• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Title Page
 Dr. H. D. Benjamins
 Inleiding
 Eerste deel
 Tweede deel
 Derde deel
 Dr. E. A. Koch
 Rijstcultuur in suriname en haar...
 Koninklijke vereeniging "oost en...
 Kunst, kunstnijverheid en huisvlijt...
 Wenken voor touristen
 Steunt














Group Title: Historisch overzicht over Suriname. : 1613-1934,
Title: Historisch overzicht over Suriname
CITATION PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00074126/00001
 Material Information
Title: Historisch overzicht over Suriname 1613-1934
Physical Description: 115 p. : illus., tables, 1 fold. map. ; 22 cm.
Language: Dutch
Creator: Wolff, H. J
Publisher: Gebr. Van Cleef
Place of Publication: S'-Gravenhage
Publication Date: 1934
 Subjects
Subject: Suriname   ( lcsh )
Genre: non-fiction   ( marcgt )
 Record Information
Bibliographic ID: UF00074126
Volume ID: VID00001
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 001500718
oclc - 24812374
notis - AHB3458

Table of Contents
    Title Page
        Page 1
        Page 2
    Dr. H. D. Benjamins
        Page 3
        Page 4
        Page 5
        Page 6
        Page 7
    Inleiding
        Page 8
    Eerste deel
        Page 9
        Page 10
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
    Tweede deel
        Page 35
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 41
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
    Derde deel
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 57
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
        Page 79
    Dr. E. A. Koch
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
        Page 97
        Page 98
    Rijstcultuur in suriname en haar toekomst gedachtenwi
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
        Page 110
    Koninklijke vereeniging "oost en west"
        Page 111
    Kunst, kunstnijverheid en huisvlijt "boeatan"
        Page 112
        Page 113
    Wenken voor touristen
        Page 114
    Steunt
        Page 115
        Page 116
Full Text












HISTORISCH OVERZICHT
OVER

SURINAME j
I-. B.S. -.A
HAARLIM
1613 1934 4 ar~M





BEWERKT, DOOR:
H. J. WOLFF
OUD-BESTUURS AMBTENAAR
LID VAN HET HOOFDBESTUUR VAN DE
KONINKLIJKE VEREEN. ,,OOST EN WEST"
VERTEGENW. VAN DE AFD. SURINAME
BESTUURSLID VAN DE W.-l. COMMISSIE


[3 L












NEDERLAND-CURACAO-


HERDENKING


29 JULI


De herdenking van de vestiging van het

Nederlandsch gezag op Curagao in 1634

wint aan waarde, indien zij niet alleen

een historische beteekenis bezit, maar ook

belangstelling voor dit feit wekt bij eene

generate, die hart heeft voor de ver-

sterking van den band tusschen de deelen

ll11111111 van het Koninkrijk. Illal

De verhoogde welvaart van Nederland

en de zuster-kolonie Curagao moge het

blijvend resultaat zijn van de herdenking.


1634


=11111111111111111111


1934


B
.=


1111111111111111111111111111111111111111


"""""""""""'
'''


"""""""""
1111111111111111






a

I
n
I

n

s

p

s





a
a
s
e


E
r1111111111111111


ll.


a


r
P


I
r
s




r
r
s
UIIIIIIUIIIIIL








Dr. H. D. BENJAMIN t


In ,,Het Vaderland" lezen wij het volgende:
De oud-inspecteur van het Onderwijs in Suriname, dr. H.
D. Benjamins, is in 82-jarigen ouderdom overleden.
Geboren 25 Februari 1850 te Paramaribo, bezocht hij in
Nederland de H.B.S. en het gymnasium, studeerde te Leiden
en promoveerde er in 1875 tot doctor in de wis- en natuur-







HAAF

L VF








Dr. H. D. BENJAMIN
Oud-Inspecteur van het Onderwijs van Suriname. (1 Juni 1878-17 Aug. 1907)
Ridder in de Orde van den Nederlandschen Leeuw.

kunde op de dissertatie: Geschiedenis van de histologie der
villi Intescinales. Naar zijn geboorteland teruggekeerd, werd
hij er benoemd tot inspecteur van het onderwijs, welk ambt
hij na eenigen tijd combineerde met dat van leeraar in de
natuur- en plantkunde aan de Geneeskundige School te
Paramaribo. Ook was hij lid van den Raad van Bestuur van
Suriname. Dr. Benjamins was een man van grooten invloed
en gezag bij het onderwijs, dat in Suriname zeer veel aan hem
te danken heeft.








Ook als kenner van het land was hij een man van groote
reputatie. Na zijn vestiging in Nederland na zijn pensionnee-
ring, een twintig jaar geleden, was hij van 1914 tot 1917
medewerker aan de Encyclopaedie van Ned. West-Indii en
sinds 1919 was hij redacteur van den West-Indischen Gids,
waarin tallooze artikelen van zijn hand zijn verschenen.
Ter gelegenheid van zijn tachtigsten verjaardag is hem door
een huldeblijk getoond hoe zijn onvermoeide arbeid voor het
welzijn van Suriname op prijs werd gesteld. Toen kreeg hij
o.a. van gouverneur Rutgers bij een gelukwensch de mede-
deeling, dat de Westerschool in Paramaribo naar hem ver-
doopt was in Dr. H. D. Benjaminsschool. Oud-Gouverneur
baron van Heemstra seinde zijn dankbetuiging voor alles wat
dr. Benjamins voor Suriname had gedaan, en Suriname zelf
liet zich ook niet onbetuigd: het Surinaamsch Onderwijzers
Genootschap, de oud-leerlingen der Geneeskundige School,
het personnel der Hendrikschool, de handel enz. betuigden
dank en hulde. En ook de wetenschap getuigde, dat ze
dr. Benjamins veel te danken had: de Gonini en Tapanahoni-
expeditie van 1903 en 1904 droeg daar de vruchten van.


Toen dr. H. D. Benjamins na zijn promote te Leiden in
1877 in Suriname terugkeerde, werd hij door gouverneur Van
Sypesteyn benoemd tot leeraar-directeur aan de Inrichting
voor Middelbaar Onderwijs, welke 15 November van dat jaar
in Paramaribo geopend werd. Reeds Maart 1878 werd zij
evenwel op last van den minister van Kolonien gesloten. Bij
de invoering van de nieuwe regeling van het onderwijs, waarbij
dit in Suriname verplicht werd gesteld, was volgens art. 1 een
inspecteur noodig en met 1 Juni 1878 werd daartoe benoemd
dr. Benjamins, die blijkens de mededeeling van den minister
van Kolonien von Bose zoo uitnemend had voldaan. De keuze
is uitnemend geweest. Tot 1907 heeft hij deze functie vervuld
met een onderbreking door buitenlandsch verlof in 1897 en
1907, om in 1910 pension te nemen. Hij heeft zich toen in
Den Haag gevestigd.
Van de belangrijke hervormingen van het lager- en uit-






gebreid lager onderwijs in Suriname wonder zijn beheer kunnen
we noemen de uitbreiding van het aantal openbare scholen,
de verbetering van het onderwijs bij de Evang. Broeder-
gemeente (Hernhutters), de oprichting der Schoolspaarbank
in 1882, de opneming van de onderwijzers in een ambtenaren-
corps en de oprichting van een eerste U.L.O.-school (Willem-
school) te Paramaribo in 1887. Hij heeft den grondslag gelegd
voor het gebouw van de moreele en intellectueele ontwikkeling
van zijn landgenooten, die hij heeft helpen opheffen tot een
hoogte, welke hen in staat stelde mede te dingen op de wereld-
markt van intellectueelen en wier gebrekkig Neger-Engelsch
in een halve eeuw door het Nederlandsch is vervangen.
Als beheerder der Koloniale Bibliotheek te Paramaribo heeft
hij Suriname groote diensten bewezen. Als leeraar in de
natuur- en plantkunde heeft hij erkentelijkheid geoogst, wegens
zijn beschavenden invloed, zijn indrukwekkende kalmte en
bescheidenheid, van een talrijke share jongelingen, van wie
velen eervolle plaatsen in de maatschappij vervullen in Oost
en West. Verschillende andere function heeft hij nog waar-
genomen, zoo die van gouvernements-landmeter, als die van
gouvernements-secretaris.
Niet het minst is zijn verdienste gebleken bij het grens-
geschil tusschen Britsch-Guyana en Venezuela, toen hij den
in 1895 in Suriname gekomen Venezolaanschen general aan
belangrijke gegevens uit kaarten en documenten kon helpen,
voor welke hulp hem het commandeurskruis van de orde van
Simon Bolivar van het winnende land is verleend. En de
toewijzing van het Lawagebied bij scheidsrechtelijke uitspraak
door den Czaar van Rusland in 1891 aan Suriname is even-
eens grootendeels te danken geweest aan de gegevens, welke
dr. Benjamins had verzameld. De Nederlandsche Regeering
heeft dit erkend door hem den Nederlandschen Leeuw te ver-
leenen.
In Nederland is dr. Benjamins begonnen aan de samen-
stelling van de Encyclopaedie van Ned. West-India (1914-
1917), in samenwerking met Johan F. Snelleman, die pas
tachtig jaar is geworden, welke zijn veelzijdige kennis op
bibliografisch, historisch en ethnografisch gebied bewijst. Op






zijn initiatief is in 1919 de West-Indische Gids opgericht,
waarvan hij als secretaries der redactie de eigenlijke leider
was. Geregeld heeft hij meegewerkt aan het Koloniaal Week-
blad van Oost en West, in welks Haagsch bestuur en in
welks West-Indische commissie hij een plaats heeft inge-
nomen.
Lange jaren heeft hij onverdroten gestreden om eindelijk
tot de regeling te geraken tusschen Nederland en Groot-
BrittanniE, welke zal aantoonen, dat de landstreek tusschen de
Nieuwe Rivier (voortzetting van de Corantijn) en Coerini
Coetari Coctari tot Suriname behoort; welke strijd hij heeft
ingeleid met een belangrijk artikel: De grenzen van Neder-
landsch-Guiana in het tijdschrift van het Kon. Ned. Aardrijks-
kundig Genootschap in 1898.


Dr. H. D. Benjamins en het Volksonderwijs in Suriname.
Den 27en Januari 1933 werd in alien eenvoud ook meer
in den geest van den overledene ter grave gebracht het
stoffelijk overschot van den Oud-Inspecteur voor het Onder-
wijs.
Velen in dit land hebben zeker niet kunnen vermoeden, dat
ter ruste werd gebracht een oud-hoofd-ambtenaar van de
Kolonie Suriname, die zijne sporen aldaar heeft verdiend.
Welke Surinamer kent in person en het jong geslacht bij
naam dezen stoeren werker niet? En het zal zeker geen ver-
wondering wekken, wanneer over den vooruitgang en de
daarbij verkregen resultaten bij het Volksonderwijs gesproken
wordt en de naam van Dr. Benjamins daarbij te pas komt,
even still te staan om hulde te brengen aan dezen zeer ver-
dienstelijken Surinamer, die veel heeft bijgedragen tot dien
vooruitgang.
Op 1 September 1877, werd een nieuwe regeling voor het
onderwijs ingevoerd. Het onderwijs werd daarin verplichtend
gesteld. Reeds op 3 Maart 1886, dus 10 jaren na de afkondi-
ging van Gouverneur van Sypensteijn's schoolwetten, werd
door Gouverneur Schmidt een nieuwe verordening afgekon-
digd.






Het is te begrijpen, dat Dr. H. D. Benjamins in het Kolo-
niaal Verslag 1887 voor de ontwikkeling van het schoolwezen
een hoogst belangrijk jaar noemde.
Immers in dat jaar werd er een nieuwe Openbare school
voor Uitgebreid Lager Onderwijs opgericht. De tot stand-
koming van de eerste Openbare school voor Uitgebreid Lager
Onderwijs was een lang gekoesterde wensch van Dr. Benja-
mins. Hij zag gaarne die school de tegenwoordige Hen-
drik-school die niet verdwijnt met den dood van haar hoofd,
maar de lotswisselingen der kolonie trotseerende, blijft voort-
leven van geslacht tot geslacht.
Bij de inwijding van die school heeft Gouverneur Schmidt
met zijne rede die getuigde dat toen een zaak van groot
gewicht werd gediend, o.m. gezegd:
,,Alles wat het onderwijs en de opvoeding betreft strekt om
het opkomend geslacht dat ons vervangen moet, better te
maken en is voorzeker zeer belangrijk.
Alle opvoeding en alle onderwijs staan echter niet gelijk.
Het lager-onderwijs is onontbeerlijk, maar dat onderwijs alleen
kan de wereld niet doen vooruitgaan. Daarvoor is meer noodig
degelijke wetenschappelijke kennis en wel die kennis van welke
men gezegd heeft, kennis is macht, een kennis gepaard met het
vermogen met lust en liefde en inspanning om haar vrucht-
baar te maken".
Met cijfers voor oogen kunnen we niet anders constateeren
dan dat het onderwijs, maar meer in het bijzonder het Volks-
onderwijs, in die kolonie een snelle groei heeft genomen, dat
het niet tot stilstaan meer is te brengen.
Het is bij dit streven onoverwinnelijk, omdat het daarbij
eene historische taak vervult, de Maatschappij te verlossen
van een stelsel om het volk dom te houden, dat economisch
verouderd en zedelijk veroordeeld is.
Eere dus aan de nagedachtenis van den overleden Oud-
Inspecteur voor het Onderwijs in het gebiedsdeel Suriname,
Dr. H. D. Benjamins, die het onderwijs aldaar tot het peil
heeft weten te brengen als het toen was bij zijn vertrek.
H. J. WOLFF.
SURINAME EERT UW GROOTE MANNEN















INLEIDING.


Het land heet Suriname of Nederlandsch-Guyana.
Het ligt in 't Noord-Oostelijk gedeelte van Zuid-Amerika
tusschen 20-60 Noorderbreedte en 340 en 580 Wester-
lengte.
Het wordt ten Noorden bespoeld door den Atlantischen
Oceaan; ten Oosten wordt het begrensd door de Marowijne,
die het van Fransch-Guyana of Cayenne scheidt; ten Zuiden
verheffen zich het Acarai- en het Toemoek-Hoemakgebergte,
die de grens tusschen Suriname en Brazilie vormen; ten
Westen scheidt de Gorantijn het van Britsch-Guyana of
Demerara.
Suriname draagt zijn naam naar een Indianenstam, de
Surinen, die het land eertijds bewoonden en door de krijgs-
haftige Caraiben werden verdreven.
De hoofdplaats van Suriname, Paramaribo, ontleent ver-
moedelijk haar naam aan de Caraiben, die aldaar een dorpje
hadden, dat zij Parimorbo noemden.
Suriname heeft een oppervlakte van + 150.000 K.M.2, d.i.
ongeveer vier maal de oppervlakte van Nederland.











EERSTE DEEL.


Een blik in het verleden van Suriname.

Lang v66r de ontdekking van Amerika woonden in Suri-
name in eenvoudige hutten, gedekt met loof (bladeren van de
pina- en troelieplant) langs de oevers der rivieren en kreeken,
de oorspronkelijke bewoners: de Roodhuiden. De afstamme-
lingen van deze Roodhuiden wonen thans wonder den naam van
Caraiben en Arowakken aan de oevers van verscheidene
rivieren in kleine nederzettingen (Coppename, Maratakka,
Boven-Suriname, Para).
Aan de Lawa- en Paloemenrivier vindt men dorpen van de
Trio-, Oejakaele- en Roucou-Indianen.
Na de ontdekking van Amerika door Christophorus Colum-
bus in 1492, werden door de Spanjaarden tochten daarheen
ondernomen ter opsporing van goud, echter zonder eenig
ander resultaat, dan ellende, ontberingen en gevaren, waar-
door velen hunner de slachtoffers hunner gouddorst werden.
Trots dien werden de tochten voortgezet en wel gevolgd door
de Portugeezen, Franschen. Hollanders en Engelschen.
Omstreeks het einde van de 16e eeuw waren er geen Euro-
peesche bewoners in Suriname. In 1613 hadden de Hollanders
een tabaksaanplant aan de Corantijn en een Amsterdamsche
factory ter plaatse, waar het tegenwoordige fort staat, naast
een indiaansch dorp, genaamd Purmerbo.
De nederzetting werd spoedig door de Spanjaarden en
Indianen verwoest en zij werden verdreven.
In de tweede helft van de 16e eeuw werden reeds Neder-
landsche schepen naar de Wildkust van Amerika gezonden om
evenals de Spanjaarden en Portugeezen, handel met de
Indianen te driven. Van nederzetting als Volksplanting
was er nog geen sprake.
In 1630 kwamen eenige Engelschen wonder Kapitein Mar(-






chal in de kolonie Suriname, die zich aan de Boven-Suriname
vestigden en met de Tabakscultuur aan de Marechalkreek een
aanvang maakten. Later kwamen eenige Franschen en eenige
Joden, uit BraziliE verdreven, zich in Cayenne vestigen en
daarna in Suriname. Deze brachten slaven mede. Samen met
de Engelschen legden zij zich op den landbouw toe, voor-
namelijk met de Suikerrietcultuur, waarvoor zij aan de hellin-
gen der terreinen plantages en grondjes aanlegden, het eerst
aan de Boven-Suriname.
Omstreeks 1630 verkreeg de West-Indische Compagnie een
octrooi om slaven aan Suriname te leveren. Zij vond den
hoofdzetel van den slavenhandel op Curacao, vanwaar zij
gemakkelijk de slaven kon betrekken. Later was Afrika de
plaats waar, en waarschijnlijk in het jaar 1636, deze gehaald
konden worden. De Engelschen brachten vermoedelijk reeds
eerder slaven in de Kolonie.
Hun zwaarste tijd op de plantages was gedurende de suiker-
en koffieoogst; dan moesten zij dag en nacht aan arbeid, met
weinig afwisseling en onvoldoende voeding, waarbij de noodige
zweepslagen niet ontbraken.
In 1673 waren er 200 Engelschen, 300 Hollanders (w.o.
Joden), en ongeveer 1200 slaven in de Kolonie.
Nadatliun wegloopen van de plantages een grooten omvang
begon aan te nemen, hebben zij, in de verscheidene deelen
van de Kolonie dorpen in de bosschen aangelegd, en zich
aldaar wonder een Opperhoofd gevestigd. Van hier gingen zij
op strooptochten uit, plunderden de plantages, waarvan zij,
behalve de buit die zij maakten, de slaven medenamen.
Met de Cond6-negers sloot Gouverneur van Sommelsdijk
in 1684, alsook met de Indianen, die later minder moeilijkheden
veroorzaakten en zich dieper het bosch in zijn gaan vestigen,
eene overeenkomst. De meeste kolonisten woonden op de
plantages en daar stonden de prachtige heerenhuizen. Volgens
een regelmatig plan liet Gouverneur van Sommelsdijk breede
straten aanleggen en binnen korten tijd was Paramaribo in
een net stadje herschapen.
Aan de landbouwers stond hij kosteloos groote stukken
land af. Deze legden plantages aan en werden spoedig wel-






varend. Vele dier plantages met Fransche namen, dagteekenen
uit dien tijd. Daar de Roodhuiden nog steeds aan de Comme-
wijne de plantages aanvielen, sloot hij in 1684 ook met hen
een overeenkomst van vriendschap en erkende ze als vrije
lieden. Geen kolonist mocht een Indiaan meer gevangen
nemen of tot slaaf maken.
Terzelfdertijd versloeg hij de Condi-negers, een bende weg-
geloopen slaven van de allereerste kolonisten. Om hun invallen
tegen te gaan, liet hij het fortje Cottica, gelegen aan de samen-
vloeiing van de Commewijne en de Cottica verbouwen en
versterken en gaf het de naam van fort Sommelsdijk.
Ook voor de veiligheid van Paramaribo nam hij maat-
regelen. Zeelandia bracht hij in goeden staat van tegenweer en
aan den rivieroever aldaar, liet hij een stevige kade van
schulpsteenen aanleggen. De stad Paramaribo bracht hij
wonder goede looking. Een bestaande kleine kreek, die het
overvloedige hemelwater most afvoeren, werd uitgediept,
verbreed en verlengd en Sommelsdijksche Kreek genoemd. Dit
werk liet hij door soldaten verrichten. Deze, grootendeels uit
tuchthuisboeven bestaande, werden op zijn verzoek door de
Algemeene Staten naar Suriname gezonden. Weldra verwekte
het een en ander een geest van ontevredenheid.
Op den morgen van den 19den Juli 1688 werd de land-
voogd, die met den commandant Laurens Verboom in de
Oranjelaan, thans Tamarindelaan liep, door elf halfbeschon-
ken en gewapende soldaten op hoogen toon aangesproken.
Van Sommelsdijk, die zeer opvliegend van aard was, sloeg de
hand aan zijn degen, doch eer hij de armen kon opheffen,
vuurden de muiters op hem en viel hij doodelijk getroffen neer.
Ook Laurens Verboom kreeg een schot in den onderbuik en
overleed eenige dagen daarna. De muiters, wier aantal weldra
tot ruim 200 aangroeide, maakten zich daarop van Zeelandia
meester en namen den kapitein Van Vredenburg en de offi-
cieren De Kouper, Raijneval en de Graaf gevangen. De
magazijnen en het Gouvernementsgebouw werden geplunderd.
De dood van Van Sommelsdijk was een groot verlies voor
ons Suriname. De vaste hand waarmede Van Sommelsdijk de
teugels held, had Paramaribo toen in korten tijd in een net en
ordelijk stadje herschapen.






Jan van Scherphuizen werd tot landvoogd aangesteld. Deze
aanvaardde den 9en Maart 1689 het bestuur, dat sedert 1688
door den kommandeur Van Vredenburg werd waargenomen.
Voor een aanval der Franschen, met wie Nederland in
oorlog was (de 9-jarige oorlog), beducht, liet Van Scherp-
huizen Zeelandia versterken. Dat zijn vrees niet ongegrond
was, bleek weldra. Reeds den 8en Mei viel een Fransche vloot,
bestaande uit 9 oorlogsbodems, wonder bevel van Du Casse de
haven van Suriname binnen. Dadelijk werd het fort Zeelandia
door den vijand wonder schot genomen. Drie dagen van den
8en-10en Mei werd het door de Franschen beschoten, doch
deze ondervonden zulk een geduchten tegenstand, dat zij, op
eigen veiligheid bedacht, weer zee kozen.
Onder de dappere verdedigers behoorde de Ridder de
Chatillon. Twee maanden daarna strandde een Fransche
oorlogsboot op de Coppenamebank en maakt hij voor Suriname
160 krijgsgevangenen en 24 stukken geschut buit.
De vrijgevige behandeling jegens deze gevangenen kwam
Van Scherphuizen later ten goede.
Op zijn terugreis naar het Moederland in 1696 door Fran-
sche kapers gevangen genomen en naar St. Malo (in het N.
van Frankrijk) gebracht, schonk de overhead aldaar lettende
op de goede bejegening, die de Franschen in 1669 hadden
ondervonden hem weder de vrijheid zijn reis voort te zetten.
Eenigen tijd na Du Casse beproefden de Franschen ander-
maal wonder de Gennis en Forroles een inval, doch trokken
terug op de mededeeling van eenige Indianen voor Braams-
punt, dat er 2 oorlogsschepen in de haven liggen.
De Franschen hielden echter steeds het oog op ons Suriname
gevestigd en vielen het wederom, in 1712 (Spaansche
successie-oorlog), met een machtige vloot aan. Onder bevel
van den admiral Jacques Cassard, zeilde den 8en October
deze vloot, bestaande uit 9 groote en 30 kleine oorlogsschepen,
3000 man sterk. de haven van Suriname binnen.
Na een lichten aanval op het fort, dat door Gouverneur
De Goijer in zeer goeden staat van tegenweer was gesteld,
zeilde Cassard het eenvoudig voorbij en ontscheepte aan den
tegenover gestelden over, waar nu de plaats Meerzorg ligt,







zijn troepen en sloeg er zijn hoofdkwartier op. Van daaruit
wierp hij eenige bommen op de stad, die geen schade aan-
richtten. Een deel der vloot voer de Suriname-rivier tot de
Joden Savane op, overall schrik en angst verspreidende. Een
fortje, gelegen aan de Para-monding, werd door l'Espinoy
veroverd. Een leger van 200 man, wonder bevel van den fort-
commandant uitgezonden, om l'Espinoy te verdrijven, werd
verslagen en gedwongen zich over te geven. I'Espinoy verloor
bij dezen strijd 12 grenadiers en hij zelf werd aan de hand
gewond.
Cassard nu meester van de Kolonie, bedreigde daarop alles
te vuur en te zwaard te zullen vernielen, indien er niet spoedig
met hem werd onderhandeld. Voor 't ergste beducht, belegde
de landvoogd op den 27en October een krijgsraad met mede-
zitting van Cassard en zijne officieren, teneinde te onder-
handelen. Cassard eischte 7 ton gouds. Dit bedrag werd hem
uitbetaald in suiker, gouden en zilveren voorwerpen en in
slaven en wissels. Met deze buit beladen verliet Cassard met
zijn eskader, den 12en December, de haven van Paramaribo.
Cassard's inval had nadeelige gevolgen voor de Kolonie.
Vele slaven toch hadden van den verwarden stand van
zaken gebruik gemaakt hunne meesters te ontvluchten en zich
met vroegere weggeloopen slaven te vereenigen, zoodat vele
plantages ontvolkt werden. Daarbij kwam nog de kosten der
brandschatting, die groote ontevredenheid verwekte. De
burgerij beweerde, dat de geoctroyeerde societeit de fortifi-
catiEn had verwaarloosd en dat zij derhalve de kosten most
dragen.
Sinds drongen de ingezetenen op betere verdedigings-
middelen aan en op een grootere militaire macht.
Gesteund door opeenvolgende gouverneurs, Johan Mathony,
Jan Coutier e.a. werd eindelijk in 1733 de ingenieur Draak
uitgezonden om de forten te verbeteren en zoo noodig nieuwe
te bouwen. Draak, die een bolwerk tegen den binnenkomenden
vijand noodig achtte. koos als het geschikte punt daarvoor de
Krabbendam, een stuk moerassig land, gelegen aan de samen-
vloeiing van de Suriname en de Commewijne. Dit fort Nieuw
Amsterdam genoemd, zou langs Braamspunt been het volle

13








uitzicht op zee hebben en elk binnenkomend vijandelijk
schip wonder schot kunnen nemen.
Onder de Cheuses in 1734 begonnen, werd het in 1746
wonder Mauricius voltooid.
De kosten van aanbouw bedroegen ruim 6en million gulden
- twee derden daarvan werden op rekening van de burgerij
gesteld. Om dit bedrag te bekomen, werden reeds bestaande
belastingen verhoogd en nieuwe in 't even geroepen. De
burgerij weigerde te betalen, zich beroepende op 't Octrooi
van 1682. Gerard van de Schepper nam daarop strenge maat-
regelen, doch kreeg de ingezetenen tegen zich, die op zijn
terugroeping aandrongen, wonder voorwendsel dat hij de be-
langen der Kolonie verwaarloosde, met het gevolg, dat de
Algemeene Staten hem in 1742 terugriepen en Mr. Joan Jacob
Mauricius in zijn plaats aanstelden. Onder dezen landvoogd
nam de ontevredenheid toe. Alras vormde zich een machtige
partij door Maricius de Cabale genoemd geleid door
Salomon Du Plessis, een rijk grondeigenaar en lid van den
Raad van Politie, gesteund door Charlotte Elisabeth van der
Lith, ook wel Mevr. Audra genoemd, die gezamenlijk den
Gouverneur hekelden en hem den voet dwars zetten.
Du Plessis en diens aanhangers beschuldigden Mauricius
openlijk van gezagswillekeur en verwaarloozing der verdedi-
gingsmiddelen en dienden een aanklacht tegen hem in bij de
Algemeene Staten.
Om deze te bewegen een onderzoek in te stellen vertrok
Du Plessis zelve naar Nederland. Teneinde de rust te her-
stellen, stuurden de Algemeene Staten in 1750 een Commissie,
bestaande uit den Generaal Baron von Sp6rcke, met een
regiment van 60 man en twee Commissarissen Mr. Carel
Boschaert en Jeronimus de Swart Steinms naar Suriname.
De Commissie kwam in December aan en stelde een onpar-
tijdig onderzoek in. Alle burgers werden opgeroepen hunne
grieven bloot te leggen. En wat bleek er toen? Dat de
ontevredenen slechts behoorden tot de partij der Cabalen, en
dat de meeste der ingebrachte beschuldigingen ongegrond
waren.
Mauricius going toen vrij uit en nam zijn eervol ontslag.








Du Plessis daarentegen werd als rustverstoorder met verbeurd-
verklaring zijner goederen uit de Kolonie verbannen.
Gedurende zijn negenjarig bestuur wist Mauricius door
milde bepalingen het ongelukkig lot der slaven te verzachten;
aan de Gouvernementsslaven stond hij vrije godsdienst-
oefening toe. In 1744 trachtte hij door een kolonisatie van
Zwitsers- en Paltzerfamilies een vrije boerenstand in het leven
te roepen.
In 1743 dus een jaar te voren beproefde William
Hack, leider van in Nederland opgerichtte Mineraal-Maat-
schappij, in Suriname ground te ontginnen. Aan den voet van
den Blauwen Berg op Berg en Dal liet hij een mijnschacht
graven, die door onwetendheid zoo slecht gestut was, dat zij
instortte en 40 arbeiders daarin levend begraven werden.
Kort daarna werd de Maatschappij ontbonden.


Kolonisatie aan het Oranjepad.
Onder het bestuur van den Gouverneur Mauricius, werd in
1747 een plan gevormd om een kolonisatie van Europeesche
landbouwers tot stand te brengen. Te dien einde werden
eenige Duitsche landbouwers wonder schoone beloften uitge-
noodigd om zich in de Kolonie te gaan vestigen. Eenige
Paltzerboeren en Zwitsersche huisgezinnen gaven aan die uit-
noodiging gehoor en gingen aldaar wonen. Het Koloniaal Gou-
vernement schonk hun aan het Oranjepad een strook land
tusschen de rivieren Suriname en Para, landerijen, landbouw-
gereedschappen en eenig vee. Woningen werden voor hen
gebouwd; ook kregen zij eenige slaven om hen bij den arbeid
behulpzaam te zijn. Aanvankelijk going het met de kolonisatie
naar wensch; de Kolonisten legden zich ijverig toe op het
uitoefenen van den kleinen landbouw; en weldra begonnen
zij eenige welvaart te genieten; ongelukkig echter gaven zij
zich over aan een ongebonden levenswijze, met het gevolg,
dat er een hevige ziekte wonder hen uitbrak, waaraan vele
bezweken; ook werden zij zeer verontrust door invallen van
marrons, zoodat deze veelbelovende kolonisatie binnen vier
jaren geheel te niet going.







In weerwil van deze mislukking beproefde gouverneur van
der Meer in 1754 wederom een nieuwe vestiging aan het
Oranjepad in 't leven te roepen. In overleg met het Hof van
Politie ontwierp hij een plan, om kleine dorpen van gemeld
pad aan te leggen. Aan een ieder, die zich wilde verbinden,
zich daar tien jaren achtereen te gaan vestigen, zouden ge-
schikte woningen met landerijen, eenig hoornvee en andere
benoodigdheden verstrekt worden. Onder zulke gunstige voor-
waarden vestigden zich velen aan het Oranjepad. Er werd
een burgemeester, Biilow genaamd, voor deze nederzetting
benoemd en uit het midden der nieuwe Kolonisten twee sche-
penen gekozen, die met den burgemeester het plaatselijk
bestuur uitmaakten.
Deze kolonisatie scheen aanvankelijk wel te zullen slagen.
Het aantal nieuwe kolonisten nam in korten tijd zoo zeer toe,
dat er nog twee schepenen en een chirurgijn werden aange-
steld, zelfs zoude men er een kerk en een school oprichten.
Het duurde echter niet lang, of er brak een hevige oneenig-
heid uit tusschen den burgemeester en de kolonisten, welke
z66 hoog liep, dat de burgemeester afgezet werd en een andere
wijze van plaatselijk bestuur ingesteld most worden. De orde
was nu hersteld en de kolonisten legden zich met ijver toe
op de bebouwing van den ground.
Het bleek echter spoedig, dat het grootste gedeelte van
het terrein onvruchtbaar en niet geschikt was voor den land-
bouw, de oogst beantwoordde niet aan de verwachtingen,
waardoor de nederzetting achteruit going.
Intusschen liepen de kosten zeer hoog, en daar de neder-
zetting geenszins beantwoordde aan een voornaam doel, dat
er door beoogd werd, n.l. om als voormuur te dienen tegen
de marrons, werd zij spoedig opgeheven.
In Suriname woonden, zooals reeds gezegd, vrijen en slaven.
De slaven waren Afrikanen. Ze werden door slavenschepen
aangebracht en verkocht. Ieder ,,vrijman" kon zoo'n slaaf
koopen. De slaaf was dan zijn eigendom. Maar niet alleen
in Suriname waren slaven, ook in andere landen; in Demerara
Barbados, Haiti, BraziliE, Noord-Amerika, enz.
In al die landen hadden de slaven een hard leven. Ze






moesten zwaar arbeiden en werden nog dikwijls zeer wreed
behandeld. Enkelen, het slavenjuk moede, ontvluchtten hunne
meesters, trokken naar het woud, bouwden kampen en yestig-
den er zich. Anderen volgden weldra hun voorbeeld en binnen
korten tijd wemelden onze wouden van weggeloopen slaven,
marrons genoemd. Deze maakten nu de bosschen onveilig en
vielen op ongezette tijden de plantages aan, waar geroofd,
geplunderd en zelfs gemoord werden.
't Was een benarde tijd.
In 1730 deden de marrons van de Klaasdorpen, gelegen in
Saramacca, een brutalen strooptocht op de plantage Berg en
Dal, 't eigendom van Gouverneur de Cheuse, en voerden vele
slaven weg. Dadelijk trok wonder bevel van den burgerkapitein
Lemmert en den vaandrig Swallenberg een patrouille tegen
hen op. Door een stoute daad van Swallenberg werden ver-
scheidene marrons gedood en 14 gevangen genomen. Ter
waardeering van deze daad, werd een straat te Paramaribo
naar hem genoemd. Deze nederlaag schrikte de marrons echter
niet af. En daar zij niet ophielden de plantages aan te vallen,
trok in 1743 de burgerkapitein Nahar met een legertje van
20 soldaten en 100 vertrouwde slaven en Indianen tegen hen
aan de Cassewinicakreek op. Nahar nam het oppertoofd,
Corridor, benevens 57 marrons gevangen en velen sneuvelden.
Aan Nahar schonk de Raad van Politie voor betoonden moed
een zilveren koffiekan, waarop het wapen der Kolonie was
gegraveerd. Ter zelfder tijd versloeg David Cohen Nassy de
marrons aan de Boven-Suriname en nam velen hunner ge-
vangen. In 1745 viel Creutz de Longo-negers aan en ver-
nielde 13 hunner hutten; de marrons zelve waren spoorloos
verdwenen.
Bij deze en andere tochten had de negerslaaf Kwassie als
gids zich bijzonder onderscheiden.
Met Adoe in Saramacca, wiens dorp 1600 zielen telde, sloot
Creutz door bemiddeling van Dansoe vrede.
Adoe zond aan Creutz, als teeken van onderwerping, pijl
en boog, en deze beloofde op zijn beurt op een bepaalden tijd
aan Adoe te zullen doen toekomen eenige geschenken. Met
de bezorging van 't beloofde belastte Creutz zekeren Picolet,






doch Picolet werd onderweg overvallen door Zamzam, opper-
hoofd van 't Papadorp en going, met achterlating der geschen-
ken op de vlucht. Adoe, die de geschenken niet op tijd ont-
ving, beschuldigde de blanken van ontrouw, verbrak zijn
woord en going opnieuw aan het stroopen. Kort hierna stonden
de marrons aan de Tempatie op.
Daar lagen acht dorpen, w.o. Gado Sabi, Kirimi, Corsary,
bewoond door ruim 2000 zielen. Araby, Pomo, Kwakee,
Thoma, waren de voornaamste opperhoofden. Kapitein
Meyer, die in 1759 met een detachement was uitgetrokken,
gelukte het zonder bloedvergieten die marrons tot vrienden
te maken. Te Auka bezegelde hij met Pomo en Araby in 1760
de Vrede. Araby kreeg den titel van opperhoofd of graman
en ontving als teeken zijner waardigheid een rotting, ge-
monteerd met een zilveren kop.
In 1762 sloten ook de Marrons aan de Boven-Saramacca
vriendschap. De eersten kregen den naam van Aucaners, de
laatsten van Saramaccaners. Bij de vredesvoorwaarden werden
zij als vrije lieden erkend en werd hun jaarlijks eenige ge-
schenken toegezegd; daarentegen verbonden zij zich elken
weggeloopen slaaf, die naar hen mocht vluchten tegen een
vastgestelde premie uit te leveren. Ook moesten zij in tijd
van nood de Kolonie gewapend bijstaan.
Zooals ge reeds weet, was Paramaribo bij de komst van
Van Sommelsdijk een gehucht van ongeveer een zestigtal
huisjes. De meeste Kolonisten woonden op de plantages in
ruime woningen, waar zij als kleine vorsten huis hielden.
De Israelieten hadden een eigen dorp, dat in 1785 ruim 700
zielen telde. Door de komst van Europeanen en den invoer
van Afrikaansche slaven steeg het getal inwoners voortdurend
in 1750 telde Paramaribo reeds meer dan 400 huizen w.o.
deftige heerwoningen. In 1790 bedroeg de bevolking reeds
58.000 zielen, waarvan 18.000 te Paramaribo woonden. Ver-
scheidene kanalen doorkruisten reeds de stad; Fiottekreek,
Picornakreek, naar den burgerkapitein Ch. Picorna genoemd,
Knuffelsgracht, Steenbakkersgracht, Drambrandersgracht. In
dien tijd bestonden reeds 600 plantages.
De allereerste uitvoerproducten waren hout en tabak. In







1670 telde Suriname reeds tal van suikerplantages. In 1700
werd cacao geplant.
Twintig jaar daarna 1720 legde Stephanus Lauren-
tius Neale de eerste koffieplantage, Nieuw Levant, aan de
Cottica aan. De koffie aanplant was aangebracht door een
zekeren Hansbach. De Commewiine telde reeds meer dan 60
suiker- en andere plantages. In 1735 begon men katoen te
verbouwen. Suiker bleef echter het hoofdproduct.
In de haven lagen tientallen van schepen: schoeners, schoe-
nerbrikken (twee- en drie-masters), om de producten naar de
Moederlandsche market te vervoeren. Wat al suiker, cacao,
koffie, katoen en hout werden er verscheept. Het was het
gouden tijdperk van den landbouw, doordien de producten
op de Nederlandsche market hooge prijzen opbrachten.
Vele Amsterdamsche plantage-eigenaren geraakten in wel-
vaart. Suriname werd toen om zijn rijkdom geroemd. Het
eene handelshuis verdrong het andere om den landbouw geld
voor te schieten.
In 1751 beleende de firma Gideon Deutz en in 1756 het
bankiershuis van der Pol den planters groote sommen.
Ook de stad Amsterdam stelde veel vertrouwen in Suriname
en kocht in 1770 van de families Van Sommelsdijk het haar
toebehoorende 6en derde aandeel der Kolonie voor de som
van 700.000 gulden.
In 't zelfde jaar school het Amsterdamsche bankiershuis
Schouten 6 Valens door zijn agent La Croix aan de planters
daar millioenen guldens voor, ter uitbreiding der cultures.
La Croix going echter roekeloos te werk. leader die een plantage
wilde koopen, kon van hem geld krijgen. Het koopen en
verkoopen van plantages werd een zwendel met al de nadeelige
gevolgen er van. Een ongekende weelde vierde hoogtij, zoodat
de planters op 't eind hunne verplichtingen niet konden na-
komen. Hunne effecten werden verkocht en geraakten in
handen der Amsterdamsche geldschieters, die er administra-
teuren over aanstelden; deze werden spoedig rijk en oefenden
daardoor veel invloed op 't bestuur uit.
De bleeding der vrijen held van af 1683 gelijken tred met
de Europeesche mode.







De slaven droegen blauwe broken en boezeroenen; de
meesten echter alleen een lendenschort; de Kottomisies of
vrije mulatinnen kleedden zich met groote, breede rokken,
jak en sjaal en breeden strooien hoed.


Godsdienst.
Op Thorarica bestond reeds in 1640 een kerkje voor den
,,vryman". De Indianen en slaven wisten toen nog niets van
het evangelie. Omstreeks 1684 beproefden eenige evangelisten
hen met de Christelijke leer bekend te maken. In dat jaar
kwamen eenige Labadisten aan, waartoe o.a. de drie zusters
van Van Sommelsdijk: Anna Maria en Lucia behoorden. Zij
waren volgelingen van een zekeren Labadie, die een Christe-
lijke vereeniging te Wiewerd in Friesland had gesticht en te
Thetingen op 't kasteel van Van Sommelsdijk kerkelijke bijeen-
komsten hielden. Deze Labadisten vestigden zich op La
Providence aan de Boven-Suriname en verkondigden er aan
de Indianen en slaven het evangelie. Het klimaat, dat aldaar
ongezond bleek te zijn, gepaard met vele teleurstellingen, deden
weldra dit zendingswerk te niet gaan.
STe Paramaribo verrees in 1688 een Waalsche kerk met den
predikant Dalbus als leider. In 't zelfde jaar wijdden de Is-
raelieten hun Synagoge op de Joden-Savanne in. In 1730
verrees te Paramaribo een Protestantsche kerk en in 1744
wonder Mauricius een Luthersche. Omstreeks 1735 trokken op
aansporing van Spangenburg, bisschop der Moravische Broe-
ders, drie zijner gemeenteleden naar Suriname om er het
zendingswerk voor te bereiden. Met den naam van Johaniis
doopten zij reeds in 1776 den eersten negerslaaf.
Door toeneming van het ledental werd in 1799 de kerk
te Paramaribo vergroot en later een geheel nieuwe opgetrok-
ken. Na de emancipatie traden duizenden tot hunne Gemeen-
te. De Broedergemeente telt thans ruim een vierde der be-
volking als leden. Zij bezit vele kerken, w.o. de Groote
stadskerk en scholen, en andere nuttige inrichtingen; een
kinderhuis op Saron, een opleidingsschool voor jongens, een
ambachtsschool, enz.







Hoewel er sedert 1680 een groot aantal Katholieken in de
Kolonie waren, verkregen zij eerst in 1784 van gouverneur
Wichers het recht van vrije godsdientsoefening. Ongeveer
drie jaar daarna den len April 1787 verrees hun eerste Bede-
huis, ingewijd door de Eerw. paters Doornik en Kersten.
Van toen af togen zij met taaie volharding naar de Indianen
en slaven om hun het evangelie te verkondigen. Langzamer-
hand nam hun gemeente in zielental toe en bouwden zij vele
fraaie kerken (w.o. de kathedraal) en scholen te Paramaribo
en in de districten.
De Missie, aan welks hoofd een Vicaris staat, bezit thans:
een weeshuis voor meisjes, wonder leading der Eerw. Zusters
en een voor jongens op Boniface, een etablissement voor
leprozen, ,,de Gerardus Majella-Stichting", het werk van den
verdienstelijken Monseigneur Wulfing. Van algemeene be-
kendheid is de zelfopoffering van Pater Donders voor deze
ongelukkigen op Batavia.
In 1916 bouwde de Missie op 't initiatief van Monseigneur
van Roosmalen, een moderne ziekeninrichting voor 100 patian-
ten. Door de komst van Tilburgsche Broeders (onderwijzers)
werd in 1915 een harer scholen te Paramaribo ,,de Paulus-
school" omgezet in een school voor U.L.O. met dezelfde rech-
ten als de Hendrikschool.
In 1890 verrees de Gemeente van Gedoopte Christenen aan
de Heerenstraat in 1900 The Church of England en in 1915
The African Methodist Episcopal Church.
De Gouverneur Jan Nepveu had zwaren strijd te voeren
tegen de matrons, die boutweg militaire posten en plantages
aanvielen en uitplunderden. Niettegenstaande dit schenen
betere dagen aan te breken. Amsterdamsche firma's Schouten
6 Valens hadden de plantages groote sommen voorgeschoten
om hunne cultures uit te breiden. Maar er ontstond ook een
tijd van weelde en van zwendel, die een geheelen omkeer
in de zaken teweeg bracht. De vroegere eigenaars verdwenen
en maakten plaats voor Amsterdamsche firma's. De plantages
kwamen wonder beheer van administrateuren, die later de in-
vloedrijksten werden.
Nederland geraakte in oorlog met Engeland (1780-1784).







Frederici, die sedert 1790 het bestuur waarnam, werd tot land-
voogd benoemd. De geheele bevolking juichte die benoeming
toe. Door zijn dertigjarig verblijf in de Kolonie, beschouwde
hij Suriname als zijn tweede vaderland. Lief en leed had hij in
dien tijd met de bevolking gedeeld. Talrijk waren zijne dien-
sten aan de Kolonie bewezen. De zwarte jagers noemden hem
,,Papa". de burgers ,,de Vriend van Suriname". De welvaart
der Kolonie going hem zeer na aan het harte. ,In den landbouw
ligt de welvaart", was zijn leus. Daarom kocht en legde hij in
bijna alle divisies plantages aan. Hij bezat Boucou en Leons-
berg aan de Suriname-rivier; Catharina Sophia en La Pre-
voyance in Saramacca.
In de Para en Gottica houtgronden; in 1790 legde hij de
divisie Nickerie aan, die reeds in 1826 dertig plantages telde.
Door haren rijken bodem gelokt en hare ligging in de nabij-
heid van Britsch-Guyana trachtte Gordon, Gouverneur van
Demerary, het Engelsche Parlement te bewegen deze divisie
wonder het beheer van Britsch-Guyana te brengen, hetgeen ge-
lukkig door Bonham verijdeld werd.
De landbouw bloeide en de welvaart nam toe; doch daar
braken opeens moeilijke tijden voor ons land aan. In 1795 wer-
den de Nederlandsche Gewesten tot een Republiek ,,Bataaf-
sche Republiek verklaard. Hierdoor geraakte het Moederland
in oorlog met Engeland, dat tal van Hollandsche schepen
buit maakte, waarvan vele met Surinaamsche producten be-
laden waren, tot groot nadeel van de Kolonie. Engelsche
kapers kruisten langs de kust en maakten de scheepvaart on-
veilig. Doch dit was niet alles. Er ontstond wonder de kolonis-
ten twee partijen: de Patriotten en de Oranjeklanten, die fel
tegen elkaar stonden en wonder de leus van vrijheid, gelijkheid
en broederschap deerlijk de rust verstoorden. Wat zouden
de slaven indertijd er wel van gedacht hebben?
Door verandering van den regeeringsvorm in Nederland
verviel den Sen October van 't zelfde jaar (1795) de Ge-
octroyeerde SociEteit van Suriname. Het beheer der West-
Indische Kolonien werd toen opgedragen aan een Comite of
Raad tot de Zaken van Kolonien en Bezittingen in Afrika en
Amerika. Deze raad handhaafde Frederici als gouverneur en







Engelsche schepen blokkeerden toen de haven en maakten
vele met Surinaamsche producten rijk beladen Hollandsche
koopvaarders buit. Slechts door tactvol optreden bleef het
land van hongersnood en andere rampen gespaard.
Den 24en Augustus 1792 werd de Kommandeur J. F. de
zond, uit vrees voor een Engelschen aanval, 600 man Spaan-
sche troepen wonder bevel van Manoel d'Amparan, ter verster-
king der forten, naar de Kolonie.
Deze hulp baatte echter niet, want toen de Engelsche vloot,
wonder Lord Hugh Seymour en Thomas Trigge de haven blok-
keerde, besliste de krijgsraad tot de overgave, en sloot men
met de Engelschen een voordeelig verdrag. Den 17en Augus-
tus 1799 going de Kolonie over aan de Engelschen en kwam
zij wonder het protectoraat, d.i. beschermheerschap van George
III, koning van Engeland. De Engelschen brachten geene
wijziging in het bestuur. Zij handhaafden Frederici, doch
droegen het opperbevel der troepen op aan den general
Mangan, die kort er na vervangen werd door den general
Campbell. De Spaansche troepen maakten zij krijgsgevangen
om tegen Britsche gevangenen te worden ingewisseld.
Het protectoraat van Engeland was niet van langen duur.
Den 27en Maart 1802 werd ons Vaderland weder een Neder-
landsche Bezitting. Frederici werd nu vervangen door den
kapitein-ter-zee Bloys van Treslong, die met een eskader,
1100 man sterk, aldaar was aangekomen. Sedert leefde Frede-
rici als ambtenaar-burger in de Kolonie en overleed er den
1 en October 1812 diep betreurd door de bevolking. Op last
van Bonham werd zijn stoffelijk overschot met de grootste
eerbewijzen in de Hervormde Kerk, gelegen te midden van
de ,,Oude Oranjetuin" ter aarde besteld.
Om zijn nagedachtenis te vereeren, richtte men voor hem
een marmeren gedenkteeken in die kerk op, voorstellende een
grenadier, weenende bij een doodkist.


Suriname opnieuw door de Engelschen veroverd.
De tusschen Engeland en de Bataafsche Republiek in 1802
te Amiens gesloten vrede was van korten duur. In 1803 brak







er opnieuw een oorlog uit, en kort daarop, den 25en April
1804, verscheen een Engelsche vloot, 31 schepen sterk, met
3000 koppen bemand voor de kust van Suriname en eischten
de opperbevelhebbers Charles Green en Samuel Hood, in
naam van George III, koning van Engeland de overgave der
Kolonie. Een krijgsraad door Beranger, opvolger van Tres-
long (deze was kort na zijn optreden overleden) op de plan-
tage Voorburg, dichtbij de monding van de Suriname-rivier,
belegd, leidde niet tot een bepaald besluit: de militaire leden
verlangden verdediging tot het uiterste, terwijl de Raden van
Politie in 's Landsbelang, een voordeelige capitulatie verkozen.
De Raad going toen onverrichterzake uiteen en de Gouverneur
keerde naar Paramaribo terug. Middelerwijl ook scheepten de
Engelschen hunne troepen en namen de voorfortjes Purme-
rend en Leiden stormenderhand in. Daarna staken zij met
een deel der troepen de river over om aldus van twee kanten
het fort Nieuw Amsterdam aan te vallen. Dit fort was 1200
man sterk. De opperbevelhebber, kolonel Batenburg, die den
strijd niet wilde aanbinden, onderhandelde, zonder voor-
kennis van den landvoogd, met den vijand en gaf den 5en
Mei zonder slag of stoot de sterkte over.
Door den val van Nieuw Amsterdam, den sleutel der stad,
gaf Zeelandia zich reeds den volgenden dag over. Hier lagen
500 man, w.o. 300 guides in garnizoen. Den daaropvolgenden
dag den 7en Mei, proclameerden de Engelschen de Kolonie
als een wingewest van het Vereenigde Koninkrijk van Groot-
Britanje en lerland. De gouverneur Beranger werd gevangen
genomen en zijn goederen verbeurd verklaard.


Engelsch bestuur.
Denzelfden dag, na de inneming der Kolonie, trad George
Green als Gouverneur op. Alle ambtenaren werden van hun
eed aan de Nederlandsche Regeering ontslagen; van hen werd
nu een nieuwe eed gevorderd; zij moesten beloven de Britsche
Regeering trouw en naar geweten te dienen. Als vanzelf
werden alle burgers Engelsche onderdanen. Vele zaken en
instellingen kregen Engelsche namen. Het corps Zwarte







Jagers werd nu Royal Black Chasseurs genoemd. Over dit
corps kregen Engelsche officieren het bevel, die de soldaten
aan een zeer strenge tucht onderwierpen. Hierdoor ontstond
wonder de guides gewoon aan een milde behandeling -
groote ontevredenheid. Op sommige posten sloegen zij zelfs
aan het muiten.
Op Oranjepad en Imotapie aan de Boven-Commewijne en
op Armina aan de Marowijne, vielen zij in 1805 wonder 't be-
stuur van Carlyon Hughes, de officieren aan, plunderden de
magazijnen en vluchtten, hunne wapens meenemende naar
de marrons op Poeloe Goede. Van de 60 a 70 muiters werden
slechts 4 gevangen genoemen. De oude eenvoud van zeden
verdween en maakte plaats voor een vroolijk en lichtzinnig
leven. Veel bracht hiertoe bij het groot aantal gouden guinjes,
die door de Engelschen in omloop werden gebracht. Was men
dus in den aanvang tegen de Engelschen geweest, weldra
verzoende men zich met hen. Ja.velen begonnen zelfs de
Engelschen te bewierooken. Aan de Engelsche officieren
werden schitterende feesten aangeboden. Een ongekende
weelde werd ten toon gespreid. Het toilet der dames was dan
hoogst kostbaar en ontaardde in de grilligste pronkzucht der
Londensche Ladies.
Velen leefden boven hun stand. De plantage-eigenaren,
vermeenende door de inneming der Kolonie van hunne schul-
den aan de Hollandsche huizen ontslagen te zijn, voerden een
weelderig leven.
Alles kreeg een Engelsch cachet, zelfs het uur van eten
en wandelen werd gewijzigd. De wandelplaatsen der heeren
en dames lagen nu buiten de kom der stad en waren nu
just waar de Engelsche officieren hun pied-a-terre hadden.
Om de Engelschen na te doen, gebruikte men in plaats
van de gewone dranken, bier en wijn, voortaan de hier nog
onbekende ,,grog". Er ontstond ook een ongekende speel-
woede. Voor grof geld werd een spel Passe-Deur of Ecart6
gespeeld. Met een spel kon men honderd of meer guinjes win-
nen of verliezen. Geheele fortuinen werden aan de kaarttafel
gewaagd, waardoor velen zich zelven ruineerden. Dit duurde
zoo tot 1811. Kort daarna overleed de om zijne minzaamheid,







algemeen beminde Landvoogd Baron Charles Bentinck. Zijn
plaatsvervanger was de luitenant-generaal Pincon Bonham,
die een man was van een strong, doch rechtvaardig karakter.
Weldra ontdekte hij, dat sommige ambtenaren, om ook aan
het weelderig leven mee te doen, zich aan 's Lands middelen
hadden vergrepen. Een tekort van ruim een half million
werd in 's Lands kas ontdekt. Bonham trad strong tegen die
ambtenaren op en wist door het nemen van doeltreffende maat-
regelen binnen het jaar 's Lands financiEn te herstellen en
nog daarenboven 150 duizend gulden aan kaartengeld te
vernietigen. Ter bescherming der Hollandsche geldschieters,
bracht hij de gehypotheceerde bezwaarde plantages
wonder beheer van twee door hem aangestelde ambtenaren,
John Bent en Mac-Namara. Aan het verkwistend even der
plantage-eigenaren kwam toen een einde.
Het toedienen van lijfstraffen aan de slaven, zonder be-
stuurstoestemming, werd ten strengste verboden; en met de
meeste nauwgezetheid werd zorg gedragen, dat het Parle-
ments-besluit van 1 Januari 1808 werd nageleefd en geen
Afrikaansche slaven werden binnengesmokkeld. Hierdoor
kreeg Bonham vele vijanden. Zelfs het Hof van Politie, wier
leden bijna alien plantage-eigenaars waren, viel hem af, en
in de zitting van 31 Mei 1813 van dit Hof, waar de land-
voogd als Voorzitter aanzat, beschuldigde het lid Halfhide
hem van gezagswillekeur en slecht beleid, waarop Bonham
Halfhide schorstte, de vergadering sloot en den volgenden
dag het Hof van Politie ontbond.
Een aanklacht tegen hem bij het Engelsch Parlement, even-
als het verzoek om terugroeping van Bent en Mac-Namara,
bleef zonder uitwerking.
Eerst in 1814, na de te Weenen door de oorlogvoerende
partijen gesloten vrede, werd John Bent's curatorschap opge-
heven.
Intusschen was Nederland reeds tot een Koninkrijk ver-
heven, en was de zoon van Prins Willem V, als Koning
Willem I uitgeroepen. Aan zijn kroon voegde Engeland kort
daarop de Kolonie Suriname, waarop, op het eind van 1815,
een eskader, sterk 1000 man, wonder bevel van den Schout-







bij-Nacht Willem Benjamin van Panhuijs, die als landvoogd
most optreden naar de Kolonie Suriname vertrok.
Den 27en Februari 1816 gaf Bonham aan Panhuijs het be-
stuur over en vertrok dienzelfden dag naar Engeland.
Zoo werd Suriname weder een Nederlandsche Kolonie en
sedert wappert daar onafgebroken de Oranjewimpel, die ons
aan het geliefd Oranjehuis bindt.
Gouverneur Panhuijs had een in welvaart toenemende
Kolonie en een goed gevulde schatkist overgenomen. 's Lands
inkomsten vloeiden goed, ja zoo goed zelfs, dat op voorstel
van Panhuys, de Kolonie belast werd met de zorg van haar
eigen defense, die jaarlijks ruim vijf ton bedroeg. In de
administrative bracht Panhuijs belangrijke wijzigingen. Ook
verdeelde hij de Kolonie in acht divisies.
Te midden zijner hervormingsplannen overleed hij den
19en Juli 1817, slechts eenige maanden na zijn optreden. In
zijn plaats trad op Cornelis Reinhard Vaillant (1817).
Onder het Bestuur van dezen landvoogd troffen binnen
enkele jaren groote rampen de Kolonie. In 1819 heerschten
de pokken, die ruim 15.000 slaven naar het graf sleepten. Van
hen die door Dr. Walter Cadell en den geneesheer W6llfing,
eenige jaren tevoren ingeEnt, bezweken slechts enkelen aan
die ziekte. Twee jaren later legde een groote brand het voor-
naamste deel van Paramaribo in asch. De stad was ien vuur-
zee. De schade bedroeg ruim 16 million gulden. Vreeselijk
was de toestand na den brand. Honderden, een dag tevoren
nog welvarend, moesten nu de weldadigheid inroepen. Tegen
zooveel onheilen niet bestand, verzocht Vaillant zijn ontslag
en werd den 1 April 1822 door Abraham de Veer vervangen.
De Kolonie was intusschen sterk achteruitgegaan.
De landbouw kwijnde uit gebrek aan werkvolk, waardoor
vele plantages verlaten werden. Sommige planters daaren-
tegen zochten, door het tersluiks invoeren van Afrikanen hun
slavenmacht te versterken. Jaarlijks werden op deze wijze
meer dan duizend slaven ingevoerd. In 1824 gelukte het 't
Bestuur de Fransche brik La Legere met 363 Afrikanen aan
boord aan te houden. Deze lieden werden vrij en het schip
verbeurd verklaard.







Ook met de geldmiddelen was het na den brand zeer
slecht gesteld. Gemunt geld was bijna niet meer te verkrijgen.
Daardoor going de waarde van het kaartengeld wederom
onrustbarend aan het dalen. Tegen het einde der 18e en in
het begin der 19e eeuw, hadden f 4.- aan kaartengeld slechts
eene waarde van f 1.- Nederlandsche munt. Onder Bon-
ham's bestuur was het echter zoo in waarde gestegen, dat
toen hij in 1816 de Kolonie aan de Nederlanders overgaf,
f 1.25 aan papiergeld gelijk stond met f 1.- Nederlandsche
munt. In Januari 1827 voerde het Opperbestuur het Neder-
landsche muntstelsel in. Dit verwekte groote ontevredenheid.
Men keurde het bestuurstelsel af en verlangde een ander
regeeringsbeleid.
Reeds van plan het bestuur der Nederlandsche West-
Indische Bezittingen te wijzigen, belastte het Opperbestuur
den Generaal-Majoor Van den Bosch met die taak. Na het
bestuur op Curacao te hebben geregeld, kwam Van den Bosch
den 28en April 1828 in de Kolonie aan.
Eenige dagen v66r zijn komst, in den nacht van den 1 en
op den 12en April, gingen op de reede van Paramaribo twee
Nederlandsche schepen: ,,Willem I" en ,,Betsy" in vlammen
op.
Van den Bosch bracht, kort na zijn aankomst ons Vader-
land en de West-Indische Bezittingen Curacao en Onder-
hoorigheden wonder &en hoofdbestuur, gevestigd te Paramaribo
en een algemeene kas en benoemde hij tot gouverneur-Gene-
raal dier gewesten den Schout-bij-Nacht Rudolf Cantzlaar.
Deze trad op den 20en Mei 1828. Den dag daarna kondigde
Van den Bosch een nieuw regeeringsreglement af, waarbij
alle vrije burgers gelijke rechten verkregen.
Het Hof van Politie werd ontbonden en werd vervangen
door een Hooge Raad, samengesteld uit vier hooggeplaatste
ambtenaren.
Algemeen was men tegen het nieuwe reglement, dat hoe-
genaamd geen verbetering had aangebracht. In den nieuw-
benoemden landvoogd werd daarentegen wel vertrouwen ge-
steld. Zijn bestuur duurde echter slechts 3 jaar; den 13en
October 1831 overleed hij op de plantage Ma Retraite. De







voornaamste gebeurtenissen wonder zijn bestuur waren: de op-
richting van de Maatschappij tot bevordering van het Chris-
tendom; door overbrenging der leprozen van Voorburg naar
Batavia in 1828, de oprichting van de Particuliere West-
Indische Bank den len Juli 1829.
Deze Bank was een Staatsinstelling en stond wonder het
beheer van den landvoogd en eenige hooggeplaatste ambte-
naren. Zij was een wissel- en hypotheekbank, en had het recht
biljetten van 50 cent tot f 1000.- uit te geven.
Door haar steun kwamen vele suiker-staten weder in bloei.
Slechts twee jaar in working, staakte zij plotseling in 1831
hare beleeningen. De door haar uitgegeven biljetten bleven
echter tot 1850 gangbaar.
Weinige maanden, nadat Van Heeckeren het Bestuur had
aanvaard, trof een groote ramp de Kolonie. Een aanzienlijk
deel der stad werd door een hevigen brand verwoest. Binnen
een tiental uren, vernielde het vuur alle gebouwen op een na.
Ruimr een million gulden was in vlammen opgegaan. Ook de
Luthersche kerk werd tot asch verteerd. De brandstichters
Codjo, Mentor en Present ondergingen voor hun euveldaad,
een smartelijken dood: ze werden levend verbrand. Een op de
loden Savanne ter zelfder tijd ook moedwillig aangestoken
brand, vernielde het grootste deel van het dorp.
Tal van welgestelde burgers werden nu arme lieden en
vele erven te Paramaribo bleven nog tientallen van jaren
woest en onbebouwd. De stad Paramaribo had haar school
aanzien verloren.
Reeds den 5en December 1832 werd het in 1828 ingevoerd
regeeringsreglement door een ander vervangen, dat wederom
het geheele bestuurstelsel wijzigde.
Om de door den brand ontstane nood te lenigen, liet Van
Heeckeren verscheidene openbare werken uitvoeren.
Een stadhuis torengebouw kwam in aanbouw. In
1835 verrees wederom de Luthersche kerk en een jaar daarna
de Hervormde kerk uit haar assche.
', De Minister vond echter vele der uitgaven niet gerecht-
vaardigd en keurde het financieel belied van den landvoogd
af, waardoor Van Heeckeren zijn ontslag nam. Den 5en Juni







1838 naar Curacao vertrokken, overleed hij er plotseling den
5en Juli.
Mr. Ph. de Kanter, aan wien het beheer was opgedragen,
voerde den 6en December 1838 het lossen van het namiddag-
schot in.
Als iets merkwaardigs kan worden aangemerkt, dat wonder
het bestuur van Van Heeckeren ons land bezocht werd door
Prins Hendrik der Nederlanden, de tweede zoon des Konings.
Den 26en Juni 1835 kwam hij in de Kolonie aan met het
fregat ,,de Maas", als adelborst le klasse, wonder geleide van
den kommandant Arriens. Gedurende zijn kortstondig verblijf
in de Kolonie werden schitterende feesten te zijner eere ge-
geven. Den 3en Juli, slechts eenige dagen na zijn aankomst,
legde hij den eersten steen voor den bouw van de Neder-
landsche Israelitische Synagoge.
Johan Constantijn Rijk, die in 1839 aan 't bestuur kwam,
was geen vreemdeling in de Kolonie; in 1803 had hij reeds als
lichtmatroos de Kolonie bezocht en sedert een voorliefde voor
zijne bevolking gekregen. Spoedig won hij ook veler harten.
Aan ingebrachte klachten verleende hij een open oor. Groot
voorstander van het volksonderwijs zijnde, bezocht hij dikwijls
de scholen en moedigde door woord en daad (het uitdeelen
van prijzen) de leerlust der leerlingen aan. Tot directeur der
Marine benoemd, vertrok Rijk den 7en Juli 1842 naar het
Moederland terug.
Zijn opvolger Burchand Jean Elias trad wonder zeer ongun-
stige omstandigheden op; de prijzen der producten waren laag;
de meeste plantages stonden wonder gerechtelijk beheer en wonder
de lage volksklasse heerschte gebrek. In weerwil van dezen
treurigen stand van zaken, werd Elias door het opperbestuur
uitdrukkelijk. gelast de achterstallige belastingen en de uit-
staande gelden der Particuliere West-Indische Bank op te
vorderen en een nieuw slaven-reglement in te voeren. De
strenge wijze, waarop Elias optrad om den gegeven last te
volvoeren, deed al spoedig een storm tegen hem losbreken.
Hij kreeg de machtige administrateuren de planterspartij
- tot vijanden. Aan de zijde dier partij schaarde zich de leden
van den Kolonialen Raad, die Elias de grootste moeilijkheden

30

' 1'*~ .... ..







in den weg legden en maakten zij den landvoogd het regeeren
ondraaglijk. Onder deze droevige omstandigheden vond in
1843 de boerenkolonisatie wonder leading van Ds. Copijn en
Ds. van den Brandhoff plaats tegen het advies van Ds. Bet-
ting, die de Kolonisatie most voorbereiden.
Voor de ontvangst der Kolonisten was hoegenaamd geen
zorg gedragen. Eerst na hun komst werden op den ground
Voorburg in Saramacca, in allerijl, huisjes en hutten te hunner
huisvesting, opgetrokken. Voorburg was een moerassig en
ongezond oord. Weldra brak er een kwaadaardige ziekte uit,
de Kolonisten bij tientallen w.o. Ds. Copijn naar het graf
sleepte. Naar de militaire post Groningen overgebracht,
kwijnde ook daar de Kolonisatie. In korten tijd werden van
de driehonderd kolonisten ruim twee derde naar 't graf ge-
dragen.
De aanhoudende tegenwerkingen, gevoegd bij de misluk-
king van de boeren-kolonisatie, deden Elias het bestuur neer-
leggen. Den 6en Juli 1845 verliet hij de Kolonie, na het behind
in handen van Mr. Philip de Kanter te hebben gesteld. Eenige
maanden v66r zijn vertrek werd het Gouvernement-Generaal
der Nederl. West-Indische Bezittingen opgeheven.
Baron van Raders, een gemoedelijk man, trachtte door
zachtheid de bevolking te winnen. De ongelukkige Kolonisten
stond hij met raad en daad bij, waardoor hij hunne acting
won. Doch hoe welgezind de landvoogd ook jegens hen was,
zij hadden van Saramacca een afkeer gekregen en verlangden
dit district te verlaten. Na alles tot hun ontvangst in gereed-
heid te hebben gebracht, stond men hun perceelen in de nabij-
heid van Paramaribo af, waar zij groepsgewijze heentrokken
en boerderijen aanlegden. Vele hunner nakomelingen wonen
er nog als gegoede burgers.
Raders was een groot voorstander van den kleinen land-
bouw. Land was er genoeg. doch vrije arbeiders om het te
bewerken, moeilijk te verkrijgen.
Den 17en December 1849 opende men een veertiendaag-
sche vaart tusschen Suriname en Demerara en kort daarna
stond het Moederland vrije scheepvaartverkeer toe aan alle
bevriende mogendheden. Bij de hevige boschbranden en daar-
,'RCERS1

'P HAARL" M
lLVES1







door ontstane schaarschte aan voedsel in 1845, zoowel als
tijdens de gele koorts-epidemie in 1851,.toonde de landvoogd
een wakker bestuurder te zijn. Een zijner bestuursdaden
bracht hem echter in ongenade bij het opperbestuur. Op onze
reede lag tijdens de gele koorts-epidemie van 1857 een Oos-
tenrijksch schip, Venezia genaamd, welks bemanning geheel
was omgekomen. Raders liet het vaartuig als onbeheerd in
het Openbaar verkoopen. Deze behandeling bracht het Moe-
derland in groote verwikkeling met de Oostenrijksche regee-
ring en leidde tot de terugroeping van den landvoogd. Den
8en April 1852 werd hij vervangen door Jhr. Johan George
Otto Stuart von Schmidt.Auf Altenstadt.

De pokken-epidemie van 1819 had de slavenmacht tot
twee derde teruggebracht en sedert werden, uit gebrek aan
werkkrachten, langzamerhand vele plantages verlaten of ge-
sloopt, teneinde met de arbeiders dier plantages de slaven-
bevolking der suikerstaten te versterken. Die toestand werd
zorgwekkend. De regeering besloot toen om in den arbeids-
nood te voorzien, vrije arbeiders uit andere landen aan te
werven. In 1853 nam zij een proef met 122 Portugeezen uit
Madeira en een 14-tal Chineezen uit Macao. De Chineezen
warren zeer geschikte veldarbeiders, zoodat er wederom, in
1888 een 500-tal uit Macao werden aangeworven. In 1853
kwam ook Kappler, posthouder bij de Aucaners, met een 30-
tal door hem geworven vrije arbeiders uit Wurtemburg voor
den houtaankap in de Kolonie, aan. Met deze lieden en de
hulp van eenige Indianen, legde hij aan den rechteroever der
Marowijne, de vestigingsplaats Albina aan. De Kolonisten
bleven er gezond en bleken geschikte houtkappers te zijn.
Doch daar Kappler de met hen gesloten overeenkomst niet
nakwam, keerden zij alien, kort daarna, naar hun vaderland
terug. Ook een voor 't zelfde doel door een Corsicaan, Monte-
cattini geheeten, met een 19-tal personen, in de nabijheid van
Albina aangelegde vestiging werd, door onderlinge oneenig-
heid spoedig weder verlaten. In 1877 going Albina door aan-
koop, over in handen van het Gouvernement, dat het inrichtte
tot station van den Posthouder, thasty.ation van den Districts-

32 4... .


Pi 4 .t ., 4 4
L.4fl'af>s->r -*'A.3 *;"'







Commissaris. De verlaten militaire post Leiden werd tot
quarantaine-etablissement ingericht.
Charles Pierre Schmipf, de vervanger van Altenstadt,
trachtte door vrijgevige bepalingen, landarbeid wonder de vrije
burgers te bevorderen.
In 1858 stichtte Mgr. Scheepers een jongens- en meisjes-
weeshuis voor Roomsch-Katholieke kinderen, dat later ge-
scheiden werd in een jongens- en in een meisjes-weeshuis.
Schimpf, toegevend van aard, geraakte alras wonder den in-
vloed van de machtige planterspartij, wier inzichten hij meestal
deelde.
De groote beweging in het Moederland, om de slaven zoo
spoedig mogelijk te emancipeeren was een doom in het oog
dier partij. Zij most, zoo zij de vrijverklaring der slaven niet
kon tegengaan, haar ten minste trachten te verdagen. En om
te trachten haar doel te bereiken, wist zij den landvoogd over
te halen den Minister minder juiste gegevens omtrent de be-
handeling der slaven te doen toekomen, en de rapporten der
Landdrosten-ambtenaren van regeeringswege uitgezonden om
als districtshoofden te worden aangesteld en den waren toe-
stand en de behandeling der slaven te onderzoeken achter-
wege te houden. Hierdoor geraakte Schimpf met den Minister
Rochussen in verwikkeling en werd teruggeroepen.
R. F. van Lansberge in 1859 aan 't bestuur gekomen,
wachtte een gewichtige en veelomvattende taak. Een groot
deel der bevolking zoude binnen eenige jaren van slaven vrije
lieden worden. Voorbereidende maatregelen waren dus
noodig.
Ook de wetgeving eischte wijziging, voor welk doel in 1860
Mr. Metman, als Commissaris des Konings, vergezeld van
zijn secretaries, Mr. van Andel, in de Kolonie kwam. Aan
Metman werd een Commissie wonder het presidium van den
Procureur-Generaal Mr. J. W. Gefken, toegevoegd. Metman
overleed echter eenige maanden na zijn aankomst, waara het
werk geheel op de bestuurscommissie overging.
De komst van 's Konings Commissaris drong intusschen tot
de slaven door en deze geraakten in den waan, dat de Koning
hen r chonkedl l gr belangheb-







benden werden tegengehouden. Na veel moeite herstelde men
de rust.
Bij proclamatie van 4 October 1862 maande toen het Be-
stuur de slavenbevolking aan om zich rustig en ordelijk te
gedragen in afwachting der vrijverklaring door Z. M. Wil-
lem III op 1 Juli 1863 bepaald. Op dien dag waren 33.000
slaven vrij verklaard. Aan de slavenhouders werd ruim tien
million gulden als schadeloossteling uitgekeerd. De geEman-
cipeerden moesten echter tien jaar wonder Staatstoezicht staan
en waren verplicht tegen een bepaald loon gedurende een
zekeren tijd, wonder contract werkzaam te blijven op de plan-
tages hunner vroegere meesters. Het regeeringsreglement, in
afwachting eener nieuwe wetgeving, eischte wijziging. Van
1 Januari 1866 kwam die wijziging tot stand. Bij deze wijziging
kreeg de bevolking een Volksvertegenwoordiging: ,,Koloniale
Staten. De Koloniale Raad werd vervangen door een Raad
van Bestuur. De wetgevende macht kwam, behoudens het
recht van de regeering in het Moederland om ook wetten, voor
de Kolonie samen te stellen, in handen van den Landvoogd
en de Koloniale Staten. Dit lichaam werd samengesteld uit
13 leden, waarvan vier door den Gouverneur jaarlijks werden
benoemd, terwijl de overige negen door stemgerechtigde bur-
gers gekozen werden. Onder groote feestvreugde held dit
lichaam den 8en Mei van 1866, zijn eerste zitting.
1 Juli 1865 was door de oprichting van de Surinaamsche
Bank de geldcirculatie better geregeld. Deze Bank verkreeg het
recht bankbiljetten van f 5.- af, in omloop te brengen.












TWEEDE DEEL


De blik in het Heden
Nadat Van Lansberge al die hervormingen had helpen tot
stand brengen, nam hij zijn ontslag en vertrok den 2en Augus-
tus 1867 naar Nederland, na het bestuur den 28en Juni te
voren aan zijn opvolger Willem Hendrik Johan van Idsinga
te hebben overgedragen.
Eenige dagen na zijn aftreden en wel den 3en Juli 1867
werd de door hem op het station Frederiksdorp opgerichte
school voor kinderen van de geimancipeerden, door den
Districts-Commissaris Alma ingewijd.
Den len Mei 1869 werd de nieuwe wetgeving ingevoerd.
Krachtens deze wetgeving werd o.m. het Gerechtshof ver-
vangen door een Hof van Justitie. het College van kleine
zaken door een Kantongerecht. Ook in de districten Nickerie
en Corome werden Kantongerechten gevestigd. De gezworen
klerken werden door Notarissen vervangen, in de districten
werd het ambt van Notaris aan de Districts-Secretarissen op-
gedragen. Twee jaar daarna voerde men het metrieke stelsel
van maten en gewichten in.
Intusschen verstreek op 1 Juli 1873 het Staatstoezicht over
de geemancipeerden en kregen zij gelijke rechten als alle bur-
gers. Bij honderden verlieten zij toen de districten en trokken
naar Paramaribo, met het gevolg, dat de plantages, uit ge-
brek aan werkvolk bij tientallen verlaten werden. Het oor-
deelkundig optreden van Van Idsinga, die een zeer groot deel
der geemancipeerden wisten te bewegen werkovereenkomsten
te sluiten, redde vele plantages voor algeheelen ondergang.
Doch de Regeering had de arbeidsnood voorzien en had
daarom sedert 1866 een million gulden beschikbaar gesteld
voor premien tot aanwerving van arbeiders uit andere landen.
In 1865 wierf men een 12-tal Portugeezen uit Madeira en in -
1867 een 270 Chineezen uit Macao aan, gevolgd door eenige







honderdtallen nog; doch tot een geregelde immigratie kon
men niet geraken. Daarop trad de Moederlandsche Regeering
met het Britsche Rijk in onderhandeling om toestemming tot
het vestigen van wervingskantoren in V66r- en Achter Indie.
Na jarenlange onderhandeling verleende dit Rijk den 8en
September 1870, deze toestemming.
Den 27en Mei 1872 werd het met Engeland gesloten trac-
taat in de Kolonie gepubliceerd en eenige maanden daarna,
op verlangen van het Britsche Rijk een Protector of Immi-
grants, Agent-Generaal, aangesteld. Deze gewichtige betrek-
king droeg men toen op aan Cateau van Roseveld, Districts-
Commissaris van Saramacca. In Juni 1873 kwam het eerste
transportschip met koelies in de Kolonie aan, gevolgd door
nog vier andere schepen in hetzelfde jaar. Er going een triumf-
kreet op in de Kolonie; de landbouw was gered! Sedert werden
duizenden Britsch-Indiers aangevoerd. zoodat thans ruim
36.000 hunner zich te midden daar bewegen, waarvan velen,
door vlit en arbeidzaamheid, welvarende burgers zijn ge-
worden. Men telt wonder hen: landbouwers, veefokkers, goud-
smeden, handelaars en plantage-eigenaars en wonder hunne
nakomelingen zijn er die intellectueele beroepen vervullen.
Gaandeweg verminderden na den brand van 1832 de kolo-
niale middelen en reeds in 1835 overtroffen de uitgaven de
inkomsten, zoodat het tekort uit 's Rijks schatkist most wor-
den bijgepast: er most subsidie worden verleend. En daar,
zoolang er subsidie wordt verleend, de Surinaamsche begroo-
ting door de Staten-Generaal moet worden goedgekeurd,
maakte deze ook telken jare een punt van bespreking in het
Moederland uit, waaraan ook het Kamerlid Jhr. Van Sijpen-
steijn, voormalig West-Indisch ambtenaar, deelnam. Sypen-
steijn sprak met geestdrift over de Kolonie. Zijns inziens zou
door een krachtig optreden, de subsidie spoedig kunnen ver-
dwijnen en zou de Kolonie, door een tactvol beleid, weer in
bloei en welvaart kunnen geraken. Aan zijn woorden werd
veel waarde gehecht. Toen nu in 1873 Van Idsinga zijn ont-
slag vroeg, beschouwde de Minister Fransen van de Putte,
Sijpensteijn als de aangewezen man om Van Idsinga te ver-
vangen en bood hij hem die hooge waardigheid aan.







In de Kolonie aangekomen ontdekte Van Sijpensteijn weldra
dat de toestanden van v66r 1855, toen hij in de Kolonie als
ambtenaar werkzaam was, geheel veranderd waren.
De financieele draagkracht der bevolking was zeer achter-
uitgegaan.
Wilde hij dus zijn plan om de Kolonie weer financial van
het Moederland onafhankelijk te maken, ten uitvoer brengen,
dan moesten nieuwe bronnen worden geopend.
Dadelijk trok de goudrijkdom van onzen nabuur Cayenne
- zijn aandacht. ,,Zou Marowijne, vlak bij Cayenne gelegen,
ook niet even rijk aan goud zijn?" zoo vroeg hij zichzelven af.
Welnu de bodem most onderzocht worden. En werkelijk, een
op den 17en Augustus 1874 van gouvernementswege uitge-
zonden expeditie, keerden eenige maanden daarna met gun-
stige resultaten terug.
Honderden goudzoekers trokken naar die concessies en
velen keerden weldra met rijke goudvondsten terug. Een tijd-
perk van welvaart trad in en groote sommen vloeiden nu in
's Lands kas. De waarde der effecten steeg. Nieuwe gebouwen
en winkels verrezen. Maar ook aan den grooten landbouw
schonk Van Sijpensteijn zijn volle aandacht. In 1867 hield
men te Paramaribo op initiatief van den administrateur van
Financian, Baron Schimmelpenninck van der Oye een land-
bouwtentoonstelling, die weken lang duurde en duizenden be-
zoekers trok. Vele landbouw- en kunstproducten vonden er
waardeering en opende nieuwe gezichtspunten. Eenige jaren
daarna 1880 legde de Nederlandsche Handel-Maat-
schappij, de suikerplantage Marienburg aan, die thans ruim
4000 zielen telt. Voor de nieuwe burgers, die voor 't grootste
deel uit analphabeten bestonden, richtte Van Sijpensteijn,
zoowel te Paramaribo als in de districten nieuwe scholen op,
en om het schoolbezoek te bevorderen werd in 1875 een nieuwe
onderwijswet met leerplicht afgekondigd. In 1875 was door
hem een Normaalschool opgericht. Ook werd in 1876, tot
opleiding van geneeskundigen, een Geneeskundige school in
het leven geroepen. Met het toezicht op het onderwijs belastte
men een Inspecteur voor het Onderwijs en voor den genees-
kundigen dienst werd een Inspecteur aangesteld.







Om aan het bij elke droogte terugkeerend watergebrek te
voorzien, werden in 1878 op verschillende punten der stad
putten gegraven. In 1880 richtte men een Koloniale Post-
spaarbank op, gevolgd door een Schoolspaarbank in 1882.
Door al die veranderingen en verbeteringen, vloeide weer
veel geld in 's lands kas. Maar onvoorziene uitgaven hadden
groote offers geeischt. Niettegenstaande de toenemende wel-
vaart, steeg het subsidiecijfer in stede van te dalen en bereikte
zelfs in 1878 een vrij aanzienlijk bedrag. Doch het bestuur
van Van Sijpensteijn was heilrijk. De Kolonie was in bloei
toegenomen, en dankbaar ziet men tot heden aldaar op zijn
bestuur terug. In 1882 nam hij ontslag en vertrok naar Neder-
land.
J. H. A. W. Baron van Heerdt tot Eversberg miste de
vastberadenheid en het doorzicht van zijn voorganger. Hij
geraakte wonder den invloed eener zekere partij en werd in-
populair. En daar de Minister van Kolonien zijn beleid af-
keurde, vroeg hij reeds binnen het derde jaar zijner bestuurs-
aanvaarding, ontslag en werd hij vervangen door Mr. Hendrik
Jan Smidt. Vele onheilen troffen de Kolonie wonder van
Heerdt's bestuur. Epidemische ziekten braken uit en deden
het sterftecijfer buitengewoon stijgen; een ongekende droogte
(1883-1884) gepaard met lage productieprijzen, knakte den
landbouw.
Terzelfder tijd braken op Zoelen en Zorg en Hoop koelie-
opstanden uit, die slechts met de sterke hand konden worden
onderdrukt en aan eenige der belhamels het leven kostte.
Daarentegen was de oprichting van de Koninklijke West-
Indische Maildienst heilrijk voor de Kolonie. Er werd een
directed vierwekelijksche vaart met het Moederland geopend,
die den handel ten goede kwam. Niet te verwonderen was het
dus, dat de eerste boot dier Maatschappij, die den 14en April
1887 de haven van Paramaribo binnenstoomde met gejubel
werd begroet. Onder van Heerdt's bestuur werd den 19en
February 1885 de eerste telefoonlijn tusschen Paramaribo en
Fort Nieuw Amsterdam aangelegd.
Mr. Hendrik Jan Smidt was een beroemd rechtsgeleerde,
die in het Moederland o.m. de betrekking van Minister van







Justitie bekleed had. Weldra ontwierp hij ook ruttige veror-
deningen en werden vele reeds bestaande naar de eischen
van recht en billijkheid gewijzigd.
Het onderwijs going een reuzenstap vooruit. Den 3en Maart
1886 kwam een nieuwe onderwijswet in working, die de gou-
vernements-onderwijzers pensioengerechtigd maakte.Gesteund
door Dr. H. D. Benjamins, Inspecteur voor het Onderwijs,
schonk Smidt in 1887 aan de bevolking een school voor
U.L.O.: ,,Gecombineerde school", thans Hendrikschool, en
werd de leading ervan opgedragen aan N. I. van Meerten, den
nestor op onderwijsgebied.
In 1867 kreeg Paramaribo de zoo lang verwachte straat-
verlichting.
Om den landbouw tegemoet te komen, schafte gouveneur
Smidt de invoerrechten op inlandsche producten af, doch ver-
hoogde daarentegen de invoerrechten en het accijns op het
gedistilleerd. Deze laatsten bezorgden hem vele vijanden, die
hem hekelden en van partijdigheid beschuldigde; doch de
Gouverneur, die slechts de welvaart der Kolonie beoogde en
aan wien men than, voor 't veel goede door hem tot stand
gebracht nog dankbaarheid verschuldigd is, stelde zich ver
boven die aantijgingen.
In 1888 tot lid der Tweede Kamer der Staten-Generaal
gekozen, verliet hij de Kolonie, het bestuur overlatende aan
de gouvernements-secretaris Mr. W. Tonken J.Lzn.
Jhr. Mr. Maurits Adriaan de Savornin Lohman's benoeming
tot Gouverneur sloeg velen de schrik om het hart. Zijn op-
treden was echter bemoedigend: hij was voorkomend en toon-
de zich edelmoedig. Doch kort daarop, door inblazing van
schijnvrienden, die wonder de mom van vroomheid, hun eigen
belang op-den voorgrond stelden, verwijderde Lohman door
blinde hartstocht geleid, de welmeenenden van zich af en be-
werkte hij zijn eigen val.
Ware Lohman minder hartstochtelijk geweest, de Kolonie
zou wonder zijn bestuur zijn welgevaren. Aan hem toch heeft de
Kolonie in 1890 de verbinding met het wereldtelegraafnet te
danken. Ook de Javaansche immigratie bracht hij tot stand.
Kort voor Lohman's aftreden deed de Czaar van Rusland uit-






spraak in de Lawakwestie. Door deze uitspraak verkreeg de
Kolonie een strook land, ongeveer 1 Y mililoen H.A. groot, ge-
legen tusschen de Lawa en de Tapanahonij. Het bezit van dit
stuk land was om zijn goudrijkdom sedert jaren een twistappel
tusschen de Nederlandsche en de Fransche regeering. En
niettegenstaande in 1861 door een gemengde Commissie, be-
staande uit Cateau van Roseveld, Baron van Heerdt, en Piton
Vital, de Marowijne als de Lawa-voortzetting was aange-
nomen, bleef de kwestie hangende totdat in 1888 de eind-
beslissing aan den Czaar van Rusland werd opgedragen, die,
zooals gezegd, in Mei 1891 de Lawa als de natuurlijke grens
aanwees.
Gouverneur Jhr. Mr. Titus Anthony Jacob van Asch van
Wijck, Lohman's opvolger, wist door zijne aangename
manieren de verbroken eensgezindheid tusschen Bestuur en
Staten te herstellen en het door ophitsing ontevreden ge-
worden volk weder tot kalmte te brengen.
Daarentegen kon een opstand wonder de koelies op Zoelen,
eenige weken na zijn optreden, den 16en Augustus 1891,
slechts met kracht van wapens worden onderdrukt. De her-
stelde harmonies kwam de Kolonie ten goede, vele nuttige
werken konden ten uitvoer worden gebracht.
In het Moederland zijnde heeft Van Asch van Wijck
steeds de belangen der Kolonie voorgestaan. In 1901 als
Minister van Kolonien opgetreden, overleed hij den 9en Sep-
tember 1902, diep betreurd door de Surinaamsche ingezete-
nen, bij wie hij algemeen behind was. Erkentelijk voor het
goede der Kolonie bewezen, richtte de burgerij den 29en
Augustus 1904 voor dezen landvoogd een monument op in
het perk voor het Gouvernementshuis. Het monument be-
staat uit een bronzen borstbeeld op hardsteenen voetstuk.
Kort na Mr. Warmold Tonckens JLzn. in 1896 optreden,
dreigde de ,,Krullotenziekte" de cacao-cultuur met algeheelen
ondergang. Een plantkundige, professor Went, in 1901 van
Regeeringswege uitgezonden om die ziekte te bestrijden, kon
hare sporen niet ontdekken, ze bleef voortwoekeren en dood-
de bij duizendtallen de cacaoplanten. De cacao-oogst daalde
van 4Y2 million K.G. in 1896 tot 885.000 K.G. in 1904.







Velen hierdoor geruineerd, deden hunne plantages voor spot-
prijzen van de hand. Teneinde een debacle te voorkomen,
riep gouverneur Lely regeeringssteun in voor een nieuwe
cultuur. En i 1905 kwam de bacovencultuur tot stand. Met
de United Fruit Company, een Amerikaansche vruchten-
maatschappij sloten regeering en planters een overeenkomst
voor den aankoop van den bacovenoogst, gedurende een zeker
aantal jaren tegen den vastgestelden prijs per bos. De plan-
ters moesten gezamenlijk 3000 H.A. wonder bacovencultuur
hebben, waartegenover het Bestuur zich verbond hen met
raad en geld bij te staan. Met den grootsten spoed werden
bacovenvelden aangelegd. De plant tierde welig en de oogst
was uitstekend (in 1908 bedroeg hij reeds 410.000 bos).
Doch, o ramp! een jaar of wat daarna brak de wortel- of
,,Panamaziekte" wonder de Grosmichel-planten uit: de
planten gingen aan het kwijnen en stierven uit. Om de
cultuur te behouden, voerde men toen op advies van de
Fruit Company, de Congo-varieteit in, die niet aan die
ziekte onderhevig was. Maar nu verlangde die Cy. voor-
deeliger voorwaarden. De Minister De Waal Malefyt, niet
van plan die voorwaarden te aanvaarden, ontsloeg die Maat-
schappij van hare eventueele verplichtingen en onthield den
planters verderen steun. De bacovencultuur behoorde van
toen af tot het verleden.
Ruim I \ million gulden te loor. De planters keerden
toen weder tot de weleer zoo voordeelige koffiecultuur.
Van de 370 plantages, die Suriname nog in 1830 telde,
waren 160 koffiestaten.
In korten tijd prijkten honderden Hectaren met het zachte
groen der liberia's en robusta's. Millioenen K.G. koffie wor-
den thans geoogst, waardoor moderne pulp- en droog-
machines op verscheidene plantages verrezen. Tusschentijds
herstelde zich de cacao-cultuur, zoodat de krulloten nu
sporadisch voorkomen.
Ook de door Gouverneur Idenburg van regeeringswege
aangelegde Hevea-ondeneming Slootwijk wordt thans in
koffie omgezet.
V66r 1900 was nog 't grootste deel der binnenlanden on-







bekend. De kaart van Suriname toonde een groote, open
plek, waarop de loop der river bij gissing werd aangegeven.
Dit trok de aandacht van wetenschappelijke mannen en van
het Koninklijk Aardrijkskundig Genootschap in Nederland,
die meer van de binnenlanden verlangden te weten, dan de
kaart aangaf. Om dit te bereiken, vertrok den 15en Augustus
1900 de eerste wetenschappelijke expeditie wonder leading van
Dr. H. van der Capelle, naar het district Nickerie om het
stroomgebied van de Carantijn en Boven Nickerie op te
nemen, vergezeld van den Districts-Commissaris C. van
Primmelen, die vele goede diensten heeft bewezen. Na dien
vertrokken er nog zeven soortgelijke expedities.
Het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genoot-
schap had veel belangstelling voor deze wetenschappelijke
expedities, wier streven het was een aanval te doen op de
vele witte plekken op de kaart van Suriname. De in 1932
overleden voorzitter Dr. I. W. IJzerman, heeft niet weinig
daartoe bijgedragen.
De leider I. Eilerts de Haan van de laatste expeditie, de
Corantijn-expeditie van Juli 1910-2 Augustus 1911, over-
leed 29 Augustus 1910 te Steenpoort, aan de Gran Rio, waar
zijn lijk aan de aarde werd toevertrouwd. In 1913 richtte
men te Paramaribo op het Vaillantplein ter nagedachtenis van
dezen stoeren werker, die ondanks een eindelooze reeks
moeilijkheden heeft willen volhouden, een monument op. Van
1905-1908 werd de Kolonie bestuurd door Gouverneur
A. W. F. Idenburg. Deze bewindsman wist door zijn voor-
komendheid weldra alle harten te winnen. Zijn strong zede-
lijk karakter, dat grooten invloed op zijn ambtenaren en op
de bevolking uitoefende, gispte alle onzedelijke daad. Op de
volksgezondheid was hij zeer nauwlettend. Hij verbeterde
den hygienischen toestand der stad door het instellen van
een gezondheidsbrigade en stelde strenge contr6le op den
verkoop van levensmiddelen in. De arbeidende stand ver-
zekerde hij door de Zondagswet van 1908, een vrijen weke-
lijkschen rustdag. Gekant tegen de subsidie ontwierp hij in
hetzelfde jaar een plan ,,plan-Idenburg" genoemd dat
een eind aan de jaarlijksche bijdrage van het Moederland







most maken. Volgens dit plan zou het Surinaamsche budget
met een zeker bedrag jaarlijks worden verminderd, waardoor
de Kolonie na een zeker aantal jaren financieel onafhanke-
lijk van het Moederland zoude worden. De ongunstige toe-
stand van de Kolonie liet echter de uitvoering tot heden niet
toe.
Van 1908-1911 was het behind in handen van Gouver-
neur Mr. D. Fock, een knappe rechtskundige, die in vele
opzichten de voetstappen van zijn voorgangers volgde. Op
hygiEnisch gebied ontwierp hij vele nuttige verordeningen.
Ook stelde hij den verkoop van eetwaren wonder mikroskopisch
toezicht. In 1911 richtte de Nederlandsch-Indische Gasmaat-
schappij een fabriek te Paramaribo op, en sedert verving het
gaslicht als straatverlichting en in vele huizen de petroleum-
lampen.
Kort na zijn optreden, den 30en April 1909, gewerd aan
de bevolking het telegrafisch bericht van de geboorte van
prinses Juliana.
Van 1911-1916 was de Bewindsman Gouverneur W. D.
H. Baron van Asbeck. Hij en diens gade stonden als zeer
mild en weldadig bij het volk aangeschreven. Om zieken
bijstand te verleenen, richtte Mevrouw de Baronesse van
Asbeck de vereeniging Het Groene Kruis op. Tot heden
werkte deze vereeniging zeer goed in het belang der bevol-
king en strekt tot zegen voor de lijdende menschheid.
Door de ongunstige omstandigheden, waarin de Kolonie
verkeerde, werd Gouverneur Van Asbeck in vele zijner goede
bedoelingen gestremd.
De niet goede verstandhouding tusschen den Gouverneur
en den Minister Mr. Th. B. Pleyte, deed dezen landvoogd
zijn ontslag aanvragen.
Den 25en November 1916 werd hij door den Secretaris-
Generaal bij het Departement van Kolonien G. J. Staal, ver-
vangen. Als Gouvernements-Secretaris wonder Gouverneur
Idenburg, genoot hij om zijn onpartijdigheid, de algemeene
acting. Hoewel hij in zeer benarde tijden het bestuur heeft
aanvaard, is toch alle hoop, ter opbeuring van de Kolonie
op dezen landvoogd gevestigd. De wereldoorlog heeft sedert







zijn optreden handel en scheepvaart met het Moederland
geheel gestremd en met andere landen beperkt. Buitenland-
sche goederen zijn tot 300 procent gestegen. De invoer van
provisiEn is zeer gering, waardoor de prijzen de draagkracht
van het volk te bovengaan. Vreezende voor hongersnood,
doet deze landvoogd verscheidene reizen naar de districten
om de landbouwers tot meerderen aanplant van voedings-
gewassen aan te sporen.
Op zijn initiatief werd opgericht Studie Syndicaat, ten doel
hebbende de landbouw te bestudeeren en plantages in be-
werking te nemen.
In 1920 verliet hij de Kolonie en werd vervangen door
Mr. A. J. A. Baron van Heemstra als Gouverneur.
De nieuwe salarisregeling der ambtenaren werd door hem
afgekondigd.
1925-1926 met verlof in 's Landsbelang naar Nederland
voor enkele maanden. De verbinding Albina-Moengo tot
een landweg berijdbaar voor auto's gereed gemaakt.
1928 De Baron van Heemstra-Stichting tot stand gekomen.
In Juni 1928 werd hij vervangen door Dr. A. A. L. Rut-
gers als Gouverneur. 1932-1933 met 4 maanden verlof in
's lands belang naar Nederland.
Onder diens behind vond het navolgende plaats:
De electrische central voor Paramaribo aangelegd.
Een spoedverbinding met de Aluminium Line booten voor
Curasao om den verkoop van Surinaamsche vruchten en
andere artikelen te vergemakkelijken tot stand gebracht.
De verordening afgekondigd voor den aanleg van een
waterleiding voor Paramaribo. Geregelde aanvoer van vrije
Javaansche Kolonisten uit Nederlandsch Oost-Indie vanaf
1930.
De landverbindingen Paramaribo-Station Domburg en
Paramaribo-Station Uitkijk in uitvoering gebracht.
Tot lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal be-
noemd, verliet hij de Kolonie na ontheven te zijn op zijn
verzoek als Gouverneur.
Hij werd vervangen door den Onder-Voorzitter van den
Raad van Bestuur, Mr. Dr. F. L. J, van Haaren, in afwach-







ting op de komst in de Kolonie van den nieuw-benoemden
Gouverneur Prof. Mr. J. C. Kielstra, die in 1933 het bestuur
over het Gebiedsdeel aanvaardde.
Moge het kleine lichtje, een sterretje der hope, door aan-
passing van de daar heerschende toestanden aan de economi-
sche van dit bestuursbeleid uitgaan, opdat voor onze rijke en
toch zoo arme Kolonie weldra het voile licht opga van wel-
vaart en voorspoed.
De Goede God geve.







DERDE DEEL


De rol die Suriname heeft te vervullen in de toekomst

Het spreekt van zelf, dat de bewerking van den bodem
ncg zeer primitief was en dat die volken wier bron van be-
staan in hoofdzaak veeteelt was, er niet aandachten de land-
bouw intensief te beoefenen.
Meestal was dat ook onmogelijk. Om weide te vinden
moesten ze met hunne kudden vaak van de eene plaats naar
de andere trekken, Ze leidden een ietwat nomadisch leven en
nomaden zijn nooit expert landbouwers geweest. Naar mate
echter het aantal bewoners der Kolonie toenam, most de
bodem veel better bewerkt worden om haar tot hoogere pro-
ductie te brengen en zoodoende vond de kleine landbouw
steeds meer ernstige beoefenaars.
Van lieverlede most door de toenemende bevolking een
einde komen aan dat omzwerven en heen en weer trekken,
men koos zich meer vaste woonplaatsen. Daaruit volgde dan
ook noodzakelijk, dat men aan den bodem hoogere eischen
most stellen en op allerlei wijze de productiviteit er van
zoeken te verhoogen. Van verdeeling van arbeid was toen
in de eenvoudig ingerichte Maatschappijen nog zoo goed als
geen sprake. leder was zijn eigen boer, zijn eigen timmer-
man, zijn eigen smid. Men leefde voor zich zelf en op zich
zelf. Zooals men dat nu nog ziet in het binnenland, waar,
door gebrek aan communicatiemiddelen de bewoners geheel
op zich zelf zijn aangewezen. Met de toeneming der bevolking
werden de behoeften grooter niet alleen, maar ook veel-
zijdiger. Er kwam een zekere verdeeling van arbeid, men kon
zich natuurlijk niet alleen bezighouden met landbouw, daar
ontwikkelden zich ook handel en nijverheid. Beide bronnen
van bestaan vonden grootendeels hun oorsprong in den land-
bouw. De handel verscheepte landbouwproducten, de nijver-
heid verwerkte ze. Natuurlijk waren landbouwproducten niet
de eenige grondstoffen voor handel en nijverheid, maar men
mag toch veilig aannemen, dat het toch mede van de eerste
waren.







De handelaars en de industriielen waren menschen, die
aan het landbouwbedrijf onttrokken werden. In plaats van
zelf iets te produceeren, deden ze niets anders dan de pro-
ducten van anderen verhandelen en verwerken.
Die menschen moesten dus gevoed worden door anderen.
Eerst was iedereen landbouwer en zorgde slechts voor zich
zelf. Later kwam het aantal landbouwers in de minderheid.
Door verhoogde productiviteit, door meer intensive bodem-
cultuur, most toen voorzien worden in de levensbehoeften
van een steeds toenemende bevolking, waarvan het meeren-
deel zich van den landbouw had afgekeerd.
Wat zoo in den loop der eeuwen langzamerhand zijn be-
slag heeft gekregen, n.l. de geleidelijke ontwikkeling van
landbouw en veeteelt, kunnen ook zij die een reisje maken
over Suriname dadelijk constateeren. Naarmate ge dichter
bij de stad komt, ziet ge verandering. In dien omtrek zijn de
Hollandsche boeren ook gevestigd, die hoewel nog op pri-
mitieve wijze, toch vrij intensief op kleine schaal hun pro-
ducten verbouwen. Men heeft te kijken maar- eens naar hunne
mooie bananenvelden, hun casaves en patates grondjes. Die
ziet men niet veel in de Para. Voor den landbouwer is de
nabijheid van de stad van veel beteekenis. De stadsbehoeften
zijn voor hem een prikkel om zijn ground en zijn vee tot hooger
productiviteit te brengen, waarmee gepaard gaat vermeer-
dering van zijn inkomen. Zoo gaan de zaken als alles zijn
natuurlijke weg mag volgen. Hoe meer je van den ground
eischt, hoe meer de ground ook geeft. In Suriname leeft men
in een vruchtbaar land. We kunnen twee tot drie oogsten
hebben. Eigenlijk kunnen we aldoor oogsten. Suriname is
vier maal grooter dan Nederland en telt slechts het vijf-en-
zeventigste deel van de bevolking van Groot-Nederland.
Hoe ongelooflijk het ook klinken moge, het is toch een niet
te loochenen feit: wij konden ons daar nog v66r den Wereld-
oorlog niet eens zelf onderhouden. Wij hadden toen in dat
groote uitgestrekte land nog geen eten genoeg voor dat
handje vol menschen. Dat was toch een treurig verschijnsel.
Tijdens en na dien oorlog begon men in te zien, dat om de
hongersnood, die aan de deur stond, af te houden buiten de







grenzen, voorziening door meerdere aanplant van levens-
middelen noodzakelijk was geworden. Dank zij den toen-
maligen Gouverneur G. J. Staal, die met onverdroten ijver
de landbouwperceelen in de districten afliep om de kleine
landbouwers daartoe aan te sporen. Die wijze daad inziende,
bleef men in die goede richting werkzaam zijn, zoodat de
enorme invoer van rijst achterwege kon blijven.
Het kan het eene jaar eens wat minder goed gaan dan
het andere, eten is er altijd, doch armoede wordt er toch
geleden. En dat in een land, dat door God zoo rijk begiftigd
is met een heerlijk klimaat en een vruchtbaren bodem.
De ligging van Suriname is gunstig tusschen de twee
Guyana's. Engelsch of Britsch en Fransch. Elk te bereiken
is over zee ongeveer 18 uren stoomens.
Voor vreemdelingen is het een bron van voortdurende
verrassing telkens te moeten zien dat Britsch- of Engelsch
Guyana zich zoo slecht ontwikkelt en hoe meer men ziet
van dat land, hoe verder men in het binnenland doordringt,
hoe meer men ziet welke ontzaglijke hulpbronnen het land
bezit, des te meer staat men verbaasd, dat een land zoo
wonderbaarlijk rijk tot zooveel dingen in staat zoo verwaar-
loosd is en betrekkelijk zoo arm. Het is bijna ongelooflijk,
dat een land gedurende meer dan een eeuw in het onbetwiste
bezit geweest is van Groot-Brittannie een land met zoo'n na-
tuurlijke rijkdom, een province doorsneden door ontelbare
goed bevaarbare waterwegen met zulke vruchtbare ground,
practisch gesproken nog bijna onaangeroerd is, met uitzon-
dering van een small strook van het kustgebied.
Hoewel Demerara uitgestrekte wouden, duizenden vier-
kante meters groot bezit, met uitstekend timmerhout, toch
worden enorme hoeveelheden timmerhout ingevoerd en het
inheemsche hout is duur, omdat de wijze waarop de bosschen
worden geExploiteerd zeer ondoelmatig is en gepaard gaat
met een buitengewoon groot verlies aan materialen. Boven-
dien van vele houtsoorten kent men nog niet eens de eigen-
schappen en de waarde. Honderden soorten boschproducten
liggen te rotten op den ground, onaangeroerd en verwaar-
loosd, terwijl ze een bron van welvaart konden zijn voor







de Kolonie. Aan mineralen is het land rijk, maar de opper-
vlakte van den bodem is hier en daar nog nauwelijks open
gekrabd. De Savana's verschaffen weide voor duizende run-
deren en paarden en toch voor 't grootste deel zijn zij on-
aangeroerd.
Elk tropisch gewas en vele sub-tropische gewassen kon-
den met vrucht verbouwd worden en toch de Kolonie voert
vruchten in uit Suriname en uit andere landen. En waar wij
staan voor deze feiten, daar rijst de vraag in ons op wat
kon de oorzaak zijn van dien treurigen toestand. Niet het
klimaat, want Britsch-Guyana mag zich beroepen op een
klimaat dat veel gunstiger is dan van andere tropische lan-
den. Het is niet de gezondheidskwestie, die vooraan staat,
want het binnenland is wellicht nog gezonder dan de kust-
strook. Het is niet het gevolg van natuurlijke of aardrijks-
kundige toestanden, want de bergen liggen ver van de zee
en uitgestrekte zwampen of moerassen zijn er niet en daar
is een overvloed van vruchtbaar land. Waar al deze redenen
niet kunnen gelden voor dat beklagenswaardige gemis aan
eenige ontwikkeling, moeten we elders zoeken naar den oor-
sprong er van en wanneer we dan een onpartijdigen blik
slaan om ons heen, dan blijkt het dat de grondoorzaak ligt
bij het volk zelf.
Britsch-Guyana met zijn krachtig bestuur, met de mach-
tigste natie der wereld achter zich, met zijn rijk binnenland,
zijn reusachtige oppervlakte, kon toch minstens een evengoed
figuur slaan als het zoo dikwijls verachte Venezuela.

Fransch-Guyana, met hoofdzetel Cayenne en zijn mach-
tige hulpbronnen, vooral goudrijke z6nes trekken de aandacht
en baarde in het buitenland groot opzien, waardoor maat-
schappijen werden gevormd om de goudvelden te ontginnen.
De goudrijke river ,,de Inini" levert heel wat goud, vooral
daar het eenmans- en onderhuursysteem veel aldaar wordt
toegepast. Ook aan landbouwbedrijven en veeteelt wordt
veel gedaan. Fransch-Guyana heeft een gemeente-bestuur
en bij verkiezingen van leden gaat het nogal dikwijls hard toe
met woelige onlusten gepaard.






Fransch-Guyana bezit een district, genaamd ,,Saint Lau-
rent" aan de Marowijnerivier, vlak tegenover het eens zoo
bloeiende stadje Albina of zooals de overburen de Franschen
het noemden ,,la coquette ville du Maroni"?
Op Saint Laurent is gevestigd de bestuurszetel van dat
district, die toezicht uitoefent op het Bagno ,,Saint Jean",
gelegen op een eiland, eenige uren daar van verwijderd. Daar
zijn gehuisvest de gevaarlijkste misdadigers der Franschen,
wier behandeling voldoende is beschreven.
We zullen nu de meening van den heer J. A. Liems, oud-
landbouw-leeraar over Suriname, tevoren een ervaren plan-
ter van gezag vermelden. Op een propaganda-avond van de
Haagsche Jongerengroep der Kon. Ver. ,,Oost en West"
kwam de heer Liems tot de volgende conclusies:
1. De bedrijfsvorm bij den landbouw in Suriname zijn ver-
ouderd.
2. Het is noodzakelijk naar nieuwe vormen te zoeken
met toepassing van middelen in overeenstemming met
den huidigen stand van wetenschap en techniek.
3. Bij ernstige wil ligt het vinden van zulke bedrijfs-
vormen niet buiten het bereik van Nederlandsche
energies.
4. De oorspronkelijke bewoners van Suriname, die rech-
ten op het land zouden kunnen doen gelden, zijn ge-
ring in aantal, nemen geen deel aan de productive. Ze
zijn en blijven dus economisch van geen beteekenis.
5. De aangevoerde Aziaten behooren tot rassen met eigen
cultuur, die geheel verschillend is en blijven zal van de
Nederlandsche.
6. De voornaamste groep, de z.g. Creolen zijn voor het
meerendeel nakomelingen van menschen, die er onvrij-
willig zijn heengebracht. De Nederlandsche Regeering
heeft hun een beschavingspeil doen bijbrengen, vrijwel
gelijk aan het Nederlandsche. Deze bevolking, bekend
om hare Oranje-gezindheid, voelt zich door hechte
banden aan Nederland verbonden.
7. Daarom rust op Nederland de verplichting, middelen
te beramen en toe te passen, om in Suriname bestaans-







voorwaarden mogelijk te maken voor deze Nederland-
sche onderdanen min of meer in overeenkomst met het
door hun bereikte beschavingspeil. Voor Nederland is
dit van groot belang, omdat wanneer dit zal zijn bereikt,
er een nieuw arbeidsveld niet alleen voor Surinamers,
maar ook voor de jonge Nederlanders, opengesteld
wordt in eigen gebied. Een gebied dat later niet door
de oorspronkelijke bewoners zal worden opgeeischt,
derhalve bestemd is altijd Nederlandsch te blijven.

Suriname het land der bekoring, maar ook het land der
beproeving
Suriname, het land waar alles mislukt. Zoo is van dit Ge-
west vaak gezegd, zonder eenig commentaar of nadere uit-
eenzetting van de gronden, waarop deze uitspraak berust.
Laat men toch ook weten hoe het kwam dat veel mislukte.

Cacao-cultuur
Kort na Mr. Tonckens optreden in 1896 als Gouverneur,
dreigde de ,,Krulloten ziekte", de Cacao-cultuur met alge-
heelen ondergang. Een plantkundige professor Went in 1901
van Regeeringswege uitgezonden om die ziekte te bestrijden,
kon hare sporen niet ontdekken; ze bleef voortwoekeren en
doodde bij duizendtallen de cacao-planten. De cacao-oogst
daalde van 4/ million K.G. in 1896 tot 885.000 K.G. in
1904. Velen hierdoor geruineerd deden hunne plantages voor
spotprijzen van de hand.

Bacoven-cultuur
In 1910 bedroeg de oogst 654162 bossen, vertegenwoor-
digende eene waarde van f 305917 of f 0.97 per bos. Een
jaar of wat daarna brak de wortel- of ,,Panamaziekte" wonder
de Grosmickelplanten uit, de planten gingen aan het kwijnen
en stierven uit.
Dr. A. A. L. Rutgers, Gouverneur van Suriname, schreef
in eene nota inzake de hervatting der Bacoven-cultuur van
30 Juni 1933 aan Zijne Excellentie den Minister van Kolonien,
o.m.:







Nieuw exportproduct noodig.
Bacove-cultuur aangewezen.
Het zoeken blijft derhalve naar een exportproduct, dat op
korten termijn kan leiden tot een cultuur van zoodanigen om-
vang, dat daarvan een merkbare invloed ten goede op den
algemeen economischen toestand kan uitgaan.
Het is daarom begrijpelijk, dat na de uiteindelijke geheele
staking der bacovecultuur in 1914 zoodra de wereldoorlog ten
einde was herhaaldelijk de vraag overwogen is, of hervatting
van deze voor Suriname in verschillende opzichten zoo ge-
schikte cultuur niet mogelijk zou zijn. Deze vraag dringt zich
te meer op, nu productive en consumptie in de 25 jaren sedert
het begin der Surinaamsche bacovecultuur geweldig zijn toe-
genomen, en Nederland thans een importgebied van zoo-
danige beteekenis is, dat een eventueele Surinaamsche bacove-
productie veilig geheel naar Nederland verscheept zou kun-
nen worden. Zelfs in dezen tijd van depressie zijn, naar men
beweert, nergens vruchtenschepen opgelegd.
Evenzeer is het begrijpelijk dat bedoelde vraag telkens ont-
kennend beantwoord is, zoolang men meende niet te kunnen
beschikken over een marktwaardige, niet aan de Panama-
ziekte onderhevige vervanger voor de Gros Michelbacoven.

Het Goudbedrijf.
In 1910 verkreeg men van de goudwinning 1081476 Gram
vertegenwoordigende eene waarde van f 1.461.622 of f 1.35
per gram. In 1930 daalde die productive tot 148217 gram. De
oorzaak was, dat eene nieuwe arbeiderswet voor de binnen-
landen werd ingevoerd, die de arbeiders van dit bedrijf zeer
in hun nadeel vonden.
Thans aldaar het kleinbedrijf in handen van vroegere arbei-
ders der meeste goudconcessies bij gedeelten in onderhuur
afgestaan.
In 1932 had een onderhuurder een vondst van 40 K.G. uit
een schacht een kapitaal van f 40.000.-. In 1932 in Decem-
ber op een ander terrein, ook een stuk van 7 K.G. of f 7000.-.
Het mag als een verblijdend verschijnsel gemeld worden,







dat ook in het begin van 1934 is tot stand gekomen de Naam-
looze Vennootschap, gevestigd te 's-Gravenhage ,,Sarakreek-
Goudvelden".
Met genoegen mag gelezen worden, dat o.m. tot Commis-
saris is benoemd: Prof. Ir. I. A. Grutterink, Hoogleeraar
aan de Technische Hoogeschool te Delft en tot voorzitter
Mr. A. J. A. A. Baron van Heemstra, Oud-Gouverneur van
Suriname, beiden bekend met Suriname.
Moge deze Vennootschap de goudrijkdom van voorheen
weer in eere herstellen en de aandacht trekken van meerdere
Maatschappijen.

Koffie-cultuur.
In 1910 bedroeg de oogst 162.002 K.G., vertegenwoordi-
gende eene waarde van f 105.301.- of f0.65 per K.G. In
1926 de productive 2.072.688 K.G. f 2.312.641.- of meer dan
f l.- per K.G. In 1930 de productive 2.991.292 K.G.
f 1.386.054.- of minder dan f 0.50 per K.G. Thans is de
koffie onverkoopbaar door de enorme hoeveelheid van
BraziliE.

Balata- of bolletrie-winning.
In 1900 bedroeg de productive 116.581 K.G.; 1910, 892.626
K.G. A f2.40 per K.G.; 1927, 765.572 K.G. A f 3.50 of
f 3.124.193.-; 1930, 487.574 K.G. of f 1.296.218 a f 2.50
per K.G. met hoogere kosten v.d. winning.
Dit product werd in al die jaren gebruikt meer voor onder-
grondsche en onderzeesche kabels, sinds de draadlooze tele-
grafie hare intrede heeft gedaan, is de balata onverkoopbaar
en ook niet voor kostprijs. De draadlooze telegrafie is een
voordeel voor de inwoners. Een telegram uit Suriname kostte
toen f 4.-- per woord, nu slecht f 0.65 per draadlooze.

Suiker-cultuur.
De Suikerproductie bedroeg:
1900, 10.022.135 K.G.
1910, 9.818.231 K.G. of f 2.036.157.-.
193". 18.397.000 K.G. of f3.866.820.-.







Door overproductie daalde de prijs op de wereldmarkt, zoo
dat die beneden kostprijs kwam. Thans is het product onver-
koopbaar.
Gevolg, dat de altijd winstgevende plantage, die meer dan
100 jaren heeft gestaan aan de Commowijne-rivier ,,Rust en
Werk" is stop gezet en verpacht voor rijstcultuur.
In het begin van 1934 is het suikerbedrijf op de plantages
Waterloo e.a. in het district Nickerie. toebehoorende aan de
Schotsche eigenaren, stopgezet.
De suikerfabrieken staan aldaar langer dan een eeuw, en
waren in het begin van deze eeuw nog gemoderniseerd.
Deze landbouwondernemingen, die vroeger aan eenige
honderden arbeiders werk verschaften, zijn nu in handen van
welvarende Britsch-Indiers, en de gronden zullen zeker benut
worden voor den rijstbouw.
Nu in bespreking brengen de bedrijven, die steeds voor-
uitgaan:
1. Het houtbedrijf
1910 249.434 M.3 f 52.382.-
1927 4.755 ,, 171.351.-
1928 6.283 302.066.-
1929 4.394 ,, 201.351.-
1930 5.993 ,, 189.527.-
De vooruitgang in 1928 met meer dan een ton goads heeft
als gevolg, dat heel wat Surinaamsch hout gebruikt werd voor
de Zuiderzeewerken. Het is te begrijpen hoe aangenaam ge-
stemd schrijver was, toen op de lezing met lichtbeelden van
de vereeniging ,,Nederlandsch Fabrikaat" op 10 Febr. 1933
gehouden over de Zuiderzeewerken, door den voordrager
mededeeling werd gedaan o.m., dat voor deze werken heel
wat Surinaamsch hout, dat zeer goed voldeed, kon worden
gebruikt, ik meen te hebben verstaan tot een bedrag van
f 300.000.-. Mogen er spoedig meerdere maatschappijen daar
zijn om de verscheidene houtsoorten die waardeloos in de bos-
schen zijn, te verwerken en voor uitvoer geschikt te maken,
zoodat de houtuitvoer voor het arme land een bron van wel-
vaart wordt.







Er zijn ook voldoende houtsoorten geschikt voor eene
kistenfabricatie. Wie geeft den stoot daartoe?
Rijst-cultuur


Invoer
Jaartal K.G. Waarde
1880 1.812.448 f 362.492.-
1890 2.313.786 ,, 370.205.-
1900 3.435.657 ,, 360.740-
1910 6.027.773 ,, 598.607.-
1920 29.205 ,, 11.391.-
1930 530 ,, 115.-
1931
1932
1933

2. Sinaasappelen-cultuur


Uitvoer
K.G. Waarde
-f -

4.500 ,, 450.-

25.322 ,, 9.418.-
2.276.725 ,, 234.778.-
2.971.987 ,, 238.684.-
2.672.525
1.635.074


Deze cultuur is zeer vooruitgaande:
1926 87.989 stuks f 7.450.-
1927 137.145 ,, 10.000.-
1929 137.137 ,,, 13.153.-
1932 2.219.336 ,,, 26.570.-
De cultuur is zeer winstgevend. De kwaliteit der Surinaam-
sche sinaasappelen is in de groote consumeerende landen door
daartoe bevoegden bevonden en erkend als zijnde van eerste
gehalte en kwaliteit en voorts dat de afzetmogelijkheden voor
Surinaamsch fruit onbegrensd en verzekerd zijn.
Uitvoer:
1931 988.000 stuks
1932 507.007
1933 947.165

3. Het Bauxietbedrijf Aluminiumerts
Een vergelijkend overzicht van dit bedriji zal U toonen de
vooruitgang.
1926 46.454.000 K.G. waarde f 372.974.-
1927 176.301.000 ,, 1.895.830.-
1928 206.767.000 ,, 2.184.509.-







1929 215.795.000 K.G. waarde f 2.697.437.-
1930 263.015.000 ,, 3.287.687.-
Twee maatschappijen werken daar, doch beide zijn van
Amerikanen.
Het Bauxietbedrijf is een nieuw middel van bestaan voor
de KoloniEn, moge het zoo blijven.

1899-1934
4. Een in 1900 in working gekomen IJsfabriek is steeds
vooruitgaande. Ze voorziet de geheele Kolonie van kunstijs.
Daarenboven is er aan verbonden eene Soda- en Limonade-
fabriek. Ook verkoopt ze alle benoodigde dranken.
Begonnen met 20 werkkrachten, telt ze nu minstens
100 arbeiders.

IN MEMORIAL
HENRI J. FERNANDES
Geboren in Suriname en overleden aldaar in 1931
Ten tijde van de firma Bixby, werd in de Kolonie voorzien
door aanvoer van ,,ijs".
H. J. Fernandes had als jonge man de Kolonie verlaten, om
in het buitenland zich een goed bestaan door arbeid te ver-
zekeren. Haast zou er geen stad te noemen zijn, waar hij niet
is geweest in- en buiten Europa, doch keerde na jaren terug,
omstreeks 1898. Toen er sprake was van het in working bren-
gen in 1899 van een ijsfabriek was Fernandes daarvoor de
aangewezene door zijne deskundigheid op het gebied van
machineriEn. Onder zijne leading opgezet, kwam de fabriek
in het jaar 1900 in working. Hoewel hij liefde voor zijn vak
had, vond hij geen bevrediging daarin. Gewoon aan harden
handenarbeid, zou hij zich better op het land aanpassen. Daar-
door was hij waarlijk better in de gelegenheid zijn bijzondere
kracht en liefde voor zijn geboortegrond te ontplooien. Dat
kon een ieder, die meeleeft met de Surinamers en het land,
dagelijks constateeren.
Kort daarna werd de plantage ,,Kwatta" verkocht en Fer-
nandes wist zich deze te verzekeren. Toen was hij pas in zijn
,,element". Dagelijks op het land was net wat Fernandes ver-
langde.
Welk syndicaat kwam in het land, dat hem niet op ,,Kwatta"
bezocht om zijn denkbeelden te vernemen. Zijn ideaal zou
immers wezen om den ,,rijweg naar de Zee" voltooid te zien.







Toen het Kol. Gouvernement plannen had om den rijweg
door Kwatta te verbreeden tot het ,,Garnizoenspad", kwam
de deskundigheid te pas van hem, die in alien eenvoud leefde.
Wie herinnert zich niet een glaasje ,,Kwattawijn" van
Fernandes te hebben geproefd?
Het is genoeg, want als hij nog leefde zou hij zeker boos
worden op zijn vriend. Vriendschap was hem veel waard.
Voorspoed en waardeering was niet zijn deel, wat hij toch
in ruime mate verdiende.
Van dezen stoeren werker kan gewis getuigd worden dat
hij door vlijt, ijver en liefde voor zijn geboortegrond gewerkt
heeft, zoolang het dag was.
Op hoogen ouderdom heeft Fernandes door den dood het
moeten overlaten aan hen die tot taak hebben hun deel in
de meerdere vooruitgang van de ontwikkeling van Suriname.
Ik hoop het beste success. Hij ruste zacht!

5. In 1911 is inwerking getreden de Ned. Ind.-Gas-
fabriek.
Dit bedrijf is sterk vooruitgaande. In 1931 werd daaraan
verbonden eene electrische installatie.
Beide fabrieken voorzien de hoofdstad Paramaribo van
gas- en electrisch licht. Ze bezitten ook welverzorgde toon-
kamers.
6. Een Bankinstelling genaamd ,,De Surinaamsche Bank",
opgericht 1 Juli 1865 en gevestigd te Paramaribo aan de
Gravenstraat A 13, waarvan het hoofdkantoor gevestigd is
te Amsterdam aan de Heerengracht No. 577, voorziet de
middenstand en neringdoenden van kapitaal tegen eene rente-
vergoeding. Ook cultuurondernemingen en verschillende be-
drijven komt ze tegemoet aan werkkapitaal. Door gestadige
uitbreiding van personnel en zich interesseeren in verschillende
driven valt te constateeren, dat ze winstgevend werkt. Hare
operate in binnen- en buitenlandsche wissels is zeer te waar-
deeren.
IN MEMORIAL
Mr. Dr. CHARLES FERDINAND SCHOCH
Oud-Hoofddirecteur van de Surinaamsche Bank N.V.
Mr. Schoch kwam omstreeks 1895 als hoofdcommies voor
de Gouv. Secretarie in de Kolonie aan. Toen Mr. Warmold







Tonckens J.Lzn. in 1896 van Gouvernements-Secretaris be-
noemd werd tot Gouverneur, werd Mr. Schoch met die functie
belast. Hij wist vanaf zijne aankomst door zijn voorkomend-
heid vele harten te winnen. Zijn strong zedelijk karakter, dat
zeer grooten invloed op zijn ambtenaren, maar in niet mindere
mate op de bevolking uitoefende, gispte elke onzedelijke daad.
Hij liet zich daarbij kennen als een godsdienstig mensch. In
Gouvernementsdienst vond hij geen bevrediging en toen om-
streeks 1901 de betrekking van Directeur te Paramaribo voor
de bankinstelling vacant kwam, heeft hij getracht die plaats
te vervullen. Toen was hij waarlijk better in de gelegenheid
zijn kracht en liefde voor de Kolonie te ontplooien. Waarlijk
hoe vaak kwam niet tot uiting zijne belangstelling in het wel
en wee der bevolking. Hij was altijd raadsman in vele zaken
de betrokkenen betreffende. Voor hem was een tijdvankomen,
maar toen de tijd kwam voor zijn terugkeer vanwaar hij
kwam, voorzagen de Surinamers de slag. Getroost door de
gedachte dat door zijne bevordering tot Hoofddirecteur dier
installing in het Moederland de belangen van zijn geliefd
tweede Vaderland daardoor ook gewaarborgd wordt. Die ge-
dachte is steeds in vervulling gekomen.
Als Hoofddirecteur te Amsterdam heeft Mr. Schoch niet
still gezeten.
Hij werd spoedig lid van den Gemeenteraad. Op zijn
initatief werd opgericht de Hervormde Kweekschool. Suriname
heeft twee keeren een bezoek van Mr. Schoch gehad en dat
bezoek heeft o.m. tot uitwerking gehad het vestigen van ,,Het
Agentschap te Nieuw-Nickerie" in 1921. Hij wist immers dat
het economisch leven van het zoo groeiende district Nickerie
daaraan veel behoefte had.
Door in ruime mate verleenen van de zoo noodige mede-
werking kwam ook tot stand ,,De Ondernemersraad" voor
Suriname,
Om de belangstelling voor de Kolonie te vergrooten, heeft
Mr. Schoch zijn zoon, de heer G. C. F. Schoch thans plaats-
vervangend Hoofddirecteur, toen een plaats als directeur door
verlof van den titulair tijdelijk vacant kwam, niet nagelaten
hem daarvoor te doen aanwijzen. Mr. C. F. Schoch's naam
en Suriname zijn 6en geworden.
,,Hulde aan zijne nagedachtenis".

Aan het jaarverslag van die Bankinstelling over 1933 is het
volgende ontleend:
De invloed der economische depressie deed zich in het af-







geloopen jaar in Suriname nog ten voile gelden. De koffie-
cultuur bleef nog ten achter bij de matige verwachtingen, die
men daarvan gekoesterd had. De prijzen van koffie vertoon-
den het geheele jaar een dalende tendens. De vooruitzichten
voor 1934 laten zich gelukkig wat better aanzien. De oogst-
verwachtingen zijn gunstig en een klein herstel in den prijs
van koffie is ingetreden.
Een ernstig gevaar, dat de cultures in het algemeen in
Suriname bedreigt, is het arbeidersvraagstuk. Evenmin als bij
de koffiecultuur kon bij de suikercultuur van een bevredigen-
den toestand worden gesproken.
Het verlangen naar uitbreiding van de bronnen van bestaan,
nu de bestaande cultures zoo weinig resultaat opleverden, deed
de belangstelling voor hervatting van de bacoven-cultuur toe-
nemen. Behalve met sinaasappelen werden ook proven ge-
nomen met den export van tomaten uit Suriname. Er liggen
op het gebied der fruitcultuur nog verschillende mogelijk-
heden in Suriname, waarvan het ten zeerste gewenscht is,
dat zij tot ontwikkeling worden gebracht.
Een vergelijkend overzicht van den uitvoer van de voor-
naamste producten over de laatste 5 jaren wordt hierna aan-
getroffen.
In 1933 was de total waarde van den uitvoer f 3.649.671
tegen f 4.616.374 in 1932, f 6.017.885 in 1931, f 8.389.803 in
1930 en f 7.945.275 in 1929.
De total waarde van den invoer was in 1933 f4.899.186
tegen f 5.650.259 in 1932, f 6.626.645 in 1931, f 9.188.476 in
1930 en f 8.553.920 in 1929.
Omtrent het bedrijf der bank deelt het verslag o.a. mede,
dat de economische toestand van Suriname nog geen aanlei-
ding gaf tot uitbreiding van de werkzaamheden op disconto-
gebied.
Te Amsterdam, Paramaribo en Nieuw-Nickerie werd aan
interest geboekt f 199.077 en aan wisselagios, enz. f 149.192,
samen f 348.269.
Trekt men hiervan af: algemeene onkosten ad f 167.436,
afschrijving debiteuren f 2390, afschrijving hypotheekrekening
f 410, afschrijving belang West-Indische Cultuurbank f 5000







en toevoeging aan de bijzondere reserve ad f 135.940, in total
f 311.177, dan blijft over f 37.092, waarbij gevoegd het saldo
van 1932 ad f 91, samen f 37.184.
De balans vermeldt als active o.a. disconto's: Paramaribo
f 626.855 (f 665.615), idem Nieuw Nickerie f 107.323
(f 131.809), beleeningen f 116.255 (f 91.329), munt f 704.799
(f 854.180). hypotheken f 136.264 (f 156.984), effecten
f 151.636 (f 188.840), deelneming West-Indische Cultuur-
bank f 20.000 (f 25.000), vordering op idem f 25.417
(f 18.555), kas en kassiers te Amsterdam f 105.686 (f 61.511)
bankers en correspondenten f 69.737 (f 38.435), voorschotten
in rekening-courant f 1.037.731 (f 1.854.209), voorschotten
steunregeling koffiecultuur f 479.609 (f 427.035), diverse
rekeningen f 54.969 (f 16.998); en als passiva o.a.: kapitaal
f 1.000.000 (onv.), reservefonds f 199.476 (f 189.267), bijzon-
dere reserve f 135.940 (f900.000), onderstandsfonds f 25.000
(onv.), bankbiljetten f 1.268.270 (f 1.290.000), rekeningcou-
rant saldo's f 418.200 (f 484.885), deposit gouvernement 3/d.
opz. f 100.000 (f 300.000), rekening-courant saldo's en depo-
sito's Amsterdam f 274.623 (f 253.327), bankers en corres-
pondenten f 21.929 (f 43.170), traite-rekening f 88.786
(f 48.548), diverse rekeningen f 149.244 (f 104.976).
De winst- en verliesrekening vermeldt als baten o.a.: wissel-
agio's: Paramaribo f 81.555 (f 59.912), idem Nieuw Nickerie
f2153 (f 2558) idem Amsterdam f 48.568 (f 51.789), com-
missie: Paramaribo f 11.121 (f 9301), Nieuw Nickerie
f 10.943 (f 14.944), Amsterdam f 10.876 (f 14.153), waarvan
in mindering komen o.a. onkosten: Paramaribo f 94.910
(f 96.908), Nieuw Nickerie f 12.364 (f 13.894), Amsterdam
f 60.161 (f 59.525), benevens enkele afschrijvingen en bijzon-
dere reserveering ad f 135.940 (f 150.000), waarna de winst
bedraagt f 37.092 (-), waarvan wordt voorgesteld een divi-
dend van 3/2 pct. (v.j. nihil) uit te keeren.
7. Een Radio-station te Paramaribo en drie hulpstations.
een in het district Nickerie, een in het district Coronie en een
te Moengo op de bauxietonderneming, in dagelijksche ver-
binding met het Moederland, werkt economisch zeer voor-
deelig.







In 1925 was de opbrengst f 14.000.-.
In 1930 was de opbrengst f 83.000.-.

Ik moet dank uiten aan ons Moederland voor het steeds
verleenen van meerdere subsidies voor het Volksonderwijs.
Het onderwijs heeft in Europa, en in niet mindere mate
in deze Kolonie een zoo snellen groei genomen, dat het niet
tot stilstand is te brengen. Het is bij dit streven onoverwin-
nelijk, omdat het daarbij eene historische taak vervult de
gansche Maatschappij te verlossen van een stelsel, om het
volk dom te houden, dat economisch verouderd en zedelijk
veroordeeld is. Het volksonderwijs is thans op eene gezonde
basis geschoeid, en gebracht op een peil, en is niet weg te
cijferen wat het thans is voor de werkelijke volksgemeenschap.

Lager onderwiis Scholen
"S Gouverne- Particuliere scholen Ulo Mulo
ment Gesubsidieerd Nietgesubs. I S
School leerlin- Leerlin- Scho Leerlin- Leerl. Leerl.
Scholen ge Scholen len _en__
1880 16 2899 32 2363 10 2549 -
1890 18 712 19 8 1 255 1 -
1900 20 4138 28 6 1 1 -
1910 25 2889 34 5361 5 1379 1 188 1 318
1920 33 4131 40 6558 4 624 7 3790 1 334
1930 41 7087 71 10868 7 558 7 1664 4 948


De bevolking.
Het groote problem, van welks oplossing de welvaart van
Suriname algemeen verwacht wordt, is het bevolkingsvraag-
stuk. Daaronder wordt verstaan de vraag op welke wijze de
geringe bevolking van slechts 135.000 zielen op eene opper-
vlakte ruim vier maal zoo groot als die van Nederland, aan-
zienlijk zou kunnen worden vermeerderd. Daar het bevolkings-
vraagstuk van Suriname hoofdzakelijk een arbeidersvraagstuk
is, ligt het voor de hand, dat de oplossing daarvan in de eer-
ste plaats en bijna zonder uitzondering steeds gezocht is en
ook thans nog gezocht wordt in aanvoer van werkkrachten ten








behoeve van de landbouw- en suikerondernemingen, in de laat-
ste jaren meer ten bate van het bauxiet- (aluminiumerts)
bedrijf. Het aantal aangevoerde immigranten werd dan ook
steeds bepaald door de behoefte van die ondernemingen.


Indeeling der bevolking van Suriname
Naar het geslacht:
Jaren Tekort aan
31 December Mannen Vrouwen Totaal vrouwen
1900 ....................... 38199 33945 72144 5182
1910 ....................... 49989 42153 92142 8846
1920 ........................ 61843 52338 113181 9505
1930 ....................... 68996 64645 133641 4351

Naar den landaard:
1900 1910 1920 1930
Europeanen in Nederland geboren 555 633 775 929
Europeanen elders geboren ...... 300 280 334 778
Inboorlingen ........................ 48000 52369 52425 59673
Nederlandsch Indiers ............ 4210 7894 11480 30925
Britsch Indiers ........................ 13620 19683 26096 35923
Chineezen ............................. 1080 1000 784 1801
Anderen ............................. 4084 4374 3036 3622
Boschnegers .......................... 7200 7800 9470 17242
Indianen ............................. 1760 1510 1365 2413

Naar den godsdienst:
1900 1910 1920 1930
Hervormde Gemeente .............. 6613 6500 8000 7083
Evang. Luth. ,, ............... 2791 3091 3000 2507
Roomsch Kath. ,,................. 12771 17389 22150 25812
Moray. Broeder ,,.............. 28027 27291 28214 30286
Israelitische ,, ............... 1121 1011 1182 628
Hindoes ................................ 11158 16463 19800 27805
Mahomedanen ........................ 3918 11186 24716 36005
Episcopaalsche Gemeente ......... 410 1076 1160 1306

Naar de beroepen:
1900 1930
Ambtenaren ............................. ....................... 175 316
Apothekers ...................................................... 22 13
Beambten van politie ......................................... 177 227
G eestelijken ...................................................... 67 64
Geneeskundigen ............................................... 35 38
Goudindustrie, belanghebbenden bij de .................. 3402 1844

62







Grondeigenaren (adm. en opz. van plantages) ......... 212 304
Houthakkers ................................................. 117 215
Huisbedienden ................................................. 1254 2393
Ingenieurs ..................................................... 13 16
Karrelieden ......................... ....... ........... 146 386
Kleermakers ................................................. 159 356
Kooplieden ....................... ...................... 107 169
Kuipers ............................................ ............ 29 25
Landbouwers (Eigenaren en pachters) ......... ......... 10871 24195
Landmeters ..... ...................... ................... 10 6
Machinisten ....................................... .......... 46 228
Marktvrouwen ............................................... 224 626
Militairen ......................................................... 372 208
Metselaars ....................................... ......... 91 120
Notarissen ...................................................... 2 2
Onderwijzers, enz. ............................................ 216 609
Photographen ................................................... 2 6
Praktizijns ...................................................... 8 4
Schilders of ververs ............................................ 118 180
Sjouwers .................................................. 199 614
Kappers ......................................... ........ 56 79
Smeden ........................... ............................. 259 452
Timmerlieden ................................................ 1052 1203
Visschers ........................................................ 125 544
Veld- en fabrieksarbeiders .................................. 11150 24209
Vroedvrouwen ............................................... 11 20
W aschvrouwen .............................................. 943 2139
W inkeliers ...................................................... 316 877
W inkel- en kantoorbedienden ............................. 525 1496
Zeelieden ........................................ ............. 155 139

De veestapel bestond uit:
1900 1910 1920 1930
Runderen ............................. 6949 7462 13890 15146
Paarden ................................ 284 236 186 297
Muilezels ............................. 142 103 172 229
Steenezels .......................... 385 510 678 1049
Varkens ............................. 2837 3271 5415 5495
Schapen ............................. 185 151 200 216
Geiten ................................ 1848 2640 2750 2961

Bijzonderheden

Het toezicht over den veestapel is van Gouvernementswege
opgedragen aan een veearts.
Het slachten van het vee geschiedt in het daarvoor ruim
25 jaar geleden modern ingericht abattoir. '"















OVERZICHT VAN DE VERKREGEN PRODUCTIVE IN ALLE DISTRICTEN


GROOTE LANDBOUW


KLEINE LANDBOUW


1900 1910 1920 1930 1900 1910 1920


Cacao K.G.
Koffie
Suiker
Mals
Rijst
Sinaasappelen


2183021
196431
13050389


1248100
186400
12015108
320000
8700


1091453
1160632
10091720
92825
271116


68760
3511661
18396976
33490
17118


stuks 62580 320650 627408 808621
= f12129


4349 510846 185983
159 94619 134169


533201 10033 1985520
285927 19850 9527089


46520 92160


59400
20778178


145130 1410715
= f2016 = f21160


Bauxiet K.G.
Balata
Goud


OVERZICHT VAN ANDERE BEDRIJVEN
263015000 -
208805 892626 444188 487317 -
873095 1081476 432728 148217 -


f 1198140 f 1481622 f1652698 f222326


1930







VERGELIJKEND OVERZICHT VAN DE PRODUCTIVE IN DE DISTRICTEN


Aantal
Namen der Aatalaar-
districten woners tal


VERKREGEN PRODUCTIVE:


Cacao Koffie Suiker


K.G.
172190
125000
18525


K.G.
5135
3300
3415


- 412

45500 1200
5400 1130


Nickerie .



Coronie .



Marowijne .


Suriname .


Commewijne.


Saramacca.


K.G.
3072000
3915100
4652775


Rijst Hout
K.G. Stuks
14450 f 23315
296000 ,, 26410
6719705 42000


-- 9000
- 930425


151220 213249
18400 1113100
1279227 7215161
32772 1789525 600
173600 6558600 228600
2169402 13744200 3834125
2475 56478
2200 275600
178000 2008680


_ __ 809344
cocosnoten
- 882400
- 48250


800
150550
150000
1611109
105000
220000
510977
14000
16000
26000


Geen land-
bouwindust.


f 33883
,, 27677
,, 43000
,, 18570
,, 16044
,, 20560
,, 2200
,, 2900
, 6000


4693
7036
14276


1900
1910
1930


2041 1900


718208
355000
68858
1123326
759400
87160
101470
3468
54002


1972
3100
830
538
2418
12970
19735
33889
9593
12279
26282
4569
4799
6368


1910
1930
1900
1910
1930
1900
1910
1930
1900
1910
1930
1900
1910
1930








VERGELIJKEND OVERZICHT VAN DEN IN- EN UITVOER EN DE WAARDE DAARVAN


UITVOER
Tot een waarde van


1900 .f 6.166.608.- f 103.817.27 1900 . .. f 5.540.855.-
1910 .,, 7.215.932.- ,, 12.745.20 1910 ..... ... 6.559.470.-
1920 .. ,, 13.718.026.- ,,1.681.690.85 1920 . . 7.477.512.-
1930 . 9.188.476.- ,, 1.837.695.20 1930 . . .. 8.389.803.-

VERGELIJKEND OVERZICHT VAN DEN UITVOER VAN SURINAAMSCHE PRODUCTEN
OVER DE JAREN 1926-1930.


1926
Gulden


Balata K.G. 470092
Bauxiet 46454000
Goud 250656
Hout M.3 3107
Koffie K.G. 2072688
Rijst ,, 102111
Suiker ,, 10226620
Sinaasapp. stuks 87989


161689
372974
377767
190865
2312641
19431
2548576
7450


1927
Gulden


765572
176301000
205747
4755
2306260
460747
15356158
137145


2334261
1895830
306869
171351
2653993
58786
4062731
10000


1928
Gulden


1929
Gulden


1930
Gulden


520484 1246817 400522 1003315 477098 1296218
206767000 2184509 215795000 2697437 263015000 3287687
145798 218695 76597 114895 1277862 191678
6283 302066 4394 201351 5993 189527
3455917 3471991 2381475 1847332 2991292 1386054
713970 99587 320798 42489 2264980 233983
15621794 3866820 15116591 1360592 15111628 1080151
62401 5806 1307137 13143 628902 10705


INVOER
Waarde


Recht









VERGELIJKEND OVERZICHT VAN DE OPBRENGST DER VOORNAAMSTE
MIDDELEN OVER DE JAREN 1921-1930 IN DUIZENDTALLEN GULDENS


R I ? rr It, 8 < E a

1.. -
f ~ ~ ~ 2 Il)~ I"g I111 tI* Ji
0 i a- 0 i a
.;. 0,,, mr, mc m ccP &
co m 0 ~r1
a s a w tA C -
CA CL m. ) to
01 A
coo


455 565 89 89 181 72
377 233 87 83 149 81
161 281 77 96 175 94
202 459 69 90 174 82
200 586 65 111 188 105
191 612 68 110 198 81
197 468 64 98 146 110
202 484 61 104 58 36
140 461 63 127 41 12
156 447 60 115 105 64


31 25 418 214
43 26 3 358 175
34 28 3 306 168
31 23 14 291 134
30 22 11 338 140
25 19 5 334 109
26 17 22 326 113
26 13 25 329 115
9 9 26 327 112
11 11 33 298 101


47 82 77
54 106 97
54 76 101
72 80 137
65 76 216
73 98 143
63 108 196
75 107 161
72 90 142
58 83 141


1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930


1586
1626
1577
1516
1812
1757
1781
1843
1790
1792


Cd


74 -
77 --
81 -- r
82 -
83 14
129 32
125 44
77 65
71 79
150 83


I






STAAT VAN HET AANTAL EN GEWICHT UIT PARAMARIBO VERZONDEN
PAKKETTEN, INHOUDENDE GOUD EN WAARDE HIERVAN


Getal pakken Gewicht in K.G.
...... 361 1093840
....... 363 1215145
....... 29 80688
....... 35 88241

KOLONIALE POSTSPAARBANK


Waarde
van het Goud
f 1640761
,, 1664748
110612
.. 132361


Totaal
Jaar der
Inlagen
1900 6577
1920 12977
1930 17737


Gemiddeld
bedrag
per inleg
f 48.13
,, 64.34
,, 60.60


Totaal Gemiddeld Aantal
lichtingen bedrag Spaarbank-
per lighting boekies
3586 f 59.04 7526
6984 ,, 114.44 13382
7608 ,, 95.18 17757


HOUTUITVOER.


Bewerkt Letter-
Hout hout
M3 K.G.

242 15117
170 48532
356 6615
718 15187


Brand- Nicoe
hout wortels
Stee K.G.

125 -
97 -
749 4005
1081 164


183945 4000
18152 -


Waarde
(in guldens)


f 184000.-
,, 318000.-
,, 238232.-
,, 247127.-


1900
1910
1920
1930


Uitbetaalde
rente aan
Inleggers
f 383.80
,, 12506.-
,, 16444.-


Bedrag
van het
tegoed

f 1153805.64
,, 1308975.06


a

4755
6283
4395
5993


1927
1928
1929
1930


Houts-
kool
K.G.


Singels
Stuks


.0



10493
2490
3273






Suriname bezit:
1. Een landbouwproefstation, aan het hoofd Dr. G. Stahel.
2. Een abattoir, aan het hoofd veearts Dr. J. Frickers.
3. Een bankinstelling, genaamd ,,De Surinaamsche Bank",
aan de Gravenstraat A 13 te Paramaribo, waarvan het
hoofdkantoor gevestigd is te Amsterdam, aan de Heeren-
gracht No. 577.
4. Een radiostation te Paramaribo en drie hulpstations: een
in het district Nickerie, een in het district Coronie en
een te Moengo op de bauxiet-onderneming, in dagelijk-
sche verbinding met het Moederland. Leider de ener-
gieke radiotelegrafist S. Mobach.
5. Een ijsfabriek c.a., limonade- en sodawaterfabriek te
Paramaribo; aan het hoofd J. A. de Graaf.
6. Een gasfabriek en toonkamer.
7. Een electrische installatie en toonkamer; aan het hoofd
de energieke leider P. J. M. Payens.
8. Drie schouwburgen, een meer kinotheater en Europeesch
gebouwd.
9. Zeven houtzaagmolens, eenige zeer modern opgezet.
10. Twee markten te Paramaribo.
11. Tien slachterijen, w.o. twee modern ingericht te Para-
maribo.
12. Niet minder dan vijftig rijstmolens, die de geoogste
paddi verwerken tot rijst, hoofdvoedsel van de inwoners,
in het bijzonder van de Aziaten.
13. Drie particuliere banken van leening te Paramaribo.


Monumenten te Paramaribo
Van H.M. onze geEerbiedigde Koningin, op het Gouver-
nementsplein voor het paleis van den gouverneur.
Van den oud-Gouverneur Jhr. Mr. T. A. J. Asch van
Wijck, op het Gouvernementsplein v66r het landsgebouw
der Administratie van Financien.
Van den oud-Agent-Generaal voor de Immigratie en lid
van den Raad van Bestuur Mr. G. H. Barnet Lyon, op den







hoek van de Gravenstraat en den Combeweg over het Immi-
gratie-Departement.
Van den ontslapen leider der Corantijnexpeditie J. Eilerts
de Haan, op het Vaillantsplein, nabij het spoorwegstation.

Suriname geniet subsidie van het moederland.
Jaar Opbrengst middelen Uitgaven Geraamde subsidies
1890 f 1627153.- f 1320813.- f 306340.-
1900 ,, 2296084.- ,, 4024151.- ,, 99051.59*)
1910 ,, 4294580.- ,, 5306618.- ,, 1012038.-
1920 ,, 3527702.- ,, 5067042.- ,, 1539340.-
1930 ,, 5377431.- ,, 8235245.- ,, 2857814.-

*) Leening f 1629016.- voor den spoorwegaanleg.

De voornaamste jaartallen en gebeurtenissen
1492 Ontdekking van Amerika.
1630 Israelieten leggen plantages aan.
1650 Willougby neemt bezit van de kolonie.
1652 Parham krijgt de kolonie in erfelijk bezit.
1667 Abraham Crijnssen verovert de kolonie.
1682 6 Juni. De West-Indische Compangnie koopt de kolonie.
1683 21 Mei. Oprichting van de Geoctr. Societeit van Suri-
name.
1683-1688 Corn. Aerssen van Sommelsdijks-bestuur.
1739 De Moravische Broeders vestigen zich in de kolonie.
1784 Aan de Roomsch-Katholieken vrije godsdienstoefenin-
gen toegestaan.
1784 10 Aug. De eerste courant uitgegeven.
1795 5 October. De Geoctr. Societeit van Suriname ontbon-
den.
1799-1802 Engelsch protectoraat.
1803 25 April. Inval der Engelschen.
1803 5 Mei. Fort Nw. Amsterdam aan de Surinamerivier
geeft zich over.
1803 7 Mei. Suriname als Wingewest geproclameerd.
1835 Suriname geniet subsidie van het Moederland.
1843 Boerenkolonisatie naar Suriname.







1847 De haven voor alle mogendheden opengesteld.
1863 1 Juli. Emancipatie.
1865 1 Juli. Oprichting van de Surinaamsche Bank.
1866 1 Januari. Regeeringsreglement afgekondigd.
Koloniale Staten.
1869 1 Mei. Nieuwe wetgeving.
1872 12 Mei. Koelie-emigratie (aanvoer uit Britsch-Indie).
1876 Nieuwe onderwijswet met leerplicht.
Geneeskundige school opgericht.
1880 De suikerplantage Marienburg van de Nederl. Handel
Maatschappij opgericht.
1884 14 April. De eerste boot van de K.W.I. Mij., thans
K.N.S.M., in de haven en na dien een geregelde vaart.
1885 De eerste telefoonlijnen aangelegd.
1885-1888 Mr. H. J. Schmidt gouverneur.
1887 Hij schonk aan de bevolking een school voor M.U.L.O.,
,,Gecombineerd school", thans ,,Hendrikschool" gehee-
ten, gesteund door den toenmaligen ijverigen inspecteur
voor het onderwijs Dr. H. D. Benjamins, waarop
Suriname trots mag zijn.
1888-1891 Jhr. Mr. M. A. de Savornin Lohman gouverneur.
1891-1896 Jhr. Mr. T. A. J. van Asch van Wijck gouverneur.
1896-1902 Mr. W. Tonckens J.Lzn. gouverneur. Onder zijn
bestuur beslist spoorwegaanleg.
1897 18 Juni. Sluis Beekhuizen voltooid.
1898 Sluis Uitkijk voltooid.
1900 De ijsfabriek in working.
1902-1905 Conelis Lely gouverneur.
1903 Spoorwegaanleg naar Boven-Suriname en Saramacca.
1905 28 Maart. Het verkeer tot Lelydorp geopend.
1905 Bacovencultuur voor export aangenomen.
1905-1908 A. W. F. Idenburg, gouverneur.
1908 De Zondagswet afgekondigd.
1908-1911 Mr. D. Fock, gouverneur.
1909 30 April. Prinses Juliana geboren.
1911 Inwerkingtreding Ned. Ind. Gas-Maatschappij.
1911-1916 W. D. H. Baron van Asbeck gouverneur.
1912 Ongekende droogte.







1915 Een landweg over Kwatta naar Saramacca opengekapt
en afgeloopen.
1916-1920 Gerard Johan Staal gouverneur.
De wereldoorlog bedreigt ook de kolonie met hongers-
nood. Amerikaansche goederen en provisiEn met 200 tot
300 % verhoogd.
1917 De vaart met het Moederland gestremd. Gebrek aan
meel. De broodprijs 100 % verhoogd. Gouverneur Staal
stuurt een der koloniale zeeschepen naar Brazilie om
een groote partij meel af te halen. Bedacht op hongers-
nood doet deze landvoogd verscheiden reizen naar de
districten om de landbouwers tot meerderen aanplant
van voedingsgewassen aan te sporen, wat tot gevolg
had, dat than nog levende visch van de Warappekreek
aan de market te Paramaribo wordt aangebracht.
1921-1928 Mr. A. J. A. Baron van Heemstra gouverneur.
1925 De nieuwe salarisregeling der ambtenaren afgekondigd.
1926 Met verlof in 's Lands belang naar Nederland voor
enkele maanden.
De verbinding Albina-Moengo tot een landweg berijd-
baar voor auto's gereed gemaakt.
1928 De Baron van Heemstra-Stichting tot stand gekomen.
1928 Juni. Dr. A. A. L. Rutgers, gouverneur.
1932-1933 4 maanden met verlof in 's lands belang naar
Nederland.
De electrische central voor Paramaribo aangelegd.
Een spoedverbinding met de Aluminium Linebooten voor
Curagao om den verkoop van Surinaamsche vruchten
en andere artikelen te vergemakkelijken, tot stand ge-
bracht
De verordening afgekondigd voor den aanleg van een
waterleiding voor Paramaribo.
Geregelde aanvoer van vrije Javaansche kolonisten uit
Nederlandsch Oost-Indie vanaf 1930.
De landverbindingen Paramaribo-Station Domburg en
Paramaribo-Station Uitkijk in uitvoering gebracht.







Wetenschappelijke expedities
1. 22 October-7 November 1897; de Corantijn- en Boven-
Nickerie-expeditie. Leider Dr. H. van Capelle, vergezeld
van den districts-commissaris C. van Drimmelen, die vele
goede diensten heeft bewezen.
2. 5 Augustus-28 November 1901: de Coppename-expedi-
tie. Leider L. A. Bakhuis.
3. 31 October 1902-27 April 1903: de Saramacca-expeditie.
Leider A. J. van Stockum.
4. 28 Juli 1903-Januari 1904: de Gonini-expeditie. Leider
A. Franssen van Herderschee.
6. 3 Juli-29 December 1917: de Toemoek-Hoemoek expe-
ditie. Leider De Goeje.
7. 30 Juni-20 November 1908: de Suriname-expeditie.
8. Juli 1910-2 Augustus 1911: de Corantijn-expeditie. Leider
J. Eilerts de Haan.


Bijzonderheden
De expedities vertrokken naar de binnenlanden en brachten
meerdere kennis van de fauna en flora. Tevens kwam men
in aanraking met nog onbekende Indiaansche stammen: de
Tryo's, Oeyakoele's, Majolies e.a. De leefwijze dezer In-
dianen kwam overeen met die der Aroewakken en Caraiben,
alleen waren zij primitiever dan deze. Zij kenden slechts hun
naaste omgeving. Van deze hadden zij nooit gehoord, blanke
menschen zagen zij toen voor 't eerst.
De leider, J. Eilerts de Haan, overleed 29 Augustus 1910
te Steenpoort, aan de Gran-Rio, waar zijn lijk aan de aarde
werd toevertrouwd. In 1913 richtte men te Paramaribo ter
nagedachtenis aan dezen stoeren werker, die ondanks een
eindelooze reeks moeilijkheden heeft willen volhouden, een
monument op. Opvolger was C. Kaiser.
Het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap
had veel belangstelling voor deze wetenschappelijke expe-
dities. wier streven het was een aanval te doen op de vele
witte plekken op de kaart van Suriname. De in 1932 ont-
slapen voorzitter, Dr. J. W. IJzerman, heeft niet weinig daar-
toe bijgedragen.







:Tramaanleg 1903-1912
De goudrijkdom van de kolonie Suriname baarde in het
buitenland groot opzien en maatschappijen werden gevormd
om de goudvelden te ontginnen. Zoo kwamen tot stand:
1. Guyana Goudconcessie.
2. Saramacca Company.
3. The Barr Robertson Company.
De eigenlijke goudz6ne lag echter diep in het binnenland
en was daardoor moeilijk te bereiken; de soela's en stroom-
versnellingen moesten met levensgevaar worden overgesto-
ken. Dit trok de aandacht van enkele financiers in Neder-
land en zij vatten het plan op om naar de Lawa-Goudz6ne een
stoomtram aan te leggen. Voor dit doel richtten zij in Juni
1897 te 's-Gravenhage een maatschappij op wonder den naam
van ,,Maatschappij Suriname". Reeds in Januari 1898 kwam
er wonder leading van den ingenieur van Waterstaat Grinwis
Plaat een staff van geologen en ingenieurs in de kolonie aan,
waaraan nog werd toegevoegd onze zeer verdienstelijke
landgenoot landmeter J. A. Polak, later de zeer onmisbare
gouvernements-landmeter, die weldra aan den arbeid togen.
Lijnen werden aangelegd en een bodemonderzoek werd
ingesteld, maar tot het eigenlijke doel een tramaanleg -
kwam men niet. Daarop besloot de Regeering, aangemoedigd
door den Gouverneur, Jhr. Th. A. J. van Asch van Wijck,
en den afgetreden Minister van Waterstaat C. Lely, de tram
naar het Lawagebied van staatswege te doen aanleggen. Zij
nam in 1902 van de Maatschappij Suriname al de door haar
verkregen rechten voor een aanzienlijk bedrag over en be-
noemde tegelijkertijd 5 Augustus 1902 tot Gouverneur
der Kolonie den ter zake kundigen C. Lely, die reeds in
December het bestuur aanvaardde.
Onder leading van den ingenieur van Waterstaat, Jhr. C.
J. van Reygersberg Versluys werd in 1903 met den tram-
aanleg een aanvang gemaakt en den 8sten Maart 1905 kon
reeds het verkeer tot Koffiedjompo, thans ,,Lelydorp", open-
gesteld worden.
In 1907 was de 133 K.M. spoorlijn tot Kabelstation voltooid







en in 1912 was de baan 173 K.M. lang tot Dam aan de
Sarakreek in working. Eigenlijk had de bedoeling voorgezeten,
om de aangelegde spoorlijn door te trekken tot de goudz6ne
van Brazili, wat tot heden echter niet is verwezenlijkt.
Ook van regeeringswege werd in 1908 door den mijn-
ingenieur C. Middelberg op verscheiden concessies een
geologisch onderzoek ingesteld.


Marktwezen
De grootste oorzaak, waarom de kleine landbouw niet
loonend wordt geacht, is het onvoldoende marktwezen. Voor-
alsnog is Paramaribo, de hoofdstad der Kolonie, de grootste
consument. De kleine landbouwer moet in hoofdzaak zijn
producten naar de stad vervoeren. Als dat vervoer per spoor
moet gebeuren, trekt hij al dadelijk aan 't kortste eind. Op de
market is hij vaak overgeleverd aan opkoopers. Dat is echter
overall zoo en daar is niets aan te doen. Wanneer men echter
den prijs, dien de landbouwer voor zijn product maakt, ver-
gelijkt met den prijs, dien de consument moet betalen aan
opkoopers, dan ziet men, dat deze bijna altijd evenveel of
nog meer winst maakt als de producten en dat mag niet.
Een reorganisatie van het marktwezen verdient over-
weging.
Voor de melk ware een melkinrichting wonder meerdere
control in het leven te roepen.
Verder moet er op gelet worden, dat de winkeliers niet
de overhand krijgen op de market boven den kleinen land-
bouwer.

Algemeen economische toestand van het gebiedsdeel
Ter beoordeeling van den algemeenen economischen toe-
stand, moet vooraf gaan een opgave van het zielental der
bevolking. Dit bedroeg eind 1929: 131687 en was eind 1930
opgeloopen tot 133659. Tellen wij hierbij op voor Bosch-
negers 17242 en voor Indianen 2404, dan is de total be-
volking eind 1930: 153305.
De emigratie naar Curacao bereikte in 1929 haar toppunt,






toen uit Suriname 356 personen derwaarts vertrokken. Het
afgeloopen jaar bracht de entering. De emigratie verminder-
de tot 313 personen.
Bij de opening van de Koloniale Staten op 12 Mei 1931
heeft de gouverneur Dr. A. A. L. Rutgers o.m. het volgende
over den economischen toestand gezegd, dat wij hier zeer
verkort zullen weergeven.
Het sterkst is de weerslag van de wereldcrisis voor die
bedrijven in Suriname, welke geheel voor de wereldmarkt
produceeren, met name koffie en suiker. De kleine land-
bouw, veel minder aangewezen op afzet naar het buiten-
land, wordt er in zeer geringe mate door getroffen.
Bij de beschouwing van den invloed der wereldcrisis op
het economische leven in Suriname is opvallend, het, ik mag
wel zeggen verrassend groote weerstandsvermogen tegen
de economische schokken, zooals de huidige wereldcrisis
te weeg bracht. Dit grootere weerstandsvermogen bestaat,
getuige de cijfers.
In 1930 waren de cijfers van invoer, uitvoer en opbrengst
van 's lands middelen niet slecht en iets hooger dan in 1929.
Ook de eerste drie maanden van 1931 waren niet teleur-
stellend. De middelen brachten in het eerste kwartaal van
1931 slechts 1 % minder op dan in het gelijke tijdvak van
1930, ondanks de merkwaardige dealing der invoerrechten
door de prijsdaling der ingevoerde artikelen. Deze toeneming
van het economische weerstandsvermogen wordt verklaard
door de grootere differentiate der productive, gepaard gaande
met een mindere afhankelijkheid van het buitenland wat
betreft den invoer van voedingsmiddelen. De verbreeding
van de economische basis ligt allereerst in den kleinen land-
bouw, waarvan de producten die der koffie- of suikercultuur
thans reeds belangrijk in waarde overtreffen. Dank zij dien
kleinen landbouw werd b.v. de invoer van rijst overbodig,
welke in 1913 de handelsbalans nog met een halven gulden
bezwaarde. In nauw verband met de ontwikkeling van den
kleinen landbouw staat de veel betere verdeeling der be-
volking over de stad Paramaribo en het platteland. In 1900,
toen de bevolking 68.000 zielen telde, woonde daarvan







ongeveer de helft in de stad. Thans, bij een dubbel zoo
groote bevolking, tellen de districten tweemaal zooveel in-
woners als Paramaribo.
Daarnaast moet de winning van bauxiet genoemd, welke
in 1930 in uitvoerwaarde alle andere producten overtrof,
waardoor blijvende werkgelegenheid geboden wordt aan een
groote groep Creolen-arbeiders.
En in de derde plaats moet genoemd de ontwikkeling van
het houtbedrijf, dat einde 1930 zooveel werkkrachten tot zich
trok.

Gezondheidstoestand
Ofschoon Suriname een gezond land kan worden genoemd
voor ieder, die zich met enkele voorzorgen tegen bepaalde
ziekten kan behoeden, komen er tal van tropische ziekten voor,
die de Volksgezondheid het meest benadeelen, zooals worm-
injecties, malaria, syphilis, tuberculose, filaria, lepra (me-
laatschheid) en framboesia, doch waardoor de Europeanen
weinig worden aangetast.
De Europeanen in Suriname verblijvende en de betere klasse
van de inlandsche bevolking mogen zich dan ook verheugen
in een gezondheidstoestand, die zeker niet achtergesteld be-
hoeft te worden bij de meest gezonde, gematigde streken van
Europa.
Het bevolkingsvraagstuk kan voor een groot deel een
hygienisch vraagstuk genoemd worden.


Het geboortecijfer is gunstig
Dat het grootste aantal is ,,onwettige", zooals meermalen
beweerd wordt, heeft verschillende oorzaken.
Om deze uitspraak met bewijzen te staven, moge ik even
aanstippen, dat terwijl in alle Europeesche landen de slavernij
werd afgeschaft, duurde die in Suriname tot 1863. Gedurende
de slavernij mochten de slaven geen huwelijk aangaan, even-
min gedurende het 10-jarig Staatstoezicht daarna, zoodat de
wonder hen plaats gehad hebbende geboorten buiten echt plaats
vonden. Dit bracht van zelf mee, dat de overgroote meerder-







heid der Creolenbevolking als zoodanig opgevoed, liever de
voorkeur gaven aan een kerkelijke verbintenis, zooals dat toen
als Lidmaten van de Evangelische Broedergemeente gebruike-
lijk was.
Mede zijn als oorzaak daaraan toe te schrijven:
le. De Britsch- en Nederlandsch-Indische Aziaten mogen
krachtens de Aziatische Wet op Indische wijze trouwen,
waarvan veel gebruik wordt gemaakt.
2e. De ongehuwde vrouw aldaar verkeert in slechtere levens-
omstandigheden en het leven in concubine maakt, dat de
onechte geboorten geen uitzondering blijft.
In de laatste tientallen jaren moge dit als een verblijdend
feit worden beschouwd, dat het ,,onechte" geboortecijfer zich
in voortdurende dalende richting beweegt.
Uit cijfers t.m.b. moge dit duidelijk blijken.
In 1930 waren buiten echt geboren 3261, w.o. 2086 ge-
sproten uit Nederl.-Ind. of Br. Indische vrouwen, die geen
burgerlijk huwelijk volgens de Surinaamsche wetgeving had-
den gesloten, doch volgens haar zeden en gewoonten gehuwd
waren.
Als men nagaat de stijging der bevolking, zooals uit de
gegevens t.m.b. hieronder blijkt:

Jaartal Mannen Vrouwen Totaal
1900 38199 33945 72144
1910 49989 42153 92142
1920 61843 52338 113181
1930 131687

Dan is het een vaststaand feit dat trots de hiervoren ver-
melde oorzaken het ,,onechte geboortecijfer" van Suriname
eene steeds voortdurende dealing aanwijst.
Hoewel Suriname niet behoort tot de geboortenrijke landen,
overtreft zijn geboortecijfer toch nog doorloopend dat van
Frankrijk, lerland, Belgie, Zwitserland, Zweden en Noor-
wegen en in de laatste jaren ook dat van Engeland en Wales
en dat van Schotland.







Vergelijkend overzicht
Aantal
Aantal huwelijken
Jaartal Inwoners Geboorten Overlijden gesloten
1880 48000 1849 1604 -
1890 56873 1718 1490 116
1900 72144 2007 1621 265
1910 92142 2777 1987 469
1920 113181 3224 2080 543
1930 153306 4159 1855 480



Sterfte in het le levensjaar
Wettige Onwettige
Overleden in Overleden in
Levend het le levensj. Levend het le levensjaar
Jaren geboren Absolute Inpercen- geboren Absolute In percen-
ijfers tage v. d. cijfers tage van de
levend geb. levend geb.
1905 567 58 1960 305
1906 527 53 1881 264
1907 596 67 1843 231
1908 606 75 1960 297
1909 635 62 2179 274
Gem. 1905/'09 586 63 10.8 1965 274 13.9*
1910 715 74 2062 293
1911 672 83 2048 314
1912 657 81 2076 339
1913 753 73 2025 281
Gem. 1910/'14 676 73 10.8 2085 313 15.0
1915 760 44 2265 197
1916 767 39 2205 196
1917 847 71 2114 234
1918 839 55 2210 256
1919 678 51 1915 220
Gem. 1915/'19 778 52 6.7 2142 221 10.3**
1930 898 3206 342 9.5

*) 77% van de geboorte onecht bij eene bevolking van 92142.
**) 73% van de geboorte onecht bij eene bevolking van 11.3181.







Verplegingsinrichtingen
1. Het Militair Hospitaal te Paramaribo, waarin werkzaam
zijn een Officier van gezondheid le klasse en bijgestaan
door 3 van de 2e klasse en een militair-apotheker. In 1933
omgezet in een burgerlijke inrichting of Binnen-Gasthuis,
die wonder leading staat van Dr. P. Cool, aan wien tevens
is opgedragen de functie van Geneeskundig-Inspecteur.
2. Een ,,Buitengasthuis" bij 's Landsgrond ,,Boniface", aan
den Gemeenen Landsweg, wonder leading van Dr. A. C.
Wolf.
3. Een Roomsch-Katholiek Ziekenhuis ,,St. Vincentius A
Paulo", waarin de verpleging in handen van R.K. zusters
is.
4. Krankzinnigeninrichting ,,Wolffenbuttel" te Paramaribo
aan de Gravenstraat wonder leading van den physiater Dr.
E. J. Abrahams.
5. 's Landsgrond ,,Boniface", inrichting voor armen, hulp-
behoevenden en ouden van dagen.
6. Drie melaatschen-inrichtingen.
7. Een kleine ziekeninrichting in het hoofddistrict Nickerie.
De plantages hebben alle kleine hospitalen. Het streven
van centralisatie van den verplegingsdienst voor meer dan een
plantage, vindt meer en meer ingang.


Dr. E. A. KOCH
Toen deze store werker, die het ziekenhuis aan den Zuid-
wal alhier zoo heeft weten op te voeren, bij zijn heengaan de
huldiging genoot, die hij ten volle verdiende, kwam zeker
alle Surinamers en hen die met belangstelling uitzien naar
het gebiedsdeel en meeleven, gewis voor den geest een tijd
toen Suriname zoo te lijden had van de vreeselijkste ziekte:
,,de Yaws".
Achter het station Groningen aan de Saramaccarivier, waar
ook de bestuurszetel gevestigd was van het district, was een
ziekeninrichting van yawslijders, waar minstens 150 patienten
per dag moesten worden behandeld en verpleegd, lijdende
aan deze ziekte. Dit bracht met zich mee eene uitgaaf van
pl.m. f 60.000 per jaar voor de kolonie.







Voor het geluk der kolonie en in niet geringe mate dat der
lijdende menschheid was als chef van hetMilitair Hospitaal,
Dr. E. A. Koch, officer van Gezondheid der eerste klasse.
Hij nam toen het initiatief, de inrichting te bezoeken, verge-
zeld van twaalf studenten van de geneeskundige school,
tevens geneeskundigen, om te trachten in korten tijd de ziekte
te bestrijden. 14 Juni 1911 kon de inrichting op Groningen,
waarin korten tijd te voren nog ongeveer 400 lijders werden
verpleegd, gesloten worden.
De omwonende landbouwers en andere personen herinneren
zich nog heden ten dage, hoe Dr. Koch met zijn onuitroeibaar
opgewekt humeur, aangenaam werkte met zijne helpers, waar-
door hij alien op zijn hand had. Dat goed humeur is ook in
her Militair Hospitaal nog spreekwoordelijk. Onder die helpers
zijn er velen hunner, die beste ambten vervullen of hebben
vervuld bij den geneeskundigen dienst.
De verrassing was, dat alle patienten voornamelijk inge-
spoten met het middel 606 Ehrlich Hatta, ook genaamd ,,Sal-
varsan", binnen zes weken als volkomen hersteld de inrichting
mochten verlaten. Wat eene besparing was dat toch vanaf
1911 voor het Kol. Gouvernement?
Schrijver meent in dit historisch Overzicht niet te mogen
nalaten ,,de hulde" ook van de Surinamers aan te bieden. De
wensch van hen is dat ook hun Dr. Koch nog lange jaren van
de welverdiende rust moge genieten in gezondheid en kracht.
Suriname wordt nog geteisterd door de allervreeselijkste
ziekte ,,de melaatschheid".
Moge voor deze ziekte een tijd aanbreken, die niet ver
meer ligt, opdat de lijders ook op zoo'n wonderbaarlijke wijze
er van verlost worden. Er wordt ter bestrijding in die richting
hard gewerkt en het vertrouwen ,,op hoop van zegen" be-
staat.
God helpe!

Weerkundige dienst
Sedert 1905 is in Paramaribo een weerkundige dienst in het
leven geroepen, waarvan de leading is opgedragen aan den
Directeur van het Landbouwproefstation. De belangrijkste
waarnemingen worden in den cultuurtuin aldaar gedaan.

Regenval
Gedurende den grooten regentijd vallen zware stortregens,
waardoor de rivieren buiten hare oevers treden en de lagere







landen overstroomd worden. De jaarlijksche regenval bedroeg
over de laatste 26 jaren op 193 regendagen gemiddeld
2275.6 mm, d.i. meer dan driemaal zooveel als in Nederland.
Zware onweders kondigen het begin van het droge sei-
zoen aan; de rivieren trekken zich in hare beddingen terug
en de waterstand is in den benedenloop afhankelijk van eb
en vloed. Oostelijke winden van Z.O. tot N.O. zijn regel,
westelijke winden zijn uiterst zeldzaam en duren slechts
eenige uren. Orkanen, zooals op de Antillen voorkomen, zijn
in Suriname onbekend.

Ter verkrijging van een just overzicht over de beoordee-
ling van de Cultures, volgen de verschillende meeningen
van den laatsten tijd.
Lezing door oud-gouverneur Staal over Suriname
22 January 1934 heeft Z. E. G. J. Staal voor ,,Oefening
kweekt Kennis" in Diligentia gesproken over Suriname en
lichtbeelden hebben het gesprokene geillustreerd.
Spr. heeft zich al 10 jaar geleden verbaasd over de bijna
volslagen onbekendheid met Suriname in Nederland. Dit
was eens anders: toen Suriname geld opbracht. Het onder-
scheid tusschen 0.- en W.-Indie is groot; in het Oosten
kwamen wij als veroveraars, in Suriname kwamen we als
kolonisten. Het goud trok aan en in dit niemandsland waren
er eigenlijk alleen goudzoekers (16e eeuw). In de 17e eeuw
vestigden er zich telkens kolonisten van allerlei landaard.
Toen de Nederlanders er kwamen, waren er al kolonisten,
o.a. een Joodsche kolonie.
Suriname heeft sinds 1865 het karakter gehad van een auto-
noom land, behoorend bij Nederland. Gouverneur en Kolo-
niale Staten besturen alles. Het werd financieel zelfstandig,
d.w.z. Nederland paste tekorten bij.
Oost-Indii kwam pas in 1912 in die rechtspositie.
Suriname kreeg dadelijk eenheid van wetgeving, ook een
onderscheid met Oost-Indii. De gouverneur staat wonder
dezelfde jurisdictie als de Britsch-Indier b.v.
Het Regeeringsreglement van 1865 volgde op de afschaf-
fing der slavernij, een period van schande. Op het oogen-
blik der opheffing waren er 50.000 inwoners, waarbij 33.000
bevrijde, maar bezitlooze slaven kwamen. Het Reglement
wilde veel onrecht goed maken. En going misschien opeens
wat ver.








Van de financieele onafhankelijkheid is nooit veel terecht
gekomen. Suriname bestond voor een groot deel uit plan-
tages, welker eigenaars in ons land zaten. Na de opheffing
der slavernij kwam er groot gebrek aan werkkrachten en
de plantages viogen achteruit. De 10 million voor de bevrij-
ding der slaven aan hun eigenaars uitbetaald, werden groo-
tendeels in Nederland verteerd.
Suriname heeft nooit een vaste bron van inkomsten gehad.
Bovendien is het nog steeds schaarsch bevolkt. Er wonen
nu 150.000 menschen op een oppervalkte van zevenmaal Ne-
derland. Die 150.000 leven bovendien nog, op een 33.000
Boschnegers na, vlak op elkaar in het kleine cultuurgebied
om Paramaribo. Er zijn maar 40.000 ha in cultuur. Het land
heeft dus zoo goed als geen inkomsten en daarom moet
het bestuursapparaat door Nederland betaald worden. Het
bestuursmensch kost f 26 op z'n minst aan Nederland.
Waren er vijfmaal meer menschen, dan zou hetzelfde be-
stuursapparaat voldoende zijn.

Suiker en koffie
Op het oogenblik brengt het land alleen nog suiker en
koffie voort.
Spr. schetste verder uitvoerig de bekende ellende van Suri-
name's economische geschiedenis.
Na deze algemeene inleiding going spr. een reisje met zijn
hoorders door het land maken en daarbij zal niet alles zwart
op zwart blijven.
Op het doek verschenen in landkaart, Paramaribo (type
van Amsterdam), de groote rivieren, volkstypen enz. Spr.
wees op de groote beteekenis van de Hernhutters en de R.K.
Zending voor de negerkinderen. Hij schetste de eigenaardige
huwelijkstoestanden, daar b.v. een slaaf indertijd niet trou-
wen mocht. De ending deed veel goeds aan het natuurlijke
kind en het misdeelde kind, terwijl thans ook in Suriname
het misdadige kind de aandacht vraagt. Spr. wees er bijzon-
der op, dat feitelijk in Suriname met zijn volkomen gelijk
recht voor iedereen, geen politieke ontevredenheid bestaan
kan en dat relletjes van onlangs niets zijn dan geimporteerde
waar uit Europa.
Na de pauze kregen we te zien: een plantage, zooals de
Zeeuwen deze indertijd aanlegden; een in woestenij veran-
derde verlaten plantage; de verschillende volkstypen (Creo-
len, Javanen, Syriers, Britsch-Indiers, Indianen) en de ge-
heel verschillende wijzen, waarop zij hun .,grondje" inrich-







ten (de contractwerklieden kunnen namciijk na hun con-
tracttijd blijven en ze krijgen dan een lapje ground om zich op
te vestigen). Verder zagen we een goudzoeker, kwamen te-
recht wonder de Boschnegers, bezochten een bauxietfabriek
enz. Aardig en bont waren de tooneeltjes van Koninginne-
dag-viering, maar tenslotte waren we wonder de melaatschen.
Suriname is een gezond land, kwaadaardige tropische ziekten
komen er niet voor, het geboorte-overschot is groot, maar
daartegenover staat de bezoeking der melaatschheid, welke
gelukkig niet meer ongeneeslijk wordt geacht, wanneer de
ziekte vroeg wordt aangepakt. De Hernhutters hebben zich
onvergetelijke verdiensten voor de verpleging der melaat-
schen verworven. We toefden een oogenblik op het oude en
het nieuwe Bethesda en de spreker herinnerde nog even aan
zijn veldtocht voor het bouwen van een zoo onmisbare kapel
in de nieuwe melaatschenkolonie.
De spreker, die zijn betoog met geestige opmerkingen
boeiend wist te maken, had een zeer aandachtig gehoor, dat
ook met groote instemming vernam, dat gouverneur Staal
behoort tot hen, die nooit aan Suriname wanhopen.
De voorzitter heeft wonder levendige instemming der ver-
gadering, den spreker hartelijk dank gezegd.

De twee rijst- en maiscultuurplannen voor Suriname
De economische nood in en van Suriname is chronisch, hij
is een gevolg van een organisch gebrek in de economische
constructie van de koloniale maatschappij. Tal van plannen
zijn in den loop der tijden opgekomen om hierin te voorzien,
doch tot nu toe is het niet mogen gelukken een bevredigend
gebleken oplossing te vinden.
In den laatsten tijd zijn weer een aantal plannen aanbe-
volen om' den economischen toestand van Suriname te ver-
beteren en daaronder zijn twee plannen voor de teelt van
rijst en mais als exportproduct in het bijzonder op den voor-
grond getreden.
Een daarvan betreft de mechanische grootcultuur dier ge-
wassen volgens het denkbeeld Pyttersen-Van Dijk, ter uit-
voering waarvan just een belangrijk Regeeringssubsidie en
andere hulp is verleend. Het andere is het ontworpen hoeve-
plan voor een bedrijf met eenvoudige landbouwwerktuigen
en ossen als trekkracht, door steller dezes voorgelegd en ge-
propageerd.
Overtuigd zijnde, dat mechanische grootcultuur van rijst
en mais niet zal kunnen leiden tot verbetering van den econo-







mischen noodtoestand van de koloniale bevolking, terwijl
ontwikkeling en verbetering van de bevolkingscultuur van
die gewassen met eenvoudige, doch moderne landbouwwerk-
tuigen en extensive bedrijfsmethoden daartoe just op bij-
zonder passende, snelle en rechtstreeksche wijze zal bijdra-
gen, acht ik het van het grootste belang, dat een proefneming
met dit plan wordt uitgevoerd, te meer daar het plan-Van
Dijk is uitgeloopen op een zuiver particuliere onderneming,
waarbij bevordering van het bevolkingsbelang een indirecte,
volkomen ondergeschikte, min of meer toevallige en onzekere
bijkomstigheid is.
Het kenmerkende onderscheid tusschen het plan-Van Dijk
en mijn plan is, dat de werkwijze, waarop het eerste plan ge-
baseerd is, uitsluitend geschikt is voor groote ondernemin-
gen, waarmede een kapitaal van allicht 4 a 5 ton gouds ge-
moeid is, terwiji door den ver doorgevoerde mechaniseering
een zeer gering aantal personen daarbij emplooi kan vinden.
De koloniale bevolking zal aan dien bedrijfsvorm dus niets
hebben om haar economische positive te verbeteren.
De bedrijfsvorm, waarop mijn plan gebaseerd is, heeft
daarentegen just tot doel, het den individueelen man mogelijk
te maken met binnen zijn bereik vallende eenvoudige mid-
delen, geheel onafhankelijk, naar de mate van ieders capa-
citeiten, een eigen hoevebedrijf van een klein begin tot groot-
sten omvang te ontwikkelen.
Ook in den vorm van co6peratief bedrijf zal het plan van
Dijk de financieele kracht van de individueele kolonisten te
boven gaan en bovendien past de co6peratievorm niet voor
aard en aanleg van de Creolenbevolking.
Zal deze dus daarin geen bron vinden tot verbetering van
eigen toestand, deze mogelijkheid biedt mijn plan daarentegen
wel; zelfs is dadelijke inschakeling en medewerking van de
bevolking in het productieproces een natuurlijke factor daar-
van, zoodat het plan een uitgesproken social karakter heeft.
In Nederland bestaat een zeer groote behoefte aan rijst en
mals, bedragende circa 200.000 ton rijst en 1.5 million ton
mais, ter waarde onderscheidenlijk van ca. 20 million gul-
den en 60 million gulden jaarlijks. Deze behoefte moet thans
worden voorzien uit vreemde gebieden, tweemaal verder
afgelegen dan Suriname, terwiji tegenover dezen belangrijken
invoer een uitvoer naar de voorzieningslanden van een on-
beduidende tegenwaarde staat. Een goede en verzekerde
market in Nederland voor Surinaamsche rijst en mais is dus
aanwezig te achten, mits de gewenschte soorten en kwali-
teiten worden aangeboden.






Het ligt dus volkomen in de rede, dat, daar Suriname opti-
maal gunstige teeltvoorwaarden voor de twee genoemde
granen biedt, daar en in Nederland zooveel nood wordt ge-
leden, dat getracht wordt dezen zeer belangrijken handel
ten voordeele van de eigen volksgenooten te brengen, door
de benoodigde rijst en mais zooveel mogelijk in eigen gebied
te telen, wat in niet geringe mate ook aan de moederland-
sche industries ten goede zal komen.
Voor de organisatie dezer poging is het plan ontworpen,
een maatschappij op te richten, die het fundamenteele voor-
bereidingwerk en de verdere bevordering van de ontwikke-
ling van de hoevenkolonisatie in Suriname zich tot taak zal
stellen en daarvoor is de naam ,,Suriname Hoeve Maat-
schappij" gedacht, naar het voorbeeld van de ,,Nederland-
sche Heide Maatschappij", die gelijksoortigen arbeid op zoo
schitterende wijze hier in Nederland heeft verricht. Het maat-
schappelijk kapitaal is voorloopig te stellen op f 150.000, in
vijf gedeelten van f 30.000 achtereenvolgens te plaatsen.
Met dit aanvankelijk beperkte fonds van f 30.000 kan
worden volstaan, daar de inrichting en in bedrijfstelling van
de proefhoeve van 100 ha, zonder pellerij, niet meer dan
dat bedrag vereischt. Wanneer de cultuur de verwachte gun-
stige resultaten oplevert, kan de oprichting van de export-
pellerij volgen.
De berekende kostprijs van de te telen rijstsoorten laat
bij de huidige zeer lage groothandelsprijzen op de Neder-
landsche market nog een zeer voldoende winstmarge toe. Voor
de mais kan dit vooruitzicht bij de buitensporig lage prijzen,
die thans voor dat graan genoteerd worden, niet met het-
zelfde vertrouwen aangenomen worden, in verband met de
hooge vrachtkosten. Voor mais echter zal de praktijk nog
geheel moeten uitwijzen, wat in Suriname daarmede te be-
reiken is en het is n.m.m. volstrekt niet uitgesloten, dat even-
eens zelfs wonder de huidige omstandigheden een loonende
uitvoer mogelijk is.
Zouden de praktisch te verkrijgen resultaten overeenkomen
met de berekende, dan zou bij het volstrekte minimum aan
uitrusting met een klein kapitaal van ca. f 7500 een opper-
vlakte van ca. 20 ha in cultuur gebracht en gehouden kun-
nen worden, waardoor een zelfstandig en behoorlijk bestaan
naar Europeeschen welstandsmaatstaf voor een Surinaamsch
gezin ook voor een Europeesch gezin, dat zich naar
's lands wijz' weet te schikken met het telen van rijst en
mais mogelijk zou zijn.
In Suriname ligt ground van uitnemende kwaliteit braak,






genoeg voor zeker wel 20.000 van dergelijke hoeven met een
gemiddelde oppervlakte van 50 ha. Wel is die ground voor
het overgroote deel zwaar begroeid en moet hij ingepolderd
worden. Slaagt de proefhoeve, dan zal het bedrijf van de
,,Suriname Hoeve Maatschappij" just voornamelijk zijn het
ontginnen en inrichten van dergelijke woeste gronden tot
rijst- en maiscultuurgrond, het bevorderen van kolonisatie
op die terreinen en het verhuren of verkoopen daarvan aan
de hoevekolonisten, het verwerken en verhandelen van het
product van de hoeven voor de hoevekolonisten, uit welk
bedrijf redelijke winsten te verwachten zijn, groeiende naar
mate de heropbouw van Suriname als Nederlandsche kolonie
vordert.
Thans wordt de medewerking gezocht van Surinamers
en vrienden van Suriname, van hen, die belang hebben bij
een eventueele later yestiging als kolonist in Suriname en
van alien, die het national belang van deze onderneming
begrijpen en erkennen en daarom steun willen verleenen om
het benoodigde kapitaal bijeen te brengen.
Wordt voldoende particuliere medewerking verkregen
voor de vorming van een redelijk aanvangsfonds, dan zal
ook op steun van Regeeringswege gerekend mogen worden.
Tijdens de behandeling van de Surinaamsche begrooting in
de Tweede Kamer op 21 Februari j.l., verklaarde de minister
van Kolonien betreffende dit plan het volgende:
,,Het plan Brandon, tot stichting van hoeven van middel-
bare grootte voor de rijstcultuur, heb ik eveneens met den
ontwerper uitvoerig besproken. Ongetwijfeld ligt in dat plan
iets zeer sympathieks. Toch wordt aan de mogelijkheid van
welslagen door deskundigen ernstig getwijfeld. Niets zou
mij intusschen aangenamer zijn, dan een welslagen van die
denkbeelden en tot mijn voldoening vernam ik van den Gou-
verneur Rutgers, dat ook deze niet ongeneigd zou zijn om,
wanneer de heer Brandon op een eenigszins bevredigende
basis zijn plan zou kunnen voorbrengen, hem daarbij eenigen
steun te verleenen. In zoover staat dus de Gouverneur Rut-
gers niet afkeerig tegenover het plan. Voor het oogenblik
heeft dit evenwel niet veel meer dan een vagen vorm. Ik
hoop, dat de lijnen op den duur duidelijker zullen worden."
(D.w.z. dat een aanvangskapitaal gevonden en een bepaald
stuk terrein voor het opzetten van de hoeve gekozen zal
zijn).
Uit de daarna ontvangen Surinaamsche bladen blijkt, dat
de Gouverneur Rutgers in een schrijven aan de Koloniale
Staten aangaande dit plan vermeldde:
,,Onderhandelingen met den heer Brandon over een door
87







hem met Gouvernementssteun op te zetten middelhoevebedrijf
voor rijst en mais, hadden begin Januari nog niet tot een
positief resultaat geleid. Particulier kapitaal voor de plan-
nen van den heer Brandon was nog niet gevonden, terwiji
ook de kans van slagen van deze plannen nog niet voldoende
vaststond, om gedeeltelijke financiering van Gouvernements-
wege te motiveeren."
Afgezien van de met eenige verwondering gelezen omkee-
ring van de voorwaardelijke actie voor het verwerven van de
benoodigde fondsen, is deze mededeeling gedaan, toen den
Gouverneur vervolledigende inlichtingen nog onbekend
waren, zoodat een nadere verklaring van die zijde verwacht
mag worden.
De twijfel, in deze beide officieele verklaringen vermeld,
is afkomstig van deskundigen op Indisch cultuurgebied, die
tot het vormen van dat oordeel zich kunnen beroepen o.m. op:
praktische onbekendheid met Suriname en de omstandigheden,
waaronder de rijstcultuur daar gedreven wordt en de daarbij
verkregen uitkomsten, gemis aan ervaring met de te volgen
bedrijfsmethode, gebleken wanbegrip met betrekking tot bouw,
working en gebruiksmogelijkheid van de toe te passen werk-
tuigen.
De Regeering heeft geen behoefte gevoeld, deze deskun-
digen te raadplegen aangaande het plan Van Dijk, doch hun
aangehaald oordeel betreft in gelijke mate de gegevens en
cultuurmethode, ten grondslag liggende aan dat mechanische
cultuurplan en waarvan in de Memorie van Toelichting op
het wetsvoorstel ter financieele ondersteuning van dit plan
gezegd wordt, dat de besprekingen ter zake geleid hebben
tot de overtuiging, ,,dat evenbedoelde proefnemingen een
goede kans van slagen bieden", want mijn plan is op dezelfde
gegevens en werkwijze gebaseerd. Het eenige technische
verschil tusschen het plan Van Dijk en mijn plan is, dat
bij het eerste plan gebruik gemaakt wordt van zware ge-
compliceerde machines en werktuigen, terwijl in mijn plan
eenvoudige, enkelvoudige, praktisch algemeen gebruikte en
zeer effective werktuigen en goedkoope, zeer bedrijfszekere
ossentrekkracht zullen worden toegepast.
Voor hen, die uitvoeriger ingelicht wenschen te worden,
zal wellicht spoedig gelegenheid bestaan door een voorge-
nomen lezing over dit onderwerp, terwijl ik overigens steeds
bereid ben persoonlijk bescheid te geven.
H. G. BRANDON
Den Haag, Maart 1933, Willem de Zwijgerlaan 42.







Een welvaartsplan voor Suriname
Lezing van den heer H. G. Brandon
In een bijeenkomst van de groep West-Indie van het In-
disch Genootschap heeft de heer H. G. Brandon, oud-Oost-
Indisch hoofdambtenaar en oud-lid van de Koloniale Staten
in Suriname, 24 Maart 1933, zijn plannen ontvouwd voor een
welvaartsplan voor Suriname. Er was veel belangstelling.
Inleider ving aan met te doen uitkomen welke waarschuwing
er is gelegen in de parallel, die te trekken is tusschen het ver-
haal van den nood van Saidjahs en Adinda's vaders uit de
Max Havelaar.
De behoefte aan een geco6rdineerd welvaartsplan voor
Suriname, eerst uitgesproken door Gouverneur van Heemstra,
heeft de laatste jaren met sterken aandrang herhaaldelijk uiting
gevonden in de beide Kamers van de Staten-Generaal, bij de
behandeling van de Surinaamsche begrootingen in de Tweede
Kamer in Februari j.l. opnieuw.
Minister De Graaff verklaarde geen bewonderaar van het
denkbeeld te zijn, omdat zoo'n plan niet veei anders zou kun-
nen inhouden dan hetgeen als richtsnoer voor de algemeene
bestuursgestie in Suriname in acht wordt genomen, terwijl
zoo'n plan ook geen wonderen tot stand zou kunnen brengen.
Deze opvatting geeft den indruk, dat de eigenlijke leemte,
welke het verlangen naar zoo'n plan levendig houdt, wordt
voorbijgezien. Richtlijnen alleen vormen geen plan, doch de
co6rdinatie daarvan en dat is het just wat ontbreekt in de
bestuursgestie in Suriname, welke wordt gekenmerkt door
onsystematisch opportunisme, zonder een logische, duidelijk
omlijnde en gekarakteriseerde doelbewuste politiek van econo-
mische ontwikkeling en opbouw der kolonie.
Gouverneur Van Heemstra constateerde dit onomwonden
en in het adres van de Koloniale Staten van Suriname van
Mei 1926 geschiedde dat opnieuw, terwijl bij beide gelegen-
heden tot uitdrukking komt, dat geen wonderen worden ver-
langd of verwacht als uitwerking van een algemeen plan, maar
wel stuurvaste beweging in positive richting.
Zij die aandringen op het opstellen van een algemeen wel-
vaartsplan verlangen in feite naar de vaststelling van aan-
grijpingspunt en doelwit van de ontwikkelingsactie en van de
daartoe aan te wenden intelligence en materieele krachten. Dit
raakt wel het geheele Surinaamsche vraagstuk, doch spreker
beperkte zich tot het schetsen op welke wijze de reSele feite-
lijkheid van die drie hoofdmomenten in een praktisch uitvoer-
baar plan zoodanig gecoordineerd zouden kunnen worden,
dat zij als resultaat een ontwikkeling van Suriname in be-
vredigender mate dan tot nu toe kunnen hebben.







Spr. going in het kort na, hoe Suriname als woest, praktisch
onbewoond land aanvankelijk slechts tot nut kon worden ge-
bracht door exploitatie als vestigingskolonie voor Europeesche
kolonisten met behulp van slaven als menschelijk werkvee-
stapel. Als bedrijfsvorm ontwikkede zich de plantagecultuur
van tropische handelsgewassen.
De bevolking is verdeeld in 2 hoofdgroepen, de Creolen en
de Aziatische kolonisten, met onderling verschillenden be-
hoeftemaatstaf, waarvan spr. een uitvoerig overzicht gaf.
Als tropenland kan Suriname alleen tropenproducten voort-
brengen en als afzetmarkt, waarop gebouwd kan worden, is
het moederland aangewezen. De verwachting voor de ver-
schillende producten nagaande blijkt, dat alleen voor vruch-
ten, rijst en mais hoopgevende verwachtffigeI_'ekoesterd
Kuiiniiien worden.
TirNederland bestaat een groote behoefte aan beide granen,
waaraan zeer gemakkelijke handelseischen gesteld worden.
Nederland voerde over de laatste jaren gemiddeld jaarlijks in
133.000 ton ongepelde rijst voor gemiddeld 17 million gul-
den en nog voor 3 milioen gulden aan gepelde en gebroken
rijst in, voorts 1326000 ton mais voor gemiddeld 90 million
gulden. Die invoer zal in de naaste toekomst wel minder
worden, doch toch nog aanzienlijk blijven en die heele rijst-
en maismassa wordt betrokken uit vreemde landen, goeddeels
verder afgelegen dan Suriname en waarheen slechts een fractie
aan tegenwaarde wordt verkocht.
Het is toch eigenlijk te dwaas, dat wij in dezen tijd van
wurgenden nood voor de eigen lieden, zonder tegendienst te
ontvangen, voor ca. f 80 million 's jaars bijdragen om aan
vreemdelingen welstand te bezorgen, terwijl die granen in
eigen gebied gemakkelijk tegen even lagen prijs zou kunnen
worden geteeld en dusdoende aan tienduizendtallen in den
nood zittende volksgenooten een behoorlijk bestaan zou kunnen
worden verschaft!
Door deze orienteering is vastgesteld wat wij in Suriname
bereiken kunnen en op welke wijze het doel kan worden na-
gestreefd, zoodat een doelbewuste ontwikkelingspolitiek voor
Suriname kan worden gevolgd. Rest na te gaan, welke mid-
delen en werkmethode daartoe het best kunnen worden ge-
bruikt, dus het opstellen van een welvaartsplan.
Particulieren in Suriname en eventueele Europeesche kolo-
nisten, die tot het opzetten van bedrijven aangewezen zijn, zijn
daartoe zelfstandig niet in staat, ook niet tot het organiseeren
van den afzet van het product. Er is dus een organisatie
noodig, welke bemiddelend en hulpverschaffend optreedt en
wel een particuliere organisatie, omdat een zoodanige slechts







de vereischte energie kan ontwikkelen en de noodige bewe-
gingsvrijheid, vlotheid en soepelheid kan hebben, die door het
commercieel karakter van de onderneming wordt vereischt,
want het werk moet zijn loon vinden, daar het niet om wel-
dadigheid gaat. Zoo is trouwens blijkens de feiten de gewone
method, daar praktisch alle kolonisaties door particulier
initiatief zijn tot stand gekomen.
Het werk is echter niet alleen commercieel, doch heeft een
op den voorgrond tredend sociaal-ethisch karakter, aangezien
het resultaat van den arbeid, die verricht zal worden, zooveel
mogelijk den workers zelf ten goede moet komen, de leidende
organisatie moet dus tevreden zijn met een matige belooning
en niet op zooveel mogelijk winst behalen uit zijn. Het voor-
beeld van de ,,Nederlandsche Heide Maatschappij" komt daar-
door vanzelf in de gedachte en naar dat voorbeeld zou een
,,Surinaamsche Hoeve Maatschappij" opgericht kunnen wor-
den, die echter over een eigen kapitaal moet beschikken, daar
zij het in Suriname te ondernemen kolonisatiewerk op eigen
risico zal moeten verrichten; wel zal zij voor de vorming van
het kapitaal aanspraak mogen maken op financieele mede-
werking van Overheidswege. Dat kapitaal behoeft aanvanke-
lijk niet groot te zijn, bijv. f 160.000 is genoeg.
De taak van deze maatschappij is te verdeelen in drie hoofd-
momenten:
le. het vinden en in de praktijk als deugdelijk bewijzen
van een bedrijfsvorm aangepast aan de behoefte dergenen,
die in aanmerking willen komen voor het primaire werk der
voortbrenging;
2e. het ontginnen en inrichten tot cultuurgrond van de te
bevolken woeste gronden in Suriname;
3e. exploiteeren dezer ontgonnen gronden door bevorde-
ring van binnenlandsche en buitenlandsche kolonisatie daar-
op, waaronder ook vallen opleiding en verdere voorbereiding
van de kolonisten, hulpverleening voor het opzetten van eigen
bedrijven, bemiddeling bij verwerking en verhandeling van
de producten der kolonisten.
Met een kapitaal van f 7500 kan een hoeve van 20 ha in
bedrijf gebracht en gehouden worden, waarmede een geld-
inkomen van gemiddeld f 1500 's jaars met de teelt van rijst
en mais voor export kan worden verkregen. Doch ook kan
met dezelfde middelen een groot bedrijf opgebouwd worden.
Hier in Nederland wordt een volmaakt voorbeeld gevonden
in het grootbedrijf der Wilhelminapolder bij Goes.
Op ground van sprekers ervaring met zijn orienteerende
proefneming op de plantage Guadeloupe, is hij van oordeel,
dat slagen van een hoevebedrijf met zeer extensive cultuur-







method mogelijk is wonder toepassing van moderne, eenvou-
dige werktuigen en ossen als goedkoopste trekkracht.
Er zal echter vooraf nog in de practijk moeten worden
vastgesteld, dat de verwachte resultaten met de individueele
ossenhoeven zullen worden verworven. Daarvoor is noodig
een proefbedrijf, welke om utiliteitsredenen een cultuuropper-
vlak van ca. 100 H.A. moet hebben. De opzet van dit bedrijf
vereischt in eersten aanleg een kapitaal van f 25.000 a f30.000.
Na welslagen van het cultuurbedrijf kan daarna worden over-
gegaan tot oprichten van een moderne exportpellerij en ver-
handeling naar Nederland van het product, waarvoor een
kapitaal van gelijk bedrag noodig zal zijn.
In Suriname zal rijst van het Amerikaansche en het Java-
type geteeld moeten worden. Als opbrengst kan verwacht
worden 4000 kg. gaba (rijst in dop) en 30000 kg. mais per
ha., voor de proefhoeve in total 384 ton gaba, uitleverende
230 ton exportvliesrijst en 290 ton ma'is, dan wel een tweede,
rijstoogst van 280 ton gaba of 170 ton vliesrijst, als jaar-
product. De kostprijs per ton voor de gaba zal dan f 23 a f 25
en van de mais f 19 a f 20 bedragen. Bij export zal de kost-
prijs loco Nederland van de vliesrijst op f 57 A f 67 de 1000
kg. en voor mais f 78 A f 80 per last van 2000 kg. uitkomen.
Bij de thans geldende prijzen, van f 10 en f 8 de 100 kg.,
waarvoor in den groothandel in Blue Rose-vliesrijst en Java-
iesrijst zaken te doen zijn, zou voor rijst uit Suriname dus
een goede winstmogelijkheid bestaan. Voor mais, waarvoor
thans f 61 tot f 64 betaald wordt per last, is daarentegen
voor het oogenblik geen concurrentiemogelijkheid aan te
nemen, tenzij vervrachting overeenkomstig te La Plata-vrach-
ten, die ca. f 10 per ton lager zijn, dan de Surinamevracht,
mogelijk zou zijn.
Wanneer het proefbedrijf slaagt, kan de ,,Surinaamsche
Hoeve Maatschappij" met gerustheid overgaan tot haar hoofd-
taak en een aanvang maken met de kolonisatie met een kleine
groep van 10 A 12 gezinnen, waarvoor de rest van het maat-
schappelijk kapitaal voldoende is. Door deze opeenvolgende
werkwijze kan het kapitaal der S.H.M. in trenches van
f 30.000 achtereenvolgens naar mate van behoefte geplaatst
worden.
Voor de kolonisatie verzekert de S.H.M. zich door erfpacht
of op andere wijze van de beschikking over geschikt gelegen
terreinstukken van 5000 A 10000 ha., berekend voor het op-
zetten van 100 en 200 hoeven voor evenveel kolonistengezin-
nen, en richt naar het model van de proefhoeve verschillende
central hoeven in op die complexen ground. Op deze central
hoeven moeten de aspirant-kolonisten eerst een geheel bedrijfs-







jaar in opleiding en observatie blijven en na dit opleidings- en
gewenningsjaar worden de als geschikte en betrouwbare
elementen uitgekozen en op het inmiddels ontgonnen terrein
nabij de central hoeve geholpen aan den opzet van een eigen
bedrijf, alles overeenkomstig een zorgvuldig plan, vaste voor-
waarden en regelen.
Aldus zou op systematische wijze, met gering risico voor
alle partijen spoedig honderden gezinnen, die thans zonder
hoop in Suriname en in Nederland nood en moreele ellende
lijden, een goed en nuttig bestaan gegeven kunnen worden
en Suriname in plaats van het kostbaar en nutteloos aanhang-
sel van het moederland, dat het thans is, herschapen worden
in een bloeiend gewest en tot een gelukkige uitkomst in deze
benarde tijden met zooveel dreigende perspectieven gemaakt
worden.
De spreker bracht nog in herinnering, de sympathie, welke
blijkens getuigenis van den Minister van Kolonien zijn hoeve-
plan van Regeeringszijde wordt toegedragen en het uitzicht
van Overheidswege geopend op financieele ondersteuning bij
voldoende particuliere deelneming in het kapitaal van de op te
richten S.H.M. en bestreed de waarde van de ten aanzien
van zijn plan uitgesproken twijfel van Indische cultuurdes-
kundigen.
Na een aanhaling uit de considerans van de resolutie, waar-
bij de Staten-Generaal in 1682 Octrooi verleenden voor de
kolonisatie van Suriname en welke een nog altijd geldend just
inzicht bevat, met betrekking tot de mogelijkheden dier kolonie,
eindigde spreker met een peroratie, wijzende op de waar-
schuwing van de beklemmende gebeurtenissen in Suriname
en de groeiende economische isoleering van ons eigen land
door de autarkische tendenzen in praktisch alle overiqe lan-
den en op het voorbeeld gezet door de voorvaderen, die taai
volhoudende ondanks ontelbare offers, slaagden in hun kolo-
nisatie van Suriname, om hun werk weer voort te zetten en tot
een einde te brengen ,,welke voor hen een monument, voor
ons geslacht een zegenrijke zege en voor hen die na ons komen
een lichtend, stimuleerend voorbeeld zij".
Voor de inrichting van het cultuurbedrijf van de proef-
hoeve is volgens een zorgvuldige, ruim opgezette racing van
kosten een bedrag van f 30.000 voldoende, terwijl, wanneer
daarmede een slagend resultaat verkregen wordt, de vol-
gende series van f 30.000 benoodigd zal zijn voor de oprich-
ting van een exportpellerij. Met de rest van het kapitaal
zal vervolgens een aanvankelijke kolonisatie van 10 A 12
gezinnen worden ondernomen.
De grootte van de proefhoeve moet om utiliteitsredenen







op ca. 100 ha cultuuroppervlak genomen worden, ten eerste
omdat bij een hoeve van die oppervlakte op economische
wijze van de personeele krachten en de outillage partij ge-
trokken kan worden en verwacht kan worden, dat de proef-
neming zichzelf betaalt, ten tweede, omdat dan een hoeveel-
heid product verkregen wordt, die behoorlijke verhandeling
naar het buitenland toelaat en tevens het opstellen van een
eigen pellerij zou wettigen, zoodat het onderzoek volledig
kan worden gedaan.
Een gedetailleerde kostprijsberekening geeft als uitkomst,
dat bij een oogstbeschot van gemiddeld 4000 kg gaba per
ha en 3000 kg maiskorrel per ha, gevende voor de hoeve
een total van 384 ton gaba (230 ton exportrijst) en 288 ton
mais als jaarproductie, de kostprijs loco Nederland van 1000
kg exportrijst komt te staan op j 57.- A f 61.- zn voor
exportmais op f 39.- A f 40.- per 1000 kg of f 78.-- a
f 80.- de last van 2000 kg. In deze prijzen zijn alle denkbare
kosten verrekend, ook 6 % rente van kapitaal, afschrijving
op gebouwen en outillage enz., bewerkings-, verhandelings-
en transportkosten.
De than in den importhandel geldende prijzen voor rijst
en mais, waarvoor zaken gedaan kunnen worden, zijn:
Ongepelde Burmarijst f 4.70 per 100 kg cif Nederland.
Ongepelde Java-rijst f 8.- per 100 kg cif Nederland.
Gepelde Amerikaansche rijst Blue Rose f 1 ..07 per 100 kg.
correspondeerende met een prijs van ca. f 9.75 per 100 kg
ongepelde rijst (vliesrijst) van dat soort.
Donau-mais f 61.- A f 62.- per 2000 kg cif Nederland.
La Plata-mais f 64.- per 2000 kg cif Nederland.
Voor de in Suriname te telen rijst, welke van het Ameri-
kaansche en Java-sche type zal zijn, laten deze prijzen dus
een winstmogelijkheid van f 30.--- per ton gemiddeld, ter-
wijl voor mais door de hooge vrachtkosten voorloopig geen
concurrentiekans bestaat op de Nederlandsche market, tenzij
voor het transport de La Plata-vrachttarieven zou kunnen
worden bedongen, die ongeveer f 10.- per ton goedkooper
zijn dan de Surinamevracht. Zoolang deze toestand voort-
duurt en de mais geen voordeel belooft, kan als tweede
gewas inplaats daarvan weder rijst worden geplant. Hiervan
kan aan opbrengst het 3/4 gedeelte van den eersten oogst
worden verwacht, waardoor de kostprijs van de exportrijst
op f 67.- per 1000 kg loco Nederland komt te staan, dus nog
altijd winst belovend.



94 -







Na de lezing van den heer H. G. Brandon stelde de voor-
zitter voor, wederom eerst alle vragen te stellen, daar dit
met het oog op den tijd better is dan elk afzonderlijk.
De heer Tomson maakt de opmerking, dat spreker meent,
dat bij het door hem ontvouwde welvaartsplan de vruchten-
cultuur wel een rol zal kunnen spelen om Suriname tot wel-
vaart te brengen, doch dat dit uitsluitend een product voor
den klein-landbouw is. Hij is het hiermede niet eens; zijn
overtuiging is, dat wanneer Suriname een voor uitvoer ge-/
schikt product wil voortbrengen, dit in massa moet worden
geteeld, zoodat bij uitvoer hiervan scheepsladingen gemoeid
zijn. Voor vruchten, vooral voor de citrusvrucht, is in de
diverse landen een groot afzetgebied, doch wat den uitvoer
het meest in den weg staat, is, dat een groot gedeelte der
vruchten niet verscheepbaar is. Volgens den heer Tomson
komt het moederland allereerst in aanmerking als afzetgebied
voor de Suriname-vruchten. In Nederland worden jaarlijks ,
16 a 18 million citrusvruchten ingevoerd uit andere landen,
die evengoed in Suriname geteeld konden worden. Hij wijst
erop, dat het groote voordeel van Suriname is, dat zij kan
leveren op tijden, dat andere landen hiertoe niet in staat
zijn.
Ir. Loman is van meening, dat nog enkele punten nader
dienen te worden toegelicht. In verband met zijn eigen erva-
ring in Suriname, zou hij den Creool niet lui noemen; deze
is wel degelijk tot werken in staat. Hij acht den Creool wel
geschikt als leider van een klein bedrijf van circa 20 ha.
Hij is het niet eens met spreker, dat voor een bedrag van
f 7.500.- een plantage zou kunnen worden aangekocht,
welke geschikt zou zijn voor het opzetten van een bedrijf van
circa 20 ha. Ook maagdelijke gronden en kapoeweriegrond
moet genomen worden en soms vrij gemaakt.
Voorts merkt hij op, dat spreker een propagandist is voor
de rijstcultuur en wil ook niet tegenspreken, dat dit inder-
daad een zeer belangrijk product is, doch het is niet duide-
lijk of spreker hiermede den natten of drogen rijstbouw heeft
bedoeld.
De heer Loman is het tevens niet met spreker eens, dat
de door Suriname uitgevoerde rijst en mais door Nederland
behoorde te worden gekocht.
Ir. Hoeffelman merkt op, dat wanneer de heer Loman op
de laatste vergadering was geweest, veel van zijn opmerkin-
gen achterwege hadden kunnen blijven, aangezien de heer
Boonacker wel degelijk de irrigatie heeft behandeld. Ver-
volgens zegt ir. Hoeffelman, dat de koloniean i tie

V HAARLE
Y^ LVESIJ-







niet vooruitkomen en dat export dan eveneens niet mogelijk
zou zijn. De heer Brandon sprak hoofdzakelijk over rijst en
nai's, doch ir. Hoeffelman wil de aandacht vestigen op cacao
Sen suiker, die v66r 1860 steeds door de Regeering werden
gesteund. Het is alleen mogelijk verbetering in deze cultures
te brengen door toeneming van bevolking.
De heer Fernandes merkt op, dat de houding van ir. Hoef-
felman ten opzichte van de bemerkingen van den heer
Loman niet geheel just is, en dat hetgeen de heer Loman
aangaande irrigatie gezegd heeft, wel degelijk zijn waarde
behoudt.
De heer Boonacker deelt mede, dat door het Dep. van
Openbare Werken onderzoekingen worden ingesteld naar
de hoeveelheid water in Nickerie; de heer Hoeffelman merkt
nog op, dat indien de irrigatiekosten hoog zouden worden,
de rijst tevens duur zou worden.
De heer Brandon antwoordt den heer Tomson, dat Suri-
name inderdaad buitengewoon geschikt is voor vruchtencul-
tuur, doch dat er verschil van meening bestaat hoe een aan-
vang dient te worden gemaakt met de ontwikkeling hiervan,
in verband met de bijzondere ontwikkelingseischen, die aan
vrucht als handelsartikel worden gesteld.
Om tot ontwikkeling der vruchtencultuur te komen, moet
men niet met een groote onderneming beginnen, maar vooral
het risico verdeelen over een groot aantal kleine bedrijven.
De kwaliteit kan door de verschillende gronden niet gelijk-
matig zijn en de eerste uitvoer zal ongetwijfeld een period
moeten doormaken van het veroveren der market wonder on-
gunstige omstandigheden en in deze omstandigheden zal het
afwijken der kwaliteit geen groot bezwaar vormen.
Spreker brengt wonder de aandacht van den heer Loman,
dat deze zijn denkbeelden inzake de Creolen niet volkomen
just heeft opgevat. Een Creool en een Europeaan van gelijke
ontwikkeling, zijn beiden in staat gelijke resultaten te geven
in den arbeid waarvoor zij onderlegd zijn, waarmede spreker
echter niet wil beweren, dat een willekeurige kleurling even-
veel presteert als een willekeurige Europeesche arbeider.
Verder deelt de heer Brandon mede, dat het plan niet is
om voor zeer weinig geld een oude plantage op te koopen.
Het geval is echter, dat oude plantages door hun inrichting
groote voordeelen bieden voor het geschikt maken voor de
cultures. In het algemeen is de hoop gevestigd op woeste
gronden.
In antwoord op de derde vraag van den heer Loman zegt
sperker, dat de rijst in Suriname inderdaad natte rijst is. In






Suriname heeft men, in afwijking van Java, slechts regen- 0
sawa's terwijl in Java zelf 60 % der sawa's technisch zijn
en 40 % regen-sawa's. De regenval in Suriname is wel dege-
lijk geschikt voor de rijstcultuur en nog nooit is de oogst
mislukt door gebrek aan water.
Het onderscheid tusschen Nederlandsche market en wereld-
markt is ook iets, waarin volgens hem misverstanden kun-
nen schuilen. Het was volstrekt niet zijn bedoeling Neder-
land te dwingen de Surinamerijst te koopen; de Suriname-
rijst moet integendeel op de open market worden gebracht
en moet van even goede kwaliteit zijn als andere rijstsoorten,
doch tegen lageren prijs worden aangeboden.
Spreker antwoordt ir. Hoeffelman, dat die plantages zich
hebben ontwikkeld als bedrijfsvorm in de period, toen de
economische omstandigheden dien bedrijfsvorm als meest
geschikt en meest loonend aanwezen. In den tijd van de
slavernij wordt als hoogste prijs van koffie op de Amster-
damsche market vermeld 8 11/16 stuivers, dus nog geen f 0.45.
Deze maximumprijs kon natuurlijk bij den toen heerschenden
lagen loonstandaard de plantage wel voordeelig maken, maar
dit is niet meer het geval wonder de huidige omstandigheden,
waarbij de Javaansche en Britsch-Indische arbeider n
,-van ten minste f 250 per jaaY"genter *t*'ngzene kostprijs
varlolffie in rtdii*trCR fTer 60 kg bedraagt, is het niet
aannemelijk, dat de prijs per kg veel hooger dan f 0.60 zal
worden opgevoerd. Volgens spreker kan om deze reden, ook
niet in de toekomst, met deze plantages voordeelig worden
gewerkt. Verder roert de heer Brandon ook nog even het
onderwerp van de cacao aan, doch is van meening, dat deze
cultuur voorloopig nog geen vooruitzichten heeft.
De heer La Fontaine deelt mede, dat door het Landbouw-
proefstation en door particulieren thans experimenten worden
gedaan en dat er inderdaad citrussoorten zijn, welke voor
vermenigvuldiging in het groot geschikt zijn.
De heer Loman dankt spreker voor het antwoord, dat voor
hem vele onduidelijkheden uit den weg heeft geruimd. Hij
wil echter nog een punt omtrent de irrigatie naar voren
halen. Hij is namelijk van meening, dat de watervoorziening
niet voldoende zal zijn om bij twee oogsten van een behoor-
lijke opbrengst verzekerd te zijn en er zal volgens hem in den
drogen tijd niet genoeg water verzameld kunnen worden.
De heer Brandon antwoordt, dat hij zich in den kleinen
regentijd een maisoogst en in den grooten regentijd een rijst-
oogst had voorgesteld; dan een tweeden rijstoogst in den
regentijd, die weinig water eischt. Suriname moet volgens






hem op de market komen met soorten van hoogere kwaliteit
dan die der Br. Indische soorten. Er zijn 2 soorten, die aan
dien ,eisch beantwoorden, waarvan de Boschnegerrijst de
voornaamste is; deze heeft weinig water noodig en zou een
geschikte soort zijn voor den tweeden regentijd en zou men
hiervan een behoorlijken oogst kunnen verwachten, Zooals
door den heer Loman werd vastgesteld, is de export van rijst
slechts verzekerd door e&n oogst per jaar en zal de tweede
oogst, een minderwaardig product, op de wereldmarkt geen
hoogen prijs halen.
De heer Prey wijst er op, dat wanneer het de bedoeling is
slechts aan de meer ontwikkelde Creolen het emplooi van
leaders op de hoeveri te even, men rekening moet houden
met het feit, dat van de bestaande 30.000 mannelijke Creolen
er slechts een gedeelte ontwikkeld is.
De heer Hoeffelman heeft de overtuiging, dat indien de
omstandigheden medewerken, na een jaar of vijf wel bloei in
de teelt van koffie, suiker en cacao kan komen, vooral indien
"-'het Gouvernement haar steun wil verleenen.
SIn antwoord op de bemerkingen van den heer Prey, zegt
de inleider, dat de onontwikkelde Creolen op den langen
duur 6f zelfstandig aan den kost zullen zien te komen. 6f
zullen dalen tot het niveau van den gewonen Oosterling.
Het is de bedoeling, dat wij hoeven zullen krijgen, waarop
een Creool of Europeaan bedrijfsleider is en die goedkoope
krachten in dienst zal nemen, b.v. den Javaan en den Britsch-
Indier.
De heer Brandon deelt naar aanleiding van een en ander
mede, dat wonder normal omstandigheden, vooral ook wan-
neer de kolonie eenigszins zelfstandiger wordt, de plantages
rendeerend zullen worden. Het is zijn bedoeling, om belang-
stellenden later bijeen te brengen om de details van den opzet
der Hoeve-Maatschappij te beperken en voorloopig deelt hij
aan de aanwezigen een korte gedrukte uiteenzetting uit.
Hierna dankt de Voorzitter den heer Brandon voor zijn
interessante en leerrijke lezing en tevens de debaters voor het
naar voren brengen van de verschillende punten. Hij is den
heer Brandon, als zoon van het land, dankbaar voor het naar
voren halen van de verschillende wijzen, waarop Suriname uit
den nood kan worden geholpen.
Op 12 Februari 1934 is opgericht de ,,Surinaamsche Hoeve
Maatschappij" en tot Directeur benoemd de energieke leider
den Heer H. G. Brandon, wonende te 's-Gravenhage aan de
Willem de Zwijgerlaan no. 42, oud-Indisch Hoofdambtenaar
en oud-lid van de Volksvertegenwoordiging van Suriname.







Genoemde leider vertrok reeds 6 Maart, vergezeld van
twee aandeelhouders, de Heeren G. J. Baron van Hoevell en
Ph. Siebers naar Suriname; deze beide jongelieden hebben
hunne opleiding genoten aan de M. Koloniale Landbouw-
school te Deventer.
Zij zullen trachten als kolonistenfamilie aldaar in een
hoevebedrijf zich een bestaan op te bouwen en daardoor
ten doel hebbende, het verbouwen van en handel in rijst
en andere landbouwproducten met alles, wat in den ruim-
sten zin daartoe behoort.
Moge deze Maatschappij hare poging in dezen bekroond
zien' door gunstige teeltvoorwaarden van die gewassen in
dat gewest, teneinde te kunnen vaststellen of met de te vol-
gen cultuurwijze een landbouwbedrijfsvorm wordt verkre-
gen, welke beantwoordt aan den eisch om ook wonder de be-
staande economische omstandigheden, o.m. aan voor-koloni-
satie in Suriname geschikte en tot emigratie bereid zijnde
Hollandsche en andere Europeesche krachten een goeden
grondslag en aantrekkelijk vooruitzicht voor een bevredigend
bestaan voor blijvende vestiging in Suriname te bieden.
De ,,Nederlandsche Heide Maatschappij", die gelijksoor-
tigen arbeid op zoo schitterende wijze hier in Nederland
heeft verricht, zij en blijve het symbol van hun arbeid, dool
vlijt, ijver en. hunne liefde voor het aangevangen werk en
moge het voornamelijk aan het organisatievermogen, de
voortvarendheid en toewijding van den heer Brandon te
danken blijven, dat de geschokte reputatie van het land heeft
weten te herstellen en te bevestigen.


Rijstcultuur in Suriname en haar toekomst

Gedachtenwisseling
Na de lezing van den heer J. Boonacker voor het Indisch
Genootschap in Febr. 1933 over de rijstcultuur in Suriname
en haar toekomst, is een gedachtenwisseling gehouden, van
welke gelegenheid een levendig gebruik werd gemaakt.
De heer Brandon vroeg aan spreker hoe hij zich gedacht
had, dat het door hem toegelichte plan Pyttersen en van Dijk
zou kunnen leiden tot opheffing van den primitieven staat van
de klein-landbouwers en hoe het plan zou kunnen bewerken,
dat een co6peratief bedrijf ontstaan zou van inheemsche ar-
beidskrachten. Hij kon zich niet goed indenken, dat het be-
drijf van den klein-landbouwer kon profiteeren van de instel-







ling van een grootbedrijf. Betere resultaten zouden volgens
hem niet voor den klein-landbouwer zijn weggelegd.
Daar de voorzitter er de voorkeur aan gaf om niet vraag
voor vraag afzonderlijk te doen beantwoorden, dus liever eerst
alle vragen gesteld zag, vroeg de heer Hoefman het woord.
Daar hij zelf in Suriname geboren was, had hij met bijzonder
veel belangstelling geluisterd naar de belangwekkende lezing
van den heer Boonakker. Zijn vaste overtuiging was, dat
wilde er in Suriname op landbouwgebied iets gelukken, een
goede irrigatie een eerste vereischte was. Bovendien had de
heer Boonakker gesproken van een regentijd van Mei tot
October en een oogst in October, dus van een oogst per jaar,
maar door goede irrigatiewerken zou het mogelijk gemaakt
worden twee maal per jaar te oogsten. Heeft men wel vol-
doende de irrigatiemogelijkheid van de Nannikreek bestudeerd
waar toch de rijstbouw in hoofdzaak beoefend zou moeten
worden? Is het mogelijk de toekomstige rijstlanden in den
drogen tijd van voldoende water te voorzien b.v. door een
prise d'eau? Geen goede irrigatie was toch oorzaak van het
mislukken van de cacaoplantages, waarbij echter ook de kop-
pigheid van de eigenaars wel een rol heeft gespeeld.
De heer Van Asbeck vroeg of een toekomstige rijstcultuur
op groote schaal ook emplooi voor den spoorweg in Suriname
zou beteekenen.
De heer Boonacker beantwoordde deze laatste vraag ont-
kennend, daar de toekomstige rijstvelden te ver van den spoor-
weg verwijderd lagen. Den heer Hoeffelman antwoordde hij
met te zeggen, dat er bij het ingestelde onderzoek wel degelijk
aan irrigatie gedacht was. De Nanni Kreek geeft voldoende
water om het heele jaar door van een uitstekende irrigatie
verzekerd te zijn. De bestudeering van het irrigatievraagstuk
was just een belangrijk punt van het opgestelde programma.
Op een betrekkelijk goedkoope wijze kunnen de plantages
tot op 8 a 10 K.M. van de kreek gelegen nog van water
worden voorzien door het aanleggen van een kanaal. Een
irrigatie-ingenieur zal in Suriname komen. Op de vraag van
den heer Brandon antwoordde spr., dat het voordeel voor
de klein-landbouwers daarin gelegen was, dat zij een better
product zouden kunnen leveren, just door voorlichting, die
zij van het grootbedrijf konden krijgen. Het grootbedrijf zou
zuiver zaaizaad ter beschikking stellen, waardoor ten slotte
een uitstekende rijstsoort verkregen zou kunnen worden. Wat
de andere vraag in zake de co6peratie betreft, die is lastiger te
beantwoorden. Spr. zou haast zeggen het is van later zorg.
Eerst zal het proefstation de mogelijkheid van een economi-
sche working moeten aanwijzen, daarna zou co6peratief ge-




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs