was al naar de stad geeva-
cueerd, v66r een derde geneesheer, De Jong, arriveerde. Deze kon
de zaak alleen niet aan. Er was geen tijd geweest het ziekenrap-
port van dokter Van der Monde over te nemen. Hij wist dus niet
eens wie er eigenlijk ziek waren en waar de zieken lagen; in een
der modderhuisjes op de rechter over van de Saramacca of in
een der leegstaande gebouwen van de post Groningen op de
linkeroever. Hij wist ook niet, wie er reeds overleden waren;
maar daarin kon schoolmeester (tegelijk apotheker) Van Hateren
raad schaffen, die daarvan met nauwkeurigheid een macaber
lijstje bijhield. Nu kwam dokter Tydeman (zooeven al genoemd)
helpen, en die vroeg dadelijk naar dokter Jutting. Niemand wist,
waar deze was; de eerste medicus der nederzetting was kortweg
zoek. Een der kolonisten, Rijswijk, zei, dat hij al dagen geleden
begraven was. Maar, merkte Tydeman op: dat kan niet, want hij
staat niet in het boekje bij meester Van Hateren. Tydeman going
dus op zoek en zijn aanhouden werd beloond. Hij vond dokter
Jutting in bewusteloozen toestand, liggend op een met faeces
en urine gedrenkte matras, in een kamertje van 6 voet in het
vierkant. ,,Pediculi" (luizen) kropen op en om hem rond. Men
had mosterdpleisters op zijn kuiten gelegd, maar had die niet op
tijd verwijderd bij de algeheele vergetelheid, waarin Jutting's
person verzonken was. Dus hadden die pleisters groote wonde-
plekken op zijn huid uitgebeten.
Maar genoeg, de indruk, welke de schildering van dit stilleven
moge maken, is deze: de ongelukken, die men te weeg bracht,
hadden niets met het klimaat te maken. Onder dezelfde omstan-
digheden had men in Europa, zou men hier in ons land, dergelijke
ongelukken kunnen verwekken; de beruchte Groningsche koorts-
epidemie (nu bedoel ik het echte Groningsche Groningen, niet
het Surinaamsche) van 1826, waar de mortaliteit slechts 250 in
stede van bijna 500 p. duizend bereikte, was alleen daarom min-
der erg, omdat een deel der bewoners tot de hoogere standen be-
hoorden, die door hun positive weinig van de ziekte te lijden had-
den.
De Saramacca-tragedie zou men dus ten hoogste als een argu-








N. H. SWELLENGREBEL


ment tegen landverhuizing in het algemeen kunnen gebruiken.
Het is zeker veiliger de menschen maar te laten, waar ze zijn.
Verhuizing, vooral als die gepaard gaat met opeenpakken van
menschen in een te kleine ruimte, als men daarbij niets doet voor
behoorlijke faecali6nafvoer, drinkwatervoorziening en voeding,
heeft geen tropisch klimaat noodig om tot die ,,massamoord"
te leiden, welke men zoo vaak in verband met Suriname noemt
en vreest.

Maar zijn er dan in Suriname geen specifieke, geen ,,landeigen"
ziekten, welke het verblijf in dat land gevaarlijker maken dan het
wonen in ons land? Zonder twijfel levert Suriname op het ge-
bied van ziekten specifieke gevaren op, welke de landverhuizers
daar en in andere tropische landen bedreigen, en in gematigde
luchtstreken niet of niet in dien mate. Maar die ziekten zijn te
vermijden of te bestrijden. Wat met die twee uitdrukkingen be-
doeld wordt zal straks wel blijken.
Zonder precies te weten waarom, wist men in Suriname al
lang, dat een deel van het land veel ongezonder was dan het ande-
re. Voor zoover mij bekend zijn het de Surinaamsche Gouver-
neur Baron van Raders 1) en de Duitsche mijningenieur Dr.
Voltz 2), die dit voor het eerst in 1859 en 1860 duidelijk uitge-
sproken hebben; het is, zoo zeggen ze, een duur gekochte er-
varing, dat het in de Bovenlanden van Suriname veel minder
gezond is dan op het alluviale terrein ter breedte van eenige
uren neven de zee. Wegens die ondervinding heeft men de meer
binnenlands gelegen militaire posten, waar het aantal sterfge-
vallen wonder de bezetting steeds schrikbarend groot bleef, voor
en na ingetrokken, terwijl de aan zee gelegen posten steeds als
gezonde oorden bekend stonden.
Deze opinie van Van Raders en Voltz getuigde van een in-
zicht, dat voor dien tijd zeer bijzonder mag heeten. Voltz's
college, de geneeskundige Prof. Duttenhoffer 3), die met hem en
twee anderen als Duitsche commissie was uitgezonden, om de
mogelijkheid van Duitsche vestiging in Suriname te bestudeeren,

1) R. F. Baron van Raders, ,,Geschiedkundige aanteekeningen".
's-Gravenhage 1860, de Erven Doorman, 142 pp, p. 140-141.
2) F. Voltz, ,,De Duitsche volkplanting Albina", p. 121-156 van
,,De Europeesche kolonisatie in, Suriname". Handel. & Geschr. v. h.
Ind. Genootsch., 's Gravenhage, 6e jaarg. 1859, H. C. Suzan C. H. zn.,
p. 119-245.
3) Duttenhofer, loc. cit. p. 238-245.







VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 73

deelde die opinie dan ook niet. Duttenhoffer's meening, welke de
toen algemeen geaccepteerde opvatting weergaf, was deze: het
kustland of moerasland is uit den aard van zijn naam reeds on-
gezond; het binnenland daarentegen beveelt zich door rijkdom
van bodem en plantengroei voor kolonisatie aan.
Het was werkelijk een belangrijk moment in de geschiedenis
der Surinaamsche ziektekunde, toen de tegenwoordige Leidsche
Hoogleeraar Flu, Surinamer van geboorte, ons de oorzaak dezer
geheimzinnige ongezondheid van het binnenland duidelijk maak-
te 1). Het is de malaria, die nabij de kust wel niet ontbreekt,
maar in het binnenland veel meer en in veel kwaadaardiger vorm
voorkomt.
Tegenwoordig vinden we dat z66 gewoon, z66 van zelf sprekend
dat we ons haast niet meer kunnen voorstellen, dat iemand ooit
het binnenland als kolonisatie terrein zou hebben aanbevolen.
En toch heeft zich nog in 1935 een groepje Duitschersnabij
Bergendal willen neerzetten 2), Bergendal, een berucht malaria-
oord! In 1897 wilde men een andere groep Duitschers ontraden
zich in dat zelfde oord te vestigen, door hen er op te wijzen, dat
die streek als ,,niet vrij van malaria" bekend stond. Het is of
men iemand zou afraden naar de Zuidpool te gaan door hem te
zeggen, dat die streek niet sneeuw- en ijsvrij te noemen is. Be-
grijpelijkerwijze antwoordden de Duitschers op die slappe raad,
dat ze niet inzagen, waarom ze in Boven Suriname meer dan er-
gens anders in de kolonie last van malaria zouden ondervinden.
Zoo togen ze er heen, zonder kinine: 4 mannen, een vrouw en twee
kinderen. Een maand later komen er 2 mannen, de vrouw en de
twee kinderen, alien ziek aan malaria, terug. Twee mannen
waren reeds aan de ziekte gestorven; de anderen, in het mili-
taire hospital te Paramaribo opgenomen, herstelden 3). Dat
gebeurde 37 jaar nh Van Raders' duidelijke uitspraak.
Vanwaar die voortdurende drang naar het binnenland, die
zelfs nu nog niet geheel verdwenen is? Diezelfde Duitschers van
zooeven zeggen het ons duidelijk genoeg. Ze wilden naar het bin-
nenland, waar zij bij overvloed van zoet water geen kostbaren

1) P. C. Flu, ,,Rapport omtrent malaria onderzoek in de binnen-
landen van Suriname". 's Gravenhage 1912, Alg. Landsdrukkerij,
124 pp.
2) Verkade-Cartier van Dissel, loc. cit. p. 45.
3) H. Pyttersen Tzn., ,,Nederlandsche kolonisatie in Suriname".
Tijdschr. v. Ned. Indie, Iste jaarg. d. 2de Nw. Serie, 's Gravenhage
F. J. van Paasschen 1897, p. 748-787.









N. H. SWELLENGREBEL


en tijdroovenden arbeid voor inpoldering en looking zouden heb-
ben 1).
Zoet water en droog land, dat is het wat de kolonisten steeds
weer aangetrokken heeft. Ik moet er aan toevoegen: vrucht-
baarheid, althans schijnbare vruchtbaarheid, aangekondigd door
dichte wouden, welke ontbreken in het eveneens droge en zoet
water leverende zandige heuvelland of Savannahland, gelegen
tusschen kuststreek en binnenland.
De landbouwkundigen zeggen ons nu, dat de bodem van het
binnenland wat zijn vruchtbaarheid betreft te weinig bekend is,
om in die streken kolonisatie te kunnen aanraden. De hygienist
mag hen voor die uitspraak dankbaar zijn, want economische
overwegingen leggen nu eenmaal meer gewicht in de schaal dan
hygienische. Maar ook als het anders ware, indien de landbouw-
kundigen dit land ter kolonisatie warm zouden aanbevelen, dan
nog zou de hygienist zich tegen het opvolgen van dezen raad
met hand en tand moeten verzetten.
Verschillende kleine kolonies zijn, behalve de reeds genoemde,
in het binnenland mislukt. Ze lagen alle in streken, die we nu als
permanent of tijdelijke zware malaria-haarden kennen: De
religieuse secte der Labadisten op Providence (Bv. Sur.) in 1685;
de 85 Duitschers van 1739 aan de Patamacca, waarvan er in-3
maanden 21 stierven en de rest het opgaf 1); de Paltzer Duit-
schers bij Bergendal; de Zwitsers aan de Boven Para, van wier
84 er na 66n jaar nog slechts 11 over waren 2), geven het sombere
resultaat van dit hardnekkig wedden op het verkeerde paard
weer.
Maar het ergste, dat men op het gebied der binnenlandkoloni-
satie geleverd heeft, geschiedde op het Oranjepad bij Rama
(Bv. Sur.). Dat demonstreert weer eens, op welke feiten nu eigen-
lijk de meening berust, dat Suriname voor blanke kolonisatie
niet deugt.
In het 3e decade der 18e eeuw begon men veel last te krijgen
van de zoogenaamde ,,wegloopers", ontvluchtte slaven, die zich
in de bosschen van het binnenland ophielden en van daar uit
aanvallen deden op de zuidelijke plantages. De Portugeesche
Joden hadden daar hun bezittingen. Zij leden dus het meest
wonder die overvallen en ze traden er met veel energie en krijgs-
1) Mr. R. Bijlsma, ,,Immigratie van Duitschers in Suriname".
West Ind. Gids, le jaarg, 1919-'20, 2e dl., p. 413-417.
2) H. van Breen, ,,Europeesche kolonisatie in Suriname". Vragen
des tijds 1897, le dl., p. 39-67.








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 75

mansbeleid tegen op. Het Gouvernement meende aan die agressie
paal en perk te stellen door te bevorderen, dat arme blanken op
die plantages gingen wonen. Men noodigde de Joden uit ,,om
eenige harer arme families naar derwaarts te doen afgaan".
Daartoe waren de Joden niet genegen, maar ze adviseerden om
hiervoor Christenen te gebruiken, omdat die geen ritueele be-
zwaren hadden van de jacht, en meer in het bijzonder van de
wilde varkens, te leven. Het Gouvernement nam die raad aan en
eenige der reeds genoemde mislukte kolonisaties waren daarvan
het gevolg.
Onderwijl nam de regeering zelf maatregelen door bezetting
van militairen, slaven en burgers te leggen aan het Oranjepad
bij de plantage Rama, een 4 uur varen beneden Bergendal aan
de Boven Suriname. Wij kennen die streek nu als reeds flink
met malaria besmet. Deze post was, wat de Engelschen een
,,death trap" noemen. Het getal der zieke militairen, zoo schrijft
de Gouverneur 1), is ongemeen; officieren, onderofficieren en
gemeenen zijn meest allemaal ziek. Men poogt van tijd tot tijd
de post met gezonde manschappen te renforceeren, nogtans
komen vandaar meer zieken af, dan men gezonden naar boven
kan zenden. Zeer weinige van de zieken herstellen. De Gouver-
neur weet eindelijk geen raad meer, hoe die post bezet te houden;
vooral mankeert het aan officieren; als die er veertien dagen
gezond kunnen blijven, is het veel en die er vandaan komen zijn
jammerlijk om aan te zien.
Nu zou men denken, dat de post dan maar opgeheven most
worden, zooals men toen en later zoo vaak most doen. Neen.
Integendeel. Men vatte het onzalige plan op om haar te ,,repeu-
pleeren" door er een blanken-kolonie te stichten wonder aanvoe-
ring van een burgemeester, die provisie kreeg voor elke landver-
huizer, dien hij overhaalde zich daar te vestigen 2). Tusschen
25 January en 24 Februari 1755 gaan er 38 burgers heen. Dan
worden de berichten ineens schaarsch. In Mei en Juni gaan er
nog vijf burgers dood; 24 Januari 1756 wordt de burgemeester
afgezet; 7 Februari heet de nederzetting in bedroefden staat te
verkeeren. Maar wat er verder mee gebeurd is weet men niet.
Het is nauwelijks te gelooven, dat iemand in 1853 eenige der
van de Saramacca weggetrokken Hollandsche boeren meenam
naar Rama. De onderneming verliep treurig, eenigen stierven, de

1) Van Raders, loc. cit. p. 88-97.
2) Pyttersen 1896, loc. cit. p. 31-33.









N. H. SWELLENGREBEL


overlevenden keerden ziek en uitgeput naar Paramaribo terug 1).
Wanneer dit geval van Rama nu een bewijs is van de juistheid
der bewering, ,,dat vroegere pogingen om West Indie door Euro-
peanen te koloniseeren tengevolge van het klimaat geen gunstig
resultaat hebben opgeleverd", dan mag men dat accepteeren,
indien men voor ,,klimaat" ,,endemische malaria" leest. Maar
eigenlijk had men dan toch moeten zeggen, dat vroegere pogin-
gen om hoogst ongezonde streken, waar soldaten het niet uit-
hielden, door burgers te koloniseeren, geen gunstig resultaat op-
geleverd hebben, wat wel wat anders beteekent!

Het ongezondste deel van het land, ongezond om de vele en
zware malaria, die er heerscht, zal men dus dienen te vermijden.
Maar is nu het kustland zooveel gezonder? Ja. Uit de ta-
bellen van den vroegeren geneesk. inspecteur voor Suriname,
Lampe 2), blijkt, dat de algemeene sterfte in de binnenlandsche
geneeskundige districten ruim dubbel zoo groot is als in de nabij
de kust gelegen districten. Evenwel, malaria ontbreekt in het
kustgebied niet. Maar ze is er z66 ongelijkmatig verspreid, dat
het zeer wel mogelijk is deze ziekte ook in het kustland door een
juiste keuze der vestigingsplaats te ontloopen.
Er zijn echter meer ziekten dan malaria, die de kolonisten be-
dreigen. Typhus abdominalis en gele koorts bij de Hollandsche
boeren van 1845 en 1851, dysenterie bij de Zwitsers van 1749, zijn
er voorbeelden van uit den ouden tijd. Diverse wormziekten,
naast malaria, wonder de Hollandsche boeren nabij Paramaribo,
is eenvoorbeelduit den tegenwoordigen tijd. Deze ziekten zijn
niet vermijdbaar; ze zijn te algemeen om ze te kunnen ontloopen.
Maar ze zijn veel gemakkelijker dan de malaria bestrijdbaar. Men
kan er zich tegen verweren met de algemeene hygienische maat-
regelen van drinkwatervoorziening, faecalienafvoer, onderhoud
van huis en erf, zorg voor een goed en evenwichtig dieet en vac-
cinaties. Zorg voor deze zaken is ten slotte een eisch. waaraan
elke kolonisatie, waar ook gevestigd, zal moeten voldoen.

1) Pyttersen 1896, loc. cit., p. 117. Anderen zeggen, dat ze zich op
Phedra vestigden. In dit verband doet het er niet toe, daar de Suri-
name boven de Irakoeka kreek voor kolonisatie uit een hygienisch
oogpunt niet deugt.
2) Dr. P. H. J. Lampe, ,,Suriname, Sociaal hygienische beschou-
wingen". Meded. no. 14 van de Afd. v. Trop. Hygiene v. h. Koloniaal
Instituut te Amsterdam. Amsterdam 1927, J. H. de Bussy, XXV +
590 pp., p. 271-290,








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 77

En als nu alle ziekten vermeden of bestreden zijn, zal de kolo-
nisatie dan gelukken? Daar is niets van te zeggen. Het zij nog
eens herhaald: dat hangt geheel van de economische omstandig-
heden af.
Maar ook afgezien van die omstandigheden, kan men die vraag
stellen. en welin deze vorm: hoe werkt het tropische klimaat op
den blanken kolonist, ook indien hij tegen de nadeelige invloed
der tropische ziekten beschermd wordt? Door moderne physio-
logische onderzoekingen van den Bataviaasche Hoogleeraar
Radsma 1) en anderen weten we, dat het tropische kustklimaat
duidelijke veranderingen in de lichaamsfuncties veroorzaakt,
welke er op wijzen, dat de omstandigheden, waaronder de blanke
daar leeft, een biologisch process aan den gang hebben gemaakt.
Ons mag hier bijzonder interesseeren, dat de intensiteit der stof-
wisseling verlaagd, het process der spijsvertering vertraagd en de
arbeidsprestatie verminderd is. Onze physiologische kennis is
echter onvoldoende om te zeggen, wat dit process voor de ge-
zondheidstoestand te beteekenen heeft. Het is mogelijk, dat het
voor den blanken kolonist zelf of voor zijn in de tropen blijvend
nageslacht nadeelig zal blijken te zijn.
Niet alleen ziektekiemen dus, ook het tropische klimaat zelf
kan een vijand zijn, althans in het lage vochtige kustland; een
vijand voor den immigrant, en voor zijn nageslacht.
Voor den immigrant, omdat het hem verhindert op volle
kracht te werken. Kan hij eigenlijk wel in de tropen veldwerk
doen? Moet hij zich niet steeds met de rol van administrateur of
plantage-opzichter tevreden stellen? Onze regeeringheeftzich daar-
over soms zeer duidelijk uitgelaten in dien zin, dat de blanke dat
niet kan. Zoo verklaarde minister Jhr. E. B. v. d. Bosch op 31 Oc-
tover 1849 2), ,,dat een landbouwende kolonie van Europeanen
binnen de keerkringen door de vroegere ervaring en door de
wetenschap om strijd wordt gewraakt, wanneer daarbij de kolo-
nist door den gewonen veldarbeid in zijne behoefte moet voor-
zien". Reeds in die dagen zou niets gemakkelijker geweest zijn
dan het volmaakt onhoudbare van deze, in zulke generaliseerende
termen gestelde, bewering aan te toonen. Men had daartoe slechts


') Prof. Dr. W. Radsma, ,,Gegevens omtrent den invloed van het
tropenklimaat en van het verblijf in tropische kuststreken op het
lichaamsgestel van den blanke". C. R. Congr. Intern. de Geogr. Am-
sterdam 1938. Leiden 1938, E. J. Brill, Tome 2, p. 272-291.
2) Pyttersen 1896, loc. cit. p. 111.









N. H. SWELLENGREBEL


op de reeds sedert eeuwen bestaande zuiver Spaansche neder-
zettingen in Costa Rica hoeven te wijzen 1). Evenwel had de
Minister in zooverre gelijk, dat de kolonisatie van Hollandsche
boeren aan de Saramacca just in dat jaar 1849 door het wegtrek-
ken van zoovele harer leden naar een ander Surinaamsch gebied,
waar ze het better zouden maken, al vrijwel mislukt was. Maar die
mislukking had, zooals reeds eerder werd opgemerkt, economi-
sche oorzaken. Ze werd niet verklaard uit het onvermogen der
boeren om veldwerk te verrichten.
Integendeel, Minister Baud's uitspraak van 23 April 1849 2),
,,dat de proef, hoe gebrekkig ook, het bewijs heeft kunnen leve-
ren, dat de Europeaan zijn krachten aan den landbouw in Suri-
name kan dienstbaar maken zonder schade voor zijn gezondheid"
berustte op de ervaring, die de boeren van de Saramacca in
vier jaar hadden opgedaan. Reeds in October 1846, 66n jaar na
hun aankomst, had de bestuurder der kolonie de slaven uit
zuinigheid weggezonden. De kolonisten moesten toen al het zware
werk, als delven en hout kappen, zelf doen. En dat deden ze,
terwijl het hun elken dag duidelijker werd, dat die arbeid voor
hen niet alleen geen nadeelige gevolgen had, maar veeleer be-
vorderlijk was aan hunne gezondheid 3). Graaf de Castelnau
bracht een rapport over de Saramacca-kolonie aan den Fran-
schen Minister van Kolonien uit. Hij verklaarde daarin, dat hij
steeds getwijfeld had of de blanken in de tropen veldarbeid kun-
nen verrichten, maar dat deze kolonisatie hem de overtuiging
had geschonken, dat dit inderdaad w6l mogelijk is 4).
Maar zelfs zulk een enthousiast kolonisator als Kappler 5),
wiens eigen Wurttembergsche arbeiders 11 uur per dag werkten,
beveelt toch voor de Europeanen een werkdag aan, die heel wat
minder omvat dan die van een boer in Europa. Bovendien zegt
hij, dat zijn Wurttembergers wel better waren in de houtbewer-
king, maar dat de negers het van hen wonnen bij het grondwerk.
Zoo zal men dus moeten erkennen, dat de Europeaan in de tropen
wel veldwerk, zelfs zwaar veldwerk, kan doen, maar dat hij daar-
bij zijn eigen tempo in acht zal moeten nemen, dat langzamer is
dan zijn tempo in Europa en ook dan het tempo der inlanders.
1) Leo Waibel, ,,White settlement in Costa Rica". The geographical
Review, Vol. 29, no. 4, Oct. 1939, p. 529-560.
2) Pyttersen 1896, loc. cit. p. 110.
3) Pyttersen 1896, loc. cit. p. 73-80.
4) Revue Coloniale van Aug. 1847. Afgedrukt bij Van Raders, loc.
cit. p. 102-107.
5) A. Kappler 1887, loc. cit. p. 337.








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 79

Tot zoover de directed invloed van het klimaat op den immigrant
Maar nu de invloed op het in de tropen geboren nageslacht. In dit
verband dient de uitspraak van den beroemden Duitschen ziekte-
kundige Virchow 1) genoemd te worden, dat Europeanen in een
tropisch land, indien ze niet door nieuw Europeesch bloed worden
opgefrischt, met het derde geslacht uitsterven. Hoe is het dien-
aangaande in Suriname?
De meeste kolonies hebben veel te kort bestaan om een derde
geslacht op te leveren. Slechts de Portugeesche Joden en de
Hollandsche boeren komen hier in aanmerking. De Joden vallen
af, omdat Virchow zegt, dat zijn uitspraak niet op Joden van
toepassing is. Blijven dus slechts de Hollandsche boeren, oor-
spronkelijk aan de Saramacca, later bij Paramaribo, gevestigd.
Volgens eenige Ethnographen leveren die een goed argument
ten gunste van Virchow's meening. Ten Kate vond in 18882)
slechts 14 Hollandsche boeren op Kwatta (nabij Paramaribo)
gevestigd; ,,anaemisch, zwak en vermieseld". Vermoedelijk wil
hij hiermede niet zeggen, dat er werkelijk niet meer dan 14
waren, maar dat hij er niet meer gezien heeft. Er waren er nml.
zeker acht A tien maal zooveel 3). Nog veel duidelijker laat Joest 4)
zich uit. Hij zegt, dat er in 1890 nog 300 Hollanders in de buurt
van Paramaribo woonden, wat zeker twee maal medr is, dan er
werkelijk waren. Ze hebben zoo schrijft Joest met pijn-
lijke nauwkeurigheid vermeden, zich met de zwarte bevolking
te mengen, en zich z66 50 jaar lang aan inteelt bloot gesteld.
Onder het oude geslacht ziet men krachtige lieden. Onder het,
meest in Suriname geboren, tweede geslacht der kolonisten vindt
men wonder de mannen nog ,,stramme Kerle", maar de vrouwen
zijn verwaarloosd en ongezond, met weinig haar, slechte tanden,
kortom een typisch degenereerend ras. Maar nog veel erger is het
met de kinderen van dit 2e geslacht gesteld (dat is dus het ge-
slacht dat volgens Virchow geen nakomelingen mag hebben).
Die zijn van een sufheid, domheid en verlegenheid, die niet ver
van cretinisme meer af staat. Ze zijn klierachtig en lijden aan
Engelsche ziekte; ze zijn schroomvallig; ze hebben zeere oogen;
a) Verhandl. Berl. Ges. f. Anthrop. Ethnogr. u. Urgesch. 1885,
p. 202, 203.
2) H. F. C. ten Kate Jr., ,,Een en ander over Suriname". De Gids,
dl. III 1888, p. 211.
3) Encycl. v. Ned. W. Indie, p. 286-288.
4) Prof. Dr. W. Joest, ,,Ethnographisches und verwandtes aus
Guyana". Suppl. zu Bd. V von Internat. Arch. f. Ethnogr. Leiden 1893,
P. W. M. Trap, 103 pp., p. 8, 9.








N. H. SWELLENGREBEL


ze zijn niet behept met bijzondere ondeugden, maar evenmin met
eenige goede eigenschap. Medelijwekkende, maar geheel en al
nuttelooze en doellooze wezens, die echter ongelukkigerwijze nu
eenmaal bestaan. Ze leverden naar Joest's meening het onweer-
legbare bewijs voor zijn reeds vroeger uitgesproken selling, dat de
Europeaan in de tropen niet in staat is een gezond ras te teelen,
dat zich verder voortplanten kan 1).
Volgens het Koloniaal Verslag 2) over 1908 zouden de Holland-
sche boeren Joest's raad opgevolgd hebben, want in dat verslag
staat, dat er nog slechts 66n famillie is, die zich niet met inboor-
lingen heeft vermengd. Zoo zou dan Virchow's theorie gered zijn.
Want er is geen twijfel aan, dat die 3e generate, welke Joest
ten doode opschreef, kinderen heeft voortgebracht, en niet weinig,
ruim 6 per echtpaar. En de vierde generate ook, zij het ook iets
minder, nml. precies 6 per echtpaar 3), zooals Mevrouw Verkade-
Cartier van Dissel ons heeft geleerd 4). Deze onderzoekster heeft
ook kunnen aantoonen, dat de ,,vernegering", waar het Kolo-
niaal Verslag over spreekt, wel bestaat, maar bij lange na niet
de omvang heeft, welke daarin genoemd wordt.
Zij hield een enquete bij 40 boerenfamilies en vond er 11, die
6f niet geheel blank meer waren, 6f zich met Europeanen ver-
maagschapt hadden, welke niet tot de kolonistenfamilies van
1845 behoorden; die dus op de een of andere wijze versch bloed
gekregen hadden, en zich zoo aan de tropische degeneratie ont-
trokken hadden. Maar met de 29 overigen was dit niet het geval.
Niettemin was hun huwelijksvruchtbaarheid n6g iets grooter
(ruim 6 kinderen per gezin) dan bij de gemengde gezinnen (even
wonder de 6 kinderen per gezin). De zuigelingsterfte der kinderen,
uit het 4e kolonistengeslacht gesproten, was zelfs naar Europee-
sche maatstaf laag, nml. 46 p. duizend geborenen, maar bij de
zuivere afstammelingen van kolonisten van 1845 n6g lager, 30 p.
duizend. Het klopt dus bepaald niet met Virchow's theories.
En hoe is het nu? Och, met een weinig goeden wil zou men het
vernietigend oordeel van Joest over het 3e geslacht 50 jaar later
wel kunnen herhalen over het 5e. Onder de mannen nog steeds
stevige kerels (waartoe Joest's ,,cretins" blijkbaar zijn opgegroeid),
maar de schoolkinderen zijn voor vreemdelingen nog even stun-

1) Joest, Zeitschr. f. Ethnogr. 1885, p. 475. II. Suriname.
2) Bijlage M--4.
3) Maar die generate heeft het einde van haar productiviteit nog
niet bereikt.
4) E. Verkade Cartier van Dissel, loc. cit. p. 80-83.








VESTIGING VAN POLITIEKE UITGEWEKENEN IN SURINAME 81

telig verlegen, als Joest ze vond, even verlegen als de kinderen op
een Noordhollandsch dorp, en even stompzinnig bij het gezond-
heidsonderzoek als de Britsch Indische meisjes. En als men de
schoolmeester naar hun prestaties in vergelijking met diezelfde
Britsch Indiers vraagt, dan verwijst hij U naar den directeur
van Onderwijs, omdat hij vreest in moeielijkheden te komen, als
hij zelf wat zegt.
Men heeft nml. eenige jaren geleden beweerd, dat de Holland-
sche boerenkinderen in schoolprestaties bij de Britsch Indiers
ten achter staan. Wie Britsch Indiars met hun typische schoolsche
leerhoofden eenigszins kent, zal dit niet verwonderen. Hier in
Holland zou zulk een vergelijking tusschen Indiers en Lands-
kinderen vermoedelijk precies het zelfde resultaat opleveren.
Niettemin moet men toegeven: Een florissant stel menschen
zijn ze niet, die Hollandsche boeren nabij Paramaribo. Maar hun
woonplaats is hygienisch ook niet gunstig, minder gunstig, t. a. v.
malaria althans, dan hun oorspronkelijke woonplaats Groningen.
De minder gunstige physieke conditie, waarin velen zich be-
vinden kan gereedelijk verklaard worden door hun armoede en
daaruit voortkomende onvoldoende voeding. Verder door de
chronische parasitaire ziekten, waaraan velen lijden, maar waar-
aan ze volstrekt niet behoefden te lijden. ,,Plaatst men", zoo
schrijft mij Dr. P. Cool, de just afgetreden geneeskundigen
Inspecteur van Suriname, ,,plaatst men zelfs nu nog deze in-
dividuen in gunstige omstandigheden, dan leveren ze, als pleeg-
zusters, politieagenten etc., zeer behoorljke prestaties".
Het is dus onjuist te beweren, dat die Hollandsche kolonisten
in Suriname het bewijs brengen van de selling, dat de Europe-
aan in een vochtig tropisch laagland zich niet kan vermenig-
vuldigen en degenereert. Indien men zegt, dat zulk een kleine
groep menschen enkele honderden en zulk een korte waar-
nemingsperiode 95 jaar geheel niets bewijzen kunnen, -
het zij zoo. Maar indien men het getuigenis, dat van hun bestaan
uitgaat, wil accepteeren, laat men dan ook erkennen, dat het
lijnrecht tegen die selling der onvruchtbaarheid en degeneratie
ingaat.

Ik zou nu tot deze recapitulatie en conclusie willen komen:
Of kolonisatie van blanken in Suriname mogelijk is, is een
vraag van economische strekking, welke ik niet bevoegd ben te
beantwoorden.
Maar op de vraag, of men, op ground van hygienische overwe-
West-Indische Gids XXII 6








N. H. SWELLENGREBEL


gingen, zulk een kolonisatie moet ontraden, daarop antwoord ik:
neen. En als men mij dan vraagt, hoe ik dit rijmen kan met
zulke positive uitspraken van de hoogste autoriteiten, als die,
welke ik al eerder aanhaalde, dan antwoord ik, dat die uitspraken,
met hoeveel zekerheid ook gegeven, inderdaad niet goed gefun-
deerd zijn. Suriname bewijst alleen, dat kolonisaties niet ge-
lukken, wanneer men daarvoor de ongezondste streken van het
land uitkiest. Begint men ze in gezonder deelen der kolonie, dan
kunnen ze, zelfs bij afwezigheid van eenig spoor van hygienische
organisatie of voorbereiding, toch nog gelukken, zij het ook ten
koste van vele slachtoffers. Wat men met een redelijke voor-
bereiding (b.v. een, die aan de kolonisatie in de Wieringermeer
gelijk is) bereiken kan, weet niemand, want niemand heeft dat
ooit gedaan.
Doch er is reden om aan te nemen, dat hierbij hygienisch be-
vredigende resultaten verkregen zouden kunnen worden, want
Suriname neemt wonder de vochtige tropische laaglanden een bij-
zondere plaats in door de armoede aan malaria van een gedeelte
van het kustgebied, door de lage sterftecijfers in de landelijke
kuststreek, door de zeer dragelijke hitte en de koele nachten,
zelfs in den slechtsten tijd van het jaar, en door die twee groepen
van blanken, de Portugeesche Joden en de Hollandsche boeren,
die zich daar dan toch, hoe dan ook, hebben weten te handhaven,
de laatsten bijna een eeuw, de eersten ruim 21/2 eeuw.
















BEHOORT SURINAME TOT WEST-INDIE?


DOOR
PH. A. SAMSON

Het lijkt vreemd om deze vraag te stellen in De West-Indische
Gids, een tijdschrift, dat reeds gedurende een reeks van jaren de
belangen van Suriname en Curacao behartigt, en waarin mede-
werkers uit beide gebiedsdeelen gelegenheid krijgen om veel we-
tenswaardigs over beide deelen van het Rijk te schrijven.
Zou er twijfel mogelijk zijn, nu de afdeeling op het Departe-
ment van Kolonien, die met de afdoening der zaken van beide
gebiedsdeelen is belast, de afdeeling West-Indische zaken wordt
genoemd, en ook in de nuttige West-Indische Encyclopaedie
Suriname naast Curacao zijn plaats heeft gevonden?
Toch geeft deze Encyclopaedie zelf reden tot twijfel. Onder
het hoofd West-Indie wordt vermeld, dat tot vele jaren na
de ontdekking van de nieuwe wereld de naam West-Indie
werd gebruikt zoowel voor het vaste land van Amerika als voor
de eilandenreeks, die tusschen 10 en 28 N.B. zich in een boog
uitstrekt van het Zuiden van Florida tot de noordkust van Zuid-
Amerika en de Karaibische zee omsluit, doch dat wij het scherpe
onderscheid tusschen de eilanden en onze kolonie op het vaste
land niet maken, en de namen ,,West-Indie", ,,De West" en
,,Onze West" in het gewone gebruik beiden omvatten.
De reden, waarom ik de vraag stel, is gelegen in een persoon-
lijke ervaring.
Toen ik het voornemen had om uit Nederland over New-York
naar Suriname terug te reizen, won ik bij het Amerikaansch
Consulaat in Amsterdam inlichtingen in omtrent de nood-
zaak van visum voor een achtdaagsch verblijf in de V.S.A.
Als antwoord daarop ontving ik van den Amerikaanschen
Consul-Generaal in Amsterdam het navolgende antwoord: ,,In
reply to your letter of February 17th 1939, asking whether
you will need an American visa on your Surinam passport, you
are informed that a person who is a citizen of a Netherland posses-


- 83 -








PH. A. SAMSON


sion in the West-Indies and who is domiciled therein, does not
need a visa when passing through the United States or entering
the United States temporarily".
Gewapend met dit Consulaire schrijven meende ik veilig in
New-York te kunnen landen, doch de Amerikaansche Immigratie
autoriteiten schenen aan het schrijven van hun Consul niet de
waarde te hechten, die ik er aan toekende. Suriname ligt in Zuid-
Amerika en niet in Nederlandsch West-Indie werd met autoritair
gezag door de Immigratie-Inspecteurs verklaard. Tenslotte kreeg,
ik na veel formaliteiten, die hier niet terzake doen, mijn ver-
blijfsvergunning en tegelijk een lesje in Aardrijkskunde.
Eenige dagen daarna had ik gelegenheid om in het Nederland-
sche paviljoen op de Worldfair in New-York Suriname te zien
aangekondigd wonder Nederlandsch West-Indie.
Over de vraag of Suriname gerekend mag worden tot West-
Indi te behooren, wordt verschillend gedacht.
Hendrik de Leeuw noemt in zijn in 1937 verschenen werk
Suriname het middelpunt van Nederlandsch West-Indische be-
zittingen (blz. 8 Nederl. vertaling). Ook George Manington zegt
in zijn werk The West-Indies: ,,French Guiana is commercially
though not geographically in the West-Indies".
Opmerking verdient ook, dat in de West India Committee Cir-
cular, officieel orgaan van The West-India Committee, uitge-
geven in April 1939, een verslag verscheen van een in Montreal
gehouden vergadering van aandeelhouders van de Royal Bank
of Canada, waarin productiecijfers van suiker worden opgesomd,
waarbij Britsch-Guyana wonder de West-Indische bezittingen is
gerangschikt.
Dat deze opvatting evenwel niet algemeen geldt, blijkt ook
uit het werk van Mr. W. J. van Balen, Antilia, Een gidsdoorde
Caribische Wereld. Deze auteur maakt zich evenwel wat al te
gemakkelijk van de kwestie af door te schrijven:
,,En het heeft dus weinig zin om op Meester Pennewipsche
wijze te gaan debatteeren over een indeeling, die de Vereenig-
de Staten tot West Indie zou rekenen omdat Florida in or-
ganisch verband staat tot de West Indische wereld; ook kan
het ons niet opwinden of Columbia nu een Caribisch gebied
is, dan wel tot de Pacific Staten behoort. Laat ons zeggen:
tot beide; nu eens tot de eene groep en dan weer eens tot de
andere. Mits wijzelf vrijheid hebben om voor ons eigen
gemak wonder Grooter West Indie alles te verstaan wat in of
rondom de Caribische wateren ligt. Wij zullen dus om beur-









BEHOORT SURNAME TOT WEST-INDIE?


ten de verschillende namen bezigen, en behoeven dan voor
misvattingen niet bevreesd te zijn".
De bedoeling van dit artikeltje is niet het beantwoorden van
de vraag, die aan het hoofd daarvan werd gesteld; bij de erva-
ring die dit twijfelpunt weder naar voren bracht, lijkt het mij
echter niet ongewenscht er de aandacht op te vestigen.
Paramaribo, 24 Juli 1939.

Noot der redactie:
West-Indie is niet het eenige geographische begrip, waartoe zekere
landen of eilanden nu eens wel dan weder niet geacht worden te be-
hooren. De aardrijkskundigen verstaan b.v. veelal wonder Centraal of
Midden Amerika heel wat meer dan de zes Centraalamerikaansche
republieken, plus Britsch Honduras en de Panamakanaal-z6ne; zij
rekenen er ook wel de eilanden der Caraibische Zee wonder. Deze laatste
- vooral Cuba en andere groote Antillen heeten bij den Noord-
Amerikaan the West Indies; het groote vasteland der zuidelijke nieu-
we wereld is voor hem South America. De Engelschman doet hetzelfde,
maar neemt ook wel de beide Britsche vastelands-kolonidn Britsch
Guiana en Britsch Honduras wonder the West Indies op en niet wonder
South America.
Dat de immigratiewetgeving der V.S. ruimte zou laten voor twijfel
aangaande de vraag, of een reiziger uit Suriname en aldaar thuisbe-
hoorend al dan niet een visum noodig zou hebben voor doortocht of
tijdelijk verblijf, lijkt zeer onwaarschijnlijk. Wat natuurlijk niet uit-
sluit, dat de ambtenaren, die aan boord de passagiers ontvangen, wel
eens niet direct zeker van hun zaak kunnen zijn.















CUENTA DI NANZI


DOOR

M. D. LATOUR O.P.

VII

NANZI EN DE KONING (SHON AREY Y COMPA NANZI)

Nanzi was zeer hebzuchtig van aard, maar daar hij niet rijk was,
kon hij zich lang niet alles aanschaffen, wat hij verlangde. Hij
had al meermalen jaloerse blikken geslagen op de mooie domeinen
van den koning, want zelf had hij maar een heel klein stukje
ground, en hij meende, dat hij best wat meer kon gebruiken.
Dagen achtereen liep Nanzi op en neer langs het land van den
koning, en de soldaten dachten: Nanzi voert weer iets in het
child, houdt hem in de gaten!
Hoewel zeer bekwaam in het uitdenken van plannen en streken,
lukte het hem deze keer niet, een list te verzinnen om een stuk
ground van den koning in rustig bezit te krijgen. Eindelijk besloot
hij op zijn goed gesternte te vertrouwen en kocht alvast op voor-
hand mais en alles wat nodig is om een stuk ground te beplanten.
Toen going hij op goed geluk naar den koning, en eerst toen hij de
trappen voor het paleis besteeg, school hem een plan te binnen.
,,Zeer geeerde koning", begon Nanzi na een beleefde en eerbie-
dige buiging en met het vriendelijkste gezicht van de wereld,
,,zeer ge~erde koning, ik zou zo graag een stukje ground hebben
om zelf te beplanten, maar ik ben een arme drommel en kan on-
mogelijk de prijs betalen, die men pleegt te vragen; U heeft zelf
een overvloed van prachtig bouwland: zou uwe majesteit mij
niet een stukje ground ten geschenke willen geven, zo groot als men
met een koeienhuid kan afmeten?
De koning vond het wel een zonderlinge vraag. Wat kan
iemand in vredesnaam doen met een stukje ground, dat door een
koeienhuid kan worden afgemeten? Zou er misschien weer geen
list achter steken ? De koning keek Nanzi onderzoekend aan, maar
deze zag er zo onschuldig uit als een pas geboren kind. Enfin,
dacht de koning, er zal natuurlijk wel weer iets achter zitten, maar


-86-








CUENTA DI NANZI


veel kan het in ieder geval niet wezen. Al rek je een koeienhuid
nog zo lang uit in de lengte en in de breedte, je kunt er ten slotte
maar een klein stukje ground mee bedekken.
De koning besloot dus het zonderlinge verzoek toe te staan en
beval aan zijn domeinbewakers aan Nanzi zoveel land te geven,
als deze met 66n koeienhuid kon uitmeten.
Nanzi sprong in de hoogte van plezier en going aanstonds naar
huis. Daar nam hij een koeienhuid en need deze zorgvuldig aan
lange, small repen, welke hij alle aan elkaar naaide. Zodoende
kreeg hij een zeer lange riem, waarmee hij een aardig lapje ground
van den koning kon insluiten.
,,Ziezo", zei Nanzi tot den korporaal, die bij hem stond, ,,zoveel
als ik nu voor je ogen met 66n koeienhuid heb afgemeten, krijg ik
van den koning cadeau".
De korporaal twijfelde sterk of dit wel met de bedoeling van
den koning overeen kwam en verzocht zijne majesteit eens te
komen zien. De koning kwam en zag, dat Nanzi bezig was zich
een flink stuk ground toe te eigenen.
,,Hedaar, vriendlief", zei de koning, ,,wou je mij wijsmaken,
dat je dit met 66n koeienhuid hebt uitgemeten?"
,,Zeker, zeer geeerde koning", antwoordde Nanzi, ,,maar ik heb
de huid er eerst voor aan small stroken gesneden, die ik tot een
lange meetriem aaneengenaaid heb".
De koning stond het eerste ogenblik sprakeloos over zoveel
vindingrijkheid, maar most toen zo geweldig lachen, dat hij maar
weer over zijn hart streek en Nanzi het stuk ground liet behouden.

NANZI EN ZIJN COMADER ISABEL (NANZI Y ISABEL, SU COMADER)

Op zekere dag zou Isabel, een comader van Nanzi, een huis
gaan bouwen en Nanzi zou zo veel als architect, aannemer, tim-
merman en alles te gelijk zijn.
Toen hij op het terrein kwam, waar het huis most verrijzen,
om de fundamenten te leggen, vond hij deze al klaar. Nanzi be-
greep er niets van maar aanvaardde deze geheimzinnige voorko-
mendheid als een aangename verrassing en begon dadelijk de
muren op te trekken. Toen dit klaar was, nam hij enige dagen vrij
om uit te rusten en besloot toen om het dak er op te gaan zetten.
Maar tot zijn stomme verbazing zag hij bij aankomst, dat het dak er
al op was. Ook de plafondswaren gelegd en devloeren. Nanzi krabde
zich achter de oren en was met het geval enigszins verlegen.
Toen vroeg comader Isabel hem om de schilderijen te komen








M. D. LATOUR


ophangen en Nanzi, bereidwillig als altijd, nam spijkers en een
hamer mee, maar het hoefde niet meer: de portretten en schil-
derijen hingen er al.
Het was in die tijd gewoonte, dat een eigenaar van een huis,
alvorens het voor het eerst te betreden, als het klaar was, voor
de deur going staan, zijn naam noemde en vervolgens zei: Ik groet
het huis. Isabel deed dit dus ook, en toen ze samen met Nanzi
voor de deur van haar nieuwe woning stond, zei ze: ,,Isabel
Rincon, ik groet het huis".
Onbeschrijfelijk is echter hun verbazing als ze uit het lege huis
een stem horen, die hen antwoordt: ,,Hier binnen woont Knij-knij".
Nanzi liep wat hij lopen kon, tot hij struikelde en de ground likte
(op zijn gezicht viel). Hij kwam een koe tegen en vertelde het
zonderlinge avontuur. De koe luisterde met steeds groter worden-
de ogen, riep: boe-oe-oe, boe-oe-oe! stak de start in de lucht en
rende er van door. Verder ontmoette Nanzi nog een ezel, een bok,
een geit, een schaap, enz. en verhaalde hun allen wat hem over-
komen was. Allen werden bang en sloegen op de vlucht.
Ten slotte liep Nanzi een kat tegen het lijf, en toen deze de ge-
schiedenis vernomen had, zei hij: ,,Kom, daar gaan we op af; ik
maak me sterk, dat ik die grappenmaker te pakken krij g, wie het ook
is, maar je moet me het mooiste, dat in huis is, geven als beloning".
Dit mooiste nu was een wekkerklok, waar Isabel erg aan gehecht
was en waar Nanzi al meerdere malen vergeefs om gebedeld had.
Of ze wilde of niet, Isabel most wel beloven, dat de kat de wekker
zou krijgen, als hij de geheimzinnige bewoners kon verdrijven.
Drommels, dacht Nanzi, ik moet zien, dat ik die poes een poets
bak, of ik heet geen Nanzi, de zoon van mijn moeder Shi Nene,
zaliger.
Bij het huis aangekomen, werd de gewone groet uitgesproken:
,,Isabel Rincon, ik groet het huis". Het huis antwoordde: ,,Hier
binnen woont Knij-knij".
,,Doe de deur maar open", zei de kat tegen Nanzi. Deze deed
wat hem gevraagd werd, maar bleef vlak bij de deur staan. Toe-
valligerwijze stond daar ook de wekker dicht wonder zijn bereik,
maar Nanzi wist zich zo te draaien, dat de wekker zowat achter
zijn rug schuil going.
De kat zei: ,,Groet het huis". En Isabel begon weer: ,,Isabel
Rincon, ik groet het huis".
Weer klonk het antwoord: ,,Hier binnen woont Knij-knij".
Maar de kat had scherpe oren en een fijne neus en ontdekte dat
het geluid ergens van de balken kwam dicht bij het dak.








CUENTA DI NANZI


Zijn neus leerde hem, dat daar iets eetbaars zat en in minder
dan geen tijd zat de vlugge klimmer op de bovenste balk, waar
twee grote ratten, een mannetje en een wijfje, voor spook zaten
te spelen. Binnen twee seconden was hun rijk echter uit.
Op het zelfde ogenblik dat de kat naar de hanenbalken klau-
terde, nam Nanzi de kans waar om er met de wekker vandoor te
gaan, voordat Isabel en de kat, die verdiept waren in de ratten-
jacht, er erg in hadden.
Zodra ze bemerkten, wat Nanzi nu weer uitgevoerd had, waren
beide woedend en de kat vloog het huis uit, alle bomen beklim-
mend, op zoek naar de dief. Deze was reeds gevlogen en kwam
this aan, trots als een pauw met de wekker in zijn jaszak, of het
een horloge was.
Zijn vrouw, Shi Maria, was dol gelukkig met de mooie aanwinst
voor hun huisraad. Nanzi trok zijn groen geworden trouwjas aan,
die hij georven had van zijn grootvader zaliger en zei: ,,Wek
Pegasaya en zeg dat hij dadelijk opstaat. Het is kwart voor vijf;
just tijd voor de vroegmis".
N.B. De slotzin wijst heel duidelijk op de invloed van de Katholieke
missile.
NANZI, ZEZE EN DE KONING (NANZI CU ZEZE Y SHON AREY)
Op zekere dag had de koning een karwei voor Nanzi en zond
een dienaar om hem te ontbieden. Maar Nanzi, die just in zijn
werkpakje van het land kwam, wilde zo niet naast den deftigen
hoflakei lopen en going eerst naar huis, om van kleren te verwisse-
len. ,,Zeg maar aan den Koning, dat ik dadelijk kom", zei hij tot
den bediende.
Deze bracht de boodschap over, en inderdaad na een goed
kwartier kwam Nanzi in zijn zondagse pak, in pandjesjas en met
hoge hoed, op het paleis aanstevenen. De koning nam hem mee
naar zijn tuinen en wees hem op een groot blok ijzer, dat lelijk in
de weg lag.
,,Dat moet je opbeuren en wegdragen naar die fontein, maar
zonder te kreunen of te schreeuwen bij het opheisen", zei de koning.
,,Goed", zei Nanzi. Maar Nanzi, ondanks al zijn kracht, was
niet in staat het blok ijzer op te lichten met zijn mond dicht. Dat
zou een reus nog niet kunnen, meende hij. Peinzend bekeek hij
het geval. Toen going hem een licht op. Wat verderop stond een
prachtige grote manzanillaboom 1), waar de koning blijkbaar in
1) Manzana is appel, manzanilla, appeltje. De manzanillaboom









M. D. LATOUR


het geheel geen erg in had; Nanzi sloeg zijn beide handen krachtig
wonder het blok ijzer, trok er aan met inspanning van al zijn ze-
nuwen en spieren en riep: ,,O koning, wat een prachtige grote
boooooooom!!! Wat een lange boooooooom!! Wat is hij diiiiiiiik!!
Wat een blaaaaaaaaren!!! En wat is hij hoooooooog!!!" En bij
ieder langgerekt woord dat hij uitgalmde, spanden zich zijn spie-
ren met meer intensiteit, zodat langzaam maar zeker het ijzer van
de ground los kwam. Voetj e voor voetje sukkelde hij verder, als maar
zijn bewondering uitbulderend over die mooie boom, tot hij ten
slotte de plaats bereikt had, hem door den koning aangewezen.
Toen hij bij den koning terug kwam, drukte deze zijn bewonde-
ring uit met te zeggen: ,,Ik heb veel sterke kerels gezien, maar
iemand zoals jij, nog nooit!"
Nanzi voelde zich zeer gevleid wegens de prijzende woorden van
Shon Arey, maar was nog veel gelukkiger met een aardig somme-
tje geld, dat deze hem in de hand drukte.
,,Daar bouw je maar een nieuw huisje van voor je zelf en Shi
Maria en de kinderen; het geld, dat overblijft, mag je houden om
eten te kopen", zei de koning.
Nanzi draafde dol van plezier naar huis en vertelde Shi Maria
de hele geschiedenis tot in halve centen (tot in de kleinste bizon-
derheden). Maria legde hem toen uit, dat ook zij just vandaag
een aanbod van een ander huis gehad had met een stuk ground er
bij om te planten. Zij raadde haar echtgenoot dus aan, zijn geld
te bewaren voor iets anders en met haar mee te gaan om het
nieuwe woonhuis te verkennen.
Onderweg begreep Nanzi langzamerhand uit het praten van
zijn vrouw, dat haar oom, Don Iscariot, gestorven was en zijn hele
hebben en houden aan haar had nagelaten. Het nieuwe huis lag
net naast de eigendommen van Compa Zeze, een verwijderd fa-
milielid van Nanzi.
Zeze kwam zelf zijn blijdschap betuigen met de nieuwe buren
en al spoedig waren hun gesprekken zo intiem, dat Zeze in ver-
trouwen vertelde, dat hij nog al eens vet going stelen in de bulk
van een van 's konings koeien. Daar had Nanzi wel oren naar,
vooral daar Shi Maria en Pegasaya, zijn jongste zoon, dol veel
hielden van tutu met rundervet.
draagt vruchten die veel op appeltjes lijken, maar zeer vergiftig zijn.
Het eten van 66n appeltje kan iemand al een zware ziekte bezorgen.
Wie met een bezweet hemd een appeltje of een blad aanraakt, loopt
blaren op. Wie in de regen wonder een manzanilla boom doorloopt, moet
dat met een ziekte of zelfs met de dood betalen. E6n enkele druppel
water, die van een m. blad in het oog druipt, kan iemand blind maken.








CUENTA DI NANZI


Zeze waarschuwde hem echter om vanavond niet te gaan, want,
legde Zeze uit, de maan stond vanavond zo, dat ze weinig inge-
wanden had en dan zou een groot ingewand een klein ingewand
opslokken.
Deze waarzeggerswijsheid klonk Nanzi als een flauwe voor-den-
gek-houderij in de oren en roekeloos als altijd trok hij er op uit.
Toen hij echter trachtte in de buik van de koe te kruipen, slokte
deze hem in en hij kwam in de maag terecht, die door deze onge-
wone spijs natuurlijk geweldig opzwol. De koe kreeg het danig
benauwd, loeide angstig en stierf na twee uur.
Shon Arey en enige soldaten kwamen toegelopen en zagen de
koe met haar ongewoon dikke buik liggen. De koning krabde zich
achter de oren, hoe het mogelijk was, dat hij niet eerder gemerkt
had, dat het dier drachtig was. ,,Het lijkt wel of ze vijf kalveren
draagt", meende de koning.
Er werd een veearts en een prima slachter bij gehaald en het
dier werd volgens de regelen van de kunst opengesneden.
Maar wat men zocht: geen spoor van kalveren. Enigszins ver-
bouwereerd en ten einde raad, sneed men al de ingewanden uit,
de opgezwollen maag incluis, en wierp dit stinkende vuil over de
omheining van de koninklijke weiden op de publieke weg.
Nanzi vond het nu welletjes, haalde zijn zakmes voor de dag
en sneed zich een uitweg uit de benauwde koeienmaag. Dadelijk
klaar voor een nieuwe streek, riep hij vertoornd over de omhei-
ning, dat, het een schande was; waarom ze niet better uit hun
doppen keken? dat hij net langs kwam met zijn ,,hoge zijde" op
en zijn lange jas en de hele smeerboel van de koe over zijn hoofd
had gekregen. Hij eiste schadevergoeding!!!!
De koning werd er verlegen van, want Nanzi raasde dat de lucht
er van daverde en de hele buurt kijken kwam, wat er gaande was.
Om er spoedig op vreedzame wijze een einde aan te maken,
gaf de koning order om op staande voet aan Nanzi dertig gulden
uit te keren voor het aanschaffen van een nieuwe kachelpijp,
overhemd en lange jas. Een medelijdende sergeant gaf hem nog
een rieten wandelstokje cadeau en een sigaar.
Geheel in de nieuwe spullen gestoken kwam Nanzi bij zijn vrouw
aan, die niet better dacht, of hij zat weer achter slot en grendel. Op
het eerste gezicht van dien deftigen heer schrok ze, want ze dacht,
dat het Meneer was (de districtsmeester), maar toen ze haar be-
minden echtgenoot herkende, vloog ze hem juichend om de hals.
N.B. Tutu is een Curacao's gerecht, bestaande uit meel, boontjes,
suiker en water. Het is zware kost, die uit de mode raakt.



















KRONIEK


SURINAME

Hoe weinig deugdelijke voorlichting aangaande Westindische aan-
gelegenheden zelfs de koloniale rubrieken onzer groote pers aan het
moederlandsche publiek verstrekken, bleek een dezer dagen opnieuw
en wel uit een artikel over Chineesche huwelijken in Ned. Indie, voor-
komende in een onzer voornaamste dagbladen.
Te Batavia zouden bij de Chineesche bevolkingsgroep het aantal
buitenechtelijke geboorten statistisch bijna 37% bedragen van het to-
taal, doch nagenoeg alle geborenen zouden, volgens specifiek Chine-
sche opvatting, uit legal echtverbintenissen gesproten zijn. Een toe-
stand welke eenige gelijkenis vertoont met die bij de Aziatische be-
volkingsgroepen in Suriname, met dien verstande echter dat dAir vol-
gens sommigen het aantal buitenechtelijke geboorten voor een be-
langrijk deel ook volgens eigen Mohammedaansche of Hindoeistische
riten tot de onwettige gerekend zouden moeten worden.
Suriname werd dan ook ter vergelijking genoemd en daarbij werd
de enormiteit gedebiteerd dat langen tijd de Britsch Indiers en Java-
nen in dit gebied weinig gebruik zouden gemaakt hebben van de ge-
legenheid om hun volgens eigen zeden gesloten huwelijken in de re-
gisters van den burgerlijken stand te laten inschrijven, een ,,vreemde
lacune", waarin thans voorzien zou zijn, door een special wetgeving
ten behoeve van de bevolkingsgroepen in kwestie.
En dat na alles wat er over de Aziatische huwelijken in Suriname in
de Staten aldaar en in de pers, te doen geweest is!
Intusschen is nog niet gebleken dat er in Ned. Indie aan gedacht
wordt aan de ritueele huwelijken der Chineezen wettelijke sanctie te
verleenen. Het was niet voor het eerst dat men met betrekking tot
Suriname plus royaliste que le roi heeft willen zijn.
Ter gelegenheid van de behandeling der Surinaamsche begrooting
voor 1940 in de Tweede Kamer heeft de regeering vragen en opmer-
kingen te beantwoorden gekregen betreffende de z.g. ,,verindisching"
van ons Nederlandsch Guyana. De minister verklaarde niet de bedoe-
ling te hebben dat Suriname een ,,overwegend" Indisch karakter zou
verkrijgen, maar dat het niet van overwegende beteekenis zou zijn
wanneer bet karakter des lands ,,vrij sterk" Indisch zou worden, als
gevolg van de versnelde ontginning, mogelijk gemaakt door de aan-
wezigheid van een nijvere landbouwende bevolking (Javanen), waar-
door de belangen der ,,inheemsche" bevolkingsgroep niet in het ge-
drang zouden behoeven te komen.
Men zou dergelijke vage uitingen betreffende belangrijke punten van
Surinaamsch beleid onbevredigend kunnen achten; zij repliceeren ech-


- 92 -




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs