• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Half Title
 Frontispiece
 Title Page
 Table of Contents
 Foreword
 Algemeen
 Bestuur en rechtspraak
 Geld- en credietwezen
 Het onderwijs
 Openbare gezondheid, armenzorg...
 Armenzorg en eeredienst
 Het bevolking en arbeidersvraa...
 Suriname in het begin der twintigste...
 De suikercultuur
 De cacaocultuur
 De koffiecultuur
 De bacovencultuur
 De citruscultuur
 De rubbercultuur
 De vezelcultuur
 De kleine landbouw
 Het boschbedrijf
 De goudindustrie
 De bauxiet-ontginning
 Andere delfstoffen
 Handel en nijverheid
 Nijverheid
 De scheepvaart van Suriname sedert...
 De overheidsfinantien
 Suriname in 1940
 De economische opbouw van...
 Bijlage I-IX














Title: Suriname, 1900-1940
CITATION PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00074138/00001
 Material Information
Title: Suriname, 1900-1940
Physical Description: 218 p. incl. tables. : front., plates. ; 22 cm.
Language: Dutch
Creator: Traa, Adriaan van, 1876-
Publisher: W. van Hoeve
Place of Publication: Deventer
Publication Date: 1946
 Subjects
Subject: Description and travel -- Suriname   ( lcsh )
Economic conditions -- Suriname   ( lcsh )
Genre: non-fiction   ( marcgt )
 Notes
Statement of Responsibility: door mr. A. van Traa.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00074138
Volume ID: VID00001
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 000678274
oclc - 25097873
notis - ADL9096

Table of Contents
    Half Title
        Page 1
    Frontispiece
        Page 2
    Title Page
        Page 3
        Page 4
    Table of Contents
        Page 5
        Page 6
    Foreword
        Page 7
        Page 8
        Page 8a
        Page 8b
    Algemeen
        Page 9
    Bestuur en rechtspraak
        Page 10
        Page 11
        Page 12
    Geld- en credietwezen
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
    Het onderwijs
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 24a
        Page 24b
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
    Openbare gezondheid, armenzorg en eeredienst
        Page 32
        Page 32a
        Page 32b
        Page 33
        Page 34
        Page 35
    Armenzorg en eeredienst
        Page 36
        Page 36a
        Page 36b
        Page 37
    Het bevolking en arbeidersvraagstuk
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 44a
        Page 44b
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 48a
        Page 48b
    Suriname in het begin der twintigste eeuw
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
    De suikercultuur
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 56a
        Page 56b
        Page 57
        Page 58
    De cacaocultuur
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
    De koffiecultuur
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 72a
        Page 72b
        Page 73
        Page 74
    De bacovencultuur
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
    De citruscultuur
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
    De rubbercultuur
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 96a
        Page 96b
    De vezelcultuur
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
    De kleine landbouw
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 112a
        Page 112b
        Page 113
        Page 114
        Page 115
    Het boschbedrijf
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 121
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 128a
        Page 128b
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 132a
        Page 132b
        Page 133
    De goudindustrie
        Page 134
        Page 135
        Page 136
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 140a
        Page 140b
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 144a
        Page 144b
        Page 145
    De bauxiet-ontginning
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 153
        Page 154
        Page 155
        Page 156
        Page 157
    Andere delfstoffen
        Page 158
        Page 159
        Page 160
    Handel en nijverheid
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 168a
        Page 168b
        Page 169
    Nijverheid
        Page 170
    De scheepvaart van Suriname sedert 1900
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
    De overheidsfinantien
        Page 176
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 185
        Page 186
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
    Suriname in 1940
        Page 191
        Page 192
        Page 192a
        Page 192b
        Page 193
        Page 194
        Page 195
    De economische opbouw van suriname
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
    Bijlage I-IX
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
        Page 210
        Page 211
        Page 212
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
        Page 218
Full Text


7%









SURINAME
1900-1940




































7 "IPI
-N-


Standbeeld van H. M. de Koningin
op bet Gouvernementsplein te Paramaribo.










SURNAME

1900-1940


DOOR

MR. A. VAN TRAA
Hood-DfrctPur van De Surinam.che Ba N.V.
Oud-Lid Ren den Rad n Bestnmr v Surame
Band- en oamulatgelening
van A. G. C. Dingeman Wiert












UITGEVERU W. VAN HOEVE. DEVENTER
1946






9 .J 3*
T7,5

LATIN
AMERICA











INHOUDSOPGAVE.

blz.
Algem een .......................................... 9
Bestuur en Rechtspraak ............................ 10
Geld- en Credietwezen ............................ 13
Het Onderwijs .................................... 19
Openbare Gezondheid, Armenzorg en Eeredienst...... 32
Het Bevolkings- en Arbeidersvraagstuk ............... 38
Suriname in het begin der twintigste eeuw .......... 49
De Suikercultuur ................................. 53
De Cacaocultuur ................................. 59
De Koffiecultuur ................................... 65
De Bacovencultuur ................................ 75
De Citruscultuur ................................. 87
De Rubbercultuur ................................ 94
De Vezelcultuur .................................... 97
De Kleine Landbouw ... ......................... 101
Het Boschbedrijf .................................. 116
De Goudindustrie ................................. 134
De Bauiet-ontginning ............................. 146
Andere Delfstoffen ............................... 158
Handel en Nijverheid.............................. 161
De Scheepvaart van Suriname sedert 1900 .......... 171
De Overheidsfinantirn ............................. 176
Suriname in 1940 ................................. 191
De Economische Opbouw van Suriname .............. 196







Het fotom4ntdal wad welhrilld ter be-
*acikdl gedd door bet Indhci lmteitut











VOORVOORD.


Bijgaande schets over Suriname is geschreven in de jaren
1943-1944, toen het geleidelijk geheel tot stilstand komenvan
het bedrijf der Surinaamsche Bank daartoe den tijd en de
gelegenheid bood.
Voor een ander doel gegevens verzamelend over Suriname,
waarbij veel van de over dit land bestaande literature weer
eens wonder mijn oogen kwam, rees de gedachte of het wellicht
van nut kon zijn een beknopt overzicht samen te stellen, waar-
uit een indruk kon worden verkregen van Suriname in het
algemeen en van den economischen gang van zaken gedurende
het tijdvak 1900-1940 in het bijzonder.
De hoop dat zulk een overzicht van eenig nut zou kunnen zijn
voor hen die zich voor het land interesseeren of daarmede
nader in aanraking wenschen te komen heeft mij tot de samen-
stelling doen besluiten.
Mijn bedoeling is daarbij in de eerste plants geweest den lezer
een leidraad te geven bij het zich orienteeren en zijn belang-
stelling op te wekken om door verdere eigen studied zijn kennis
van dit Nederlandsch Gebiedsdeel te vergrooten.
Doch daaraast heb ik nog een verder strekkende bedoeling
gehad. Er is, zooals bekend, voor Suriname een vraagstuk
op te lossen, dat menigeen die het land kent bezig houdt.Hoe
zal het n.1. mogelijk zijn dit eertijds welvarend land uit zijn
verval op te heffen?
Ik heb getracht aan de oplossing van dit vraagstuk mede te
werken door mij niet te bepalen tot een objectief geschied-
kundig overzicht, doch door een kritische behandeling van
het onderwerp. Waar ik dit gewenscht vond, heb ik gewezen
op wat n.m. in het verleden onjuist is geweest, enaangezien
dezekritiek opbouwend bedoeld is, heb ik in het laatste hoofd-
stuk mijn meaning over den mogelijken wederopbouw van
Suriname neergelegd.
Uiteraard zijn het persoonlijke inzichten en meeningen, die ik
daarbij gegeven heb. Zij zijn weliswaar gebaseerd op een erva-
7






ring van meer dan 24 jaren, waarvan ruim 10 in het land zelf,
doch het blijft een subjectief oordeel.
Men verlieze dit niet uit het oogl Wie zich een meaning over
Suriname en de daarmede verband houdende vraagstukken
wil vormen, zal door eigen studied moeten aanvullen waarinmijn
schets die zooals de naam reeds aangeeft allerminst preten-
deert volledig te zijn te kort schiet en slechts eigen ervaring
zalkunnen leeren, in hoeverre de door mij gegeven meaning
just of onjuist moet worden geacht.
Tenslotte moge ik mijn oprechten dank betuigen aan de heeren
Dr. E. Heldring, President der Nederlandsche Handel-Maat-
schappij, J. van Hasselt, den op 17 Juni 1945 ontslapen Direc-
teur der Koninklijke Nederlandsche StoombootMaatschappij,
en J. W. Gonggrijp, oud-Houtvester in Suriname en Neder-
landsch-Indie, die hunne belangsteling in bet land en in mijn
werk toonden door mij op demeest welwillende wijze behulp-
zaam te zijn bij het verzamelen van gegevens over de Cultures,
de Scheepvaart en het Boschbedrijf.

Amsterdam, Juli 1945. Mr. A. VAN TRAA.


































Paramaribo. De Gouvernements-Secretatie.


Paramaribo. Het Hoofdbureau van Politie.







SURINAME.
Algemeem.
Suriname ligt aan de Noordkust van Zuid-Amerika tusschen
2 en 6* N.B. en 54--58 W.L. De grenzen warden gevornd
door den Atlantiachen Oceaan in het Noorden, de Marowijne-
rivierin het Oosten, het Tumac-Humac-gebergte in het Zuiden
en de Corantijnrivier in het Westen. Het behoort sedert 1667,
toen het dbor Abraham Crijnssen gedurende den tweeden
Engelschen oorlog (1665-1667) veroverd werd en bij den
Vrede van Breda door Engeland werd afgestaan, tot hetNeder-
landsche gebied. Met uitzondering van het tijdperk van het
Engelsch tusschenbestuur van 1804-1814 is het steeds Neder-
landsch geweest. Ingevolge art. 1 van de Grondwet zooals die
na de wijziging van 1922 luidt vormt Suriname tesamen met
het grondgebied van Nederland, Nederlandsch-Indie en Cura-
gao het Koninkrijk der Nederlanden. Het is dus than een deel
van het Rijk en geen befitting meer zooals v66r 1922.
De oppervlakte bedraagt ongeveer 160,000 kms, terwijl die
van Nederland slechts 34,000 ki' bedraagt. Het klimaat is,
daar het land binnen de keerkringen ligt, zuiver tropisch.
De temperatuur varieert van 37* C. (98* F.) als maximum
tot 17 C. (630 F.) als minimum, ongeveer dezelfde tem-
peratuur als Batavia heeft. De lage temperature valley
uiteraard in den nacht. Ondanks de hoogte waartoe de tem-
peratuur dagelijks oploopt is het klimaat niet onaangenaam
te noemen. Dank zij de N.O. passaat, die haastdoorloopend
vrij krachtig waait, is de warmte overdag gemakkelijker te ver-
dragen, terwijl de nachten koel, soms zelfs zeer koel zijn. Het
klimaat is tamelijk vochtig in verband met den grooten regenval.
Gemiddeld bedraagt deze 2300 mm per jaar, dus nog 300 mm
meer dan het gemiddelde voor Buitenzorg, terwijl de gemid-
delde regenval in Nederland 900 mm bedraagt. Jaren met een
regenval van 2600 en 2700 mm zijn echter geen zeldzaamheid.
Men onderscheidt 4 seizoenen, nl. een grooten regentijd van
halfApriltot halfAugustus, een grooten drogen tijd die van half
Augustus tot half December duurt, daarna volgt een kleine
regentijd,die halfFebruari eindigt, en tenslotte een kleine droge
tijd, die van half Februari tot half April loopt.
Scherp afgescheiden zijn deze seizoenen echter niet.






Het land heeft ongeveer 160,000 inwoners, Boschnegers en
Indianen niet medegerekend, een bevolkingsdichtheid dus van
i per kms. Deze bevolking leeft op een kuststrook van ongeveer
50 km diep. Daarvan even ruim 50,000 in Paramaribo, ruim
4000 in Nieuw-Nickerie en Albina, terwijl de rest op de plan-
tages en gronden in de districten woont. De ongeveer 20,000
Boschnegers leven in nederzettingen in het binnenland,terwijl
van de oorspronkelijke Indiaansche Nomadenbevolking nog
slechts een 2000 een zwervend leven leiden.
De voornaamste bronnen van bestaan vormen de landbouw, de
goudwinning, de inzameling van boschproducten en de houtkap.
Er bestaat slechts een beperkte handelsstand, in hoofdzaak in
Paramaribo, envan een industries is zoo goed als niet te spreken.

Bestimr en Rec~tsprak
Krachtens art. 62 van de Grondwet heeft de Koning het Opper-
bestuur over het land en wordthetAlgemeen Bestuur in naam
des Konings uitgeoefend door een Gouverneur op de wijze
door de Wet te regelen. De inrichting van den Staat moet
volgens art. 63 bij de Wet geregeld worden, terwiji andere
onderwerpen bij Wet kunnen worden geregeld wanneer
daaraan behoefte blijkt te bestaan. Het vertegenwoordigend
lichaam van Suriname moet echter over zulke regelingen
worden gehoord.
De Wet, die de Staatsinrichting van Suriname en de wijze
waarop de Gouverneur het Algemeen Bestuur zal uitoefenen
regelt,is de Surinaamsche Staatsregeling, welke op 1 April 1937
inwerking is getreden.
Volgens deze Staatsregeling is de Gouverneur bekleed met de
uitvoerende macht en is hij aan den Koning verantwoording
schuldig voor zijn doen en laten. Hij wordt daarbij bijgestaan
door een Raad van Bestuur, bestaande uit den Gouverneur als
Voorzitter, een Ondervoorzitter en drie leden. De Onder-
voorzitter en de leden worden door den Koning benoemd. Er
zijnookbuitengewone leden, die eveneens door den Koning wor-
den benoemd en als plaatsvervangers werkzaam zijn. Deze Raad
heeft geen andere dan adviseerende bevoegdheid en moet over
bijkans alle voor het land te treffen regelingen worden gehoord.
De Gouverneur heeft het opperbevel over de in Suriname
aanwezige krijgsmacht en heeft het recht hare bevelhebbers
10






en officieren te schorsen, doch moet van zulk een schorsing
aanstonds kennisgeven aan den Koning. Deze krijgsmacht is
slechts gering, omvat niet meer dan ongeveer 300 man n staat
wonder commando van een kapitein.
De Gouverneur benoemt, schorst en ontslaat de landsdienaren,
tenzij dit bij de Wet aan den Koning is voorbehouden. Dit is
het geval met den Voorzitter en de leden van bet Hof van
Justitie. Behalve voor deze rechterlijke ambtenaren, wiersala-
rieering door den Koning wordt vastgesteld, regelt de Gouver-
neur de bezoldiging van alle landsdienaren.
Er zijn 8 Hoofdambtenaren belast met de administrative
leading der zaken, te weten de Gouverements-Secretaris, de
Proceurr-Generaal bij het Hof van Justitie, de Administrateur
van Financien, de Inspecteur voor het Onderwijs, deDirecteur
van bet Landbouw-Proefstation, de. Directeur van Landbouw-
Economische Zaken, de Geneeskundig-Inspecteur en de Direc-
teur van Openbare Werken en Verkeer.
Hunne namen duiden den aard van hunne werkzaamheden aan.
De Gouverneur zorgt ook voor de afkondiging en de uitvoering
van de hem daartoevan Koningswege toegezonden Wetten en
Algemeene Maatregelen van Bestuur volgens in de Staats-
regeling voorgeschreven formulieren.
De in Suriname geldig zijnde wettelijke regelingen zijn aan-
gegeven in artikel 3 der Staatsregeling. De voornaamste daar-
van zijn de verordeningen, vastgesteld door den Gouverneur
met goedkeuring der Staten.
Deze Staten vormen het vertegenwoordigend lichaam van
Suriname. Zij zijn samengesteld uit 15 leden, waarvan 5 door
den Gouverneur worden benoemd en 10 rechtstreeks worden
gekozen. Wie kiezers zijn en wie van het kiesrecht zijn uitge-
sloten, is aangegeven in de art. 69 en 70 van de Staatsregeling,
terwijl in de art. 71 t.m. 73 is geregeld wie verkiesbaar en be-
noembaar voor de Staten zijn.
Overigens wordt alleys wat het kiesrecht betreft geregeld in het
kiesreglement van 1937, G.B. Nr. 153.
De leden van de Staten hebben gedurende vier jaren zitting, zij
treden tegelijk af en zijn direct herkiesbaar en herbenoembaar.
Zij genieten geen schadeloosstelling, doch een vergoeding voor
reis- en verblijfkosten kan hun worden toegekend. Het eenige
voordeel dat aan het ambt verbonden is bestaat in kosteloos
vervoer met de landsvervoermiddelen in geregelden dienst.
.11







Zij vergaderen in het openbaar en mogen niet beraadslagen of
besluiten wanneer niet tenminste acht leden aanwezig zijn.
Zij onderzoeken de ontwerp-verordeningen die de Gouvemeur
hun ter goedkeuring aanbiedt en hebben bet recht er wijzigin-
gen in aan te brengen. Zij hebben ook het recht zelf ontwerp-
verordeningen aan den Gouverneur voor te stellen.
Uiteraard kunnen er bij deze voorgeschreven samenwerking
tusschen Gouverneur en Staten conflicten ontstaan. De wijze
waarop ingeval van conflict gehandeld zal worden is geregeld
in de artikelen 100 en 101 der Staatsregeling.
Het landis verdeeld in 6 districten, aan het hoofd waarvan een
Districts-commissaris staat. Deze oefent in naam en overeen-
komstig de bevelen van den Gouverneur het bestuur uit, met
inachtneming van bij verordening gegeven voorschriften en
volgens een door den Gouverneur vastgestelde instructie.
Tenslotte zijn er nog kleinere gemeenschappen nl. polders en
gemeenten, welke bestuurd worden volgens regelen bij ver-
ordening vastgesteld.
Het in Suriname geldend recht wordt geregeld door lands-
verordeningen.
Ingevolge art. 120 van de Staatsregeling het z.g.n. concor-
dantieartikel moeten deze regelingen zooveel mogelijk over-
eenkomstig de in Nederland bestaande wetten luiden voor
zoover bet betreft bet burgerlijk recht, dat van koophandel en
de burgerlijke rechtsvordering, bet strafrecht en de strafvor-
dering (ook wat betreft het militair recht), de rechtspleging
inzake van belastingen, bet notarisambt, de industrieele, letter-
kundige en kunsteigendom en het stuk der maten en gewichten.
De Rechtspraak wordt uitgeoefend door het Hof van Justitie en
door Kantonrechters. Het Hof van Justitie is samengesteld uit
een Voorzitter en twee of drie leden, terwijl er drie kanton-
rechters zijn. De leden van het Hof fungeeren tevens als kan-
tonrechter. Het Hofoordeelt haast uitsluitend in hooger beroep.
De Kantonrechters spreken zoowel recht in burgerlijke als in
strafzaken en van hun uitspraken staat beroep op bet Hof open,
voorzoover de vonnissen daarvoor vatbaar zijn. Het al of niet
vatbaar zijn voor hooger beroep van de vonnissen der Kanton-
rechters is afhankelijk van het belang van de zaken die tot hun
competentie behooren.
In strafzaken met betrekking tot misdrijven waarop de dood-
12






straf is gesteld spreekt bet Hof van Justitie steeds in eersten
aanleg recht.
De vonnissen van bet Hof zijn voorzoover het burgerlijke
zaken betreft voor beroep op den Hoogen Raad der Nederlan-
den vatbaar, indien niet blijkt dat bet onderwerp van de vor-
dering een waarde heeft van f 1000.- of minder. De in straf-
zaken gewezen vonnissen zijn echter niet voor dit hooger be-
roep vatbaar. Slechts kan de Procureur-Generaal bij den Hoogen
Raad in bet belang der wet ambtshalve in cassatie gaan.
De Procureur-Generaal bij bet Hof van Justitie is belast met
de vervolging van alle strafbare feiten waarvan bet Hof moet
kennisnemen. Hij is tevens Hoofd der Politie en van bet Ge-
vangeniswezen. De Politie staat wonder directed leading van een
Commissaris van Politie.
De strafinrichtingen zijn een strafgevangenis te Nieuw-Amster-
dam en een huis van bewaring te Paramaribo.

Gedr es Craedu!e;e- ss.
Suriname heeft tot 1853 ernstig te lijden gehad wonder een on-
voldoende geregeld munt- en credietwezen. De geschiedenis
daarvan in bijzonderheden weergeven zou teveel plaatsuimte
eischen, waarom wordt volstaan met de belangrijkste gebeurte-
nissen daaruit te vermelden.
Vanaf de verovering van bet land in 1667 tot aan het jaar 1679,
toen door Gouverneur Heinsius de eerste poging werd gedaan
een eigen betaalmiddel te scheppen, werd in Suriname als
betalings- en verrekeningseenheid bet pond suiker aange-
nomen, welke betalingswijze officieel was erkend door een
Resolutie van 11 September 1669. Daarnaast werden allerlei
Hollandsche en vreemde munten voor zoover die te krijgen
waren voor betalingen gebruikt, evenals wissels door planters
op Holland getrokken.
Het eigen geld door Gouverneur Heinsius in omloop gebracht
bestond uit koperen penningen met een papegaaitje gestem-
peld en voorzien van de cijfers 1, 2 of4, watbeteekendedatzij
de tegenwaarde hadden van 1, 2 of 4 ponden suiker. Dit was
dus een zelfstandig betaalmiddel, dat echter nog gebaseerd was
op een hoeveelheid product als verrekeneenheid. Deze.munt
is slechts kort in omloop gebleven als gevolg van bet verbod
der Staten-Generaal met de uitgifte voort te gaan. Deze wilden







geen afzonderlijke koloniale munt. De oude toestand trad dus
opnieuw in. Wel werden van tijd tot tijd Hollandsche munten
aangevoerd, doch deze werden als remisemiddel gebruikt en
verdwenen dus spoedig uit den omloop. Een groote schaarachte
aan betaalmiddelen en dientengevolge het ontstaan van eenbe-
langrijk agio op Hollandsche munten bleven natuurlij niet uit en
een zeer onbevredigende toestand op monetair gebied ontstond.
De behoefte aan een eigen betaalmiddel deed zich meer en
meer gevoelen. Een volgende poging om daartoe te komen
werd gedaan wonder Gouverneur Crommelin, die van 1756-1770
Suriname bestuurde. In 1761 werd door het Hof van Politie
(het wetgevend lichaam) besloten tot de uitgifte van kaartengeld
in coupures van f 10.-, f 2.50, f i.- en f 0.50 Hollandsch. Het
tijdperk der suikerprijzen was nu voor goed afgesloten omdat
er een eigen munt, die geldswaarde vertegenwoordigde, ge-
komen was en prijzen en verrekeningen in die geldswaarde
werden uitgedrukt.
Dit kaartengeld heeft groote ellende over Suriname gebracht.
Aanvankelijk was het als betaalmiddel nog zoo slecht niet. Het
was goed gedekt omdat het slechts werd uitgegeven tegen
goede wissels op Holland en het was niet geschikt als remise-
middel omdat het geen intrinsieke waarde bezat. Maar men
hield zich niet aan de basis waarop het werd uitgegeven. Het
werd al heel gauw beschouwd als een gemakkelijk middel om
zich geld te verschaffen en steeds meer kaartengeld kwam in
omloop zonder dat daar dekking tegenover stond. Een gewel-
dige depreciate van het Surinaamsche geld met alle daaraan
verbonden narigheid was daar natuurlijk het gevolg van. In
1804 was reeds voor een bedrag van 82 million gulden onge-
dekt kaartengeld in omloop, in 1806 was het agio op munten tot
100% gestegen en in 1811 bedroeg dit 300%.
Om aan den wantoestand op monetair gebied een einde te
maken werd in 1821 de aanmunting bevolen van koloniale
munten van fi.- en f3.-, terwijl de gangbaarheid derNeder-
landsche munten in de kolonie tegelijkertijd werd opgeheven.
Toen hiermede geen doel bereikt werd, going men den just
tegenovergestelden kant uit. De koloniale munten werden in
1826 mgetrokken en bepaald werd dat het Nederlandsche
Muntstelsel zooals vastgesteld bij de wet van 28 September
1816 in Suriname in working zou treden. Behalve de in die wet
genoemde munten zouden eveneens gangbaar zijn de biljetten
14






uitgegeven door de Nederlandsche Bank en door de te Brussel
gevestigde Algemeene Matschappij ter begunstiging van de
VolkvlUjt.
Het kaartengeld bleef nog tot 31 Mei 1828 in omloop in een
vastgestelde verhouding van 310 Surinaamsch gelijk aan 100
Nederlandsch.
Toen ook de ingevoerde biljetten als remisemiddel werden
opgekocht en uit den omloop verdwenen, terwijl geen nieuwe
werden ingevoerd, ontstond opnieuw schaarschte aan ruil-
middel. Men going nu wederom overstag en voerde voor bet
fiduciair geld een eigen betaalmiddel in. Dit werd in omloop
gebracht door de in 1829 opgerichte ParticuliereWest-Indische
Bank, die de bevoegdheid had gekregen bankpapier uit te
geven. Zooals bekend is deze bank een groote mislukking ge-
worden. Reeds in 1831 was zij vastgeloopen, hare biljetten
deprecieerden en de vraag naar harde munt voor remisedoel-
einden deed opnieuw daarop een agio ontstaan.
Door een en ander ontstond een economische crisis die tot in-
grijpen door de Staten-Generaal leidde. De biljetten der Part.
West-Indische Bank werden in 1847 en 1848 ingetrokken tegen
schatkistbiljetten die in 1849 in Nederlandsche Muntspecie
werden afgelost. Het papieren geld verdween daarmede nit
den omloop en om in de behoefte aan harde betaalmiddelen te
voorzien werd het Fransche vijffrankstuk tegen den vasten
koers van f 2.37 als betaalmiddel toegelaten.
Eerst bi Wet van 14 December 1853 werd het Muntwezen in
de West-Iddien definitief geregeld doordat de Wet van 1847
tot regeling van het Nederlandsch Muntwezen op West-Indie
toepasselijk werd verklaard.
Tevens werd toen bepaald dat vreemde zilveren munten tegen
een waarde die door den Koning zou worden bepaald in 's
Lands kassen in betaling zouden worden aangenomen. Op deze
bevoegdheid van den Koning steunt het KB. van 3 Februari
1854 waarin de waarde voor diverse munten is aangegeven.
G.B. 1854 No. 12.
Sedert het jaar 1853 is het Surinaamsche muntwezen nauw ge-
koppeld gebleven aan bet Nederlandsche, terwiji in 1874 de
bepaling inzake het in betaling nemen van vreemde munten
werd ingetrokken. Er zijn daarna geen emstige verstoringen
in het Surinaamsche muntwezen meer voorgekomen.
Op het oogenblik zijn in Suriname wettig betaalmiddel alle
15






harde munten die in Nederland wettig betaalmiddel vonen en
daarnaast de biljetten uitgegeven door De Surinasmsche Bank.
Wat het credietwezen betreft zij het volgende venneld.
Tot ongeveer het midden van de 18e eeuw is van een crediet-
wezen in Suriname feitelijk geen sprake. Men werkte met eigen
middelen. De opbouw en uitbreiding van het plantagebedrijf
gingdaardoor uiteraard langaam, maar toen in de eerste helft
der 18e eeuw de oploopende prijzen der producten naar een
snellere uitbreiding deden verlangen, begon de wensch naar
ruimere middelen en dus aan credit te ontstaan. Dit credit
werd tenslotte gevonden in Holland waar een groote geldruimte
heerschte. In 1753 werd de eerste plantageleening aan Suriname
verstrekt in den vorm van een negotiate dw.z. een leening
verstrekt door verschillende participanten wonder leading van
een directie. De participation werden ter beurze van Amster-
dam verhandeld.
Deze negotiation, die een groot voordeel voor het land hadden
kunnen zijn, zijn een groot nadeel geworden. Er was teveel
geld in Amsterdam dat belegging zocht en er ontstond een wilde
speculate in negotiation, die het geld naar Suriname deed
stroomen. leader die een plantage had of er een wildebeginnen,
kon bij wijze van spreken net zooveel geld krijgen als hij wilde.
Dit leidde tot luchthartigheid en geldverspilling bij vele plan-
ters, die inplaats het geld te besteden aan de plantages er
goeden sier van maakten.
De betaling van rente en aflossing op de verstrekte leeningen
liet meer en meer te wenschen over en het kwamtotexecuties,
waardoor de geldschieters in Holland eigenaren der plantages
werden. Deze droegen het bestuur op aan beheerders die in
vele gevallen hunne taak maar al te gemakkelijk opnamen,
vooral als de contr6le vanuit Holland op dat beheer te wenschen
overliet, wat geen zeldzaamheid was. Het gevolg was natuurlijk
dat het plantagebedrijf hard achteruitging, zoodat het tegendeel
bereikt werd van wat met de negotiation bedoeld was. De geld-
belegger in Holland, die naar schatting in total een 50 tot 80
million in deze leeningen gestoken had, heeft er ook al weinig
pleizier van beleefd. Verreweg het grootste gedeelte dier gel-
den is voor hem verloren gegaan.
Deze plantageleeningen, eenzijdig als zij warren, vonnden ech-
ter geen voorziening in het credietwezen in het algemeen, de
behoefte waaraan zich meer en meer deed gevoelen.
16






De eerste poging am tot een oganimatie van het credietwezen
te komen bestond in de oprchting van de Particuliere West.
Indische Bank, in naam een particuliere instelling. doch in feite
een staatsbank. Zij zou tot werkkring hebben het koopen, ver-
koopen en disconteeren van wissels, het shliten van beleeningen
en het verschaffen van hypothecair credit aan de plantages.
Zij had het recht bankbiljetten uit te geven.
Deze poging om Suriname een goede credietinstelling te geven
is niet gelukt. Wij hebben boven gezien dat de Bank reeds twee
jaren nadat zij hare werkdaamheden had aangevangen was vast-
geloopen en zij is nooit meer vlot gekomen. Opnieuw trad een
tijdperk in waarin Suriname het wonder georganiseerd credit
most stellen, welk tijdperk duurde tot 1865, toen De Surinaam-
sche Bank haar werkzaamheden began. Deze installing werd
opgericht op 19 Januari 1865 en ving het bedrijf aan op 18 Juli
van hetzelfde jaar. Zij had bij KB. van 19 Mei 1864 het uit-
sluitend recht gekregen om gedurende 25 jaren als circulatie-
bank in Suriname werkzaam te zijn. Hare wedrkamheden
waren zoowel voor het hoofdkantoor te Amsterdam als voor
de kantoren in Suriname precies afgebakend en zoogeregeld,
dat een groote liquiditeit gewaarborgd was. Haar kapitaal
bedroeg f imillioen.
Aanvankelijk had de bank success, doch al spoedig werd oak zij
voor moeilijkheden geplaatst door. de dhconfiture in 1870 van
enkele groote handelshuizen, waarvan de bank groote bedragen
aan wissels had gedisonteerd. Oak de daarop volgende jaren
waren moeilijk door den achteritgang van het plantagebedrijf,
waardoor ook andere gedisconteerde wissels in gebreke bleven.
In 1877 werd tot definitive regeling der tot toen geleden ver-
liezen overgegaan door deze geheel over te schriven op de
reserverekening en door afschrijving op het kapitaal van 30%,
waardoor dit tot f 700.000 werd teruggebracht
Hare positive was echter ongeschokt, van eenige dpreciatie van
haar biljetten wasgeen sprakegeweest, zij bleef haar taak ten
voile vervullen en had niets ingeboet van het vertrowen dat
zij bij het publiek gevonden had. Zj bleef zich rustig ontwik-
kelen, betaalde geregeld een behoorlijk dividend en toen in
1918 haar octrooi voor de tweede maal verlengd werd, werden
de aandeelhouders verblijd met bijschrijving uit de reserves
van de 30% op hunne aandeelen die in 1877 daarvan warren
afgeschreven.
2 17






Een moeiliken tid heeft de bank nog doorgemaAkt na het uit-
broken in 1929 van de econmiache wereldriais, doch deze
heeft geen anderen invloed gehad dan dat zjQ gedurende enkele
jaren het dividend heeft moeten passeeren.
Zij werkt nog steeds in Suriname wonder bepalingen. hetlatat
vastgesteld bij de Surinaamnche Bankwet 1928 (Stbl. Nr.231),
en hare biljetten zijn sedertdien tot wettig betaalmiddel ver-
klaard
Naast het handelscrediet dat door de Surinsamche Bank ver-
zorgd word moeten wij nog aangeven op welke wijze het cul-
tuurcrediet, het kleine landbouwcrediet, het hypothecair credit
en het volkscrediet vermorgd worden.
De voorziening in het cultuurcrediet, waarvan dewenschelijk-
heid in 1911 was uitgesproken door de Welvaartcon issie,
heeft lange jaren een onderwerp van veel geredekavel uitge-
nmakt. Eerst in 1918 is dit tot stand gekomen door de oprichting
van de West-Indische Cultuurbank door samenwerking van
de Nederlandsche Handel-Mij., de KoninkL Nederl. Stoom-
boot Mij. en de Rotterdamsche Bankvereeniging met de Suri-
naamsche Bank. Zij is geen success geweest, waarvoor alsoor-
zaken kunnen worden aangegeven het teveel vastleggen van
hare middelen in aanplantingen en gebouwen, inplaats diete
gebruiken tot overbrugging van perioden van likwiditeits-
moeilijkhedender plantages, en de achteruitgang van het plan-
tagebedrijf, waardoor verstrekte voorchotten bij de terugbe-
taling in gebreke bleven. Hare werkaamheden hebben zich
tenslotte moeten beperken tot het financieren van enkele
plantages, waarin zij een overwegend belang had gekregen.
Het kleine landbouwcrediet wordt slechts weinig verzorgd.
Enkele districts-leenbankjes, waarbij de kleine landbouwer
zoowel zijn overtollig kasgeld kan deponeeren als tijdelijke
voorschotjes kan opnemen, voozien daarin. Deze bankjes zijn
van weinig beteekenis, werken met voorschotten van het Gou-
vernement als bedrijfskapitaal en staan wonder leading van den
Distrctsconmnissaris.
In de behoefte aan hypothecair credit word in hoofdzaak
voorzien door den particulier, die bij gebreke aan andere vor-
men van belegging vrijwel is aangewezen op hypotheken.
Daaraast treedt de in 1903 opgerichte Koloniale Postspaarbank
als geldschieter op. Zij is bevoegd 2/3 van hare inlagen in hypo-
theken te beleggen, wat een gevaarlijk hoog percentage moet







worden geacht voor een instdling die, wil zij haar taak good
vervullen, zer liquid moet worden gehouden.
Ook de Surinaamache Bank is bevoegd hypothecair credit te
verleenen, doch heeft de lastate jaren van deze bevoegdheid
slechts een zeer spaarmzam gebruik gemaakt. Op 31 December
1939 had zij slechts f 83,000 wonder deze vorm van belegging
uitstaan.
Tenslotte moeten warden vermeld de Banken van Leening of
Pandhuizen die als verzorgers van het volkscrediet kunnen
worden beschouwd. Zij mogen niet zonder toestemmin van
den Gouverneur worden opgericht of gehouden en zijn bij
hunne renteberekening gebonden aan voorgeschreven maxima.

Hwf ogBenrajy
Wanneer Suriname wel eens genoemd wordt de twaalfde pro-
vincie van Nederland, dan moet de oorsprong van dezen naam
worden gezocht in de Kamerdebatten terzake van het wets-
ontwerp tot opheffing van de slaverij, waarbij voortdurend de
wensch van de Regeering zoowel als van de Volksvertegenwoor-
diging naar voren kwam de ontwikeling van Suriname te leiden
in de richting van een twaalfde province van Nederland. Doch
dat deze naam ook nu nog vaak voor het land gebruikt word is
zeer zeker te danken aan het typisch Nederlandsche karakter
van dit gebiedsdeel, waardoorieder die uit hetMoededandvoor
het eerst in Suriname komt steeds weer getroffen wordt.
Het spreekt vanzelf dat in een land met z66 samengestelde be-
volking als Suriname allerlei talen gesproken wordenterwijlhet
Neger-Engelsch een taal waarin elementen warden gevon-
den zoowel van Europeesche talen als van Afrikaansch, Indi-
aansch en Hebreeuwsch de volkstaal is.
Het Nederlandsch is echter de taal die, naast de eigen taal,
door de meerderheid der bevolking beheerscht word.
De zeelieden aan board roepen hun bevelen terzake van het
vastleggen der meertouwen in het Nederlandsch naar den wal
en worden vandaar in dezelfde taal beantwoord, de sjouwerman
en de ezeldrijver bieden hun diensten in het Nederlandsch aan
den reiziger aan. Men kan in de straten in het Nederlandsch
aan een politieagent of aan een voorbijganger den weg vragen
en word. in behoorlijk Nederlandsch terecht geholpen.
Overal ziet men Nederlandsche opschriften op straatbordjes,
19







winkels en handelszaken. Nederlandsch is de overheerchende
taal, ambtelijk zoowel als particulier, in de rechtspraak in de
pers en, wat het belangrijkste is, bij hetonderwijs.Hettypisch
Nederlandsche merk dat op Suriname gedrukt staat ishet resul-
taatvandezorg en de belangstelling die de Overheid al van den
aanvang van de inbezitneming van het land voor het onderwijs
getoond heeft. Reeds in het Octrooi van 1682, waarbij Suriname
door de Staten-Generaal werd overgedragen aan deWest-Indi-
sche Compagnie, was in art. 29 de mogelijkheid geopend een
blasting te heffen waaruit onderwijzerszoudenkunnen worden
betaald, een bewijs dat bij de opstelling van het statuut voor
dit gebied bet onderwijs als voorwerp van overheidszorg be-
schouwd werd.
Of nu werkelijk veel aan het onderwijs in de eerste ruim hon-
derd jaren van het Nederlandsch bestuur gedaan werd blijft
een open vraag. Er blijkt uit niets dat dit inderdaad het geval
was, evenmin als van het tegendeelbewijzenaan te voeren zijn.
Hoe dit ook zij, heel veel kan het niet geweest zijn, want aan de
slavenkinderen werd het onderwijs stelselmatig onthouden.
Het onderwijs was slechts bestemd voor de kinderen der vrijen
en deze waren in die tijden verre in de minderheid. Door de
werkzaamheid der ending zou eerst tegen het midden der
19e eeuw aan dezen toestand een einde komen.
Vanaf het herstel van het Nederlandsch gezag na het Engelsch
tusschenbestuur is echter de ontwikkeling van het oderwijs
en de zorg die de overhead daaraan gaf nauwkeurig te volgen.
Het eerste Regeeringsreglement voor Suriname, dat van 1815,
droeg in art. 47 het toezicht op het onderwijs en de scholen
evenals het toezicht op de onderwijzers aan het Hof van Politie
op. Het even van onderwijs was een vrij beroep, datiederkon
uitoefenen die voorzien was van een admissie van den Gouver-
neur-Generaal. Deze admissie werd eerst verleend nadat door
de Schoolcommissie, namens den Gouverneur-Generaal, een
onderzoek was ingesteld naar de bekwaamheid, beginselen en
zedelijk gedrag van den candidaat.
De resolutie van 19 Mei 1817 G.B. Nr. 14 bepaalde eenige
algemeene schoolwetten voor de schoolbouders en de onderwij-
zers. Men vindt daarin voorschriften die zoowel de aan het
onderwijzend personnel te stellen eischen van bekwaamheid
en gedrag als aan de inrichting der scholen en schoollokalen te
stellen eischen omvatten.






Het deelde de scholen in in Middelbere scholen waarin lezen,
schrijven, rekenen, Nederlandche taal, aardrijrjkcnde, ge-
schiedkunde en zedenkunde werd onderwezen en agere cho-
len, waarin slechts spellen, lezen, schrijven en rekenen ward
onderwezen.
Dit onderwijs werd gegeven door onderwijzer die zich daarbj
konden doen bijstaan door secondantenf f ondermeeste, die
een admissie van de schoolcommissie hadden gekregen.
De Staatsregeling van 1828 droeg in art. 110 het opprtoezicbt
over het onderwijs op aan een van de 4 Raden-Commuaris, die
wonder de beaming van Hoogen Raad gezamenlijk met den
Gouvereur-Generaal de regeering vormden van de Neder-
landsche West-Indische bezittingen. Art. 111 bepaalde dat bij
het ontwerpen der reglementen, het onderwijs betreffend, de
in het Moederland bestaande regelingen, aar gelang van
plaatselijke behoeften en omtandigheden gewijzigd, daaraan
ten grondslag moesten worden gelegd.
Met de directe.zorg voor het onderwijs werd het Gemeente-
bestuur van Paramaribo belast. Ook dit werd in een instructie
voor het Gemeentebestuur nog eens op het hart gedrukt voor
zoo groot mogelijke concordantie met de regelingen in het
Moederland tezorgen, evenals voor een behoorlijke inriching
der schoollokalen en een toereikende bezoldiging der leer-
krachten. Het most er op bedacht zijn bet primair onderwijs
zoo mogelijk met een industrieschool in verband te brengen,
waaruit blijkt dat men reeds toen op praktische opvoeding van
de jeugd naast de theoretische bedacht was. Ook werd toen
reeds de mogelijkheid van gesubsiditerd bijzonder onderwijs
geschapen door het voorschrift aan het Gemeentebestuur alle
doelmatige particuliere ondememingen op onderwijgebied,
desnoods door geldelijke tegemoetkoming, te steunen.
Het Regeeringsreglement van 1832 droeg de onmiddellijke en
bijzondere zorg voor het onderwijs weer aan een andere auto-
riteit op, nl. aan den Gouverneur-Generaal (zie art. 42), terwiji
in 1834 (G.B. Nr. 16) eennieuw Reglement op het lager school-
wezen en het schoolonderwijs werd afgekondigd. Ditreglement
was veel uitvoeriger dan dat van 1817. Het omschreef nauw-
keuriger de eischen aan onderwijskrachten en scholen te stellen,
deelde de onderwijzers in 4 klassen in en belastte een Commis-
sie van Onderwijs met het toezicht op het lager onderwijs. Het
kende een Hoofdschool dit was een particuliere school voor
21






uitgebreid lager onderwija en een Stadschool n. een in-
richting voor gewoon l.o., en opende demogelijkheidbegaafde
kinderen van behoeftige ouders kosteloos onderwisj te doen ge-
nieten, zoowel in de stadeschool als in de hoofdschool. De zorg
voor de leerlingen toonde zich door aan de ouders het recht te
geven zich bij de schoolcommissie te beklagen over onheuche
behandeling door den onderwijzer den ouders of leerlingen
aangedaan en door het voorschrijven van een jaarlijks te houden
vergelijkend examen met openbare prijsuitreiking aan de leer-
lingen, die zich daarbij het meest onderscheiden hadden.
Men ziet dat reeds in 1834 het onderwijs in Suriname in voor-
uitstrevenden geest geregeld was.
De regeling van bet onderwijs in het Regeeringereglement van
1865 stond wonder invloed van de meer en meer naar voren
komende richting in de grondwet zich te beperken tot alge-
meene adagia die dan door den gewonen wetgever nader
zouden worden uitgewerkt. Het beperkte zich tot het vrij ver-
klaren van het geven van onderwijs mits voldoende bewijs van
bekwaamheid en zedelijkheid geleverd was en hettotoverheids-
zorg aanwijzen van het wonder ieders bereik brengen van het
lager onderwijs door ondersteuning van bijzondere of het
oprichten van openbare scholen. De regeling van het onderwija
most bij Koloniale verordening geschieden (art. 160).
Met de groeiende belangstelling der Overheid voor het onder-
wijs was ook het particulier initiatief ontwaakt. De zendings-
instellingen begonnen zich met de zorg voor het onderwijs te
belasten, special wonder de slaven, waardoor een eind kwam aan
de verwaarloozing van de geestelijke ontwikkeling der slaven-
kinderen. Reeds in 1844 gaven de Herrhutters de slavenkin-
deren onderwijs, korten tijd daarna gevolgd door de Roomsch-
Katholieke Missionarissen.
Voor dit onderwijs ontvingen de Herrnhutters vanaf 1865, de
Roomach-Katholieke missie vanaf 1866 subsidie van het Gou-
vernement.
De door het Regeeringsreglement geeischte verordening kwam
in 1876 tot stand (G.B. 1877 Nr. 10). Zij heette de verordening
,,houdende voorloopige voorzieningen betrekkelijk het lager
,,onderwijs in de Kolonie Suriname, in afwachting eener
definitiveee regeling van het onderwijs". Deze voorloopige
regeling is echter nooit door een definitive gevolgd, en hoewel
tallooze malen gewijzigd, zij bestaat nog steeds. Wel werd in






1921 een nieuwe lager-onderwis-veordening vastgestdd, doch
deze is nooit afgekondigd omdat de uitvoering daarvan de
finantieele krachten van het land te boven zou pgan.
De verordening op het lager onderwjs van 1876, waavoor de
Nederlandsche lager-onderwijswet van 1857 als voorbeeld had
gediend, is de grondalag waarop het algemeen vormend ander-
wijs zich in Suriname heeft ontwikkeld en wij moeten daraom
eenigszins meer uitgebreid op deze reeling ingaan dan op
vroegere regelingen.
Het meest belangrijke punt is wel dat zij in art. 18 de lerplicht
voorschreefvoor kinderen van 7 tot 12 jaar, terwijl de bepaling,
dat het gewoon lager onderwijs voor zooveel noodig en voer
zoover de middelen het gedoogen, van Gouvemementswege
kosteloos most worden verkrijgbaar gesteld voor wie het ver-
langden, het nakcmen deer plicht zander finantirele moeilik-
heden voor de ouders mogelijk maakte.
Suriname kende dus al 20 jaren leerplicht toen deze in Neder-
land werd ingevoerdi
Overigens den test volgend zooals die afgekondigd is in GB.
Nr. 95 van 1932, waarin de tot dat jaar tot standgekomen wijzi-
gingen zijn verwerkt, geven wij het volgend ovenrich van den
inhoud.
Met het toezicht op het onderwijs is een Inspecteur yoor het
Onderwijs belast, daartoe bijgestaan door een Commissie van
Onderwijs van 7 leden in Paramaribo, door een sub-com miie
van 3 leden in het District Nickerie en door den Districts-
Commissaris in de overige districten. Niemand mag lager
onderwijs even dan die aan de daarvoor gestelde eischen vol-
doet, te weten het bezit van een akte van bekwaamheid en van
een bewijs van goed zedelijk gedrag. Hij heeft een ambtsed
af te leggen.
De onderwijzers worden onderscheiden in boofdonderwijzes,
onderwijzers en hulponderwijzers, dezelfde indeeling dus als in
het Moederland bepaald. De oorspronkelijke verordening van
1876 had nog de indeeling in 4 klassen van het reglement op
het lager onderwijs van 1834, doch in 1931 werd de Nederland-
sche indeeling overgenomen.
Om aan het hoofd van een school te staan is behalve de leeftijd
van 23 jaar voor Paramaribo noodig de akte van hoofdonder-
wijzer en voor de districten tenminste die van hulpmderwijzer.
Overigens kan omtrent de bevoegdheid tot het geven van ander-
23







wijs of om san het hoofd van een school te staan worden opge-
mert, dat in het algemeen Nederlandache diploma's gelijk
worden gesteld met Suinaamsche.
Het toezicht van den Inspecteur street zich, behalve over de
onderwijzers en het onderwijs ook uit over de choollokalen,
zoodat hij bevoegd is voor de gezndheid schadelijke lokalen
af te keuren. Voor de gezondheid in de school wordt tevens
gezorgd door het voorschrift van art. ii, dat aan schoolhoofden
verbiedt onderwijskrachten of leerlingen toe te laten die geen
geneeskundige verklaring kunnen afgeven dat zij aan geen
besmettelijke ziekte lijdende zijn. Deze verklaringen moeten
elk jaar opnieuw worden afgegeven.
Het geven van godsdienstonderwijs is overgelaten aan de kerk-
genootschappen. In de schoollokalen mag dit onderwijs echter
wel gegeven worden, mits buiten de verplichte schooluren, die
minstens vier per dag moeten bedragen.
Het gewoon lager onderwijs omvat lezen, schrijven, rekenen,
de beginselen der vormleer, die der Nederlandsche taal, die
der aardrijkskunde, die der geschiedenis, die der kennis van
de natuur en het zingen.
Dit onderwijs wordt verstrekt in gesubsidieerde bijzandere
scholen en voor zoover noodig in openbare Gouvernements-
scholen, in beide gevallenkosteloos.Op openbare scholen waar
les wordt gegeven in Fransch, Engelsch, Duitsch of Wiskunde
is het heffen van schoolgeld verplicht.
Voor de districten geldt een bijzondere regeling, ingevoerd in
1929 (G.B. Nr. 40) wonder den drang van de noodzaak tot be-
zuiniging op de voor een kleine gemeenschap als de Surinaam-
sche al te hoog opgeloopen kosten van het onderwijs. Daar
kunnen nl. behalve scholen voor gewoon lager onderwijs ook
scholen voor beperkt lager onderwijs worden opgericht. Dit
soort onderwijs zal tenminste lezen, schrijven, rekenen en de
Nederlandsche taal omvatten.
In tegenstelling met de scholen voor gewoon lager onderwijs,
waarvoor het is voorgeschreven, is klassikaal onderwijs voor de
beperkt Lo. scholen niet verplicht. Aan de zoogenaamde bosch-
landscholen, dit zijn de door de zendingsgenootachappen onder-
houden en door het Gouvernement gesubsidieerde scholen bij
de Boschnegers, kan zelfs door niet-gediplomeerden onderwijs
worden gegeven en kan ook een niet-gediplomeerde aan het
hoofd der school staan. Voor deze niet-gediplomeerden is



































Paramaribo. De vlechtschool der R. K. Missie.


Paramaribo. De Handelsschool der Evang. Broedergemeente.
























Paramaribo. De Geneeskundige School.


Paramaribo. Oud-Hollandsch Huis aan de Verlengde Gravenstraat
waarin thans de Zinsendorfschool is gevestigd.


-~ZZ






echter een vergunning van den Inupecteur van het Onderwijs
voorgeschreven.
Wi kunnen met bovenstaand overzicht van de ager-nderwijs-
verordening van 1876 volstaan. Het is voldoende cm aan te
toonen dat reeds sedert eenige geslachten in Suriname een
verplicht onderwijsgegeven wordtdatop degelijke grnadslagen
berust en dat de ontwikkeling der bevolking, die op vrij hoog
peil staat en zich in volkomen Nederlandche richting bewogen
heeft, ten voile verklart.
De eerste Inspecteur voor het Onderwijs die benoemd werd
was Dr. H. D. Benjamins, een man van groote ontwikkeling,
bekwaamheid en werkkracht, wonder wiens deskundige leading
het onderwija in Suriname tot een zoo hoog mogelijk peil is
opgestuwd. Hij richtte Gouvernementsscholen op waarin de
kinderen van onvermogenden, die tot nu toe voor Gouver-
nementsrekening op particuliere scholen gingen, werden bijeen-
gebracht. Een Gouvernementschool voor uitgebreid lager
onderwijs (Hendrikschool), waar uit Nederland uitgezonden
onderwijzers met akte M.O. les gaven, werd eveneens opge-
richt. Oak het bewaarachoolonderwijs werd doorhem geregeld.
Het voorbeeld door het Gouvernement gegeven werkte stimu-
leerend op de besturen van de scholen der missies die zich
beijverden om, door oak hunnenrjds leerkrachten nit Neder-
land te late overkomen, het anderwijs op hooger peil te bren-
gen. Het resultaat van een en ander was onderwijs van een
gehalte dat zoo al, dan toch slechts weinig ten achter stand bij
dat in Nederland gegeven. Jongeli, die in Suriname het Ulo
of Mulo gevolgd hadden, konden althans als regel zonder be-
zwaar voldoen aan de eischen bij voortzetting van hun oplei-
ding in Nederland aan hen gesteld en menig jong Surinamer
was daardoor in staat zich een eervolle plaats in de Nederland-
sche of Koloniale Maatschappij te verwerven. Het was dan
ook zeker geen onverdiende hulde aan den eersten Inspecteur
voor het Onderwijs, toen in 1930 ter gelegenheid van den
80sten verjaardag van Dr. H. D. Benjamins zijn naam aan een
der scholen te Paramaribo werd gegeven.
'Nadat in Nederland de finantieele gelijstelling van het bij-
zonder en het openbaaronderwijs was totstand gekomen, werd
dit principle ook doorgevoerd voor Suriname, wat werd mogelijk
gemaakt door een kleine wijziging van art. 159 van het Regee-
ringsreglement bij de Wet van 26 Maart 1920 (Vgl. G.B. 1920
Nr. 39). 2%







De reeling zelfkwam tot stand bQj LB. van 4 December 1925
(G.B. Nr. 93) en werd aangevuld en gewjzigd bQ verordening
van 5 Juni 1929 (G.B. Nr. 39) waarmede de volledige geijk-
stelling werd verkregen. Denthans geldendentekst vindt men in
G.B. Nr. 11 van 1931.
In het algemeen kan van deze reeling gezegd worden, dat zi
er naar streefde door het voorschrijven van de vereiachten
waaraan de bijzondere scholen moesten voldoen om vor sub-
sidie in aanmerking te kunnen komen zooveel mogelijk over-
eenstemming tusschen het openbaar en het bijzonder onderwij
te verkrijgen.
De regeling van het lager onderwijs bleek in de praktik wat
boog gegrepen voor de distrctsscholen, welke in hoofdzaak be-
zocht werden door de kinderen van landbouwers en immigran-
ten. In het algemeen had het districtskind geen behoefte aan
het volledig programma van de .o.-verordening. De praktijk
had zich daaraan aangepast en op vele districtscholen was
reeds lang het onderwijs beperkt tot lezen, schrijven, rekenen
en de Nederlandsche taal. Toen nu, wonder den druk der om-
standigheden als gevolg van de ongunstige ontwikkeling der
Overheidsfinantin, naar algemeene bezuiniging op de uit-
gaven most worden gestreefd kon ook het onderwijs daaraan
niet ontkomen. Dit leidde vooreerst tot het wettelijk vastleggen
van den omvang van het lager onderwijs in de districten op die
in de praktijk toegepast, waardoor de reeds boven genoemde
beperkt Lo. scholen ontstonden. Deze in 1929 tot stand gekomen
aanvankelijk facultatieve regeling werd in 1932 verplichtend
gesteld voor 70 van de 86 districtucholen, terwiji op de overige
het volledig I.o. programma gehandhaafd bleef.
Verdere bezuinigingen werden doorgevoerd door uitbreiding
van het aantal leerlingen waarvoor een onderwijskxacht most
worden aangesteld. Het laatst is dit geregeld bij verordening
van 14 September 1932 Nr. 90, waarbij het aantal leerkrachten
als volgt bepaald werd: aan een school voor b.Lo. buiten het
boschland of voor gewoon l.o. 61n op elk 90tal leerlingen of
gedeelte daarvan, met dien verstande dat reeds bij 61 boven
de 90 een tweede leerkracht wordt aangesteld. Voor een uo-
school werd het aantal bepaald op den op elk 40tal leerlingen
of gedeelte daarvan en voor een mulo-school Oen op elk 32tal
leerlingen of gedeelte daarvan.
De onderwijzers op de b.lo. en lo. scholen konden zich boven-
26






dien door kweekelingen dozen bijstan, doch bet oal der leer-
krachten, kweekelingen inbegrepen, mocht niet meer zijn dan
en op elke 50 leerlingen of gedeelte darran in Paamaribo
en 6n op elke 60 leerlingen ofgedeelte daarvan in de ditrictan.
In 1934 werd opnieuw bezuinigd. Tot dien werd san nder-
wijzers die een akte bezaten in een der special vakken, ge-
noemd in art. 27 der .o. wet een toelage toegekend boven het
gewoon salaries. In 1934 werd echter bepald dat zulk een toe-
lage alleen zal worden uitgekeerd wanneer in het betreffende
vak ook inderdaad onderwijs word gegeven.
In 1935 werden de subsidies aan het bijaonder anderwij vo~o
het doen geven van onderwija in special vakken in sonmuge
gevallen ingetrokken en adere subsidies verlaagd.
Hetalgemeenkosteloos beschikbear stellen van lager aoderwij
bleek voor de Gouvernememntkas ook niet langer te dragen te
zijn, terwiji ook het ulo en mulo-onderwijs, warvoor het doen
betalen van schoolgeld steeds verplicht was geweest, nar ver-
houding van wat daarvoor betaald werd te duur was. Voordeze
laatste inrichtingen werd daarom in 1929 een progressieve
schoolgeldregeling getroffen. Voor het g.Lo. werd in 1990
(G.B. Nr. 96) bepaald dat het van Gouvemementswege kostelom
verstrekken van onderwijs beperkt werd tot de kinderen van
ouders die niet in de inkomstenbelasting minimum belast-
bear inkomen f 500.- waren aangeslagen. Deze reeling
is in 1932 ingegaan en gold ook voor het gesubsidieerd bijander
onderwijs, zoodat vanaf dat jaar een groot deel der bevoling
in de kosten van het onderwijs bijdraagt.
Eindelijk werd in 1937 een commissie ingesteld am te advisee-
ren en eventueel voorstellen te doen terzake van de vraag of er
aanleiding bestaat tot grondige herziening van bet onderwijs-
stelsel in Suriname, waardoor dit better dan het bestaande zou
aansluiten aan de sociaal-ecoomische behoeften in Suriname.
Men bespeurt in deze opdracht als achtergrond de vaak geuite
klacht dat het onderwijs in Suriname teveel op de theorie en
te weinig op de praktische behoeften der bevolking is gericht.
Het resultaat van de werkzaamheid der Commissie is nog niet
bekend.
De opleiding der leerkrachten bj bet onderwijs isthans geheel
overgelaten aan het particulier initiative. Een aantal jaren heeft
er een Gouvernements-normaalacool bestaan, doch deze is
geleidelijk ingekrompen door opheffing der klassen en held in
27







1929 door opheffing van de laatste kasse op te bestman. Zoowel
de Herrnhutters als de R.K. Missie onderhouden daarvoor
thans gesubsidieerde cursussen, terwiji van Gouveraements-
wege jaarlijks de examens voor onderwijzer worden afgenomen.
Het voorbereidend onderwijs wordt gegeven in bewaarscholen
en de zich daaruit ontwikkeld hebbende Frobelscholen. Het
heeft steeds een particulier karakter gehad. Wel heeft bet
Gouvernement dit onderwijs bevorderd en op hooger peil
gebracht door gediplomeerde krachten uit Nederland te late
overkomen, die met het toezicht daarop en met de opleiding
van bewaarschoolonderwijzeressen belast werden.
Eerst in 1929 werd de mogelijkheid geopend subsidies te ver-
leenen voor het geven van Fr6belonderwijs aan de bijzondere
scholen.
Laat ons thans eens de inrichtingen bezien die ten doel hebben
de verdere ontwikkeling van de niet meer leerplichtige jeugd.
Bij het vakonderwijs vraagt dan allereerst de aandacht het
landbouwonderwijs, waarmede het helas in Suriname niet al
te fraai gesteld is.
Reeds in de l.o.-verordening van 1876 was het geven van dit
onderwijs mogelijk gemaakt door het op te nemen in art. 27
wonder de special vakken, waarvoor een bijzondere akte met
daaraan verbonden extra toelage kon worden behaald. In 1914
werd dit onderwijs echter uit de l.o.-verordening gelicht en de
regeling daarvan opgedragen aan den Directeur van den Land-
bouw, aangezien men dit onderwijs afzonderlijk en op Neder-
landsche wijze wilde regelen. In 1926 werd het, in verband met
de opheffing van het Landbouwdepartement, weer wonder den
Inspecteur voor het Onderwijs gebracht.
De Directeur van den Landbouw nu droeg het op aan een
Nederlandschen leeraar met diploma l.o. voor land- en tuin-
bouw, die dentitelvan Hoofd van het Landbouwonderwijs kreeg.
Deze leidde Surinaamsche onderwijzers op voor de akte Land-
bouwkunde, waarvoor eens per jaar examen kon worden ge-
daan. Zij kregen een toelage voor die akte en zouden cursussen
kunnen houden voor jonge landbouwers.
Dit landbouwonderwijp is geen success geworden, waartoe ver-
schillende ooraken, die zoowel bij de leerkrachten als bij de
leerlingen hun oorsprong vonden, hebben samengewerkt.
Bij de leerkrachten speelde in vele gevallen nog altijd deinge-
boren afkeer van den Surinamer voor landarbeid een rol. De
28






meeste onderwijzer, die zich voor de akte bekwaamden, be-
perkten zich tot het vesgaren van de theoretische kennis,
noodig em de akte en daarmede de toelage te behalen, doch
zich in de praktijk bekwamen waardoor zij better in staat zouden
zijn vruchtdragend onderwijs te geven, daartoe gevoelden zij
zich minder aangetrokken. En voor hen die zich over het voor-
oordeel tegen praktisch werken in het landbouwbedrijf hadden
heengezet was er weinig gelegenheid de leerlingen een meer
moderne wijze van uitoefening van den landbouw te doen zien,
aangezien groote modeme bedrijven in Suriname niet voor-
kwamen. Het Landbouwdepartement trachtte wel in dit gemis
te voorzien door bet inrichten van een modelhoeve, maar suc-
ces werd daarmede niet bereikt.
Bij de cursisten is de oorzaak van het geringe success van het
landbouwonderwijs te zoeken in gebrek aan belangsteling bij
de jonge landbouwers. Daarnaast gevoelden zij zich teleur-
gesteld dat bun toegepaste meerdere kennis niet aanstond
beloond werd door boogere prijzen voor bun producten danzij,
die volgens de oude method werkten, verkregen. Een posing
om door middel van schooltuinen de belangstelling voor den
landbouw bij de jeugd op te wekken bleef wonder resultaat.
Slechts enkele van deze schooltuinen kwamen tot eenige ont-
wikkeling.
Tegelijk met de opheffing van bet Departement van den Land-
bouw werd ook het landbouwonderwijs als afonderlijke rege-
ling opgeheven.
Wel is het als schoolonderwija aan de districtsscholen gehand-
haafd, waar het aan de hand van een vroeger door het Departe-
ment van den Landbouw opgesteld 14tal lessen gegeven word.
Een in 1887 door het Gouvernement geopende machinisten-
cursus kwam better tot ontwikkeling. Hij leverde den spoor-
weg en den landsvaartuigen goede krachten en legde voor tal
van jongelui een technischen grondslag voor verdere ontwik-
keling in Nederland waardoor zij, na voltooide opleiding, in
staat waren een behoorlijke positive, vaak buiten Suriname, te
verkrijgen.
Particulier initiatief leidde in 1905 tot oprichting van een door
het Gouvernement gesubsidieerde ambachtaschool, waar goede
ambachtslieden, special in het timmer- en smidsvak, worden
opgeleid.
De machinistencursus heeft door de inkrimping van den dienst
29







van den spoorweg en het overgaan van de Gouvernements-
vaartuigen in handen van particulieren iets van zijn waarde
voor de bevolking verloren, dbch de ambachteacool is nog
steeds een gezochte inrichting van onderwijs.
Behalve voor opleiding voor het ambacht werden nog verachil-
lende instellingen in bet leven geroepen die de verdere gees-
telijke ontwikkeling beoogden.
Daarvan moet in de eerste plaats genoemd worden de in 1882
opgerichte medische school met een 5-jarigen cursus tot op-
leiding van districtsgeneesheeren. Zij word gehouden in het
Militair Hospitaal en het onderwijs wordt gegeven door de
aan het hospital verbonden geneesheeren. Het einddiploma
van deze school werd vroeger in Nederland gelijkgesteld met
dat verleend na aflegging van het doctoral examen in de ge-
neeskunde, zoodat zij die deschoolhaddenafgeloopeninNeder-
land slechts de beide artsexamens behoefden afteleggenomge-
lijke bevoegdheid te verkrijgen als degeen die zijn vooroplei-
dingzoowelalszijnvakstudiegeheelin Nederland had volbracht.
Met de voortschrijding der medische wetenschap bleek daar-
mede het einddiploma der Surinaamsche medische school als
algemeene norm wat te hoog gesteld, zoodat later door de
Universiteiten in Nederland ook het afleggen van het doctoraal-
examen als eisch werd gesteld aan de leerlingen der school.
Zij heeft talrijke bekwame, praktiach ontwikkelde districts-
geneesheeren opgeleid en ook vele goede doktoren aan Neder-
land en Nederlandsch-Indie afgeleverd. Zelfs heeft zij een van
haar oud-leerlingen tot Professor in de tropische geneeskunde
benoemd mogen zien.
Ook een apothekerscursus wonder leading van den Gouver-
nements-apotheker werd ingesteld, terwiji in het Militair
Hospital nog een cursus werd opgericht voor vroedvrouwen
en een voor verpleegsters, die worden opgeleid voor het diplo-
ma voor ziekenverpleging van den Nederlandschen Bond voor
Ziekenverpleging.
Voor al deze cursussen wordt jaarljks van Gouvernements-
wege examen afgenomen.
Voor hen die zich door particulier onderricht hebben bekwaamd
voor de rechtspraktijk of het notariaat wordt door het Gouver-
nement eveneens gelegenheid gegeven examen af te leggen en
daarmede de bevoegdheid tot uitoefening der praktijk te ver-
krijgen.
30






Voor hen die zich tot den handel aangetroken gevoelden be-
stond de gelegenheid tot studied in een intemaat van de firm
C. Kersten & Co., waar jongelieden werden opgeleid tot em-
ploy6 in de handelszaak der firm.
Meer algemeene opleiding gaf een in 1917 door de Vereeniing
voor Handelsonderwijs opgerichte handelsschool met 3-jarigen
cursus, welke school tot grooten bloei kwam. In 1924 werd
ingevolge een met het Gouvernement gesloten overeenkomst
daaraan een cursus verbonden voor de opleiding tot ambtenaar
in Gouvernementsdienst surnumerairscursus waar hoofd-
ambtenaren en enkele particulieren onderricht gaven.
Geen van deze instellingen is echter kunnen blijven bestaan.
Hoewel zij subsidie van bet Gouvemement ontvingen moesten
zij de kosten van de school in hoofdzaak uit particuliere bijdra-
gen vinden. Aanvankelijk vloeiden die ruim, doch bij het ach-
teruitgaan van den economischen toestand hielden de bijdragen
meer en meet op, terwiji ook het Gouvernement tenslotte zijn
subsidie most staken.
Voor de handelsschool werkten ook andere oorzaken mede.
Van confessioneele zijde werden nl cursussen voor handels-
onderwijs ingesteld, waardoor het aantal leerlingen der neutral
school afnam. De slechte economische toestand deed bij de
aankomende jeugd meet en meer de neiging ontstaan zich
liever voor den zekerheid biedenden Gouvemementsdienst te
bekwamen dan voor den handel, zoodat de sunumeraircursus
steeds meet leerlingen trok. Toen nu het Gouvemement den
surnumeraircursus in 1928 in eigen beheer nam en de over-
eenkomst met de Handelsschool opzegde, was de reden van
bestaan voor de school vrijwel vervallen. Het aantal leerlingen
dat in de goede jaren geregeld de 200 had overschreden was
eind 1928 teruggevallen tot 52, liep in 1929 verder terug tot 37
en toen werd de school opgeheven.
Hiermede was Suriname een nuttige onderwijinrichting, die
in een behoefte voorzag, armer geworden.
Als onderwijsinrichting voor meisjes dient nog genoemd de in
1912 door de R.1K Missie opgerichte hoedenvlechtschool,ver-
bonden aan het meisjespatronaat. De bedoeling was op deze
wijze een huisindustrie, als in Curaao bestond, in het leven
te roepen, doch dit doel is niet bereikt. Zij heeft zich slechts
matig kunnen ontwikkelen, ook al omdat voor het product steeds
moeilijker afzet was te vinden als gevolg van het uit de mode






geraken van den stroohoed. Een door de Hernhutterending
begonnen vlechtschool heeft slechts een hort bestaan geleid.
Behalve boven behandelde inrichtingen vo oanderwijs be.
staan in Suriname nog tal van cursussen zoowel voor meises
als voorjongens. Zij worden allen geleid door de Missionarisen
der Herrnhutters en der Roomsch-Katholieke gemeente.
Wij noemen naaischolen, een mode-cursus, handwerkcusus-
sen, cursussen voor machineschrijven en stenografie, een
schilders-cursus enz. enz. Vooral de R.L Missie is op dit
gebied actief.
Zooals men uit het bovenstaande ziet bestaat in Suriname een
mogelijkheid tot ontwikkeling der jeugd die voor een kleine
noodlijdende gemeenachap bewondering wekt. Moeite noch
kosten heeft de Overheid ooit ontzien om, haast met overchrij-
ding van de grenzen van het finantieel mogelijke, die atwmk-
keling te bevorderen.
Dat de kosten van onderwijs zwaar drukken op het budget be-
hoeft dan ook geen betoog. Volgens de laatste officiele gege-
vens werd, om ons tot het algemeen vomnnend onderwijs te
bepalen, aan rond 22,000 leerlingen onderwis gegeven in
total 122 scholen, waarvan 4 bestemd voor Mulo-onderwijs,
5 voor Ulo-onderwijs, 39 voor gewoon lager onderwijs en 74
voor beperkt 1.o., terwijl daarnaast nog 34 bochlandscholen
bestooden. Aan deze scholen waren 479 geexamineerde onder-
wijzers wekzaam. Voor het onderwijs was op de begmating
van 1940 rond f 1,100,000 uitgetrokken of ruim 1/7 van de
total uitgaven en ruim 26% van de eigen inkomsten.

opea-W e MGia1de, A nmeWrgy em WWrea e.L
De algemeente gezondheidstoestand in Suriname mag gunstig
genoemd worden, wat bet best blijkt uit de geboorte- en sterfte-
cifers. Volgens de laatst bekende statistiche gegevens nL die
over 1937 bedroeg het aantal geboorten 29.9 per 1000 inwoners
en bet aantal sterfgevallen 12.3, zoodat er een geboorteoverschot
was van 17.6 per mille, een cijfer dat de helft ooger was dan
voor bet naburige Britsch Guyana, waar het geborteovechot
in hetzelfde jaar 11.4 per mille bedroeg.
Sedert 1916 is het geboorteoverchot gestegen van 13 tot 17.6
per mille, terwijl het intusschen reeds hooger is geweest en
m 1935 zelfs het cijfer van 20.9 bereikte.
32 *















Acl~~


Paramaribo. Leproserie ,,Bethesda".


Paramaribo. Het R. K. Ziekenhuis.


































Paramaribo. Het gesticht voor geesteszieken ,,'Wolfenbuttel".


Pompstation te Republiek van de Surinaamsche Waterleiding Maatschappij.






Deze stijging is het gevolg van een ongeveer gelijkblijvend
geboortecijfer en een geregeld dalend sterftecijfer als resumaat
van de toenemende zorg van de Overheid voor de volkage-
zondheid door preventive zoowel als door repressieve maat-
regelen. Preventief werken vooral de maatregelen tot het voor-
komen van levenlooze geboorten en ter beperking der zuige-
lingensterfte, terwijl als repressief moeten worden beschouwd
de maatregelenter bestrijding der bestaande volks- en besmet-
telijke ziekten en meer deskundige verzorging en verpleging
van zieken.
Uiteraard zijn dergelijke maatregelen gemakkelijker en met
meer success uit te voeren bij de stadsbevolking dan bij de
verspreide bevolking der districten. Terwiji men in de stad
afzonderlijke consultatiebureaux en poliklinieken kan hebben
voor de verschillende ziekten, is dat op het plate land niet
mogelijk en moet men daar volstaan met algemeene poliklinie-
ken waar de bevolking zich heen kan begeven voor voorloopig
onderzoek en behandeling door de districtsgeneesheeren, die
daar op vaste dagen zitting houden. De lichtere patienten wor-
den dan opgenomen in de in de bevolkingscentra bestaande
eenvoudige ziekeninrichtingen, terwijl de meer ernstige patien-
ten worden vervoerd naar het Burgerziekenhuis te Paramaribo.
Vroeger, toen het verkeer in hoofdzaak per barkas over de
waterwegen plaats vond, going de ziekenverzorging in de dis-
tricten met vele moeilijkheden en tijdverlies gepaard; doch de
groote uitbreiding van het wegennet in de laatste 15 jaren,
waardoor het vervoer te water voor een groot deel door auto's
is vervangen, heeft daarin een groote verbetering gebracht,
zoodat tbans ook de ziekenzorg buiten Paramaribo voldoende
mag worden geacht.
Bijzondere zorg wordt gewijd aan de leprabestrijding en de
anchylostomiasis.
De grondslag der leprabestrijding ligt in het op 1 Januari 1930
in working getreden,,leprabesluit 1929" waardoor de patienten
verplicht worden zich wonder medische behandeling te stellen
en de voorgeschreven, op het tegengaan van besmetting ge-
richte voorzorgsmaatregelen op te volgen. Doen zij dit niet
of worden de buiselijke omstandigheden van dien aard geacht
dat opvolging der voorschriften niet doenlijk is, dan worden
zij in een leproserie opgenomen. Behalve de Gouvemements-/
leproserie Groot-Chatillon bestaan er nog twee particuliereI






inrichtingen nl. St. Gerardus Majella van de Roomsch-Katho-
lieke Gemeente en Bethesda van de Protestantsche Vereeni-
ging tot verpleging van lepralijders in de kolonie Suriname.
Aan deze beide particuliere leproserieen geeft het Gouver-
nement een jaarlijksche subsidie van ruim j 100,000.-.
Een belangrijke maatregel ter voorkoming van het verspreiden
der ziekte is ook het oprichten van een aparte school voor
kinderen die lijden aan beginnende lepra of verdacht worden
daaraan te lijden. Deze school, ,,Polikliniek-school" genaamd,
is sedert 1931 in gebruik.
Er bestaat bovendien in Paramaribo een Polikliniek leprabe-
strijding, terwiji een tweetal door het Gouvernement aange-
stelde verpleegsters belast is met de behandeling van niet-
geisoleerde lijders. De als genezen uit de gestichten ontslagen
patienten blijven wonder geneeskindige Overheidscontr6le.
De bestrijding van de anchylostomiasis in in 1915 ter hand ge-
nomen door de International Health Board van de Rockefeller-
foundation die haar werk in 1918 in verband met de oorlogs-
omstandigheden onderbrak, dit in 1921 weder opvatte, doch
in 1923 definitief staakte. Geleidelijk aan is daarna de syste-
matische bestrijding door het Gouvernement georganiseerd.
Er bestaat thans een Polikliniek voor anchylostoom-bestrijding
in Paramaribo en een hygi&nische dienst, die over het geheele
land werkt wonder een Hoofdopzichter en 9 opzichters.
Zijn actie is hoofdzakelijk gericht op het toezien dat erven en
latrines behoorlijk gereinigd en schoongehouden worden,
waardoor het besmettingsgevaar belangrijk verminderd word.
Daarnaast wordt zoowel in de stad als in de districten gelegen-
heid gegeven voor kosteloos onderzoek en behandeling. In
Paramaribo is daarvoor een special polikliniek.
Ter bestrijding van het euvel der levenlooze geboorten en der
zuigelingensterfte is in Paramaribo een consultatiebureau voor
verloskundige hulp ingesteld en een voor zuigelingenzorg,
welke gratis hunne hulp en voorlichting verleenen. Slechts zijn
aanstaande moeders verplicht in de laatste maand der zwanger-
schap een kaart te koopen die recht geeft op verloskundige
hulp this door een stadsvroedvrouw en zoo noodig door een
stadsgeneesheer. Deze kaarten worden echter zeer goedkoop
(enkele guldens) verstrekt.
De schooljeugd wordt geregeld door een Gouvemements-
geneesheer op hare gezondheid gecontroleerd, waarbij ook de
34







mondhygiine betrokken word. Particulier initiatief zorgt voor
schoolvoeding voor zoover die noodig is. De kinderen worden
gratis gevaccineerd tegen pokken.
Overigens bestaan er in Paramaribo nog special poliklinieken
vooroogziekten, voor neus-, oor- en keelziekten, voor huid- en
geslachtsziekten en er is een consultatiebureau voor lijders aan
tuberculose met een geheel modern doorlichtingsapparaat.
Malaria, filaria en andere door muggen verspreide ziekten
worden bestreden door bet opsporen en opruimen van broed-
plaatsen van muskieten en door propaganda wonder de bevol-
king voor het gebruik van klamboe's, dit zijn fijnmazige gor-
dijnen waarmede de slaapplaatsen worden beschermd tegen
indringing van muggen.
Een zeer belangrijke factor bij deze bestrijding en vanzelf-
sprekend voor den hygienischen toestand in het algemeen -
is de in 1933 in working gestelde waterleiding voor Paramaribo,
waarvan de totstandkoming is bevorderd door de Nederland-
sche Regeering, die de rente en afossing garandeerde van de
door de exploitatie-maatschappij opgenomen f 2,100,000.-
voor den bouw van de inrichting. Het is daardoor mogelijk
geworden alle open bewaarplaatsen van water, die zooals be-
kend gevaarlijke muskieten-broedplaatsen vormen, op te rui-
men. Langs een 38 km lange transportleiding wordt bet water
van de winplaats bij Republiek naar de stad gevoerd.
Voor ziekenverpleging zijn beschikbaar het Burgerziekenhuis
te Paramaribo, een Gouvernementsinstelling, en bet Roomsch-
Katholieke Ziekenhuis, een particuliere inrichting. De zieken-
verpleging this wordt bevorderd door de particuliere ver-
eeniging Het Groene Kruis. In de districten vindt men kleine
Gouverementsziekenhuisjes in Nickerie en Albina, een ruim
ziekenhuis op de plantage Marienburg en een groot, naar alle
eischen van den modernen tijd ingericht ziekenhuis op Moen-
go, de onderneming der Surinaamsche Bauxite Mij. Verder
dienen nog vermeld de ziekeninrichtingen op de verschillende
plantageondernemingen, die al naar gelang van den omvang
der onderneming van meer of minder belang zijn.
De krankzinnigenverpleging geschiedt in een Gouverements-
gesticht, genaamd Wolffenbuttel. Het ligt in een der buiten-
wijken van Paramaribo.
De volksgezondheid wordt bevorderd door een keuringsdienst
voor levensmiddelen en waren. Deze neemt geregeld monsters






van de in de winkels aangeboden levensmiddelen en onder-
zoekt die op hunne deugdelijkheid en voedingswaarde. Melk
wordt geregeld onderzocht op vetgehalte en op vervalsching
met water. Bovendien licht de dienst door middel der Suri-
naamsche periodieken de bevolking geregeld voor betreffende
voedingswaarde en vitamine-gehalte der verschillende inheem-
sche levensmiddelen.
Contr6le op het voor consumptie bestemd vleesch geschiedt
door het verbod anders dan in het openbaar slachthuis te
Paramaribo en te Nickerie te slachten, terwijl bet vleesch door
een Gouvemements-veearts en door keurmeesters wordt ge-
keurd en van een stempel voorzien alvorens het ten verkoop
vrij te geven.
Tenslotte dient nog vermeld de bestrijding van het misbruik
van opium door een in 1928 in working getreden verordening,
waarbij de invoer en het bezit van opium verboden is en aan
welke verordening strong de hand wordt gehouden.
Het spreekt vanzelf dat al deze maatregelen op het gebied der
volksgezondheid zware eischen aan de Surinaamsche schatkist
stellen.


De zorg voor behoeftigen en ouden van dagen street zich van
Gouvemementswege uit tot opname in het Weldadigheids-
gesticht 's Landsgrond Boniface. Einde 1936 bedroeg de be-
volking van dit gesticht 309 mannen en 135 vrouwen, in total
dus 444 zielen.
Overigens is deze zorg in handen der verschillende kerkge-
nootschappen, die hun respectievelijke armen geregeld onder-
steunen, terwijl daarnaast nog verschillende particuliere ver-
eenigingen zich op bet terrein der armenzorg bewegen.


Er bestaat in Suriname een door de Staatsregeling (art. 141)
gewaarborgde algeheele vrijheid van godsdienst. Alle erkende
kerkgenootschappen genieten gelijke bescherming, de belij-
ders der verschillende godsdienstige meeningen genieten alien
dezelfde burgerlijke en burgerrechten en hebben gelijke aan-
spraak op bet bekleeden van waardigheden, ambten en be-
36


































Paramaribo. Het Burgerziekenhuis, vroeger Militair Hospitaal.


Paramaribo. Barakken voor lijders aan besmettelijke ziekten
behoorende bij het Burgerziekenhuis.

































Paramaribo. Javanenkampong in den Cultuurtuin.


Paramaribo. Ontscheping van een transport Javaansche arbeiders.







dieningen. De kerkgenootschappen moeten zich echter houden
binnen de perken der gehoorzaamheid aan de wettelijke rege-
lingen en de gestelde machten. De openbare eeredienst en
godsdienstoefening zijn aan geen andere beperkingen onder-
worpen dan die welke in het belang der openbare orde, rust
en zedelijkheid bij koloniale verordeningen worden bevolen.
De verspreiding van den Christelijken Godsdienst is begonnen
met de vestiging der Hollanders in Suriname. Het was uiter-
aard het Calvinisme, dat in het Moederland overheerschte, dat
werd overgebracht. Geruimen tijd is deze Hervormde Gods-
dienst de eenig erkende in Suriname geweest. In 1668 werd de
eerste Predikant aangesteld en in 1688 werd de eerste kerk
gebouwd. Eerst vele jaren later werd men gemakkelijker en
kregen ook andere gezindten vrijheid hun godsdienst openlijk
te belijden. In 1735 werd den Hermhutters deze vrijheid ver-
leend, in 1740 den leden der Luthersche Gemeente. De
Roomsch-Katholieke Gemeente heeft het langst deze vrijheid
ontbeerd. Haar werd zij eerst in 1785 verleend.
De Joodsche vestigingen in Suriname zijn heeloud.De eerste,nl.
de Nederlandsch Portugeesche Gemeente, vestigde zich om-
streeks 1635 in Suriname op een savane aan de Suriname-rivier,
welke naar haar de Jodensavane werd genoemd. Zij bouwde
daar een synagoge in 1672, later vervangen door een nienwe.
Geleidelijk heeft zich deze Joodsche gemeenschap naar de
stad verplaatst en in 1865 werd de Jodensavane voor goed ver-
laten. De bestaande synagoge in Paramaribo is in 1719 gesticht.
Men vindt in Suriname thans de Nederlandsch Hervormde
Gemeente met per eind 1937 8550 gemeenteleden, de Evange-
lisch-Luthersche Gemeente met 3800 leden, de Evangelische
Broedergemeente met 29,727 leden, de Roomsch-Katholieke
Gemeente met 29,124 leden, de Nederlandsch Israelietische
Gemeente met 508 leden, de Nederlandsch Portugeesch Isra-
elietische Gemeente met 561 leden, er zijn 527 Mennonieten,
357 Methodisten (African Methodist Episcopal Church), 66
Baptisten en men vindt er 41,300 Mohammedanen (31,900
Javanen en 9400 Britsch-Indiers), 32,000 Hindoes (allen
Britsch-Indiers) en 1300 volgelingen van Confucius.
Ook het Leger des Heils is in Suriname door een afdeeling
vertegenwoordigd.
De in Suriname bestaande groote kerkgenootschappen vinden
behalve op kerkelijk gebied een uitgebreiden werkkring op
37







maatschappelijk gebied en op het terrein der ziekenverpleging.

Bet bevoeiugs- en arbedersvruegsMt.
Dit oogenschijnlijk tweeledig, doch in feite een en ondeelbaar
vraagstuk bestaat reeds vanaf den aanvang van onze vestiging
in Suriname. Het is van het grootste belang voor het land en
het loopt als een roode draad door zijn geschiedenis, zondertot
nu toe een bevredigende oplossing te hebben gevonden.
De oorspronkelijke bevolking bestond uit Indianen, nomaden,
noch gewend aan, noch geneigd tot geregelden arbeid, bovendien
door hun tengeren lichaamsbouw weinig geschikt voor plantage-
arbeid.Werkkrachten moesten dusvan elders worden aangevoerd
en uit deze werkkrachten en hun afstammelingen zou dan een
nieuwe bevolking kunnen ontstaan. Uiteraard bestonden deze
aangevoerde krachten uit slaven, zooals toentertijd gebruikelijk
was, en het vraagstuk leverde geen moeilijkheden op.
Echter met het voortschrijden der begrippen omtrent de rech-
ten van den mensch werd het meer en meer duidelijk dat de
slavernij zou moeten verdwijnen. Engeland going reeds in 1833
daartoe over, Frankrijk volgde in 1848 en voor de Nederland-
sche Kolonien werd de afschaffing vastgelegd in de Wet van
8 Augustus 1862 Stbl. 164 (G.B. voor Suriname 1862 Nr. 6),
waarbij de slaven vanaf i Juli 1863 vrij verklaard werden.
Daarmede waren de moeilijkheden van de voorziening in
arbeidskrachten tenvolle naar voren gekomen. Aanvankelijk
leken zij getemperd door de wetsbepaling dat de vrijgelatenen
nog gedurende 10 jaren wonder Staatstoezicht zouden blijven
en verplicht waren gedurende dien tijd arbeidsovereenkomsten
aan te gaan. Doch de ervaring leerde, dat de vrijgelaten slaven
een onoverwinlijkenafkeervanveldarbeid hadden, onwilligwaren
arbeidsovereenkomsten aan te gaan en voor zoover zij daartoe
overgingen deze onvoldoende nakwamen. In de poenale sanctie
voor wonder Staatstoezicht staanden, ingevoerd door de Publicatie
van 16 April 1863 G.B. Nr. 9, werd geen middeltegen het kwaad
gevonden. De aanvoer van nieuwe, vrije arbeidskrachten was
overgelaten aan het particulier initiatief tengevolge van het be-
ruchteamendement Van Bosse, dochbrachtgeen oplossing zooals
de tegenstanders van dit amendment wel hadden verwacht.
Hij was geheel onvoldoende, ondanks het uitlovenvan premien
en het verleenen van andere faciliteiten.
38






Er kwam eerst verbetering in den toestand toen de Regeering
zelf de immigratie ter hand nam en in 1870 een tractaat met de
Engelsche Regeering sloot, waarbij de werving van arbeiders
in Britsch-Indie werd toegestaan. Als resultaat van deze over-
eenkomst werd het Kon. Besluit van 22 Maart 1872 Nr. 27
vastgesteld, welk Besluit in Suriname werd afgekondigd bij
Publicatie van 3 Mei 1872 G.B. Nr. 8. Dit regelde de wijze
van werving en vervoer van de immigranten, hun behandeling,
hun loon en hun rechten en verplichtingen, alles op grondslag
van de bepalingen van het tractaat van 1870.
Met het algemeen toezicht op de immigranten en de contr6le
op de naleving der verplichtingen van werkgever en werk-
nemer werd een special ambtenaar met den titel van Agent-
Generaal belast. De mogelijkheid om van Engelsche zijde voor
de belangen der immigranten te waken was gewaarborgd door
het aan hen verleend recht steeds den bijstand van den Brit-
schen Consulairen Agent te mogen inroepen.
Het loon werd bepaald, hetzij door een in de werkovereenkomst
opgenomen vast bedrag, hetzij berekend volgens het toen gel-
dend tarief van werktaken en loonen voor vrije arbeiders, vast-
gesteld bij besluit van 12 Maart 1861 G.B. Nr. 1.
De eerste method werd de gebruikelijke en het loon werd
bepaald op het minimum van f 0.60 voor mannen en f 0.40
voor vrouwen, beiden voor een vol dagwerk van 7 uren in het
veld of 10 uren in de fabriek. Ook wanneer op een werkdag
geen werk werd uitgegeven zou dit minimum moeten worden
betaald. Voor behoorlijke woningen en voor de geneeskundige
verzorging en verpleging der immigranten dienden de huurders
te zorgen. Het minimum loon is in 1920 verhoogd tot f 0.80
en f 0.60 en is eerst in 1930, toen de plantages voor een deel
reeds bezweken waren, weer tot het vroeger niveau terug-
gebracht.
De eerste uit Britsch-Indie aangevoerde immigranten stelden
teleur. De selectie bij de werving was onvoldoende geweest,
er waren nogal wat ziekelijke en slappe menschen bij en, wat
erger was, slechts een kleingedeeltebehoordetot den arbeiders-
stand en was bekend met veldwerk.
Geleidelijk verbeterde echter het gehalte en al spoedig leerde
men de Britsch-Indidrs op prija stellen als waardevollewerk-
krachten. Wel is waar warren het dikwijls lastige lieden om mee
om te gaan, zij waren driftig en twistziek van aard, doch het
39







waren krachtige, arbeidzame, spaarzame en sober levende
menschen, die hun loon ten voile waard waren.
Het waren echter dure krachten, wat duidelijk is wanneer wij
nagaan welke kosten daaraan verbonden waren.
Daar waren vooreerst de kosten van aanvoer. Elk jaar werden
deze kosten door den Gouvemeur vastgesteld voor de in dat
jaar aan te voeren transporten en van het aldus vastgesteld be-
drag most de huurder 5/8 betalen. Bij het aangaan van een
hercontract, na afloop van het eerste contract, most voor een
5jarig contract opnieuw 5/8 van het voor dat jaar vastgesteld
bedrag der aanvoerkosten worden betaald. Deze betalingen
moesten geschieden aan het bij verordening van 21 Augustus
1878, G.B. 1880 Nr. 3, ingestelde Immigratiefonds dat zijner-
zijds de kosten van terugvoer of de f 100.- premie per person
voor afstand van bet recht op vrijen terugvoer betaalde en bij
het aangaan van een hercontract den arbeider een premie van
f 20.- uitkeerde voor elk jaar, waarvoor het hercontract werd
aangegaan.
Behalve met deze kosten werd de prijs van den arbeid der
immigranten nog verhoogd met dien van de volgende lasten:
1. de kosten van huisvesting waarvoor de eischen waren vast-
gelegd in artikel 56 van het K.B. van 1872.
2. de kosten der geneeskundige verzorging en verpleging,
vastgelegd in de verordening van 22 October 1872, G.B.
1873 Nr. 4, later vervangen door de verordening van 21
January 1879, G.B. Nr. 8.
3. de kosten der geneeskundige belasting krachtens de ver-
ordening van 21 Januari 1879, G.B. Nr. 9, gewijzigd 23 No-
vember 1901, G.B. 1902 Nr. 8 en 20 Februari 1905, G.B.
Nr. 18, waarbij voor bet thans nog geldend tarief drie grond-
slagen werden vastgesteld en wel 1. f 1.50 per HA. bebouwd
met suikerriet, f0.50 per H.A. rubber of-vezelgewas en f .-
per H.A. ander gewas; 20. 1% van het uitbetaald loon en 30
1/4% van de opbrengst van gronden met suiker en vezel-
gewas beplant en 1% van de opbrengst van andere pro-
ducten. De ratio van dit wonderlijk, vaak onbillijk drukkend
tarief is niet duidelijk.
4. bet hoofdgeld van f 5.- per jaar voor elken mannelijken
immigrant van 15 jaar of ouder en f 2.50 voor elke vrouwelijke
van dien leeftijd, ingevolge de verordening van 21 Augustus
1878, G.B. 1880 Nr. 4.






Het behoeft geen betoog dat al deze kosten, tezamen met het,
in vergelijking met andere tropische gebieden, zeer hooge
minimum-loon den ingevoerden arbeid wel zeer duur maakten,
waardoor het Surinaamsch plantagebedrijf ongunstig bein-
vloed werd met betrekking tot zijn concurrentiemogelijkheid.
Zoolang de productenprijs hoog was en de aangevoerde arbei-
der een waardevolle kracht vormde, zooals de Britsch-Indier,
going het nog wel. De winstmarge was echter belangrijk lager
dan in andere tropische gebieden en liet in doorsnee geen
ruimte om zoowel het bedrijf uit te breiden of te verbeteren
als voldoende reserves te vormen. Men had tusschen beiden
te kiezen en dat in de meeste gevallen aan het eerste de voor-
keur werd gegeven boven het laatste behoeft niet te verwon-
deren.
Immers verbetering of uitbreiding van het productieapparaat
bood de mogelijkheid om te kunnen komen tot de noodzakelijke
verlaging van den kostprijs. Doch het nadeel stond er tegen-
over dat door het niet voldoende reserveeren een zwakke plek
werd gevormd, waarvan de gevolgen zich maar al te pijnlijk
zouden doen gevoelen toen de omstandigheden veranderden.
En de omstandigheden wijzigden zich radical! Vooreerst door
de afnemende waarde als arbeider van den immigrant. Reeds
in 1893 was men, met het oog op een eventueele opzegging van
het tractaat met Engeland, begonnen met arbeidskrachten van
Java aan te voeren. Deze Javaansche immigranten stonden wat
hun arbeidsprestatie betreft achter bij de Britsch-Indiers. Zij
hadden niet alleen minder weerstand dan de laatste, doch de
prikkel van de mogelijkheid iets extra te kunnen verdienen, die
bij den Britsch-Indier van zoo stimuleerenden invloed op zijn
arbeidslust was, ontbrak bij den Javaan vrijwel geheel. Tot
arbeid gedurende meer dan het contractueel verplicht aantal
uren, hoewel hij daarvoor extra betaling kreeg, was hij moeilijk
te bewegen en ook gedurende de verplichte werkuren bleef
zijn prestatie bij die van den Britsch-Indier ten achter.
Waar nu eenmaal in den landbouw met de werkzaamheden
niet te schipperen valt, alles op tijd moet worden gedaan al
naar de seizoenen en de weersomstandigheden eischen, had
men dus meer Javaansche arbeidskrachten noodig om de werk-
zaamheden op tijd gedaan te krijgen danmet Britsch-Indische
krachten het geval was. Meer immigranten beteekende meer
kosten van woningen en van geneeskundige verzorging en ver-
41






pleging, meer geneeskundige belasting, meer hoofdgeld, meer
opzichters voor toezicht op het werk, in 66n woord meer alge-
meene onkosten en daardoor afnemende winstmarge.
Deze ongunstige factor werd eerst in zijn vollen omvang ge-
voeld nadat het tractaat met Engeland in 1918 afliep en men
voor den aanvoer van contractanten uitsluitend op Neder-
landsch-Indie bleef aangewezen.
Een tweede verandering was het geleidelijk dalen van den
marktprijs der producten wonder invloed van toenemende con-
currentie op de wereldmarkt.
Doqr samenwerking van deze beide factoren werd de-druk
van de duurte van den geimporteerden arbeid z66 zwaar dat
de bedrijven er wonder begonnen te bezwijken.
Het is te betreuren dat de Overheid niet bijtijds heeft ingezien
waarheen dit moest leiden en weinig diligent is geweest om de
van verschillende kanten aanbevolen maatregelen om het
Surinaamsch plantagebedrijf better in staat te stellen de con-
currentie te weerstaan te aanvaarden.
Ondanks de klemmende betoogen van de planters en van
deskundige instanties als het SurinameStudie Syndicaat en de
Ondernemersraad voor Suriname werd weinig veranderd en
maar al te vaak kwam een verandering eerst tot stand op een
oogenblik waarop deze reeds door de feiten was achterhaald.
Indien bijtijds de bakens waren verzet toen het getij verliep
had misschien een heelebcel misEre als herhaalde steunver-
leening en het sluiten van ondernemingen voor een deel
kunnen zijn voorkomen.,
De blijvende duurte van de ingevoerde werkktachten noopte
de planters zich zooveel mogelijk los te maken van de immi-
gratie en te trachten zich te redden met de ter plaatse voor-
handen zijnde-krachten. Zij begonnen op hunne plantages
colonies van vrije arbeiders te stichten, die gratis ground ten
gebruike kregen met dikwijls nog een voorschot om een woning
te bouwen, waartegenover zij zich verplichten moesten eenige
dagen in de week voor loon op de plantages te werken. Deze
lieden kwamen echter hun verplichting tot het zich beschikbaar
stellen voor arbeid op de plantage dikwijls niet na en voor bet
hen dwingen tot nakoming van dieverplichting werdniet altijd
voldoende medewerking van de Overheid ondervonden. De
toepassing van art. 29 van de Politiestrafverordening van
29 Nov. 1915, G.B. Nr. 77 (conform art. 132 van de Strafver-






ordening van 1874, G.B. Nr. 16) zou daartoe een uitstekend
middel hebben kunnen zijn. Doch de toepassing van dit artikel
- waaronder feitelijk elk werknemer in Suriname valt was
langzamerhand door de gewoonte beperkt tot wonder contract
staande immigranten en voor verhaal wegens overtreding der
vrije verbintenis tusschen de plantage en den zich daar vesti-
genden arbeider werd de planter naar den civielen rechter
verwezen inplaats dat de zaak voor den strafrechter werd ge-
bracht. Het is duidelijk dat zulk een civiele actie uitzichtsloos
was, zoodat de plantage vrijwel machteloos tegenover den ge-
bruiker van haar ground stond. Men kon den weigeraar ver-
wijderen, doch ook dit bracht zijn moeilijkheden mede en men
had niet de minste garantie dat de nieuwe gebruiker zijn ver-
plichtingen better zou nakomen.
Deze particuliere vestigingen op de plantages zijn in het alge-
meen dan ook geen groot success geweest. Zij brachten in enkele
gevallen een verlichting van de moeilijkheid van het geregeld
voorzien in de vereischte werkkrachten, doch tot een oplossing
in denzinvan onafhankelijkheid van ingevoerden arbeid hebben
zij niet geleid. Evenmin hebben de Gouverementsvestigings-
plaatsen een oplossing gebracht. -
Deze vestigingsplaatsen, waarover wonder het hoofdstuk Kleine
Landbouw meer uitvoerig zal worden gesproken, waren door
het Gouvernement ingericht met de bedoeling centra van
bevolking te doen ontstaan, die als arbeidersreservoirs voor de
plantages zouden kunnen dienen. Vandaar dat zij aanvankelijk
zooveel mogelijk in een centrum van plantagecultuur werden
gevestigd. Deze vestigingsplaatsen werden echter weinig ge-
zocht door de Britsch-Indiers, omdat zij daar geen ground in
eigendom konden krijgen, doch de groote meerderheid der
bevolking werd gevormd door Javanen en Creolen, waarvan de
eerste categories zich in Suriname niet al te ijverig heeft getoond,
terwiji de laatste categories weinig voor plantagearbeid gevoelt
Bovendien leefden de opgezetenen daar wonder voorwaarden
die het hun al heel gemakkelijk maakten met weinig arbeid
door het leven te komen. Tenslotte was er nog de moeilijkheid
dat de tijd waarin van de opgezetenen van de vestigingsplaatsen
voor hun eigen bedrijf, den rijstbouw, het meeste werk vereischt
werd, dikwijls samenviel met den tijd waarin de plantage het
meest behoefte aan arbeidskrachten had. Al deze factoren
tezamen vormden de oorzaak waarom de vestigingsplaatsen als
43






arbeidersreservoir evenmin een success zijn geworden. Zij
hebben evenals de eigen vestigingen op de plantages iets bijge-
dragen tot verlichting der moeilijkheden, doch geen blijvende
oplossing gebracht.
Het arbeidersvraagstuk bleef bestaan, soms in zulk een acuten
vorm dat onvoldoende handen beschikbaar waren om den oogst
op de koffieplantages binnen te halen. Dit vraagstuk werd er
niet eenvoudiger op, toen in 1931 in Nederlandsch-Indie met
het instituut der poenale sanctie gebroken werd en deze ge-
leidelijk zou worden afgeschaft. Dientengevolge konden ook
voor Suriname slechts immigranten als vrije arbeiders worden
geworven en tot welke moeilijkheden de verhoudingtusschen
plantage en arbeiders kon leiden indien de met hen te sluiten
overeenkomsten op zuiver civielrechtelijken grondslag moesten
zijn opgesteld, had de ervaring met de zich op de plantages
vestigende vrije arbeiders geleerd.
In 1930 werden 150 Javaansche gezinnen omvattend 500 per-
sonen als vrije immigranten naar Suriname overgebracht.
Daarvan vestigden 93 gezinnen zich als arbeiders op een 4tal
plantages, terwijl 57 gezinnen zich als landbouwers vestigden
op Domburg en Lelydorp. In 1931 werden wederom 120 ge-
zinnen, omvattend 455 personen, aangevoerd waarvan 65 ge-
zinnen als arbeiders naar een tweetal plantages gingen en de
overige 55 zich weer als landbouwers op Gouvernements-
grond vestigden. Na afloop van hun contract hebben echter de
gezinnen de plantages weer verlaten en zijn ook zij naar domein-
land getrokken.
Met de vestigingsplaatsen zijn wij vanzelf op het terrein der
kolonisatie gekomen. Reeds in 1863 bij de verordening van
1 Augustus, G.B. Nr. 23 waren de eerste maatregelen genomen
om de vestiging van kolonisten te bevorderen door de gelegen-
heid te openen kosteloos ground ter bebouwing te kunnen ver-
krijgen, welke ground bij geregelde bebouwing zelfs gratis in
eigendom zou kunnen worden verkregen. De voorrechten aan
kolonisten werden in later jaren nog wat uitgebreid en vonden
tenslotte definitive regeling in de verordening van 11 Decem-
ber 1914, G.B. 1916 Nr. 24.
Deze regelingen waren echter alle gericht op binding aan het
land van hen die hun contract op de plantages hadden uitge-
diend, terwiji de systematische bevordering der vrije immi-
gratie van bekwame kolonisten niet ter hand werd genomen.


























































1. Karaibisch meisje.
2. Koto-Misi.
3. Boschnegerfamilie.
4. Indianenfamilie.































L


1 Ja'. ,ll in -. lr etir I;
2. Brit,.:h-Ini-l h,- kleirie ndi. j-
bou ier- .... ririHn
3. Hui- iar eci H.hllanrd-.:hcn .ier
4. B r.1 :;er ne i.ri-n


p.t-


L~






De oplossing van het bevolkingvraagstuk werd te veel gezien
als een voorziening in de behoefte aan arbeidskrachten voor
de plantages en te nauw daarmede verbonden geacht.
Wanneer men de opvatting van bet Gouvernement mag aflei-
den uit de wijze waarop naar de oplossing werd gestreefd, dan
kan men geen anderen indruk krijgen dan dat de aanvoer van
plantage-arbeiders primair, bevolkingsaanwas als een gevolg
daarvan, dus secundair werd geacht. Men deed wat men kon
om de immigranten, die hun contract hadden uitgediend, voor
het land te behouden door het toekennen van een premie voor
het recht op vrijen terugvoer en door het op uiterst gemakke-
lijke voorwaarden beschikbaar stellen van land. Doch wanneer
de plantages geen arbeiders aanvroegen stond de immigratie
still en kon dus ook geen bevolkingsaanwas door aanvoer van
buiten plaatsvinden.
Toch was die aanwas in de eerste plaats noodig, wilde men uit-
eindelijk van den kostbaren aanvoer van arbeidskrachten van
elders vrij komen. Slechts wanneer de bevolking tot zoodanige
hoogte kon worden opgevoerd dat steeds voldoende arbeids-
krachten in het land zelfaanwezig waren, zou onafhankelijkheid
van aanvoer van buiten te bereiken zijn. Maar op de wijze
waarop men het problem aanpakte werd de aanwas der be-
volking teveel afhankelijk van den wisselenden economischen
toestand van het plantagebedrijf en daardoor teveel vertraagd.
Indien men reeds van den aanvang der immigratie uit Britsch-
India er stelselmatig naar gestreefd had zelfstandige vrije land-
bouwers aan te voeren naast contractarbeiders ten behoeve
der plantages, dan zou de bevolking van Suriname het dubbele
of driedubbele van than hebben kunnen bedragen, waardoor
de Surinaamsche gemeenschap er allicht economisch sterker
voor zou hebben gestaan en minder afhankelijk van vreemde
werkkrachten zou zijn geweest dan nog steeds het geval is.
In 1930 werd, zooals wij boven gezien hebben, het eerste trans-
port vrije immigranten aangevoerd, in 1931 door een tweede
gevolgd. Maar ook bij deze kolonisatie stond het voorzien in
arbeidskrachten voor de plantages op den voorgrond. Van de
met die beide transporten aangevoerde 270 gezinnen gingen
er 158 naar de plantages en de overige 112, die toen niet op de
plantages konden worden ondergebracht, vestigden zich zelf-
standig. Daarna stond de aanvoer weer geruimen tijd still,
aangezien, in verband met de economische wereldcrisis, van







de zijde der plantages weinig of geen vraag naar arbeiders be-
stond. Eindelijk werd in 1939 weer een groep van 381 gezinnen,
omvattend 990 personen, aangevoerd, welke met uitzondering
van een tweetal gezinnen alle naar de plantages gingen.
Zooals men ziet was bij al deze aanvoeren het voorzien in de
behoefte aan plantagearbeiders nog steeds primair en going bet
geenszins om een principieele poging tot kolonisatie. Eerst in
1940 zou-daar iets van komen. In 1939 werden nl. door het
Gouvernement regelingen getroffen voor den aanvoer in 1940
van 500 Javaansche gezinnen, omvattend ongeveer 1200 per-
sonen zuiver ten behoeve van de kolonisatie. Zij zouden
worden gevestigd in den Saramaccapolder, waar terreinen voor
hen in gereedheid werden gebracht.
Het uitbreken van den oorlog heeft tot nu toe belet na te gaan,
welk resultaat deze eerste zuivere kolonisatieproef heeft opge-
leverd en of zij door meerdere gevolgd is.
Wanneer wij nu nagaan wat sedert 1873 met de immigratie is
bereikt, dan moet in de eerste plaats worden geconstateerd dat
Suriname daar ontegenzeggelijk van heeft geprofiteerd. Het is
daardoor mogelijk geweest het plantagebedrijf, dat na de af-
schaffing der slavernij ten ondergang gedoemd scheen, in stand
te houden. Het heeft tevens een kleinlandbouwersstand doen
ontstaan, waarvan de productive reeds een niet onaanzienlijke
waarde vertegenwoordigt en die reeds deel aan de export be-
gint te nemen (rijst). Ook heeft zij een niet te verwaarloozen
bevolkingsaanwas gebracht.
Enkele cijfers om een en ander aan te toonen mqgen worden
aangehaald.
Toen de slavernij werd afgeschaft omvatte de bevolking ruim
52,000 zielen, de Boschnegers en Indianen niet medegerekend.
Op 31 December 1939 bedroeg bet aantal zielen ongeveer
156,000 eveneens, zonder Boschnegers en Indianen. Er valt
dus een bevolkingsaanwas van 104,000 zielen te constateeren,
waarvan volgens de laatst bekende officieele gegevens per
31 December 1937 75,744 afkomstig van oorspronkelijk als
immigranten in Suriname aangevoerden en hun afstammelingen.
Zonder immigratie zou de bevolking dus thans niet meer dan
even 80,000 zielen hebben bedragen.
De kleinlandbouwersstand omvatte op 31 December 1937
73,993 personen, die in 1937 voor een waarde van f 2,071,493
produceerden. Dat dit alles voor Suriname allerminst van belang






ontbloot is geweest, geven wij gaarne toe en het mag dan ook
geenszins als een onderschatting van hetgeen bereikt is worden
beschouwd, wanneer wij desondanks verklaren dat dit onvol-
doende is geweest. Met systematische bevordering van de vrije
kolonisatie had in de 80 jaren, die sedert de afschaffing van de
slavernij verloopen zijn, meer kunnen en moeten zijn bereikt
dan bereikt is.
Wanneer wij zien wat in Britsch Guyana bereikt is met een,
direct na afschaffing der slavernij, krachtig aangevangeen e
blijvend bevorderde immigratie, te weten een bevolking die
meer dantweemaal zoo groot is als die van Suriname, vormende
een gemeenschap bij wier economische draagkracht, om. zich
uitende in de cijfers van export en import, de Surinaamsche
gemeenschap verre ten achter staat, dan kunnen wij niet anders
dan ten zeerste betreuren dat voor Suriname het bevolkings-
vraagstuk niet krachtiger is aangevat geworden.
Het bevolkings- en vooral het arbeidersvraagstuk bestaat daar
nog steeds. Het is nog steeds het struikelblok voor de ontwik-
keling van het land en voor de deelneming aan die ontwikke-
ling door het kapitaal. Het uit den weg ruimen van dit struikel-
blok is en blijft een eerste vereischte voor de welvaart van
Suriname.
Elk jaar dat men daarmede wacht zullen de kosten om het uit
den weg te ruimen hooger worden. Doch wat die kosten ook
zullen zijn, in de toekomst zullen zij blijken rendabele uitgaven
te zijn geweest, want zonder deze zal het land blijven kwijnen
en zullen de jaarlijksche subsidies van het Moederland niet
kunnen worden bedindigd.
Voor wie Suriname niet van nabij kent bestaat er ongetwijfeld
tegenstrijdigheid tusschen de steeds weer herhaalde klachten
over gebrek aan arbeidskrachten en de berichten over wegen-
aanleg enz. in werkverschaffng in verband met onvoldoende
werkgelegenheid in het land.
Het kan daarom zijn nut hebben als slot van dit overzicht een
kort resumn te geven, waaruit blijkt dat deze inderdaad be-
staande tegenstrijdigheid historisch en op ground van de natuur-
lijke gesteldheid van het land te verklaren is.
De oorspronkelijke bewoners van Suriname waren ongeschikt
voor den vereischten arbeid en werden vervangen door inge-
voerde slaven. Deze werkkrachten vielen weg door de afschaf-
fing van de slavemij, omdat de vrijgelaten slaven een overi-
47






gens psychologisch zeer wel te verdaren afkeer toonden van
het werk, waartoe zij geslachten lang waren gedwongen geweest.
Zij vegeteerden op kostgrondjes in een behagelijk niets doen
oftrokken naar de stad Paramaribo, waar zij een bestaan zochten
als ambachtslieden, karrevoerders, havenarbeiders enz. Er
kwam daardoor meer aanbod van werk in de stad dan waaraan
behoefte was en al spoedig ontstond de moeilijkheid, hoe een
aantal van deze vrijgelatenen in eigen onderhoud te laten voor-
zien. Sedert het midden der 70er jaren hebben de goud-,
balata- en houtbedrijven een groot aantal hunner geabsorbeerd,
doch met het achteruitgaan of stopzetten van deze bedrijven
zijn de meesten weer vrijgekomen en is de moeilijkheid wat
met hen aan te vangen toegenomen. Het is deze categories welke .
bedoeld wordt, wanneer van onvoldoende werkgelegenheid
gesproken wordt en waarvoor een uitkomst wordt gezocht in
werkverschaffing door wegenaanleg en het vergemakkelijken
van de mogelijkheid om zich door goud zoeken of balata winnen
een zelfstandig bestaan te verzekeren. Daarnast tracht men
hen weer naar het land terug te brengen door het inrichten van
landbouwkolonies waar zij geleid worden en finantieel gesteund,
totdat zij geleerd hebben hun landje te bewerken en de eerste
vruchten daarvan geoogst kunnen worden. Voor plantagearbeid
is op deze lieden echter niet te rekenen. Op het oogenblik fun-
geert het bauxietbedrijf voor een aantal hunner als werkgever.
Maar Suriname is een land dat door zijn natuurlijke gesteldheid
allereerst is aangewezen op den landbouw. De weggevallen
slavenarbeid most dus door andere worden vervangen om het
plantagebedrijf in stand te kunnen houden. Daarin werd, nadat
helaas 10 kostbare jaren zeer ten nadeele der plantages ver-
loren waren gegaan, voorzien door de immigratie van Britsch-
Indiers, later tezamen met die van Javanen. Doch ook hierdoor
werd geen voldoende arbeidersreserve gevormd waaruit ten
behoeve der plantages kon worden geput. Want de Britsch-
Indiers, waarvan de aanvoer in 1918 beeindigd werd, hadden
6f zich als zelfstandige landbouwers gevestigd 6f zij hadden
zich op andere werkzaamheden toegelegd. In beide richtingen
hebben zij door hun energie, arbeidzaamheid en soberheid
heel wat bereikt en hun nakomelingen gaan een steeds waarde-
voller deel der bevolking vormen.
Ook de Javaansche immigranten keeren na afloop van hun con-
tract voor het meerendeel de plantages den rug toe. Zij gaan
































Boschnegervergadering (Kroetoe).


Fraai besneden Boschnegerwoning in het dorp Apatou.
Fraai besneden Boschnegerwoning in het dorp Apatou.









U

"&.
-..~


Nieuw-Nickerie. Rijstvelden in de van Drimmelenpolder.


Proef-aanplant van oliepalmen op de plantage Waterland.






naar de vestigingsplatsen of vestigen zich op een ander stukje
domeingrond en kunnen zich daar, dank zij de uiterst gemak-
kelijke voorwaarden waarop ground voor hen ter beschikking
wordt gesteld, met een minimum van inspanning in het leven
houden. Zij hebben langs dezen weg wel uitermate weinig kans
op maatschappelijke verbetering van positive, doch dit is een
overweging die in hun zorgelooze geestesgesteldheid blijkbaar
niet opkomt. Een deel hunner gaat eveneens naar Paramaribo,
echter niet zooals de Britsch-Indier om zich daar in ambacht
of bedrijf met ijver en energie omhoog te werken, doch om
zich te verhuren als huisbediende, kok, of in een andere be-
trekking waarin geen al te ingrijpend beroep op hun arbeidslust
wordt gedaan. Slechts een klein aantal blijft als vrije arbeider
op de plantages.
Aldus heeft de ondervinding geleerd dat op immigranten, die
naar de stad zijn getrokken, heelemaal niet meer voor de plan-
tages kan worden gerekend en dat op hen die kleinlandbouwer
zijn geworden, hetzij op de vestigingsplaatsen hetzij daarbuiten,
niet meer met zekerheid als arbeidskracht mag worden gere-
kend, al zullen zij dan ook nu en dan voor een korten tijd wel
eens werk voor de plantages verrichten.
Het resultaat van een en ander is dat er ten behoeve van het
plantagebedrijf slechts een zeer kleine arbeidersreserve in
Suriname bestaat, die bij de minste of geringste vraag spoedig
is uitgeput en die voor het oprichten van nieuwe bedrijven
heelemaal geen ruimte laat, terwijl de bevolking nog steeds
te gering is om een voor de behoeften der plantages geschikten
arbeidersstand te kunnen opleveren, die voldoende is om er op
te mogen rekenen dat men daaruit steeds naar behoefte zal
kunnen putten.
En het betreft deze categories wanneer men het gebrek aan
arbeidskrachten als bezwaar voor het in stand houden van be-
staande of het oprichten van nieuwe ondernemingen hoort naar
voren brengen.

Sturi me in aet begin der twisdigae eeW.

In de voorgaande hoofdstukken is een algemeen overzicht ge-
geven van Suriname, zoodat men zich een indruk kan vormen
van wat dit gebiedsdeel eigenlijk is.
Thans overgaande tot de behandeling van het economisch leven,







waarbij in het bijzonder zal worden nagegaan hoe dit zich in de
laatste 40 jaren heeft ontwikkeld, dient allereerst een overzicht
te worden gegeven van den toestand waarin Suriname verkeerde
omstreeks 1900, het jaar dat ons punt van uitgang vormt.
In 1900 was Suriname een gemeenschap die 68,968 inwoners
telde, de Boschnegers en Indianen niet medegerekend. Dit zoo
nauwkeurig aangegeven officieele cijfer berustte echter op een
schatting, want na de wonder Engelsch bestuur in 1811 gehouden
volkstelling heeft geen telling meer plaats gevonden. Het aantal
in 1900 aanwezige Boschnegers en Indianen werd op 12 a 15,000
geschat, zoodat men voor de gansche bevolking op 80 & 85,000
zielen komt, of % per km'.
Deze bevolking, voor zoover zij niet zooals de Boschnegers en
Indianen in de bosschen huisde, was voor bijna de helft nl.
ongeveer 32,000 zielen in de hoofdplaats Paramaribo gevestigd;
daaraast waren er nog enkele kleine centra, te weten Nieuw-
Nickerie met ongeveer 1400 inwoners, Totness in het district
Coronie met ruim 600 inwoners en Albina in het district Maro-
wijne met ruim 300 inwoners. De overige ruim 33,000 inge-
zetenen, waaronder ongeveer 7000 immigranten, waren ver-
spreid over de plantages en gronden van een ongeveer 50 km
diepe kuststrook. In hoofdzaak leefden deze menschen van
den landbouw, een landbouw echter die, behalve wat het plan-
tagebedrijf betreft, voor den uitvoer weinig waarde had. De
kleine landbouwer droeg daartoe slechts bij voor zoover hij wat
cacao op zijn grondje verbouwde, doch overigens was zijn
productiviteit gericht op voorziening in eigen behoeften en
verkoop van het meerdere in de bevolkingscentra. En aangezien
dit meerdere feitelijk teveel was voor de behoeften der stads-
bevolking, waren de prijzen van zijn producten laag. Van eenige
kapitaalsvorming bij deze categories was dan ook weinig of geen
sprake. Ook het plantagebedrijf droeg weinig bij tot het vormen
van een volksvermogen. De plantages behoorden voor het
meerendeel aan niet in bet land gevestigde eigenaren, zoodat
de met bet bedrijf te behalen winst, indien die er al was, in bet
buitenland bleef. Van wetenschappelijke voorlichting van den
landbouw kon nog nauwelijks worden gesproken. Weliswaar
was kort te voren de cultuurtuin aangelegd, doch een landbouw-
departement bestond nog niet en het zou nog tot 1904 duren
voordat de eerste Inspecteur van den Landbouw, Dr. C. J. J.
van Hall, zijn werkzaamheid zou beginnen en daarmede een
50







aanvang zou worden gemaakt met den opbouw van een voor-
lichtingsinstituut.
Wat den omvang van het landbouwbedrijf aanaat, in den
Surinaamschen Almanak voor 1901 vinden wij nog 180 plan-
tages en gronden vermeld met een oppervlakte in cultuur van
meer dan 10 ha. Daaronder waren er echter maar 45 die een
oppervlakte in cultuur hadden van meer dan 100 ha, terwijl
29 tusschen 50 en 100 ha in bedrijf hadden.
Het plantagebedrijf legde zich toe op den verbouw van suiker,
cacao en koffie. Het aantal suikerfabrieken bedroeg 7 met een
gezamenlijke oppervlakte in suikerrietvan 2012 ha en een pro-
ductie van 9yz million kg suiker, 845,0001 rum en 1,230,000 kg
melasse. De overige plantages verbouwden in hoofdzaak cacao,
het product dat al sedert 1700 met success in Suriname was ge-
teeld. Ook de kleine landbouw verbouwde veel cacao. Omstreeks
1900 bedroeg het oppervlak bij plantages en kleinen landbouw
in productive, naar schatting 12,000 ha, terwiji de productive
ongeveer 4 million kg beliep. De cultuur verkeerde echter
niet in een gunstige conditie. De schadelijke invloed van de
omstreeks 1895 opgetreden kruteneit bo deed
zich meer en meer gevoelen. De prijsvan het product van
omstreeks 80 cts. per kg was echter nog goed loonend. Met
koffie was het anders gesteld. De reeds sedert eenige jaren
aanhoudende lage prijs van dit product liet geen loonenden
verbouw meer toe en had de belangstelling voor de cultuur
verloren doen gaan. Er was slechts en plantage, nl. Voorburg,
die de koffiecultuur als hoofdcultuur dreef. De overige hiel-
den slechts keine aanplantingen als bijcultuur aan en bij den
keinen landbouwer kwam zij praktisch niet voor. De productive,
ongeveer 350,000 kg, was nog geen tiende gedeelte van die van
cacao. De kleine landbouwer produceerde in hoofdzaak aard-
vruchten, bananen en bacoven voor plaatselijk gebruik. De
voor de consumptie benoodigde rijst werd ingevoerd, de total
eigen productive bedroeg niet meer dan even 50,000 kg.
Van buitenaf werd eenige belangstelling in het Surinaamsch
landbouwbedrijf getoond door keine proefaanplantingen van
tabak, rubber en sizal, doch veel resultaat was er nog niet mee
verkregen.
In het goud- en balatabedrijf heerschte wel eenige levendig-
heid. De productive van goud bedroeg in 1900 bijna 900 kg en
er was veel belangstelling van buiten. Men verwachtte een






verdere belangrijke ontwikkeling van deze industries zoodra de
spoorweg van Paramaribo naar de Lawa zou voltooid zijn. Voor
den aanleg van dezen spoorweg was in 1899 aan de Maatschappi
Suriname concessie verleend, doch een aanvang met de daar-
voor noodige werkzaamheden had zij nog niet gemaakt.
De balata bracht hooge prijzen op, tot f 3.25 per kg, waardoor
de inzameling sterk gestimuleerd werd. De productive was
reeds tot over 200,000 kg gestegen en vooral Nieuw-Nickerie,
waar enkele groote exploitanten gevestigd waren, profiteerde
van den in deze industries heerschenden opbloei.
Het verkeer in de kolonie geschiedde in hoofdzaak over de
waterwegen. Het wegenstelsel was nog zeer bescheiden, ver-
harde wegen kwamen weinig voor. Zelfs in Paramaribo waren
de wegen nog weinig verhard. Dit verkeer te water werd, be-
halve door particulieren, onderhouden door de koloniale vaar-
tuigen, die ook het verkeer over zee tusschen Paramaribo en
Nieuw-Nickerie, Coronie en Albina onderhielden. Een regel-
matig verkeer met het buitenland werd onderhouden door de
Kon. West-Ind. Maildienst, de Compagnie G&nrale Trans-
atlantique en The Royal Mail Steam Packet Company. Het
telegrafisch verkeer werd verzorgd door de Compagnie Fran-
caise des Cables T1l1graphiques, die een subsidievan f 24,000.-
per jaar uit de koloniale kas ontving. Er was een bescheiden net
van telefonische verbindingen, dat in beheer was van het Gou-
vernement. In total omvatte dit net 97 aangeslotenen in
Paramaribo en 31 aangeslotenen buiten Paramaribo.
Het onderwijs was goed, doch going niet verder dan Uitgebreid
Lager Onderwijs. Er waren 7 Gouvemementsscholen voor
U.L.O., te weten i voor jongens, 2 voor meisjes en 4 gemengde
scholen, 4 bijzondere scholen, waarvan 1 voor meisjes en 3 ge-
mengd, en enkele particuliere bewaarscholen.
De Evangelische Broedergemeente onderhield een vijftal
scholen, de Roomsch Katholieken een zestal.
De vrije Evangelisatie onderhield een tweetal Christelijke
scholen, nl. een voor U.L.O. en een Fr6belschool.
De opleiding der onderwijskrachten geschiedde aan eenNor-
maalschool van het Gouvernement en een Centraalschool tot
opleiding van onderwijzers van de Evangelische Broederge-
meente.
Vermelden wij tenslotte de Ambachtsschool en de Genees-
kundige school, dan kan worden vastgesteld dat demogelijkheid






tot een behoorlijke ontwikkeling voor zoo'n kleine gemeen-
schap ruimschoots openstond.
In de medische verzorging werd, behalve door de in Suriname
opgeleide artsen, voorzien door de militaire geneekundigen
van het garnizoen, terwijl het Militaire Hospitaal tevens vor
de verpleging der burgerij diende.
De Overheidsfinancien waren niet geheel in evenwicht, hoewel
het door het Moederland bij te passen nadeelig verschil tus-
schen ontvangsten en uitgaven gering was in vergelijking met
wat het later worden zou.
De rekening voor 1900 gaf een total aan inkomsten van
f 2,084,937.17 en aan uitgaven van f 2,260,777.91, zoodat het
verschil, uit bijdrage van 's Rijks Schatkist aangevuld,
f 175,840.74 bedroeg.
Den voornaamsten inkomstenpost vormden de invoerrechten,
die f 1,093,894.97 opbrachten.
De invoer beliep f 6,166,608, waarin Nederland voor ongeveer
de helft deel had, nl. voor f 2,992,000. Daarop volgde de invoer
vanuit de Vereenigde Staten met f 1,419,000, terwijl de rest ad
f 1,755,000 uit verschillende andere landen afkomstig was.
De uitvoer beliep f 5,540,000, waarvan f 1,948,000 naar Neder-
land, f 3,025,000 naar de Vereenigde Staten en f 568,000 naar
andere landen.
Hoe is nu de verdere ontwikkeling geweest?
Om op deze vraag een antwoord te geven zullen de verschil-
lende bronnen van bestaan worden behandeld, te beginnen
met den landbouw. Eerst zullen worden nagegaan de verschil-
lende producten, door den grooten landbouw (de plantages)
verbouwd, terwiji daarna een bespreking van den kleinen land-
bouw zal volgen.
Een overzicht van den uitvoer van de producten van den
grooten landbouw vindt men in Bijlage II opgenomen.

De sdkereaulsmr.
Zij is de oudste cultuur in Suriname. In 1667, toen het land op
de Engeslchen veroverd werd, bestonden er reeds 40 & 50
,,suikerwerken", zooals men toen de onderemingen noemde,
en het belang dat deze cultuur voor de toenmalige volksplanting
vertegenwoordigde wordt het best weergegeven door vermel-
ding van het feit dat bij gebrek aan voldoende constant geld
53






suiker als wettig betaalmiddel werd aangenomen met een vast-
gestelde courante waarde van 2 stuivers het pond.
Gedurende geruimen tijd bleef zij de hoofdcultuur voor Suri-
name. Het aantal ondememingen nam sterk toe, doch zij warren
slechts klein. De afschaffing van de slavemij in 1863 deed het
aantal snel afnemen als gevolg van het tekort aan arbeids-
krachten, dat ontstaan was, en aan het beginvan deze eeuwwaren
nog slechts een zevental plantages in bedrijf, waarvan al spoedig
een tweetal afvielen. Het vijftal fabrieken dat overbleef is in
stand gebleven tot aan de crisis die in 1929 begon, en thans zijn
er nog slechts twee over, nl. Mariinburg, de ondereming van
de Nederlandsche Handel-Mij. en Alliance, eenaanEngelsche
eigenaren toebehoorende familievennootschap.
De omvang, wat productive betreft, is echter niet met bet aantal
afgenomen, zij is nog steeds op dezelfde hoogte als in den tijd
toen men overall in Suriname kleine plantages met daarbi be-
hoorende suikermolens vond. In 1930, 1931 en 1932 was de
productive van de vijf toen nog werkende fabrieken zelfs bijna
tweemaal zoo groot als in de beste tijden der cultuur in vorige
eeuwen. Uitbreiding van bet areaal en verbeterde werkwijze
hebben daartoe geleid. Vooral Mari&nburg is in dit opzicht
diligent geweest. Daar werd een geheel nieuwe moderne in-
stallatie voor de suikerfabricatie tot stand gebracht, welke in
1922 in gebruik werd genomen. De vernieuwing van de ver-
werkingsinstalltie going gepaard met een geleidelijke uitbrei-
ding van den aanplant.
De total productive 1) van Suriname welke in 1900 12950 ton
bedroeg schommelde tot in de eerste oorlogsjaren, al naar de
weersomstandigheden meer of minder gunstig voor de cultuur
waren, tusschen ruim 10,000 en ruim 14,000 ton. In de later
oorlogsjaren daalde de productive scherp wonder den invloed
van factoren waarop wij nader terugkomen tot 7,580 ton om
daara weer geleidelijk op te loopen tot de vroegere hoogte.
Vervolgens vond, als gevolg van de verhoogde werkzaamheid
van Marienburg, een krachtige stijging plaats tot 1932 toen het
hoogtepunt met 24,572 ton bereikt werd. Daarna trad opnieuw
een dealing in, in verband met het sluiten van verschillende
ondememingen, en welin 1932 Rust enWerk met een productive
van ongeveer 2000 ton, kort daarna gevolgd door Waterloo
en Hazard in Nickerie met een productive van 4000 & 4500 ton.
) VgL BjlageI.
54






De prijs waartoe suiker gevallen was maakte bet voor deze
ondernemingen niet meer mogelijk bet bedrijf voort te zetten.
Sedert dien bewoog de productive zich tusschen de grenzen
van ongeveer 17000 tot 18000 ton, doch in 1938 en 1939 was zij
weer gedaald tot 14203 en 11680 ton, in verband met ongunstig
weer en onvoldoende arbeidskrachten.
Bodem en klimaat zijn in Suriname zeer geschikt voor de cul-
tuur. Reeds het zich gedurende meer dan 3 eeuwen (in 1640
werd het suikerriet door Fransche kolonisten in Suriname
ingevoerd) handhaven daarvan wijst daarop, doch ook des-
kundigen bekend met de suikercultuur in Oost-IndiCe die zich
daarover uitspraken, zijn bet er over eens dat daaromtrent geen
twijfel behoeft te bestaan.
Hoewel door onvoldoende beschikking over niet te dure ar-
beidskrachten de cultuur niet intensief gedreven kan worden
en aan rietselectie nog betrekkelijk weinig is gedaan, is de op-
brengst per oppervlakte-eenheid zeer behoorlijk en kan deze
wonder normal weersomstandigheden op 6 & 7 ton suiker per
ha worden aangenomen. De ground is goedkoop, tegen een
canon van 23 cent per ha per jaar is zooveel ground te krijgen als
men wil. Ernstige ziekten en plagen hebben zich niet voor-
gedaan. De sereh-ziekte die in Oost-Indie zulk een schade kan
berokkenen komt in Suriname niet voor. Wel kent men er de
mosaic of gele strepenziekte en ook heeft men er wel last van.
rietboorders, doch de door een en ander veroozaakte schade
is nooit van ernstigen omvang geweest.
De vraag mag dan ook gesteld hoe het komt, dat wonder zulke
gunstige omstandigheden de cultuur zich in Suriname nooit
tot een omvangrijke heeft kunnen ontwikkelen. Verschillende
oorzaken zijn daarvoor aan te wijzen.
Behalve de onderneming Mari&nburg behoorden de in het begin
van deze eeuw nog bestaande ondernemingen aan particu-
lieren of aan familievennootschappen. De ter beschikking
staande werkkapitalen waren niet al te omvangrijk en deze aan
te vullen uit de winst was bezwaarlijk, omdat deze winst slechts
matig was, en het beschikbare deel daaivan gedrukt werd door
uitkeeringen aan de eigenaren voor levensonderhoud. De ont-
wikkeling van het bedrijfsleven going meer en meer in de
richting van het grootbedrijf, waartegen het voor den kleine-
ren ondernemer moeilijk was te concurreeren, des te moei-
lijker wanneer men door onvoldoende beschikking over kapi-
55






taal niet in staat was zin bedrijf te moderiseeren en uit te
breiden. De Surinaamnche ondememingen, die geen kans had-
den door uitbreiding en modemiseering baren kostprijs terug
te brengen, moesten dus op den duur wel den strijd opgeven,
een process dat nog verhaast werd door de crisis van 1929.
Dat dit opgeven van den strijd om het bestaan van de kleinere
ondernemingen niet den vorm aannam van ovemame door een
of meer krachtige concerns en aanpassing aan de eischen van
denmodernen tijd, doch tot algeheele liquidatie leidde, vindt
inandere factoren zijnverkaring.Verrewegdenvoonaamstenvan
deze factoren vormen de moeilijkheden bij de voorziening in
arbeidskrachten en de moeilijkheden aan den afzet van bet
product in den weg gelegd.
Het arbeidersvraagstuk hebben wij reeds in een vorig hoofd-
stuk behandeld. Hier kan worden volstaan met er aan te her-
inneren, dat de van buiten aangevoerde arbeiskrachten duur
zijn en op geregelde voorziening niet kan worden gerekend.
en waar de suikercultuur, wil zij behoorlijk loonend zjn, steeds
op ruim aanbod van arbeidskracht tegen niet te hoogen pris
moet kunnen rekenen, staat de cultuur in Suriname in dit op-
zicht sterk ten achter bij die in landen, waar als gevolg van vol-
doende eigen bevolking kan worden gerekend op blijvende
voorziening in de benoodigde billijke arbeidskracht.
De afzet van het product vormt de tweede van bovenvermelde
-moeilijkheden. In de gewesten, waarop Suriname door zijn
ligging zou zijn aangewezen, kan bet geen afzet vinden. De
andere landen in Zuid-Amerika produceeren voor het meeren-
deel ook suiker, genoeg voor eigen behoefte. De uitvoer richtte
zich derhalve van oudsher naar Noord-Amerika en West-
Europa, tot 1920 hoofdzakelijk naar de Vereenigde Staten.
Doch in Noord-Amerika stuit de Surinaamsche suiker op de
in de gebiedsdeelen van het Britsche Rijk uitgeoefende imperial
preference en op de beschermende maatregelen van de Ver-
eenigde Staten. Niet alleen dat deze Hawai, de Philippijnen,
Porto Rico en de Maagden-eilanden behandelen als eigen
gebiedsdeel, dus vrij van rechten, en dat zij sedert 1903 Cuba
met een 20% preferentieel tarief beschermen, maar sedert
1934 hebben zij een contingenteering ingevoerd, waarbij aan
Suriname een ,,import" van slechts enkele Amerikaansche
ponden suiker per jaar is toegestaan.
En al is nu aan de Surinaamsche suikerondernemingen, voor
56
































Suikerrietpers der Boschnegers.


De moderne suikerfabriek Marienburg.

































Woning van een Plantage-Directeur.


Moderne koffiefabriek annex rijstpellerij.






aoover zij voor de binaenlandsche market werken, een loonende
afzet veizekerd tengevolge van het invoerrecht van f 10.-
per 100 kg voor raffnade en f 5.- voor ruwe suiker, beide met
25 opcenten, de opnamecapaciteit der binnenandsche market
(2500 A 3000 ton per jaar) is te gering om voldoende tegenwicht
te vormen tegen de belemmeringen aan de Surinanmche
suiker op de wereldmarkt in den weg gelegd.
Hierbij is echter wel in aanmerking te nemen dat de allerwegen
aan suikerproducenten verleende bescherming tot een over-
productie heeft geleid, die den wereldprijs in dejareni934-1936
tot een peil heeft doen dalen van ongeveer f 2.50 per 100 kg.
f.o.b. Paramaribo. Het is niet aante nemen, dat On suikerfabriek
ter wereld op die basis winst heeft kunnen maken; het tot
stand komen van de Internationale Suikerconventie van 1937
is een bewijs, dat het onhoudbare van den ontstanen toestand
algemeen werd ingezien.
Tenslotte is devracht voor de Surinaamsche suiker hoog,omdat
de productive niet groot genoeg is om schepen daarvoor te char-
teren, zoodat als gewone stuklading moet worden veracheept.
De bezwaren van te klein kapitaal en van te hooge vrachten
zullen vanzelf wegvallen indien het grootbedrijf zich met de
cultuur in Suriname za gaan bemoeien. Doch daartoe is het
tot nog toe niet kunnen komen. De onzekerheid van de arbei-
dersvoorziening en van den afzet van het product zijn daarvoor
tot dusver een onoverkomelijk beletsel geweest.
Cane-farming, d.i. het doen verbouwen van suikerriet doo
den klein-landbouwer die zijn product voor een vastgesteldea
prijs levert aan een central suikerfabriek, zooals op Barbado
al sedert tientallen jaren geschied is, heeft zich in Surinam
nooit ontwikkeld. In 1905 zijn door het Gouvernement planner
gemaakt om een central suikerfabriek ten behoeve van cane-
farmers in den Saramaccapolder te stichten. Van de uitvoerin
van deze plannen is echter niets kunnen komen, aangezien naaS
de meening van de Nederlandsche Regeering het oprichten
van een Gouvernementssuikerfabriek most worden beschouw4
als een rechtstreeks van Regeeringswege steunen van de suif
kerindustrie, wat in strijd was met de bepalingen van de Br
selsche suikerconventie van 1902.
Na het loslaten van deze Overheidsplannen werd in 1907 door
eenige particulieren in Holland een syndicaat gevormd om de
mogelijkheid van de oprichting van een groote suikerfabriek






te onderzoeken. Als Gedelegeerde van dit syndicate kwam de
heerJ. SibingaMulder naar Suriname, die een uitgebreidonder-
zoek instelde. Tot de oprichting van zulk een fabriek is het
echter niet gekomen. Het was vooral de duurte der arbeids-
1kracht en de onzekerheid van den geregelden aanvoer van die
ikracht, die van de plannen deed afzien.
juist 10 jaren later, nl. in 1917, werd opnieuw een onderaoek
ingesteld door het in Nederland door ,,belangstellenden in de
/ontwikkeling van Suriname en ten deele belanghebbenden bij
de suikerindustrie" gevormde Suriname Suikersyndicaat.
Voor dit syndicaat kwam de heer L. Diephuis, oud-admini-
strateur van suikerondernemingenopJava, naar Suriname, waar
hij ruim vier maanden verbleef. Zijn rapport, waarin een be-
grooting voor een fabriek met 4000 akkers (1600 ha) aanplant,
was ten aanzien van de kansen der cultuur op zichzelf geenszins
ongunstig. De gesteldheid van bodem en klimaat werd door
hem zeer gunstig voor de suikercultuur genoemd.
Ten aanzien van de arbeidersvoorziening en de mogelijkheid
van afzet van het product was hij echter minder goed gestemd.
In zijne conclusies geeft hij dan ook zeer duidelijk te kennen
dat eerst aan kapitaalbelegging in suikerondernemingen in
Suriname kan worden gedacht, wanneer men absoluut zeker is
dat voldoende arbeiders op niet te bezwarende voorwaarden
te verkrijgen zullen zijn en zekerheid zal zijn verkregen omtrent
de market waarop de Surinaamsche suiker plaatsing kan vinden.
Van het oprichten van de beoogde groote ondereming is ook
toen niets gekomen.
Ook het in 1919 verschenen rapport van het Suriname Studie
Syndicaat, eveneens een door particulieren in Nederland ge-
vormd syndicaat, wijst er bij de behandeling van-de suiker-
cultuur op, dat een gunstige oplossing van de arbeidskwestie
een eerste vereischte is, wil deze cultuur in Suriname tot ont-
wikkeling komen, en dat daaraast de kostprijs moet worden
verlaagd, wil men de concurrentie op de wereldmarkt tegen de
beschermde Amerikaansche en Engeleche koloniale suikers
volhouden.
Het prijsverloop der suikermarkt gedurende de loopendeeeuw
heeft het mogelijk gemaakt de cultuur in Suriname, ondanks
de bezwaren daaraan verbonden, met een gemiddeld matige
winst te driven. Van bet tijdperk van hoogconjunctuur, n.L
de laatste jaren van en de eerste jaren na den wereldoorlog






hebben de Surinaamsche planters weinig kunnen profiteeren.
Er was onvoldoende afscheepgelegenheid naar Europa, de
kostprijs was sterk omhoog gegaan omdat de contractloonen,
in verband met de groote prijsstijging in Suriname van levens-
middelen en andere benoodigdheden, door het Gouvernement
zeer sterk waren verhoogd en het beplant oppervlak most
worden ingekrompen als gevolg van Gouvernementsvoorschrif-
ten, die een gedeelte der gronden voor verplichten aanbouw
vanvoedselgewassenbestemden, en er was groot gebrek aan
arbeidskracht, aangezien de loopende arbeidscontracten aflie-
pen en nieuwe niet konden worden gesloten, daar de aanvoer
van immigranten geheel stilstond.
Van de gevolgen der scherpe dealing in den prijs welke gedu-
rende de crisis in dejaren 1932 en volgende intrad hebben de
Surinaamsche planters echter ruimschoots hun deel gehad.
Zooals wij boven gezien hebben, zijn toen drie van de vijf nog
in working zijnde fabrieken moeten worden gesloten.
Daarmede mag echter niet gezegd zijn dat voor Suriname van
deze cultuur moet worden afgezien. Integendeel. Zij is in den
loop der tijden een voor het land z66 geschikte cultuur gebleken,
dat aan haar wel in de eerste plaats aandacht mag worden ge-
schonken en met de grootste energie moet worden gestreefd
naar wegneming van de beletselen die hare ntwikkeling tot
nu toe in den weg hebben gestaan.

De -eaocurNaur.
Deze cultuur is voor Suriname gedurende ruim twee eeuwen
van zxr groot belang geweest. Zij gold voor de veiligste en
meest lucrative cultuur. De eerste cacaozaden werden in het
eind van de 17e eeuw naar Suriname gebracht, waarschijnlijk
vanuit Trinidad of bet Orinoco-gebied. Omstreeks 1700 werden
de eerste aanplantingen aangelegd en vanaf dien tijd ontwik-
kelde de cultuur zich meer en meer. Er waren wel eens tijden
dat er eenige achteruitgang intrad, doch steeds herleefde de
belangstelling weder op zoodanige wijze, dat de productive en
exportcijfers de vroeger bereikte hoogtepunten opnieuw over-
schreden. Was het aanvankelijk een plantagecultuur, in het
laatst van de tweede helft der 19e eeuw werd zij van steeds
grooter belang voor de geheele bevolking omdat de klein-
landbouwer, voortgekomen uit de in 1863 geemancipeerde
59







slaven, en de van contract vrijgekomen immigranten zich meer
en meer toelegden op den verbouw van cacao, een product dat
goed geld opbracht en betrekkelijk weinig zorg vereiachte.
De uitvoer, die omstreeks 1870 ongeveer 6000 balen bedroeg,
steeg mede door dit meet deelnemen van den klein-landbouwer
aan de cultuur snel, had omstreeks 1880 reeds de dubbele
hoeveelheid bereikt, was omstreeks 1890 tot ruim 22,000 balen
gestegen en bereikte in 1894 met 44,563 balen van 100 kg het
toppunt. Sedert dien is de cultuur wonder den invloed van
ziekten en plagen bergafwaarts gegaan, aanvankelijk langzaam
en met korter of langer perioden van herstel, vanaf 1923 in
scherp neerbuigende lijn en met groote snelheid tot 1928, toen
zij volledig was geliquideerd en door Liberiakoffie vervangen.
Er waren drie oorzaken voor den achternitgang van de Suri-
naamsche cacaocultuur, te weten de krullotenziekte, de inster-
vingsziekte en de thrips, een insectenplaag. De eerste ziekte
begon omstreeks 1895 de aandacht te trekken. Vanuit het
Saramaccadistrict verspreidde zij zich snel over de geheele
kolonie en deed haar nadeeligen invloed op de productive gelden.
Zij tastte zoowel de taken als de vruchten aan, die wonder den
invloed daarvan versteenden, en leidde vaak tot het sterven
van de boomen. De ziekte kwam alleen in Suriname voor, werd
echter omstreeks 1906 ook in Demerara geconstateerd. De
eerste onderzoekingen naar oorzaak, gevolgen en eventueele
wijze van bestrijding werden verricht door Prof. Dr. F. A. F. C.
Went, die daartoe in 1901 met een Regeeringsopdracht naar
Suriname going. Zijn meening dat de ziekte reeds lang in Suri-
name voorkwam, doch eerst in de laatste jaren een epidemisch
karakter had aangenomen en veroorzaakt werd door een schim-
mel, zijn door de later onderzoekingen van Dr. C. J. J. van Hall
en A. W. Drost, landbouwleeraar in Suriname (Bulletin 16
van bet Departement van den Landbouw, Mei 1909) en van
Prof. Dr. G. Stahel (Bulletin n". 33 van September 1915 en
Bulletin n". 39 van December 1919) bevestigd.
Deze onderzoekingen hebben tenslotte geleid tot een volledige
kennis van de schimmel die de ziekte veroorzaakt, haar levens-
wijze en de wijze waarop zij de besmetting teweegbrengtwaar-
door ook de meest rationeele wijze van bestrijding der ziekte
kon worden aangewezen. Prof. Stahel verklaarde in 1919, dat
de krullotenziekte tenslotte gebleken was een ziekte te zijn die
vrij goed en op een relatief eenvoudige en goedkoope wijze te
60






bestriden is en een loonende cultuur in Suriname niet in den
weg behoefde te staan.
De door Dr. van Hall aanbevolen en met success toegepaste in-
kappingsmethode was te kostbaar gebleken, aangezien daardoor
een of twee jaren opbrengst van de cultuur most worden ge-
dorven, terwiji bespuiting met bouillie bordelaise overbodig
was. Het is gebleken dat afdoende bestrijding mogelijk is door
het geregeld om de 3 tot 4 weken nauwgezet afzoeken der
krulloten, versteende vruchten en zieke bloemkussens.
De afgezochte zieke deelen moeten bedolven, verbrand of uit
de velden verwijderd worden, aangezien de zwam, wiersporen
de verwekker van de ziekte zijn gebleken te zijn, steeds daarop
voorkomt en opeenhoopingen van de afgezochte zieke deelen
infectiehaarden vormen. Deze zwam, door Stahel Marasmius
perniciosus genoemd, is eveneens de oorzaak van het versteenen
der vruchten.
Het verschijnsel, dat de krullotenziekte vaak gepaard going met
het afsterven der boomen, werd geweten aan de instervings-
ziekte. Mevrouw A. E. van Hall-de Jonge en A. W. Drost, die
zich op de bestudeering van deze ziekte hadden toegelegd,
publiceerden hunne bevindingen in Bulletin n*. 21, December
1909. Volgens hen was het een ziekte die geen rechtstreeksch
gevolg van de krullotenziekte was, doch een secundair ver-
schijnsel. Het afvallen der krulloten zou nl. zwakke plekken
doen ontstaan, die den boom meervatbaar maken voor het bin-
nendringen van een wondparasitaire schimmel. Zij treedt
vooral op bij boomen, die in een bladerloozen of bijna blader-
loozen toestand verkeeren, door welke oorzaak ook. De ziekte
komt ook elders voor. Om de ziekte te voorkomen is noodig de
boomen in een krachtigen gezonden cultuurtoestand te houden
en te waken tegen alles wat tot ontbladering leidt, zooals krul-
loten, thrips, mieren, sterke wind enz. Zijn de boomen eenmaal
aangetast, dan kan de ziekte, door inkorten tot op het nog ge-
zonde hout, vaak nog tot staan worden gebracht.
Tenslotte de Thrips, een minimal klein insect dat vanaf 1906
de aandacht heeft getrokken als hoogst schadelijk voor de
cacaocultuur. Het laten vallen der bladeren, soms meer keeren
na elkaar, wat uiteraard een zeer nadeeligen invloed op de
boomen oefende, werd tot toen toegeschreven aan een ziekte,
die men bladziekte noemde, doch waarvan men de oorzaak niet
kende. Het verlies aan boomen en vruchten werd in de eerste
61






plaats aan de krulloten geweten, de ziekte die aller aandacht
in beslag nam, daarnaast aan de zgn. bladziekte, doch aan de
mogelijkheid van den invloed daarop van thrips dacht niemand.
Toen echter in 1906 deze zgn. bladziekte op een ongekend
hevige wijze woedde, began men meer aandacht daaraan te
wijden en kwam men tot het inzicht dat de oorzaak van den blad-
afval niet most worden gezocht in een ziekte, doch in het
kleine insect dat bij voorkeur de bladeren van den cacaoboom
aanvreet, op den onderkant der bladeren leeft en daarop gele
vlekken maakt tengevolge waarvan de bladeren afvallen. In
1906 was het een ware plaag op de plantages, het kwam zelfs
herhaaldelijk voor dat het nieuwe blad dat na afval van het oude
was uitgekomen opnieuw werd aangevreten en dit process zich
voortzette totdat de boom door uitputting gestorven was.
Het met success bestrijden van de krullotenziekte en de kennis
die van deze ziekte en haar invloed op de levenskraht der
boomen in den loop der jaren is verkregen, heeft de overtuiging
geschonken dat thrips als de groote doodende factor op de cacao-
cultuur heeft gewerkt. A. Reyne die, als entomoloog bij het
Landbouwproefstation in Paramaribo, een diepgaande studied
van de thrips heeft gemaakt, waarvan hij de resultaten in Bulle-
tin 44 van het Departement van den Landbouw in Suriname,
Augustus 1921, publiceerde, heeft als zijn meening gegeven -
door Stahel gedeeld dat ook de instervingsziekte niets met
krulloten te maken heeft, doch geheel aan thrips moet worden
geweten.
Meer en meer zijn de planters dan ook tot de overtuiging ge-
komen, dat van de drie genoemde plagen de thrips als de ergste
moet worden beschouwd. Doch ook deze plaag is te bestrijden.
Volgens Reyne zijn er nl. omstandigheden die het optreden
van thrips die overigens in geheel West-India en ook in
andere landen voorkomt bevorderen. Alles nl. wat de be-
schaduwing vermindert of het ijl in blad komen te staan tot
resultaat heeft, bevordert de kans op thripsaanvallen. Het ont-
staan van te groote lichtsterkte door te sterk opdunnen of het
verwijderen en het omvallen van schaduwboomen dientzooveel
mogelijk vermeden. Daarnaast is echter bij een aanval bespui-
ting met een insecticide noodzakelijk, terwiji bespuiting met
kalkmelk als preventief gewenscht is.
Tusschen het optreden der plagen en het verkrijgen van volle-
dige kennis daarvan en van de mogelijkheid van bestrijding






was intusschen een belangrijk aantal jaren verloopen, waarin
de cacaocultuur de funeste gevolgen had moeten verduren, en
de slagen waren hard op haar neergekomen.
In 1904 was de productive tot ongeveer een vijfde gedeelte van
de topproductie van 1895 teruggeloopen 1). Onder invloed van
de verschillende middelen van ziektebestrijding, die werden
toegepast, kon deze zich weder wat herstellen, doch de ge-
middelde productive per eenheid bleef ver ten achter bij de
vroeger bereikte. Dat de total productive zich nog tot een
16 & 17000 balen kon herstellen, vond voornamelijk zijn oorzaak
in een aanvankelijk doorgaande uitbreidingvan deaanplantingen
van de kleine landbouwers, doch de groote landbouw verloor
meer en meer zijn belangstelling voor het product. Aanvanke-
lijk richtte deze zich in hoofdzaak op de bacovencultuur, die in
1906 met Regeeringssteun was tot stand gekomen, terwijl de
Liberiakoffie, die zich uitstekend geschikt voor verbouw in
Suriname getoond had en waarvan de marktpositie gunstig was
geworden, meer en meer de plaats van de door ziekte gestorven
cacao going innemen. Ook het gestadig dalen van den marktprijs
der cacao tengevolge van de groote toename der wereldproduc-
tie in het bijzonder wel van Accra aan de Goudkust waar het
een volkscultuur geworden was was van invloed geweest
op de dalende belangstelling in Suriname. De bestrijding der
ziekten werd meer en meer verwaarloosd wat uiteraard van
slechten invloed op de cultuur was, en na het teniet gaan van de
bacovencultuur verdrong de Liberiakoffie, ook bij den klein-
landbouwer, de cacao geheel. Toen in 1923 de instervings-
ziekte in hevige mate de aanplantingen begon aan te tasten en
in 1924 en 1925 nog in hevigheid toenam, was het vertrouwen
in de cultuur geheel verdwenen. De hevige droogte welke
Suriname daarna gedurende de 9 maanden van Augustus 1925
tot Mei 1926 teisterde, verzwakte de boomen zoozeer dat bij-
kans alle aanplantingen van cacao te gronde gingen. Sedert
dien komt zij nog slechts hier en daar bij den kleinen landbouw
voor, doch de productive is ternauwernood toereikend om in de
plaatselijke behoefte te voorzien.
Moet de cacaocultuur voor Suriname voor goed uitgesloten
worden geacht?
Er zijn nog ettelijke voorstanders van een hervatten van de
cultuur, waarvoor de volgende argumenten worden aangevoerd.
') VgL Bijage I.






i. Suriname is wat zijn bodem en klimaat betreft zeer geschikt
voor de cacaocultuur. De boom groeit er welig en draagt er
goed vruchten, zooals het verleden bewezen heeft.
2. De ziekten en plagen waaronder de cultuur geleden heeft
komen ook in andere productiegebieden voor. In dit opzicht
staat Suriname niet achter. Slechts de krullotenziekte is een
typisch Surinaamsche ziekte, doch zij kan op betrekkelijk
eenvoudige en goedkoope wijze afdoende worden bestreden.
3. Door selectie is men wonder leading van Prof. Stahel er in
den Cultuurtuin te Paramaribo in geslaagd door enting
varifteiten te kweeken die door hun zeer rijke vrucht-
dracht den kostprijs van het product belangrijk verminderen.
4. Het is een product waarvan de consumptie in allerlei vormen
meer en meer toeneemt, terwijl de afzet niet op handels-
politieke bezwaren stuit, zooals met suiker het geval is.
Vermeldenswaard in dit verband is dat de Surinaamsche Bana-
nen Mij., die, naast haar cultuurproeven met bacoven, ook met
andere gewassen proven op kleine schaal neemt, gemeend
heeft ook den verbouw van geselecteerde cacao daarbij te
moeten betrekken.
Wij zien dus dat het in hoofdzaak de bemoeienis van de over-
heid, nl. het Landbouwdepartement is geweest, welke heeft
geleid tot de kennis van den aard en de bestrijdingswijze van
de rampen, die de cacaocultuur hebben te gronde gericht.
Daardoor is de basis gelegd om bij een eventueele hervatting
der cultuur den ongunstigen invloed van deze nadeelige fac-
toren binnen de perken te kunnen houden, misschien te kunnen
voorkomen.
Toch mag het particulier initiatief in deze niet onvermeld
blijven. Het vond zijn uitdrukking in de groote belangstelling
van de zijde van de planters, die krachtige medewerking ver-
leenden bij het uitvoeren van de aangeraden maatregelen tot
bestrijding der ziekten, terwijl zij hunne ervaringen met de
ambtenaren van het Landbouwdepartement uitwisselden en
daarover menig artikel schreven in het tijdschrift West-India.
Men zie daarvoor de jaargangen 1916, 1917 en 1918 van dit
tijdschrift. Daarnaast richtten zij in 1917 met eigen middelen
het Surinaamsch Selectiefondsop, dat degelden om een selectie-
opzichter te kunnen aanstellen ter beschikking stelde van
Prof. Stahel.






Bke -PsI IU Ow.


De vroeger zoo gewilde Surinaamsche Koffie een varieteit
van de Coffea Arabica is volgens Teenstra, deel I blz. 246,
afkomstig van heesters die in den Kruidtuin te Amsterdam ge-
kweekt waren en door Burgemeester Nicolaas Witsen in 1719
naar Suriname werden gezonden. Zij sloegen daar goed aan,
leverden een smakelijk, zeer gewild product op en er ontwik-
kelde zich een cultuur uit die een eeuw lang bloeide en van groot
voordeel voor het land was.
Tegen het eind der 19e eeuw kwam er echter een nieuwe
koffiecultuur op, die van de Liberia, welke op haar beurt tot
grooten bloei zou geraken. Deze soort, waarvan de Neder-i
landsche Handel-Maatschappij in 1881 zaden en planten uit
Afrika had ingevoerd, bood tegenover de Surinaamsche koff
het voordeel, dat de bessen over een grooter tijdsverloop to
rijping kwamen en langer aan de taken bleven hangen, waar-
door in den oogsttijd met minder arbeiders kon worden vol-
staan.
Het nieuwe gewas werd algemeen aangeplant, wijl de opbrengst-
prijzen gunstig waren. Omstreeks de eeuwwisseling zakte de
belangstelling wonder invloed van de inmiddels gedaalde market
sterk af, doch de tegenslagen bij de cacaocultuur deden de
animo voor den verbouw van Liberia na eenige jaren weder
opleven. Onder den invloed van de mislukking van de bacoven-
cultuur begon omstreeks 1910 de uitbreiding der Liberia-
koffiecultuur grootere afmeting aan te nemen, terwiji omstreeks
1930 het hoogtepunt bereikt werd met een totalen aanplant van
ongeveer 12,000 ha 1).
Sedertdien nam de bebouwde oppervlakte als gevolg van de
ongunstige conjunctuur van de koffiemarkt geleidelijk af. Aan
het einde van 1937 bedroeg zij nog ca. 8200 ha, verdeeld over
37 ondernemingen.
De kleine landbouwers toonden aanvankelijk voor de Liberia-
koffie weinig belangstelling. Langzamerhand is daarin eenige
verandering gekomen, zoodat het gewas op bet oogenblik ook
wel op kleine landbouwperceelen wordt aangetroffen.
De Liberia is gebleken op de zware Surinaamsche kleigronden
uitstekend op haar plaats te zijn. Zij groeit er goed, terwijl de
productiviteit alleszins behoorlijk is. Voor een goed onder-
1) V.L Bijage I.






houden aanplant kan men op een opbrengst van 700 kg per ha
rekenen. Behalve de zeefvatenziekte, die soms vrij groote
schade kan aanrichten, kwamen er tot dusver in het gewas geen
bepaald emstige ziekten en plagen voor, terwijl de in Oost-
Indie zoo gevreesde koffiebessenboeboek in Suriname onbe-
kend is.
De soort heeft sedert haar intrede in de kolonie weinig ver-
andering ondergaan, hoewel er sinds 1916 door Landbouw-
proefstation en planters bijzondere aandacht aan de selective
ervan werd besteed. Men heeft daarmede wel kruisingen ver-
kregen die rijke opbrengsten gaven, doch het product van deze
nieuw verkregen soorten heeft helaas geen belangstelling op
de market kunnen vinden.
De Surinaamsche koffieplantages zijn over het algemeen klein,
met als gevolg zware algemeene kosten; slechts enkele bereiken
den omvang van een middelmatig groote Indische koffieonder-
neming. Zij zijn meerendeels geleidelijk uit de vroegere cacao-
ondernemingen ontstaan. Geheel nieuwe koffie-onderemin-
gen werden in de laatste 40 jaren feitelijk niet aangelegd; daar-
toe strekkende plannen wij noemen het in 1920 door het
Suriname Studie Syndicaat uitgewerkte project voor een plan-
tage van circa 850 ha kwamen niet tot verwezenlijking.
Wel heeft in enkele gevallen samenvoeging van kleine plan-
tages tot grootere eenheden plaatsgevonden. In dit verband
zij gereleveerd, dat de Commissie voor de Koffiesteunregeling
1933 zoowel de vorming van groote bedrijfseenheden onder-
nemingen van 700 ha bebouwd oppervlak met een normal
productive van 500 ton als centralisatie van de bereiding in
groote fabrieken aanbeval als middelen tot versterking van de
economische ruggegraat der Surinaamsche koffiecultuur. Voor
de nadere uitwerking van het laatste punt stelde het Gouver-
nement in 1937 een special commissie in. Bij het uitbreken
van den oorlog was er echter nog weinig in die richting tot stand
gebracht; slechts enkele kleine ondernemingen waren er
wonder aandrang van Overheidszijde toe overgegaan haar bessen
door een naburige groote fabriek te doen verwerken. Het is
ook te betwijfelen of, in aanmerking nemend de verspreide
ligging der ondememingen, veel in die richting tot stand zal
kunnen worden gebracht.
De Surinaamsche Liberiakoffie kenmerkt zich door een speci-
fieken, soms onaangenaam aandoenden geur en een eenigszins
66






zuren smaak. Als gevolg van deze eigenschappen heeft het
artikel slechts een beperkte market, hetgeen de culture niet
alleen in economisch opzicht kwetsbaar maakt, doch tevens
haar omvang limiteert.
Het is dan ook begrijpelijk, dat in den loop der jaren meer-
malen pogingen in bet werk werden gesteld om de kwaliteit
van het product te verbeteren, teneinde het zoodoende tot een
meer universeel artikel te make. Zoo onderzocht het Koloniaal
Instituut in 1924 proc6dd's van de heeren Drukker en Zimmer-
mann, terwijl in 1927 op de plantage Ma Retraite proven
werden genomen met een door den beer J. F. Brokmeier
gevonden bereidingsmethode. Geen dier werkwijzen heeft
echter tot een voldoend bevredigend resultaat vermogen te
leiden.
Ook het Landbouwproefstation interesseerde zich voor deze
aangelegenheid. Het gelukte aan Dr. D. S. Fernandes, destijds
plantkundige van dat instituut, om doorwerkend op bet door
den beer Brokmeier gevonden principle in het laboratorium
een bereidingswijze te vinden, waarmede een eenigszins better
product kon worden verkregen. De bereikte resultaten gaven
er aanleiding toe, de method in bet groot te beproeven. Te
dien einde richtten het Gouvernement van Suriname en de
Ondememersraad voor Suriname, als trustee van verschillende
belanghebbenden bij de Surinaamsche koffiecultuur, in 1930
de N.V. West-Indische Maatschappij tot Exploitatie van de
Koffie-Installatie systeem-Fernandes op met een kapitaal van
f 75,000.-. Deze maatschappij stichtte nabij Paramaribo een
proeffabriek, die in 1935 door het Gouvernement, dat het be-
drijf eveneens met voorschotten had gesteund, werd overge-
nomen. Blijkens de rapporten van het Landbouwproefstation
bleek bet inderdaad mogelijk de onaangename eigenschappen
van de Liberia-koffie ook bij bereiding in het groot voor een
belangrijk deel te elimineeren. De nieuwe werkwijze had echter
in 1939 bij de Surinaamsche planters nog weinig of geen ingang
gevonden, vn.l. wel omdat de market niet bereid was het pro-
duct op te nemen tegen een prijs die een vergoeding vormde
voor de meerdere kosten van bereiding die bet nieuwe proc&d6
meebracht.
Behalve de genoemde specifieke eigenschappen van bet pro-
duct vormt het feit, dat de door de verschillende plantages
afgeleverde koffies onderling nogal eens uiteenloopen, mede
67






een bezwar voor den afzet. Verkoop op standaard-monster is
daardoor immers uitgesloten. Voorts besteden niet alle onder-
nemingen voldoende zorg an de bereiding, hetgeen meer-
malen klachten van kooperszijde uitlokte. Een en wander gaf het
Gouvemement in 1937 aanleiding om het artikel koffie aan te
wijzen als landbouwproduct, waarvan de uitvoer slechts met
een door een daartoe bevoegde instantie afgegeven keurings-
certificaat geoorloofd is. Het bleek gewenacht de bepalingen
voor de afgifte van dergelijke certificate in 1938 te verscherpen.
Laat ons than de marktpositie van de Surinaamache Liberia
eens wat nader bezien.
Tot omstreeks 1914 going dit product in hoofdzaak naar de Ver-
eenigde Staten van Noord-Amerika, waar zij als mengkoffie
aftrek vond. In de oorlogsjaren 1914-1918 werden de ver-
schepingen naar dat land onderbroken; het product werd toen
nar Nederland gezonden, waar de Regeering ten behoeve van
de binnenlandsche consumptie op verscheidene ladingen be-
slag legde.
Na den oorlog bleef de uitvoer in hoofdzaak mar Nederland
gericht. Echter niet ten verbruik, want het is nimmer gelukt
de Surinaamsche Liberia door den Nederlandschen verbruiker
te doen afnemen, ook niet tijdens den oorlog. Vanuit Neder-
land werd deze koffie naar de landen van verbruik in Europa
verscheept en wel in de eerste plaats naar Scandinavia, dat zich
tot het belangrijkste afzetgebied had ontwikkeld. Daarnaast
behoorden tot de afnemers Engeland, Frankrijk, Spanje, Italic,
Tsjecho-Slowakije en Duitschland. De in de dertiger jaren ge-
wijzigde koffiepolitiek van Brazilie welk land den invoer
steeds nauwer verbond aan de afname van koffie de autar-
kische politiek van enkele Europeesche landen en de deviezen-
moeilijkheden van weer andere landen oefenden een uiterst
ongunstigen invloed op de positive van koffie in het algemeen
en van de Surinaamsche Liberia-koffie in het bijzonder. Reeds
in 1934 was de market in Italig en Spanje die zich mngzamerhand
begon te ontwikkelen voor dit product geheel verloren gegaan,
doch in 1935 trof Suriname wel de zwaarste slag, toenNoorwe-
gen om bevroren vorderingen te ontdooien en om zijn afzet van
gedroogde visch naar Brazilie te behouden, zich genoopt zag
zich tot aankoop van een zoodanige hoeveelheid Braziliaanache
koffie te verplichten, dat voor andere soorten nog maar weinig
plaats meer overbleef. De Surinaamsche Liberia werd nu wel
68






uiterst moeelijk te plastsen, groote vorraden hoopten zich op
en reeds begonnen enkele ondememingen te sluiten.
Doch plotseling openbaarde zich een onverwacht groote belang-
stelling bij Amerika, waaruit de hoop werd geput dat dit land
opnieuw blijvend in de market was gekomen en daar weer even-
als vroeger een belangrijk afzetgebied zou worden gevonden.
De belangstelling was zoo groot, dat in de laatste maanden van
1935 en de eerste maanden van 1936 de plantages de gelegen-
heid kregen hunne voorraden zoo goed als geheelte liquideeren.
Maar alle hoop op een blijvende market in Amerika vervloog
toen op 30 Maart 1936 door de leden van de New York Coffee
and Sugar Exchange Inc. het besluit werd genomen am met
ingang van 1 Maart 1937 Suriname en Java Liberia, benevens
de Abessijnsche koffie van verhandeling op contract uit te
sluiten. Het motief was dat deze soorten koffie niet in Amerika
werden geconsumeerd en uitsluitend als speculate op contract
werden verhandeld, zonder dat de koopers het voornemen
hadden die op te nemen. De contracted loopende over deze
koffie-soorten misten dus een reeelen grondslag en beinvloedden
den reeelen handel op contract ongunstig. En daarmede was
Amerika als afnemer uitgeschakeld. Men heeft toen opnieuw
krachtige pogingen aangewend om den Nederlandschen ver-
bruiker voor het product belangstelling te doen krijgen, doch
hoewel men er in geslaagd was door menging van de Suri-
naamsche Liberia met andere koffiesoorten een product te
verkrijgen dat door tal van deskundigen en consumenten werd
gewaardeerd, hebben de branders en distribuanten van ge-
malen koffie desondanks de Liberia niet willen verwerken.
Eindelijk kwam er weer een mogelijkheid tot afzet, toen in 1937
een overeenkomst tusschen Nederland en Duitschland tot
stand kwam, waarbij laatstgenoemd land voor 1938 een betalings-
contingent ter hoogte van R.M. 125.000 per kwartaal ter be-
schikking stelde voor den aankoop in Nederland van Liberia-
koffie. Aan de hierdoor ontstane verruiming van het afzet-
gebied kwam echter een einde toen in September 1939 de
oorlog uitbrak, terwijl in 1940 toen Noorwegen zoowel als
Nederland daarbij werden betrokken de uitvoer van koffie naar
Europa geheel ophield. Wat de positive vanhet product daarna
is geworden is niet bekend.
Een factor die eveneens ongunstig heeft gewerkt op de positive
daarvan is geweest het oprichten van een plaatselijke beurs te
69






Paramaribo in 1932, waarvan men verwachtte dat zij de planters
minder afhankelijk zou maken van de koopers in Europa en er
daardoor een einde zou komen aan de kleine gerechtvaardigde
en de groote vermeende grieven die men in Suriname koesterde.
Deze Surinaamsche actie is geen gelukkige geweest. Zij heeft
de belangstelling van de Amsterdamsche koffiemarkt voor het
Surinaamsch product zeer doen verflauwen en inplaats van
minder afhankelijk van de Europeesche koopers te worden is
de planter geheel afhankelijk geworden van de enkele koopers
die op de beurs te Paramaribo als agenten voor Europeesche,
special voor Noorsche rekening optreden.
Omtrent het prijsverloop moge het volgende worden opge-
merkt.
De eerste jaren dezer eeuw waren voor de koffiecultuur niet
loonend. Omstreeks 1905 brak er evenwel een period van
bevredigende prijzen aan, die tot 1920 aanhield.
De jaren 1921 tot en met 1923 kenmerkten zich door zeer lage
prijzen. Teneinde de daardoor in moeilijkheden gekomen
plantages aan werkkapitaal te helpen, trof de Regeering in
1921 een regeling, waarbij de gelegenheid open werd gesteld
om door tusschenkomst van de West-Indische Cultuurbank
een voorschot van f 0.50 per kg koffie van eerste kwaliteit te
verkrijgen. Als zekerheid voor de terugbetaling van dezen
steun diende het product in onderpand te worden gegeven,
terwijl voorts ten behoeve van het land een eerste hypotheek
op de onderneming most worden gevestigd. Van deze steun-
verleening, welke vanwege haar drukkende voorwaarden voor
vele planters zeer bezwaarlijk, zoo niet onaanvaardbaar was,
werd weinig gebruik gemaakt. Een doeltreffender steun gaf
het Gouvernement in den vorm van de overigens eerst in
1925 afgekomen regeling, krachtens welke de koffie- en
cacaoplantages op daartoe strekkend verzoek voor de jaren
1923 en 1924 vrijstelling konden bekomen van de betaling van
hoofdgeld en van de wegens huur van contractarbeiders aan
het Immigratiefonds verschuldigde bijdrage van 15 cents per
arbeider en per effectieven werkdag.
De market herstelde zich in 1923 en van 1924 tot 1929 waren de
prijzen vrij loonend.
In laatstgenoemd jaar sloeg de market opnieuw een dalende
richting in, gevolg van de ineenstorting van de Braziliaansche
koffievalorisatie. Er trad nu voor de Surinaamsche koffieplan-
70






ters een zeer ongunstig tidvak in, dat tot 1939 aanhield. Aan-
gezien in die jaren voor de cultuur ingrijpende regelingen tot
stand kwamen, is het wel van belang daaraan een meer uit-
voerige beschouwing te wijden.
Toen in 1929 het getij begon te verloopen, beschiktef de onder-
nemers in het algemeen over weinig reserves. Dientengevolge
geraakten al spoedig verscheidene plantages in financieele
moeilijkheden. Dit gaf het Gouvernement in 1931 aanleiding
tot het treffen van een steunregeling, die aan de planters de
mogelijkheid bood bij de. Surinaamsche Bank een voorschot
van ten hoogste 15 cent per kg koffie tegen vestiging van be-
drijfsverband op te nemen. Voor deze voorschotten, welke
werden verleend voor een hoeveelheid koffie hoogstens gelijk
aan die, welke in 1930 was geproduceerd, gold de voorwaarde,
dat zij eerst na 3 jaren rentedragend zouden worden op basis
van 4% per jaar en dat zij na het vierde jaar in twee gelijke
&njaarlijksche termijnen moesten worden afgelost, tenzij de
marktprijs voor Liberiakoffie in Amsterdam voordien tot 32
cent per kg was gestegen, in welk geval met de terugbetaling
der hoofdsom eerder een begin diende te worden gemaakt.
In 1933 stelde het Gouvernement de plantages in de gelegen-
heid andermaal een voorschot te bekomen, nu van 8 cent per
kg. Als grondslag voor de bepaling van het steunbedragdiende
de gemiddelde jaarlijksche productive over de jaren 1930, 1931
en 1932, of de productive over 1930, bijaldien deze hooger was
geweest dan bedoeld gemiddelde. Voor de beoordeeling van
de binnengekomen steunaanvragen werd de hiervoren reeds
genoemde Adviescommissie voor de Koffiesteunregeling 1933
ingesteld.
Op ground van de in 1931 en 1933 getroffen regelingen werd
door de koffieonderemingen in total voor een bedrag van
bijna f 580,000.- aan voorschotten opgenomen.
Alhoewel deze steunverleening eenerzijds de verdienste had,
dat zij de voortzetting van verscheidene, anders wellicht ten
ondergang gedoemde, bedrijven mogelijk maakte, kleefde
daaraan anderzijds het bezwaar, dat zij de ondememingen met
een te groote schuld belastte. Toen in de eerstkomende jaren
herstel der koffieprijzen uitbleef, bleek het dan ook noodig de
planters op meer doeltreffende wijze te helpen. DeNederland-
sche Regeering besloot daarom in 1935 een bedrag van
f 175,000.- ter beschikking van het Surinaamsche Gouveme-
71






meant te stellen, opdat het daaruit aan die plantages, welke nar
het oordeel van een nieuwe Commissie van Advies voldoende
levensvatbaarheid bezaten, voor den koffieoogst van dat jaar
een subsidie a fonds perdu zou kunnen verstrekken, waarvan
de grootte naar het aanvankelijk plan op 5 cents per kg zou
worden bepaald. Of het daarbij in de bedoeling lag de op dien
steun reflecteerende plantages te verplichten toe te treden tot
een lichaam als de Surinaamsche Koffiecentrale, dat met het
toezicht op de ondernemingen zou worden belast en hen te
dwingen een nevencultuur van citrus aan te leggen en daarmede
dus nieuwe, niet te overziene risico's op zich te nemen, moet
minstens uiterst twijfelachtig worden genoemd.
Deze voorwaarden, vooral die van den verplichten aanleg van
een nevencultuur, ontmoetten bij de planters groote bezwaren.
Het Gouvernement liet nu dezen eisch vallen; die van toe-
treding tot de Centrale bleef evenwel bestaan. De toelage
werd tenslotte vastgesteld op 3% cent per kg voor de onder-
nemingen, die gmn, en op 5 cent per kg voor haar, die w1 een
citrusaanplant aanlegden.
De bovengenoemde Surinaamsche Koffiecentrale kwam in den
loop van 1936 tot stand; haar werd door het Gouvernement een
aanvangswerkkapitaal van ca. f 225,000.- ter beschikking ge-
steld. Blijkens de statuten zou de taak der Centrale zijn: ,,mede-
werking te verleenen aan de uitvoering van de door de Regee-
ring genomen of nog te nemen maatregelen tot steun aan of
saneering van de koffiecultuur en den handel in koffie in Suri-
name, zoomede het bevorderen van de met die maatregelen
beoogde doeleinden". In het Bestuur kregen 2 Gouverements-
ambtenaren en 3 particulieren, vertegenwoordigers van cul-
tuur en handel, zitting. Er sloten zich 15 ondememers met 21
plantages bij de Centrale aan; voorts werd zij in den loop van
1936 door aankoop zelf eigenaresse van en plantage. Aan het
einde van 1938 waren er, met inbegrip van de eigen plantage
der Centrale, nog 17 plantages in het instituut vereenigd; deze
produceerden in dat jaar tezamen circa 1300 ton koffie, zijnde
circa 80% van de total productive van alle Surinaamsche koffie-
onderemingen.
Nadat in het begin van 1936 de koffieprijzen nog zeer onbe-
vredigend waren geweest, liepen de noteeringen, o.a. als gevolg
van het verlaten van den gouden standard door Nederland,
in de tweede helft van het jaar niet onbelangrijk op. Dienten-
































Gezicht in een koffieplantage.


Plukken van koffie (Liberia aanplant).






















Ongeveer 6 jaar oude sinaasappelboom.

-"~~it rn


Congo-bacoven.






gevolge waren de bedrijfsuitkomsten over het algemeen be-
langrijk gunstiger dan die over de onmiddellijk daaraan vooraf-
gaande jaren. De Regeering vond dan ook geen aanleiding tot
het uitkeeren van een nieuwe subsidie; wel stelde de Centrale
voor de koffieondememingen de gelegenheid open bij haar een
voorschot op te nemen voor de helft van het eventueel geleden
exploitatieverlies. Een dergelijke voorschotregeling werd ook
voor de jaren 1937 en 1938 getroffen.
Het geleek er aanvankelijk op dat de in 1936 ingetreden ver-
betering zich in 1937 zou voortzetten. De optimistische ver-
wachtingen gingen nochtans niet in vervulling. Nadat in den
herfst van dat jaar naar de Surinaamsche Liberia zoo goed als
geen vraag had bestaan, zakte de prijs tegen het einde van het
jaar als gevolg van een radical wijziging van de Braziliaansche
koffepolitiek zeer belangrijk in. Onder die omatandigheden liet
het jaar 1938 zich somber aanzien, te meer wiji ook de oogst-
verwachtingen ongunstig waren. Overleg tusschen Overheid
en ondememers leidde tot het besluit, aan de bij de Centrale
aangesloten ondememingen een subsidie van hoogstens 2 cent
per kg in 1938 geproduceerde koffie te verleenen, terwijl
voorts de Centrale de gelegenheid openstelde bij haar partijen
koffie op basis van 12 cent per kg te beleenen. Tevens werd
voor 1938 later ook voor 1939 aan de koffieondernemingen
ontheffing verleend van de betaling van geneeskundige be-
lasting, een faciliteit, welke het Gouvemement in de jaren
1931, 1932 en 1933 reeds aan alle cultuurondernemingen had
toegestaan.
Buiten verwachting liep in de tweede helft van 1938 de prijs
van de Liberia wederop en steeg hij zelfs opbepaalde momenten
boven de Santosnoteering uit. Dit heugelijk feit was te danken,
deels aan de in Duitschland verkregen afzetmogelijkheid, deels
aan schaarschte van het product als gevolg van den tegenval-
lenden oogst. De prijsstijging kwam echter te laat om het jaar-
resultaat nog winstgevend te kunnen maken.
Aan het einde van 1938 was aan de Surinaamsche koffieonder-
nemingen op ground van de sedert 1935 getroffen steunregelin-
gen in het geheel bijna f 175,000.- aan subsidie uitgekeerd,
waarvan circa f 129,000.- zuiver als steun voor de koffiecultuur
en circa f 46,000.- voor den aanleg van nevencultures. Voorts
werd over de jaren 1936, 1937 en 1938 voor een totaalbedrag
van ongeveer f 56,000.- aan voorschotten ter dekking van
73






exploitatieverliezen verstrekt. Daarenboven kwamen tusschen
de Koffiecentrale en enkele ondememingen regelingen tot
stand voor de afwikkeling van de in de period 1931/1933 opge-
nomen voorschotten.
De in 1938 ingetreden prijsverhooging handhaafde zich ge-
durende het grootste gedeelte van 1939. Tegen het einde van
het jaar liep de noteering eenigszins terug; niettemin was de
gemiddelde opbrengstprijs over 1939 over het algemeen vol-
doende om den kostprijs te dekken, maar door het uitbreken
van den oorlog in September van dat jaar going de afzet naar
Duitschland verloren, wat uiteraard een ongunstigen invloed
op den prijs oefende.
Wanneer wij aan het einde van ons overzicht op de ontwikke-
lingsgeschiedenis van de Liberiacultuur een terugblik werpen,
dan bevinden wij, dat de verbouw van het gewas, behoudens
eenige jaren in het begin der eeuw en in de crisisperiode kort
na den oorlog van 1914, tot 1929 over het algemeen loonend is
geweest. Gedurende dien tijd vond dan ook de opbouw van
de cultuur plaats.
Bij bet inzetten van de groote economische wereldcrisis om-
streeks 1929 begon ook voor de Surinaamsche koffieplantages
een period van depressie, die feitelijk tot 1939 heeft aange-
houden. Deze teruggang was in hoofdzaak het gevolg van de
hoogst ongunstige positive, waarin het artikel koffie door ver-
schillende oorzaken was gekomen, waaraan de Surinaamsche
koffiecultuur geen schuld had. Wel echter zou zij de crisis-
periode naar alle waarschijnlijkheid met minderkleerscheuren
zijn doorgekomen, althans zich sneller aan de gewijzigde om-
standigheden hebben kunnen aanpassen, indien de bedrijven
van grooteren omvang waren geweest en de drukkende loon-
en immigratielasten niet hadden verhinderd in de goede jaren
voldoende reserves te vormen.
In de depressieperiode is veel van hetgeen in vroegere jaren
werd opgebouwd, weder afgebroken. Nochtans heeft decultuur
zich in hoofdzaak kunnen handhaven, waartoe de door de
Overheid verleende steun ongetwijfeld in belangrijke mate
heeft bijgedragen.
Behalve Liberia werden in Suriname na het verdwijnen van de
Arabica-cultuur ook andere koffiesoorten, zooals Robusta,
Canephora Abeocuta aangeplant. Eerstgenoemde soort bleek
het minder goed te doen, de andere, die geen slechte resul-






taten gaven, hebben tot dusver nochtans geen plaats van betee-
kenis in den aanplant gekregen. Vermelden wij tenslotte nog,
dat de Surinaamsche Koffiecentrale in de jaren 1935/1937 aan
eenige ondernemingen subsidies verstrekte voor den aanleg
van in total 60 ha Perukoffie en ook, bij wijze van proef, met
oude varieteiten Surinamekoffie, teneinde zich te vergewissen
of nieuwe methoden tot betere resultaten kunnen leiden.

De Bacoveneuaimr.
Toen in het begin der eeuw de krullotenziekte de cacao-
aanplantingen teisterde en de economische ondergang dezer
cultuur nabij scheen, zag men in Suriname om naar gewassen,
die de cacao als inkomstenbron zouden kunnen vervangen. De
gedachte gingen o.m. uit naar de in het gewest reeds bekende
bacove, welke vooral op Jamaica en in Columbia met goed ge-
volg werd verbouwd. Teneinde met de zaak een begin te
maken, liet de Vereeniging voor den Grooten Landbouw in het
jaar 1904 van Jamaica plantmateriaal van de soort Gros Michel
komen ter verdeeling onder de daarop reflecteerende planters,
terwijl zij voorts met steun van het Gouvernement den heer
J. R. C. Gonggrijp derwaarts zond am de met de cultuur en den
export samenhangende vraagstukken te bestudeeren. Deze
beer bracht een gunstig rapport uit, daarop neerkomend, dat
als men er slechts in kon slagen een voldoende hoeveelheid
vruchten te produceeren, de eigenaars van voor bacovenvervoer
ingerichte stoomschepen zich gaarne met het afhalen daarvan
zouden belasten.
Aangezien de kapitaalkracht der planters over het algemeen
niet voldoende was om de cultuur op korten termijn op groot-
scheepsche wijze aan te vatten, besloot het Gouvernement na
kennisneming van het rapport-Gonggrijp en van door de
Inspectie van den Landbouw verstrekte gegevens, bij het
opbouwen van het nieuwe bedrijf de helpende hand tebieden.
Als uitvloeisel daarvan kwam op 22 Juli 1905 een verordening
tot stand, waarbij werd bepaald, dat voor rekening van de
kolonie ten hoogste 3000 ha met bacoven in cultuur zouden
worden gebracht.
Blijkens de toelichting tot de verordening had het Bestuur
zich den practischen gang van zaken zoodanig gedacht, dat een
veertigtal plantages elk gedurende drie jaren aan het Gouver-







nement kosteloos recht van opstal zouden verleenen op 75 ha
ingepolderden ground. Die oppervlakte zou in den loop van dat
tijdvak met bacoven moeten worden beplant, waarvoor het
Gouvernement desgewenscht een maximum-voorschot van
f 360.- per ha zou verleenen, dat voor zoover mogelijk uit de
opbrengst van de cultuur diende te worden afgelost. Als waar-
borg voor de nakoming van het contract en voor de terugbeta-
ling van het voorschot, zou ten behoeve van het Gouvernement
een hypotheek op de plantage moeten worden gevestigd.
Voordat de zaak evenwel haar beslag kreeg, wenschte het
Gouvemement zekerheid aangaande den afzet der vruchten
te hebben.
In verband daarmede maakten Mr. Jb. Bierens de Haan, Secre-
taris der Nederlandsche Handel-Maatschappij, welke instellig
zich eveneens voor de nieuwe cultuur interesseerde, en de
Inspecteur van den Landbouw in opdracht van het Bestuur in
het begin van 1906 een reis naar de Vereenigde Staten, die
tot resultaat had, dat de United Fruit Company, bet lichaam
dat den bacovenhandel daar te lande beheerschte, de princi-
pieele toezegging deed den opkoop en het transport der vruch-
ten op zich te nemen. Nadat de United Fruit Company door
een barer experts, den heer G. H. Williams, in Suriname een
onderzoek had doen instellen, kwam in het najaar van 1906 een
contract voor den tijd van 10 jaren tusschen deze installing en
het Gouvernement tot stand. Het Gouvemement verbond zich
daarbij er voor te zorgen, dat v66r 1 April 1909 3000 ha met
bacoven zouden zijn beplant en het product van dien aanplant
te leveren, de United Fruit Company om de voor den handel
geschikte vruchten tot een maximum van 1,500,000 bossen per
jaar tot bepaalde prijzen in Suriname af te nemen. De maat-
schappij droeg hettransport derbacoven opaan den Koninklijken
West-Indischen Maildienst.
Inmiddels had het Gouvernement de inschrijving geopend voor
de plantages, die, hetzij met Gouvemementssteun, hetzij voor
eigen rekening aan de cultuur wenschten deel te nemen. Op
1 Augustus 1906 was het benoodigde oppervlak van 3000 ha
volteekend. Om dit resultaat te bereiken, was het nochtans
noodig gebleken den oorspronkelijk gedachten opzet van 75 ha
per plantage, waarmede het Gouvemement een gezonde
risico-verdeeling beoogd had, te laten varen. Door 8 onder-
nemingen werd voor 1782 ha ingeschreven en in total werd






door 34 ondememingen voor 3218 ha ingeschreven; hiervan
werd voor 2892 ha steun gevraagd. Het principle van gezonde
risico-verdeeling was dus geheel ter zijde gesteld.
Men toog nu aan het werk. Al spoedig kwamen evenwel de
tegenvallers. In de eerste plaats kon door gebrek aan arbeiders
in 1906 slechts een klein gedeelte van den voorgenomen aan-
plant worden aangelegd, terwijl in het voorjaar van 1907 de
weersgesteldheid bepaald ongunstig was. Als gevolg van deze
omstandigheden kwam het eerste product later binnen dan men
verwacht had, hetgeen verhooging van het Gouvemements-
voorschot noodzakelijk maakte. Verder werden, al reeds in
1907, op enkele plantages ziekten, o.a. de gevreesde Panama-
ziekte, in het gewas geconstateerd.
In het voorjaar van 1908 vond de eerste verscheping naar
Amerika plaats en in den loop van 1909 kwam de geheele ge-
contracteerde oppervlakte gereed.
Inmiddels had de Panamaziete zich op onrustbarende wijze
verspreid en ware verwoestingen in de Gros Michel-aan-
plantingen aangericht. Dit gaf aanleiding om te zoeken naar
varifteiten, die voor deze ziekte onvatbaar waren. Een zoo-
danige soort meende men gevonden te hebben in de Congo-
bacove, door de United Fruit Company van hare ondememin-
gen in Centraal Amerika aangevoerd, die dan ook al ras aan-
geplant werd.
Het volgend jaar stond het vast, dat de Gros Michel-aanplant
ten ondergang gedoemd was: van de 3000 ha waren er bijna
2000 zoo goed als vernietigd. Men overwoog nu het op groote
schaal met de Congo-bacove te beproeven. De toenmalige
waarnemend Administrateur van Financian maakte een plan
op, dat beoogde de cultuur met deze varieteit als hoofdgewas
voort te zetten en tegelijkertijd een tusschenbeplanting van
koffie aan te leggen. Van de resultaten, welke na eenige jaren
met beide gewassen zouden blijken te zijn verkregen, zo1t men
het dan moeten laten afhangen in welke richting verder ware
te gaan. Voor de uitvoering van dit project zou het Gouverne-
ment aan de planters verdere voorschotten moeten verleenen,
waarvoor een bedrag van minstens f 1 4 million en hoogstens
f 4 : million noodig werd geacht, al naar gelang den opbrengst-
prijs der bacoven.
Dit project werd door den Gouvemeur van Suriname bij den
Minister van Kolonign ingediend. Deze bewindsman legde het
77






ter beoordeeling voor aan een commissie, bestaande uit de
heeren J. T. Cremer, J. van Vollenhoven, Prof. Dr. F. A. F. C.
Went en Prof. Dr. P. van Romburg, die de aanvaarding er van,
voornamelijk op financieel-economische gronden, ontried.
Onder deze omstandigheden was er voor de Regeering maar
an oplossing: zich uit de bacovencultuur terug te trekken, het-
geen dan ook geschiedde. In Januari 1911 werd het contract
met de United Fruit Company ontbonden, terwijl in het najaar
de steunverleening aan de planters werd gestaakt. Bij het op-
maken der rekening op 31 December 1910 was reeds gebleken,
dat op goed 20 plantages wegens genoten voorschotten een
total schuld van meer dan f 2 million rustte! Aangezien de
plantages door dezen zwaren last ernstig in hare verdere ontwik-
keling zouden worden belemmerd, trof de Regeering op advies
van de commissie-Bos met ingang van 1913 een regeling, waarbij
de verleende voorschotten met de daarop verschenen rente
werden kwijtgescholden, doch daartegenover ten behoeve van
het Gouvemement een tijdelijke grondrente van f 5.- per
destijds gecontracteerde ha bacove op de ondernemingen werd
gelegd. Deze grondrente kwam in 1929 met terugwerkende
kracht van 1 Januari 1927 af te vervallen.
Al had het Gouvernement zich financieel uit de zaak terug-
getrokken, dit beteekende nog niet, dat de cultuur zelve geheel
van de baan was. Integendeel, er werden nog wel door tus-
schenkomst van het Gouvemement met de United Fruit
Company onderhandelingen aangeknoopt om te komen tot een
rechtstreeksch contract tusschen deze Maatschappij en de
planters voor de afname van de Congo-bacoven, waarmede
inmiddels reeds een oppervlakte van ruim 2000 ha, al dan niet
gemengd met andere gewassen, was beplant. De United Fruit
Company stelde een ontwerp-contract op, dat nochtans niet
de insteruning van de planters kon verwerven. Men was nog
in onderhandeling, toen in het najaar van 1912 de United Fruit
Company onverwacht mededeelde, in Januari 1913 den opkoop
en de verscheping van de Surinaamsche bacoven te zullen
staken. Pogingen om haar van dat besluit afte brengen, mochten
niet baten en in Februari 1913 vond de laatste verscheping
naar Noord-Amerika plaats.
Aangezien de United Fruit Company tezelfdertijd gebruik
maakte van de haar in het contract met den Koninklijken
West-Indischen Maildienst verleende optie om de vruchten-
78






schepen dier Maatschappij over te nemen, was Suriname tevens
van elke vervoersgelegenheid voor zijn bacoven verstoken.
Na korten tijd bleek het echter mogelijk met de firma Booker
Bros. MacConnell & Co. Ltd. te Georgetown een regeling te
treffen voor de maandelijksche verscheping van bacoven naar
Europa met een haar toebehoorend koelschip, welke tot Juni
1914 voortduurde. Het behoeft geen betoog, dat deze transport-
mogelijkheid geheel ontoereikend was, zoodat de export dan
ook sterk terugliep.
In den loop van 1913 werd nog van drie zijden belangstelling
voor de cultuur getoond.
In de eerste plaats door een Amsterdamsche groep, waarin de
Koninklijke West-Indische Maildienst een belangrijke plaats
innam. Deze combinatie deed door den beer J. Sibinga Mulder
een onderzoek instellen naar de bacovencultuur in Midden-
Amerika en Suriname. In zijn desbetreffend rapport kwam deze
beer tot de conclusie, dat Suriname ,,wat betreft bodem, kli-
maat, arbeidsprijzen en transportkosten, eveneens wat betreft
den gezondheidstoestand van de Congobanaan" voor de cultuur
volkomen geschikt was. Alhoewel de K.W.I.M. aanvankelijk
uitsluitend voor het vervoer der vruchten belangstelling had,
schijnt hij na dit rapport wel geneigd te zijn geweest zich in
ruimer zin met het bacoven-bedrijf in te laten, mits ook de
United Fruit Company meedeed. Aangezien laatstgenoemde
Maatschappij daarvoor echter niet gevoelde, vond de zaak
geen doorgang.
Daarna kwamen zoowel de firma Van Nievelt Goudriaan & Co.
als de firma Wambersie & Zoon, beide uit Rotterdam, met
voorstellen bij de Regeering. Op wensch van den Minister van
Kolonien werkten beide firma's gezamenlijk een plan uit, dat
in het kort op het volgende neerkwam. Eenerzijds zou er tus-
schen de Regeering en de Combinatie een overeenkomst
moeten worden gesloten, waarbij eerstgenoemde zich ge-
durende 5 jaar tot een maximum van f 150,000.- per jaar
garant stelde voor eventueele foutvracht. Anderzijds ware
tusschen de combinatie en de planters een contract aan te gaan,
waarbij de laatsten zich dienden te verplichten een zeker aantal
bossen bacoven per jaar te leveren, welke door de combinatie
tot een bepaalden prijs, ten deele afhankelijk van den verkoop-
prijs in Europa, zouden worden afgenomen. Als waarborg voor
de nakoming van den leveringsplicht moesten de planters zich
79






verbinden aan de combinatie bij eerste vordering recht van
opstal op hun ondernemingen te verleenen. De combinatie
verklaarde zich bereid aan de planters desgewenacht vorschot
op het after leveren product te verstrekken tegen vestiging van
hypothecair verband op de plantage en van oogstverband.
De planters hadden tegen de voorgestelde voorwaarden ver-
schillende bedenkingen. In de eerste plaats werden de zakelijke
garanties welke de combinatie als waarborg voor de nakoming
der verplichtingen eischte, te bezwarend geacht, terwiji men
voorts bezwaar had tegen een door de combinatie voorgestelde
bepaling, dat in geval van averij aan of vergaan van een der
booten, van haar geen schadeloosstelling kon worden gevergd
voor de als gevolg daarvan niet afgenomen vruchten. Verder
verlangden de planters, dat de beide firma's zich hoofdelijk
aansprakelijk zouden stellen voor de verplichtingen der naam-
looze vennootschap, waarin de combinatie te gelegener tijd
de bacovenzaken wilde inbrengen, zoolang naar het oordeel
der planters het kapitaal dier maatschappij tegenover hare ver-
plichtingen niet voldoende was.
Het bleek niet mogelijk tot overeenstemming te komen en in
Augustus 1914 waren ook deze plannen van de baan. De inmid-
dels uitgebroken oorlog maakte aan de reeds sterk ingekrompen
cultuur definitief een einde.
Voordat wij nu overgaan tot de beschrijving van de ontwikkeling
na den oorlog, volgt hieronder eerst een overzicht van de ba-
coven-exporten gedurende dejaren 1908 tot enmet1914, waaruit
men een denkbeeld krijgt van bet verloop der cultuur in die
jaren:


Aantal bossenare
Jaar geExporteerd Waarde in
Ver. Staten Europagulde
1908 220,000 110,000.-
1909 646,000 327,000.-
1910 654,000 306,000.-
1911 388,000 188,000.-
1912 214,000 76,000.-
1913 44,000 91,000 43,000.-
1914 72,000 26,000.-






Na den oorlog is de beansteing voor de bicovencultuur weer
geleidelijk opgekomen.
Zoo kwam in het venlag van de Vereeniging voor Handel en
Nijverheid over het jaar 1922 de mededeeling voor, dat de
Directeur van het Landbouwproef~tation een project had op-
gesteld, dat beoogde aan de hervatting van de bacovencultuur
een verjonging en uitbreiding van de cacaocultuur te verbinden
en dat hij in verband daarmede de bacoven-aanplantingen der
United Fruit Company in Costa Rica had bezocht. De planned
liepen evenwel op niets uit.
In 1925 onderzocht de Aluminium Company op verzoek van
den toenmaligen Gouverneur van Suriname de mogelijkheid
om zich voor de bacovencultuur te interesseeren. Dit onderzoek
leidde evenmin tot eenig resultaat.
In het jaar 1931 nam men de zaak opnieuw ter hand. Het initia-
tief going ditmaal uit van de Surinaamsche Landbouw Vereeni-
ging en denOndememersraad voor Suriname, die in samenwer-
king met bet Landbouwproefstationte Paramaribo eenige proef-
velden met Dwerg- en Congobacoven aanlegden. Het Gouver-
nement gaf verder van zijn belangstelling blijk door een bedrag
van f 5,000.- voor de proefnemingen beschikbaar te stellen.
Voor de uitvoering van deze proven werd de landbouwkundige
ingenieur J. H. van Emden aangewezen, terwijl Prof. A. M.
Sprenger te. Wageningen op verzoek van den Ondernemers-
raad zijne medewerking verleende voor de oplossing van de
met bet vervoer en de rijping samenhangende vraagstukken.
De tijd, gemoeid met de grondige wijze waarop de plannen
werden opgezet en uitgevoerd, een wijze die noodzakelijk was,
wilde men niet opnieuw het risico loopen van een op onvoldoen-
de gegevens aangevatte cultuur, leidde uiteraard tot ongeduld
wonder de planters, die zich tengevolge van de scherpe dealing
der koffieprijzen in een uiterst moeilijken toestand bevonden.
Er ontstond een beweging om de bacovencultuur zoo spoedig
mogelijk op commercieele basis aan te vatten, waarin men de
oplossing zocht van den noodtoestand waarin het land begon
te verkeeren.
Deze beweging vond uitdrukking in een in de West van 28
April 1933 door een der planters, den heer Th. Waller,tezamen
met enkele andere Surinaamsche ingezetenen tot den Gouver-
neur gerichten open brief, waarin een plan werd ontvouwd, dat
beoogde op korten termijn een oppervlakte van tenminste






630 ha met Congobacoven te beplanten. Op 5 Juli van hetzelfde
jaar werd een door Gouverneur Dr. A. A. L, Rutgers in dato
30 Juni 1933 tot den Minister van Kolonien gerichte nota ge-
publiceerd, waarin het voorstel werd gedaan een bedrag van
f 500,000.- beschikbaar te stellen als bijdrage voor een door
particuliere ondernemers aan te leggen Congo-aanplant ter
grootte van 1400 ha. In de nota was een uitvoerige rentabili-
teitsberekening opgenomen aan bet slot waarvan gezegd werd,
dat de eindconclusie voor zoover de gegevens die toelaten
most luiden ,,dat een Congobacovecultuur goede kansen biedt
,,op welslagen, maar dat wonderr verdere proven in het groot)
,,het daaraan verbonden risico te groot geacht moet worden in
,,verhouding tot de te behalen winst om op zuiver commercieele
,,basis door het particulier kapitaal of door het Gouvernement
,,aanvaard te kunnen worden".
Deze beide projecten, die gebaseerd waren op cijfers uit de
vroegere bacove-periode en het zoo belangrijke vraagstuk van
bet vervoer en den afzet der vruchten onopgelost lieten, kwa-
men niet tot uitvoering. De Regeering gaf er nl. de voorkeur
aan met proefhemingen voort te gaan, zulks in overeenstem-
ming met de inzichten van den Ondememersraad en van de
Surinaamsche Landbouwvereeniging. Deze beslissing was fei-
telijk ook in.overeenstemming met de inzichten van den Gou-
verneur, die blijkens zijn boven aangehaalde eind-conclusie
bet commercieel risico der cultuur, zonder verdere proven
in het groot, niet te aanvaarden achtte.
In 1934 stelde de Bacovencommissie uit den Ondememersraad
voor Suriname een ontwerp voor een werkplan op met een
kapitaals- en een exploitatierekening voor een Bananencultuur-,
transport- en distributiemaatschappij met een aanplant van
3000 ha. Dit ontwerp werd den Gouvemeur van Suriname
Prof. Kielstra ter kennisneming toegezonden met verzoek een
commissie te willen benoemen, teneinde in het bijzonder advies
uit te brengen of in Suriname voldoende voor de bacovencultuur
geschikte ground aanwezig is. Ook aan de Surinaamsche Land-
bouwvereeniging werd dit ontwerp toegezonden en verzocht
hare meening daarover te willen zeggen.
De Bacovencommissie uit den Ondernemersraad going intus-
schen voort het ontwerp nader te bestudeeren en uit te werken,
wat haartot deconclusieleidde dat erzoowelopcultuurtechnisch
als op economisch gebied nog teveel vragen openbleven om







reeds thans tot de stichting vaneenbacovenbedrijfopcommer-
cieele schaal te kunnen overgaan. Ook een in het eind van
1933opgetreden ernstigebladziekte, diezich nogsteedsuitbreid-
de en waarvan de gevolgen nog niet te overzien waren, noopte
tot groote voorzichtigheid bij het uitvoeren van plannen, zoolang
niet vaststond dat deze ziekte op economische wijze met
success te bestrijden zou zijn.
Zij achtte het noodzakelijk proven op grooter schaal te
nemen en verwachtte daarvan meer inzicht in de vraagstukken,
die nog opgelost moesten worden, dan verkregen zou kunnen
worden met de tot nu toe genomen proven op kleine schaal.
Bij deze proven op grooter schaal zouden echter grootere
zendingen bacoven moeten worden overgevoerd en dit vervoers-
probleem vormde aanvankelijk een beletsel. Nadat het duidelijk
was geworden dat dit beletsel, dank zij de krachtige en belange-
looze medewerking van de Kon. Nederl. Stoomboot Mij., zou
kunnen worden weggenomen, werd een plan opgemaak voor
proefnemingen met een aanplant van 150 ha.
Dit zgn. ,,Tusschenplan" werd aan den Minister van KoloniEn
aangeboden en door den Voorzitter van den Ondenemerrand
voor Suriname, den heer G. J. W. Putman Cramer, die zich
daarvoor naar Suriname begaf, met den Gouverneur en de
Surinaamsche Landbouwvereeniging besproken. Deze bespre-
kingen leidden nog tot enkele wijzigingen.
Zoowel de Minister van Kolonien als de Gouvereur van Suri-
name verklaarden zich in beginsel bereid in het voor de ten
uitvoerlegging van het tusschenplan benoodigd bedrag van
f 400,000.- bij te dragen, mits ook van particuliere zijde
financieele belangstelling werd getoond.
Het gelukte nu den Ondernemersraad een viertal lichamen,
t.w. de Kon. Nederl. Stoomboot Mij., De Surinaamsche Bank,
de firma Wambersie & Zoon en de firma A. van Hoboken & Co.
voor de zaak te interesseeren. Zij vereenigden zich in een
,,Consortium tot voortzetting der Proeven inzake de bacoven-
cultuur in Suriname" en fourneerden eenkapitaalvanf50,000.-.
De Regeering vond daarin aanleiding de fourneering van de
overige f 350,000.- toe te zeggen.
De heerJ. S. C. Kasteleyn werd bereid gevonden de algemeene
leading op zich te nemen en deze begaf zich daarop in Juni 1935
naar Suriname ter bestudeering van de mogelijkheid en de
wijze van uitvoering. Als gevolg van zijn bevinding werd een
83






ingrijpende wijziging in de plannen gebracht en wel deze dat,
alvorens tot aanleg van een aanplant van 150 ha werd overge-
gaan, men met het oog op den omvang die de reeds genoemde
bladziekte had aangenomen, eerst wenschte na te gaan of die
ziekte economischtebestrijden zouzijn.Tevenswerdhetnoodig
geacht de waarde der zgn. pegassegronden, die het eerst voor
den aanleg van een cultuur in aanmerking kwamen, tevoren te
onderzoeken, waartoe tot inpoldering van een stuk maagdelijken
pegassegrond most worden overgegaan.
Dedagelijkscheleidingder proven ter plaatse bleef aanr. van
Emden en hem werd de landb. Ing. J. de Krakertoegevoegd. Na-
dat de onderhandelingen met de eigenaren van plantageJohan-
nesburgop de door hengestelde hooge eischenwaren afgespron-
gen, werd de proefpolderaangelegd achterde plantage deMaas-
stroom, die daarvoor door hare nabijheid van Rust enWerk, waar
reeds proefvelden waren, het meestin aanmerking kwam. Debe-
noodigde gronden werden door de eigenarenvan de Maasstroom
voor den tijd van 8 jaren gratis ter beschikking gesteld.
In 1936 werden de plantages Rust en Werk en Heerendijk door
het consortium aangekocht, wat er toe leidde het consortium om
te zetten in de Naaml. Venn. ,,Surinaamsche Bananen Maat-
schappij", waarmede een rechtspersoon in het leven werd
geroepen te wiername de eigendommenkonden wordengesteld.
In dat jaar begaf ook Prof. Sprenger zich naar Suriname om
zich van den stand van zaken op de hoogte te stellen. Onder
zijn leading werden aldaar ook proven met een container ge-
nomen die van groot belang warren voor de kennis van debeste
temperature waaronder, in verband met den duur van de reis,
de vruchten verscheept moesten worden.
Sedertdien werd krachtig en systematisch doorgewerkt aan de
oplossing der verschillende vraagstukken waarvoor de proven
waren ingezet, doch nog v66r deze als beindigd kon worden
beschouwd werd Nederland in den oorlog betrokken en elk
contact met Suriname volledig verbroken. De proven moesten
dientengevolge worden stopgezet.
Vermelden wij tenslotte nog het een en ander over de pogingen,
die door anderen werden gedaan om de bacovencultuur te
bevorderen. Zooals wij reeds releveerden, wenschten de
initiatiefnemers van het in 1933 gepubliceerde plan-Waller c.s.
de cultuur op korten termijn op commercieele basis te zien
aangevat. Deze heeren konden zich dan ook moeilijk ver-




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs