• TABLE OF CONTENTS
HIDE
 Front Cover
 Half Title
 Frontispiece
 Title Page
 Woord vooraf
 Land, bevolking en geschiedeni...
 Staatsinrichting
 Rechtsbedeeling
 Landbouwbedrijf
 Boschbedrijven
 Handel en verkeer
 Immigratie en kolonisatie
 Onderwijs
 Lichamelijke zorg
 Geestelijke verzorging
 De geldmiddelen
 Indianen en boschnegers
 Slothoofdstuk
 Table of Contents
 Lijst van leesstof
 Back Cover














Group Title: Bibliotheek voor cultuur en wetenschap
Title: Nederlandsch Guyana
CITATION PAGE IMAGE ZOOMABLE
Full Citation
STANDARD VIEW MARC VIEW
Permanent Link: http://ufdc.ufl.edu/UF00074104/00001
 Material Information
Title: Nederlandsch Guyana ein kort begrip van Suriname
Series Title: Bibliotheek voor cultuur en wetenschap
Physical Description: 209 p. : plates, fold. map ; 19 cm.
Language: Dutch
Creator: Staal, G. J
Publisher: Groot Nederland
Place of Publication: Amsterdam
Publication Date: [1930?]
 Subjects
Subject: Description and travel -- Suriname   ( lcsh )
Genre: bibliography   ( marcgt )
non-fiction   ( marcgt )
 Notes
Bibliography: Bibliography: p. 214-218
Statement of Responsibility: door G. J. Staal.
 Record Information
Bibliographic ID: UF00074104
Volume ID: VID00001
Source Institution: University of Florida
Rights Management: All rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier: aleph - 001106114
oclc - 24308904
notis - AFK2381

Table of Contents
    Front Cover
        Page 1
    Half Title
        Page 2
    Frontispiece
        Page 3
        Page 4
    Title Page
        Page 5
        Page 6
        Page 7
        Page 8
    Woord vooraf
        Page 9
        Page 10
    Land, bevolking en geschiedenis
        Page 11
        Page 12
        Page 13
        Page 14
        Page 15
        Page 16
        Page 17
        Page 18
        Page 19
        Page 20
        Page 21
        Page 22
        Page 23
        Page 24
        Page 24a
    Staatsinrichting
        Page 25
        Page 26
        Page 27
        Page 28
        Page 29
        Page 30
        Page 31
        Page 32
        Page 33
        Page 34
        Page 35
    Rechtsbedeeling
        Page 36
        Page 37
        Page 38
        Page 39
        Page 40
        Page 40a
        Page 41
    Landbouwbedrijf
        Page 42
        Page 43
        Page 44
        Page 45
        Page 46
        Page 47
        Page 48
        Page 49
        Page 50
        Page 51
        Page 52
        Page 53
        Page 54
        Page 55
        Page 56
        Page 56a
        Page 57
    Boschbedrijven
        Page 58
        Page 59
        Page 60
        Page 61
        Page 62
        Page 63
        Page 64
        Page 65
        Page 66
        Page 67
        Page 68
        Page 69
        Page 70
        Page 71
        Page 72
        Page 72a
        Page 73
        Page 74
        Page 75
        Page 76
        Page 77
        Page 78
    Handel en verkeer
        Page 79
        Page 80
        Page 81
        Page 82
        Page 83
        Page 84
        Page 85
        Page 86
        Page 87
        Page 88
        Page 88a
        Page 89
        Page 90
        Page 91
        Page 92
        Page 93
        Page 94
        Page 95
        Page 96
    Immigratie en kolonisatie
        Page 97
        Page 98
        Page 99
        Page 100
        Page 101
        Page 102
        Page 103
        Page 104
        Page 104a
        Page 105
        Page 106
        Page 107
        Page 108
        Page 109
    Onderwijs
        Page 110
        Page 111
        Page 112
        Page 113
        Page 114
        Page 115
        Page 116
        Page 117
        Page 118
        Page 119
        Page 120
        Page 120a
        Page 121
    Lichamelijke zorg
        Page 122
        Page 123
        Page 124
        Page 125
        Page 126
        Page 127
        Page 128
        Page 129
        Page 130
        Page 131
        Page 132
        Page 133
        Page 134
        Page 135
    Geestelijke verzorging
        Page 136
        Page 136a
        Page 137
        Page 138
        Page 139
        Page 140
        Page 141
        Page 142
        Page 143
        Page 144
        Page 145
        Page 146
        Page 147
        Page 148
        Page 149
        Page 150
        Page 151
        Page 152
        Page 152a
        Page 153
        Page 154
        Page 155
    De geldmiddelen
        Page 156
        Page 157
        Page 158
        Page 159
        Page 160
        Page 161
        Page 162
        Page 163
        Page 164
        Page 165
        Page 166
        Page 167
        Page 168
        Page 168a
    Indianen en boschnegers
        Page 169
        Page 170
        Page 171
        Page 172
        Page 173
        Page 174
        Page 175
        Page 176
        Page 176a
        Page 176b
        Page 177
        Page 178
        Page 179
        Page 180
        Page 181
        Page 182
        Page 183
        Page 184
        Page 184a
        Page 185
        Page 186
    Slothoofdstuk
        Page 187
        Page 188
        Page 189
        Page 190
        Page 191
        Page 192
        Page 193
        Page 194
        Page 195
        Page 196
        Page 197
        Page 198
        Page 199
        Page 200
        Page 200a
        Page 201
        Page 202
        Page 203
        Page 204
        Page 205
        Page 206
        Page 207
        Page 208
        Page 209
    Table of Contents
        Page 210
        Page 211
        Page 212
    Lijst van leesstof
        Page 213
        Page 214
        Page 215
        Page 216
        Page 217
    Back Cover
        Page 218
Full Text





G.J.STAAL
NEDERLANDSCH

GUYANA


_ _


















NEDERLANDSCH GUYANA



































































Boschgezicht. Een Moraboom.


0.
















'I ~BUI~RIP












V





i?
















~ai~-~p~2~b~29 1~B~B$
~





4q







NEDERIANDSCB
GUNA
fen kA hbegripvan
SURINAME
Do:> (ij
OuLFouvemoPr BIup/name



6AMSTERDAM
TrrGEVERSVENNOOTSCHAP
,GROOT NEDEIRANID


%;Aa



































Suikerplantage Marienburg.






IN DEZELFDE SERIES VERSCHENEN :


IR. A. D. MERrITz : DE ELECTRICITEIT van de CEN-
TRALE naar de WONING. f 1,40. Gebonden f 1,90.

Prof. C. L. v. D. BUILT: HET ELECTRISCH WERELD-
VERKEER. Ingenaaid f 1,75. Gebonden f 2,25.

P. M. DE WOLF: DE MIKROKOSMOS: ATOMEN EN
ELECTRONEN. Ingenaaid f 1,40. Gebonden f 1,90.

J. VERBRUGGEN : JAPAN. HET LAND van den LOTUS.
Ingenaaid f 2,40. Gebonden f 2,90.

Prof. Dr. H. T. COLENBRANDER : DE GESCHIEDENIS
DER VEREENIGDE STATEN VAN N.-AMERIKA.
Ingenaaid f 0,90. Gebonden f 1,40.

Mevr. M. BETSY BAKKER-NORT. : DE RECHTSPOSITIE
DER VROUW. f 1,25. Gebonden f 1,75.

W. L. M. L. VAN Leeuwen : DE GESCHIEDENIS DER
NEDERLANDSCHE LETTEREN. Drie deelen, royaal
geillustreerd, A f 1,50 per deel, of gebonden a f2,25. Ook
te bekomen de 3 din tezamen gebonden in A6n pracht-
band, prijs f 5,90.



UITGEVERSMAATSCHAPPIJ ,,GROOT NEDERLAND"
A M S T E R D A M













WOORD VOORAF.


Dit kort begrip van SURINAME is een overdruk van den
schriftelijken leergang van den ondergeteekende in bet week-
blad ,,Dalmeijer's Volksuniversiteit". Bij de samenstelling
van dien leergang most meermalen gebruik gemaakt wor-
den van gegevens over 1924, omdat geen later ten dienste
istonden. Sedert verschenen echter het Koloniaal Verslag -
of, zooals het tegenwoordig beet: Verslag van Bestuur en
Staat over 1925 en van de gegevens, die daarin verschaft
werden, is voor dezen herdruk partij getrokken, terwiji ook
het verschijnen van de Surinaamsche begrooting voor 1927
en van bet ontwerp der begrooting voor 1928, zoomede van
het nieuwste jaarverslag der Vereeniging voor Handel en
Nijrveheid in Suriname: De economische toestand van Suri-
name in 1926, benut is voor bijwerking. Bovendien is er een
inhouds-opgave en een lijst van eenige voorname werken,
voor hen die prijs stellen op zulk een wegwijzer, aan toege-
voegd. In die list kon nog geen melding gemaakt worden
van eene voorgenomen en binnen kort te verwachten uitgave
van den Zendings-Studieraad, een Nederlandsche bewerking
van een te Herrnhut verschenen boek van den oud-Hoofd-
voorstander der Evangelische Broedergemeente in Suri-
name, den beer W. R. Voullaire: Land, Leute und Missions-
eIeben in Suriname, dat in bet bijzonder voor degenen, die
meer wenschen te vernemen van den in Hoofdstuk X: Gees-
telijke Verzorging, besproken Herrnhutter-zending, een gids
zal zijn:
Suriname i








Er is vaak en niet het minst door schrijver dezes -
geklaagd over gebrek aan belangstelling voor Suriname.
Voor dat verschijnsel zijn verschillende redenen aan te voe-
ren. Een dezer is zeker het gemis van een handleiding, die
in beknopten vorm voorlichting verschaft. Wel is er in den
loop der tijden tamelijk veel over Suriname geschreven, aan
bronnen van kennis ontbreekt het feitelijk niet, maar zij lig-
gen verspreid op het studieveld en moeten door weetgierigen
opgespoord worden, hetgeen voor popularisatie niet bevor-
derlijk is.
De leergang was een poging om het verspreide, althans
wat de hoofdzaken uit algemeen oogpunt betreft, saam te
brengen in kort bestek; de uitgaaf in boekvorm bebogt om
een nog ruimer kring te bereiken dan het weekblad be-
treedt. Het is eigen werk van schrijver dezes; het past hem
dus het oordeel te laten aan anderen maar wat hij w~1
doen mag, is : zijne erkentelijkheid uit te spreken, dat de
uitgeefster bet heeft aangewild en aangedurfd on op die
wijze mede te werken aan de beweging om belangstelling
voor Suriname te wekken en daarbij zijn hartelijken wensch
te voegen, dat niet om bet werk, maar om bet Land -
hare medewerking goede gevolgen moge hebben.


STAAL.












HOOFDSTUK I


LAND, BEVOLKING EN GESCHIEDENIS

I. HET LAND
Gedragen door Brazilig en bezijden gesteund door
Fransch Guyana (Cayenne) in bet Oosten en Britsch
Guyana (Demerara) in bet Westen, light aan de Noordkust
van Zuid-Amerika, bespoeld door den Atlantischen Oceaan.
tusschen de Westerlengte-graden 54 en 58 en de Noorder-
breedte-graden 2 en 6, bet Nederlandsche Overzeesche ge-
west Suriname (Nederlandsch Guyana).
De oorsprong van de benaming Suriname staat niet vast.
Volgens Thomson's Overzicht der geschiedenis van Suri-
name zou zij ontleend zijn aan den naam van een Indianen-
stam, de Surinen, en ook de Encyclopaedie van Neder-
landsch West-Indie zoekt het ontstaan bij Indianen, Ka-
raiben, Arowakken of nog vroegere bewoners. Men vindt
het gebied in oude geschriften aangeduid met tal van on-
derling in vorm verschillende benamingen, die alle den
klank van het woord nabijkomen. In het Neger-Engelsch
luidt de naam Sranam.
De hiervoren geschetste ligging duidt reeds in groote
trekken de begrenzingen van het gebied aan. Op de kaart
gezien, teekenen de natuurlijke grenzen zich af in den
Atlantischen Oceaan ten Noorden, de Marowijne ten Oos-
ten, het Toemoek Hoemakgebergte ten Zuiden en de Co-
rantijn ten Westen. Zoo eenvoudig staat het echter, althans
wat de Oost- en Westergrenzen betreft; niot.







Voor zooveel den benedenloop van de Marowijne aan-
gaat, is de grenslijn met Cayenne vastgelegd in een ver-
drag tusschen Nederland en Frankrijk, gesloten te Parijs op
30 September 1915 (Ned. Staatsblad 1916 no 58). Van
Stoelmanseiland, gelegen bij de samenvloeiing van de La-
wa en de Tapanabony, volgt zij stropmafwaarts den Thal-
weg, kort gezegd: de midden-vaargeul. Zuidwaarts vormt
de Lawa, namelijk de meest Oostelijke van de zooeven ge-
noemde twee stroomen, de grens, op ground van eene arbi-
trale uitspraak van den toenmaligen Keizer aller Russen,
gegeven op 13/25 Mei 1891, tengevolge waarvan de delta
tusschen de Lawa en de Tapanahony, waarop Nederland
en Frankrijk beiden aanspraak maakten, tot Nederlandsch
gebied verklaard werd.
Daar de Lawa zelve zich ook weder in tweeen splitst, te
weten: in de Litani en de Marowijnekreek, resp. Weste-
lijke en Oostelijke armen, is de vraag nog hangende, welke
van deze twee als voortzetting van de Lawagrens beschouwd
moet worden.
De Zuidgrens, dus die met Brazilia, is nader omschreven'
in een verdrag van dien Staat met Nederland van 5 Mei
1906, te vinden in Ned. Staatsblad 1909 n" 423.
De Westelijke grensrivier, de Corantijn, vertoont het-
zelfde verschijnsel als de Marowijne en de Lawa. Ook zij
verdeelt zich in tweenn: de Koeroeni (0.) en de Nieuwe Ri-
vier (New River, W.). Tot het vereenigingspunt ligt de
grens aan den Oostelijken over van de Corantijn; Zuid-
waarts is de Koeroeni als grens aangenomen op ground van
de uitkomsten van een verkenningstocht van Robert
Schomburgk in 1843, die, van het brongebied uit, den loop
van den stroom onderzoekende, de Koeroeni als hoofdri-
,ier meende te moeten beschouwen. In 1871 echter onder-
ram Charles Barrington Brown een tocht in tegengestelde
-ichting en ontdekte de New River, die volgens sommiger
meening de werkelijke voortzetting van de Westgrens zou
zijn, zoodat het gebied tusschen deze river en de Koe-
roeni, volgens hun oordeel, Nederlandsch en geen Engelsch






13

territoir is. Herhaaldelijk is de Nederlandsche Regeering in
de Staten-Generaal geinterpelleerd over deze zaak, doch tot
dusver heeft zij geene aanleiding gevonden om dienaan-
gaande overleg te openen met de Britsche Regeering.
Suriname bevindt zich, de ligging nabij den evenaar
duidt het aan, in de tropenzone. De gemiddelde tempe-
ratuur is 260 Celsius (790 Fahrenheit), dus als te Batavia
en ruim tweemaal de gemiddelde temperatuur van Neder-
land (12o C.). Tengevolge van den verkoelenden invloed
van de zee in verband met de standvastige windrichting uit
den Noordelijken hoek en als gevolg van de aanwez'gheid
van de uitgestrekte watervlakten der breede rivieren in het
laagland, is de temperatuur er aangenamer dan op de kust-
plaatsen van Java. In den nacht kan het er werkelijk koel
zijn. Intussaoen veroorzaakt de hooge vochtigheid vaak een
drukkende zwoelheid. De regenval is aanzienlijk, gemiddeld
2400 m.M, per jaar (Nederland: 700), doch anders dan in
Oost-IndiE is de natte tijd meer verdeeld. Suriname heeft
namelijk 4 seizoenen; zij zijn: de groote droge tijd (Augus-
tus-November); de kleine regentijd (November-Februari),
de kleine droge tijd (Februari-April), de groote regentijd
(April-Augustus).
Het profiel van den bodem van Suriname vertoont als
het ware drie terrassen. Aan de Noordzijde ligt een strook
alluvium, die van 25 kilometer breedte in het Oosten naar
het Westen toeneemt tot 100 kilometer. Dit laagland be-
staat uit zee-alluvium, gevoed door rivierslib en door de
aanzetting van bet slib, dat in onmetelijke hoeveelheden
uitgedreven uit de talrijke mondingen van de Amazone,
door den Oost-West loopenden kuststroom wordt aange-
voerd. Aanhoudend zijn veranderingen in de kustlijn van
Suriname en in de ligging der modderbanken, die zich ver
in zee uitstrekken, waar te nemen. Het is nog niet lang ge-
leden, dat voor Coronie een licht aan den over stond,
waar nu de zeegolven vloeien, geen land en geen vuurto-
ren meer is; het distriktsplaatsje Nieuw-Rotterdam aan den
mond der Nickerie, nabij de Corantijn, is in zee verdwe-







nen, en de vaargeul in.de monding der Suriname, de weg
naar de stad Paramaribo, is belangrijk verschoven.
Het laagland wordt doorsneden door lange ruggen, rit-
sen genaamd, die vrijwel evenwijdig aan de kust gelegen
zijn en nit afzettingen van zand en schelpen bestaan. Deze
verhoogingen van den bodem bieden geschikte plaatsen
voor vestiging aan; Paramaribo is deels op zulk eene rits
gebouwd.
Achter de alluviale strook, dus bezuiden daarvan, strekt
zich het gebied uit van de Savannen, de dorre, onvrucht-
bare zandvlakten, waarop slechts kruiden en heesters kun-
nen gedijen.
En op dit gebied volgt bet heuvelland, opgebouwd uit ge-
steenten van het alleroudste geologische tijdperk.
Het spreekt vanzelf, dat deze verschillende gordels niet
absoluut scherp gescheiden zijn. In de Savanne-zone vindt
men ook gebieden met weelderigen plantengroei en in het
uiterste Zuiden, bij bet grensgebergte, worden ook Savannen
aangetroffen.
In overeenstemming met de bodemgesteldheid is bet kust-
land de bedding der Mangroven: de Risophoren met hun-
ne steltwortels, die in breede kringen in den weekend ground
grijpen, en de Parwa, die, verder landwaarts, op luchtwor-
tels omhoog rijst. Langs de rivieren in bet laagland, tus-
schen de boomen, bloeit rijk heestergewas. Hoogerop, in
den leemgrond, de woudreuzen; moeraspalmen in de natte
swampen; eene oneindige verscheidenheid van plantengroei
in het oerwoud, waarmede bet heuvelland bedekt is. Lianen
kronkelen door het bosch, varens sieren den beschaduwden
bodem, weelderig onderhout sluit den toegang af, of dan
weer, in de bovenlanden, rijzen de machtige stammen als
zuilen uit den vrijen ground. En, boven in de toppen en bene-
den in het laag gewas, spreiden bloemen hare kleuren-
pracht uit over het eeuwig groen. Talrijke palm-soorten
geven aan het land bet typisch aanzien van een tropenrijk.
In tegenstelling met Oost-India is de kokospalm er echter
vrij zeldzaam, terwijl daartegenover de koningspalm in
Suriname karakteristiek is.








In het water, in de wouden en in de lucht wemelt een
menigte van gedierten.
In de kuststreek trekken het meest de aandacht de rei-
gers, ibissen en flamingo's, waarnaast nog een groote ver-
scheidenheid van strandvogels, eenden, waterhoenders enz.
is op te merken. De zeeschildpad zoekt er een legplaats
voor haar eieren, roofvogels azen er op buit; in de river
huist de zeekoe en de kaaiman; haaien en zaagvisschen na-
deren tot dicht bij de kust en komen zelfs wel binnen in de
breede riviermondingen.
In bet zoogenaamd savannengebied is de verscheidenheid
van dieren haast onnaspeurlijk groot. Apen en herten, wilde
zwijnen en tijgeraahtigen, de tapir (in Suriname buffel ge-
noemd), de leguaan, de slang: bet is niet mogelijk al wat
daar zwerft en kruipt in de bosschen en aan de oevers van
rivieren en kreken op te sommen, evenmin als al de soorten
van vogels en van de visschen in de wateren. Van de
vogels mogen hier de veelvuldig voorkomende papegaaien
genoemd worden: de bonte ara en de groene parkiet. In
bet eigenlijke hoogland is de verscheidenheid van dieren
minder groot.
Suriname of juister Guyana in zijn geheel bez't
ook autochtone diersoorten, o.a. den brulaap, den kwat-
ta en bet capucyner-aapje.
De groote roofdieren der tropen, koningstijgers, leeuwen
en olifanten, komen er niet voor, en wie in Oost-IndiC be-
kend is, zal er in de huizen den tjitjak missen.
Acht groote rivieren bespoelen met hare zijtakken en
vele kreken Suriname's grondgebied. In het uiterste Westen
stroomt de reeds vermelde Corantijn, die tot 700 K.M.
landinwaarts bevaarbaar is. Hare voornaamste zijrivieren
zijn de Lucie en de Kabelebo. Oostwaarts volgen:
de Nickerie (270 K.M. als voren), met Maratakka;
de Coppename (320 K. M. als voren), met Tibiti, Wajom-
bo en Coesewijne;
de Saramacca (400 K.M.), die e6n monding met de Cop-
pename vormt;







de Suriname (420 K.M.), ontstaande nit Gran Rio en
Pikien (kleine) Rio, met de Para en een belangrijke kreek,
de Sara-kreek;
de Commewijne, die zich uitstort in de monding van de
Suriname, na opgenomen te hebben:
de Cottica; beide hebben verscheidene zijarmen, waarvan
genoemd mogen worden de Cassiwinica en Tempati van de
Commewijne en de Perica en Wanekreek van de Cottica.
De algemeene richting van de rivieren is van Zuid naar
Noord. Tengevolge van de rifvorming evenwijdig aan de
kust, wordt het meerendeel echter in den loop naar bet
Noorden gestuit, terwiji de besproken Westwaartsche op-
schuiving van het slib ook medewerkt aan de ombuiging
naar het Westen, die zij in bet kustgebied vertoonen. In den
bovenloop zijn de rivieren moeilijk bevaarbaar als gevolg
van den geaccidenteerden bodem en de rotsversperringen,
waardoor de stroomversnellingen (de vallen) ontstaan. Be-
neden de vallen vloeien zij breed uit en in het kustland
neemt de breedte aanzienlijk toe. Zoo is bijv. de monding
van de Corantijn 5 YV K.M. breed en die van de Suriname
3 2 K.M.
Het normal verschil tusschen eb en vloed is 3 M. en
ver dringt de vloedgolf in de rivieren door (in de Suriname
soms wel 100 K.M.). Het verschil in waterstand in den
drogen en in den natten tijd kan zeer belangrijk zijn en
van 4 M. komen op 9 tot 12 Meter. In den middenloop der
rivieren zijn door de leem- en zandafzettingen scherpe kron-
kelingen in de rivieren ontstaan, die bier en daar elkander
met de uiteinden z66 dicht naderen, dat de river zelve een
nieuwe verbindingsbedding heeft kunnen ingraven en der-
wijze de bochten heeft afgesneden. Er zijn eenige kunstma-
tige waterloopen aangelegd, wonder meer de Para-doorsne-
de, die de Suriname en de Para verbindt, en bet Saramac-
cakanaal, dat den verbindingsweg vormt tusschen Surina-
me en Saramacca.
Al deze rivieren hebben haar brongebied in het hoog-
land, dat lets benoorden 5 N. B. aanvangt. Van bet Zuide-







like grensgebergte, Toemoek Hoemak, strekken zich twee
bergketenen uit, de Westelijkste is bet Eilerts de Haange-
bergte, dat een Westelijken uitlooper, bet Kiysergebergte
heeft; de Oostelijke keten is bet Oranjegebergte. Het Eilerts
de Haangebergte hangt in het Noorden samen met de Oost-
West gerichte Wilhelminaketen, van waaruit Noordwaart-
sche uitloopers, achtereenvolgens, van West naar Oost,
bet Bakhuisgebergte, de Emmaketen en bet Van Asch van
Wyckgebergte, het Centraalgebergte voltooien. Aan de
Marowijne liggen, los daarvan, o.a. nog bet Nassauge-
bergte, Lelygebergte, Manlobbigebergte en de De Goejetop.
De hoogste bergtop (1280 M.) verheft zich nit de Wilhelmi-
naketen.
Uit deze opsomming blijkt, dat de benamingen der berg-
ketenen voor het grootste deel van jongen datum moeten
zijn. Inderdaad was er voor 25 jaar nog h61 weinig be-
kend van de binnenlanden van Suriname. Op eene kaart,
door den toenmaligen directeur van bet Koloniaal Mu-'
seum, van Eeden, in 1897 gepubliceerd, kon alleen het kust-
gebied en een stuk van het ,,Goud"-land aan Boven Suri-
name en Marowijne worden ingeteekend; al het overige
most als ,,onbekend land" in de duisternis van een zwarte
vlek gelaten worden.
Suriname is uiterst dun bevolkt. Haar gebied, dat onge-
veer vijfmaal dat van Nederland beslaat (1/, van Neder-
landsch-India) huisvest slechts + 140.000 personen, hetgeen
overeenkomt met 47 per a geografische mijl, wel zI6r
weinig in vergelijking met Nederland, dat eene bevolkings-
dichtheid van 12000 per a G. M. heeft, en met Java, waar
bet aantal 14600 is. (voor geh61l Ned. India: 1400).
Van die bevolking zijn 20000 boschnegers en indianen,
verspreid over de 16 million hectaren van bet boscbland.
In de eenige werkelijke stad, Paramaribo, gelegen aan de
Suriname op 10 K.M. (langs den stroomdraad gemeten 23
K.M.) van de monding, zijn + 45500 inwoners gevestigd,
dus bijna 39 % van de geheele-levolking van bet bewoonde
gedeelte. De overigen wonen grootendeels verspreid langs







de oevers der rivieren, waar alleen de plantages en de zoo-
genaamde vestigingsplaatsen en eene enkele districtsplaats
vereenigingscentra vormen. Administratief is het gebied
verdeeld in districten: Nickerie, met als districtshoofd-
plaats Nieuw Nickerie; Coronie, met Totness; Saramacca,
met Groningen; Suriname: Comb6;- Commewijne: Nieuw
Amsterdam; Marowijne: Albina.
Alleen Nieuw Nickerie kan een stadje juister een
dorp genoemd worden. Het telt ruim 3000 inwoners.

2. GESCHIEDENIS.
Niet vele woorden zijn noodig om de uitwendige geschie-
denis van Suriname, als deel der wereldgeschiedenis, te
schetsen. En op enkele feiten na is de inwendige historic
van zoo zuiver plaatselijk karakter, dat de beteekenis
daarvan voor Suriname zelf eigenlijk alleen te begrijpen
is door een kleine groep van ingewijden en ervarenen.
Na de ontdekking van de kust van Guyana, de Wilde
Kust, door Ojedo en de la Cosa, kapiteins van Amerigo
Vespucci, in 1499, ontstond een trek derwaarts van Euro-
peesche gelukzoekers, Spanjaarden, Portugeezen en Fran-
schen, die gehoor gaven aan de lokstem van de faam, dat
diar El Dorado, bet land van goud, gelegen was.
De droomen werden niet verwezenlijkt, maar toch schijnt
het land genoeg aantrekkelijkheid gehad te hebben om het
te bezitten, want in 1593 liet Philips II er de Spaansche
Svlag planten door Domingo de Vera. De aldus gevestigde
Spaansche souvereiniteit schijnt geen beletsel geweest te
zijn voor de vestiging van andere naties. Eerst was het, in
1630, een Engelschman, Marshall of Mar6chal, die zich met
60 landgenooten neerliet aan de Suriname; toen een Fransch
kapitein, de Noailly (1640), en in 1650 wederom een En-
gelschman, Willoughby, graaf Parham, die in 1662 van den
Koning van Engeland het gebied van Suriname in eigendom
verkreeg.
Met Parham, van wiens naam de benaming der hoofd-







plaata Paramaribo wel word afgeleid, begint de geschie-
denis der volksplantingen. Een vroeger reeds door de
Franschen aangelegde versterking aan de river vergrootte
hij tot een fort naar hem fort Willoughby genoemd -
dat den naam fort Zeelandia ontving, nadat een Zeeuw,
Abraham Crijnssen, gedurende den 2de" Engelschen oorlog,
op den 271te Februari 1667 de sterkte veroverde op de
Engelsche bezetting en er de Prinsenvlag heesch. Bij den
vrede van Breda in 1667 werd het Nederlandsche gezag
over Suriname erkend en hoewel in het laatst van dat jaar
wederom een Engelschman de hand op het fort legde, gaf
de Engelsche Regeering in Mei 1668 last tot ontruiming,
terwijl in 1674 bij den vrede van Westminster de beschik-
king van Breda werd bevestigd. Andermaal kwam Suriname
wonder Britsch behind in 1799; de vrede van Amiens in
1802 maakte daaraan een einde. Twee jaren later werd
Suriname nogmaals door de Engelschen in bezit genomen,
doch bij den vrede van Parijs in 1815 werd Nederland in
zijn gezag hersteld. Bij die gelegenheid onderging bet Ne-
derlandsche grondgebied in Guyana echter een belangrijke
verkleining, daar Berbice, Demerara en Essequibo aan En-
Aeland werden toegewezen. Zij maken sedert dien deel uit
van Britsch Guyana.
Wat de inwendige geschiedenis aangaat, moge volstaan
worden met de vermelding van enkele gebeurtenissen,
waarvan de beteekenis v.z.n. nader uiteengezet zal worden
in het vervolg van dezen gids:
1664, vestiging van Portugeesche Joodsche familien;
1688, Gouverneur Van Aerssen van Sommelsdyck ver-
moord;
1749, 61 en 62 ( vredes-overeenkomsten met de bosch-
1835, 37 en 38' negers;
1808, afschaffing van den slavenhandel;
1845, kolonisatie van Hollandsche boeren;
1863 (1 Juli), afschaffing van de slavernij;
1866 (1 Jan.), inwerkingtreding nieuw Regeeringsreglement;
1873 (1 Juli), opheffing Staatstoezicht over gewezen slaven;
1891, onlusten te Paramaribo.







3. BEVOLKING.
Toen de eerste Europeanen op Surinaamsch grondgebied
kwamen, troffen zij daar Indianen aan nit de stammen der
Arowakken, Warrau's en Caraiben. In oudere geschriften
vindt men hen wel aangeduid wonder de algemeene bena-
ming ,,bokken", waarschijnlijk verbasterd Portugeesch; de
naam ,,roodhuiden", vermoedelijk ontstaan uit hunne ge-
woonte om zich met een roode kleurstof te versieren, is
algemeen bekend. In den tijd der goudzoekers werden de
Indianen verplicht tot arbeid in hunnen dienst; ook de eer-
ste landbouwende kolonisten dwongen hen tot werken op
hunne plantages; geruimen tijd, tot in het laatst van de 180
eeuw toe, is nog handel in ,,roode slaven" gedreven, doch
waarschijnlijk op kleine schaal. Veel belangrijker was die in
negerslaven, welke in bet begin der 17e eeuw ontstond. De
Indianen bleken van zoo zwakke gesteldheid te zijn, dat
al spoedig werd omgezien naar krachtiger werkkrachten
voor den veldarbeid. Men vond die in Afrika en van toen
af ontstond de afschuwelijke menschenbandel, die tot 1808
wonder bescherming van de Overheid bleef bestaan, en het
stelsel der slavernij, dat in Suriname een der barste vormen
heeft aangenomen.
De bevolking van Suriname, zooals die thans is samen-
gesteld, vertoont de bontste schakeering van rassen en
kleuren. Enkele groepen van die bevolking zullen in bet
vervolg nader besproken worden; hier ter plaatse zij vol-
staan met een algemeen overzicht.
Van een ,,volk" in den eigenlijken zin kan men niet spre-
ken. Suriname herbergt eene ,,bevolking", ontstaan uit im-
migranten, die hoewel zij zich door velerlei kruising ver-
mengden, toch ook weer niet geheel en al vermengd zijn.
Men kan hunne immigratie onderscheiden in: indivi-
htuele en groeps-immigratie.
Tot de eerste zijn dan te brengen, althans grootendeels,
de Europeanen: Nederlanders, Franschen, Engelschen,
Duitschers, Portugeezen, in eenige openbare of bijzondere








bediening, in handel en bedrijf werkzaam; verder de Sy-
riers, marskramers en gevestigde handelaren; Noord-Ame-
rikanen en sommige Madeireezen en Chineezen, waartus-
schen dan nog enkelingen van andere nationaliteit.
De groeps-immigratie heeft bet belangrijkste aandeel ge-
had aan de vorming van de bevolking.
Zooeven is reeds de gedwongen landverhuizing van de
negerslaven vermeld. Noch het tijdstip van den aanvang van
den slavenhandel, noch bet aantal aangevoerden is nauw-
keurig bekend. Het begin valt in de eerste helft der 17*
eeuw. Bekend is wel, dat de West-Indische Compagnie
zich in 1730 verbond om jaarlijks 2500 slaven te leveren;
voorts dat in 1730-35 een aantal van 13000 werd aange-
voerd. Geschat wordt, dat tijdens den geoorloofden handel
(tot 1808) en gedurende het tijdperk van den clandestie-
nen handel (tot 1826) ruim 260.000 individuen zijn aange-
bracht.
Het lot der slaven was zeer hard; zij stonden wonder
z66r strenge wetten en misten alle rechten en alle be-
scherming van den gewonen burger. Eerst op den 1'* Juli
1863 werd een einde aan de slavernij gemaakt en op dat
oogenblik bestond de geheele bevolking van Suriname nit
53.000 zielen, waarvan 35.000 nog slaaf waren. Als men in
aanmerking neemt, dat wonder de overigen (18000) ook be-
grepen waren de kleurlingen en de reeds bevrijden, dan wij-
zen deze cijfers wel heel duidelijk uit, ook al wordt reke-
ning gehouden met de aanwezige boschnegers in bet bin-
nenland, dus de gevluchte slaven, dat wonder de slaven
ontzettende sterfte moet geheerscht hebben, en bet geboorte-
overschot in elk geval allertreurigst was. De slaaf was dan
ook in waarheid niet meer dan een werktuig in ienschelijke
gedaante, die gevoed werd zooals een machine wordt ge-
6lied, doch wiens menschelijke rechten niet geteld worden.
Hij had geen bezit, huwelijk was verboden; de slaaf kon
geene vrouw hebben als zijne vrouw, noch kinderen als zijne
kinderen. Hij stond buiten de wet en hoewel in latere tijden
door Overheidsvoorschriften hun lot eenigermate verzacht








werd, bleven do slaven tot aan de vrijmaking toch in een
uitzonderingstoestand van zeer bedenkelijk karakter.
Nadat in de eerste helft der 17* eeuw reeds Joodsche
kolonisten uit Holland, Engeland en Italii zich in Suriname
gevestigd hadden, immigreerden in 1664 een aantal Isra-
lieten van aanzienlijke families, die uit Portugal ontvlucht
waren aan de daar verduurde vervolgingen en zich aanvan-
kelijk hadden neergelaten in BraziliE, destijds wonder Neder-
landsch gezag, doch ook vandaar wegtrokken, toen het Hol-
landsch behind een einde nam, en zich vestigden in Cayen-
ne, dat zij andermaal verlieten, toen ook dat gebied wonder
vreemde, Fransche, overheersching kwam. De thans verla-
ten Joden-savanne aan de Suriname werd hunne woon-
plaats. Slechts de oude begraafplaatsen en de ruine der
groote synagoge herinneren aan dat tijdperk. Ook thans
bevinden zich nog afstammelingen van deze Joodsche immi-
granten in Suriname. Zij hebben in openbare ambten, in
handel en bedrijf eene voorname plaats ingenomen.
In denzelfden tijd der Jodenvestiging valt eene poging tot
kolonisatie van Labadisten, eene godsdienstige secte, volge-
lingen van de Labadie, waarvan geen spoor is nagebleven.
Hetzelfde kan gezegd worden van eene nederzetting van
Paltzer-boeren en Zwitsers aan het Oranjepad aan de Su-
riname, omstreeks 1750 ondernomen op aanmoediging van
Gouverneur Mauricius.
Zeer slecht verging het de Hollandsche boeren, die een
eeuw later (1845-1853) eene poging tot grondvesting van
een landbouwgemeente te Voorzorg aan de Saramacca
waagden. De voorbereiding voor de ontvangst van deze
kolonisten, wier aantal steeg tot 384 mannen, vrouwen en
kinderen, liet alles te wenschen over; eene uitbrekende ty-
phusepidemie verergerde de ellende; 189 overleden, 56 keer-
den naar Nederland terug, anderen probeerden bet nog eens
aan de Boven Suriname en een aantal verhuisde naar Para-
maribo en vestigde zich als veeboeren nabij de stad. Van
deze laatsten treft men thans nog de nakomelingen aan op
de boerderijen bij Paramaribo. Toen in 1920 het 75-jarig be-







staan dezer boeren-kolonisatie herdacht werd, telte die ge-
meenschap 275 personen, waarvan 204 van onvermengden
bloede. Zij houden zich voornamelijk bezig met vee-kweek,
melkhandel en teelt van vrudhten (bananen) en groenten.
In 1853 valt de kolonisatie, door Kappler aan de Maro-
wijne ondernomen met houthakkers uit Wurtemberg, waar-
bij de bedoeling voorzat om een houthandel met het bui-
tenland in het leven te roepen. Deze onderneming werd
reeds twee jaren later opgegeven, wegens gebrek aan mid-
delen en oneenigheid.
Ook als begin van de immigratie van Madeireezen heeft
dat jaar beteekenis voor Suriname gehad. Met het oog op
de verwachte afschaffing van de slavernij en in verband
met het reeds ontstaande tekort aan werkkrachten als ge-
volg van bet verbod van den slavenhandel, werden in 1853,
'54 en '64 voor bet veld- en fabriekswerk arbeiders van
Madeira aangevoerd (450 man). Na afloop van hunne
verbintenissen keerden zij echter den landbouw den rug
toe en begaven zich, voor zoover zij althans niet terugkeer-
den naar hun geboorteland, in den handel, waarin men
ook nu nog deze Portugeesche familign terugvindt.
Met hetzelfde, hier voren aangeduide doel, werd even-
eens in 1853 begonnen met het aantrekken van Chineezen.
Deze Chineezen-immigratie is, met tusschenpoozen, voort-
gezet tot 1860 en werd een tijd geleid door de Surinaam-
sche Immigratie Maatschappij (1865-'69). Zij versterkte de
arbeidsmacht met ruim 2500 personen. Ook deze immigran-
ten verlieten, na volbrachte overeenkomst, grootendeels den
landbouw voor den handel.
Van de naburige eilanden, voornamelijk van Barbados,
immigreerden in de 60" jaren ruim 500 en van verschil-
lende streken tusschen 1867 en '71 nog 1230 personen.
De afschaffing van de slavernij noopte echter tot een veel
krachtiger versterking van het arbeiderselement. Een trac-
taat met Engeland van 1870 gaf daartoe gelegenheid door
den aanvoer mogelijk te maken van Britsch-Indilrs. On-
der voorwaarden, die later besproken zullen worden, wer-







den tot 1917 op die wijze voor het landbouwbedrijf 33721
Britsch-Indische immigranten aan Suriname afgestaan.
En ten slotte is in de behoefte aan arbeiders voorzien
door bet aantrekken van Javanen, eerst in 1891 op kleine
schaal, later in 1895 voortgezet en nog heden ten dage in
gang. Tot einde 1926 bedroeg hun aantal 26159.
Daar meer dan 80 % van deze Oostersche immigranten
zich blijvend in Suriname vestigen, vormen zij reeds een
belangrijk deel van de bevolking.
Volgens de laatste officieele opgaven, in het Koloniaal
Verslag over 1925, is de bevolking als volgt samengesteld:
Europeanen: 1468 (696 Nederlanders); Inboorlingen:
58351; Chineezen:' 1580; Javanen: 22201; Boschnegers:
17380; Britsch-Indiers : 32533; Indianen: 2563; Anderen
(niet met name genoemd): 3793, te zamen: 139.869.
Aldus zijn er vier groote rassen der menschheid, het Kau-
kasische, het Mongoolsche, het Maleische en het Ethiopische
in Suriname door bevolkingsgroepen vertegenwoordigd en
bovendien verschillende typen uit die rassen, in uiterlijk
en taal en eigenschappen soherp onderscheiden. Men stelle
naast elkander: den Hollander en den Britsch-Indier, den
Neger en den Javaan, den Indiaan en den Chinees. Door
bloedvermenging zijn daarenboven tusschen al die soorten
verbindingsvormen ontstaan.
Rijk is de schakeering en rijk de talenschat. Behalve
de Hollandsche, Duitsche, Fransche en Engelsche taal zijn
de Indiaansche talen, het Portugeesch, het Turksch, het
,Chineesch, bet Hindi, het Oerdoe en het Javaansch
groepsbezit. De slaven maakten een eigen omgangstaal on-
der den invloed van de talen, die zij van hunne meesters
hoorden. Hieraan is bet ontstaan toe te sdhrijven van het
Negerengelsch en Negerportugeesch of ningre tongo=neger-
spraak en djoetongo=jodenspraak, waarvan het eerste alge-
meen verbreid is en ook door vreemdelingen wordt gebruikt,
bet tweede beperkt is tot gebruik door boschnegers.

























Paramaribo in vogelvlucht. I.


Paramaribo in vogelvlucht. II.













HOOFDSTUK IL


STAATSINRICHTING.

I. HET BEHIND DER GEOCTROYEERDE SOCIETEIT.

Na Crynssens geslaagden veroveringstoobt werd jaren
lang tusschen de Staten van Zeeland en de Staten Gene-
raal strijd gevoerd over den buit. Zeeland meende recht op
den eigendom van Suriname te mogen doen gelden, omdat
een zoon der Provincie het wingewest veroverd had; de
Staten Generaal achtten dit geen deugdelijken ground. Ten
slotte bewilligden de laatsten, in 1682, in den afstand van
Suriname door Zeeland aan de West-Indische Compagnie.
eene stichting van den Antwerpenaar Willem Usselinx. Een
jaar later outdeed de Compagnie zich van een deel van
haar voor f260.000 verkregen bezit, dcor verkoop van %
aan de Stad Amsterdam en Ys aan de families van Aerssen
van Sommelsdijck. De drie eigenaren vormden tezamen
de Geoctroyeerde Societeit van Suriname en op haar
gingen aldus de rechten en verplicbtingen over, welke
Hoogmogenden, bij gelegenbeid van de goedkeuring der
overdracht van Suriname aan de West-Indische Compagnie,
hadden beschreven in hun ,,Octroy of fondamentele Con-
ditien" van 23 September 1682.
Dat ,,octroy" was wonder meer de leidraad voor het to
voeren bestuur. De Societeit verkreeg de bevoegdheid een
Gouverneur als bewindvoerder, aan te stellen, met dien
weratanoe, dat de aanstelling en de instructie, die hem- ge-
geven zou worden, onderworpen werden aan de goedkeu-
Sui sae 2







ring van de Staten Generaal. Hoewel bij hem bet opperste
gezag in alle politieke en militaire zaken zon berusten,
werd hem een Raad- toegevoegd de Politieke Raad -
dien hij verplicht was te hooren in zaken van ,,eenigh aan-
belangh" en naar wiens uitspraak hij zich had te gedragen.
Die Raad had bet karakter van een vertegenwoordigend
lichaam: de leden zouden uit de ,,aensienlyckste, verstan-
dighste en moderaetste wonder de Coloniers" voor het leven
gekozen worden ,,door pluraliteit van stemmen van alle
de Coloniers een dubbelt tal genomineert wesende," waar-
uit de Gouverneur ,,electie" zou doen. Derwijze kreeg dus
de kolonie een soort parlementairen bestuursvorm.
Het octrooi, in zijne working ingeleid door den eersten
Gouverneur der Societeit, den deelhebber Cornelis van
Aerssen, Heer van Sommelsdyck enz., Sire en Markies van
Chatillon, Baron van Besniere (1683-1688), eindigde in
1791, het jaar van ontbinding der West-Indische Compa-
gnie. Doch de instellingen van dat octrooi bleven voorloo-
pig doorwerken, ook nadat de Societeit zelve in 1795 door
een vernietigingsbesluit van Hoogmogenden was opgeheven.'
De Staatsregeling van 1798 bevatte eenige voorloopige
voorzieningen en stelde een nieuw constitutioneel Charter
in uitzicht, dat echter achterwege bleef.

2. DE REGEERINGSREGLEMENTEN VAN 1815,
1828 EN 1832.
In 1799 was Suriname wonder Engelsch Protectoraat geko-
men, in 1802 weder Nederland toegevallen, in 1804 ander-
maal door Engeland in bezit genomen, in 1815twederom,
doch verkleind, aan Nederland overgedragen.
De Grondwet van 1814 bekleedde den Souvereinen Vorst
van het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden met bet Opper-
bestuur ,,bij uitsluiting" over de koloniAn en bezittingen
van den Staat in andere werelddeelen. Den 144d September
1815 gaf de Koning, uit de volheid van Zijne bevoegdheid,







aan Suriname het eerste ,,Reglement op het beleid van de
Regeering, het Justitie-wezen, den landbouw en scheep-
vaart". Een 'Gouverneur-Generaal, door den Koning be-
noemd, zou belast worden met het hoogste uitvoerend ge-
zag in de kolonie. Hij zou, evenals de Gouverneurs der
Societeit, worden bijgestaan door een Raad, doch niet zoo-
als vroeger met vertegenwoordigend karakter. Het nieuwe
lichaam, Hof van Politie geheeten, zou door den Gouver-
neur worden voorgezeten en zijne leden zouden voor de
eerste maal door hem alleen, geheel vrij, worden benoemd.
later door hem gekozen uit een voordracht van drie van
het Hof zelf. Het Hof zou alleen die zaken behandelen, die
de Gouverneur daarvoor in aanmerking bracht.
Het tweede Regeeringsreglement, in 1828 door den Com-
missaris Generaal, Graaf van den Bosch, van 's Konings-
wege vastgesteld, versterkte nog bet autocratisch regime van
het plaatselijk koloniaal behind; in de plaats van het Hof
van Politie trad de Hooge Raad der West-Indische bezit-
tingen, een zuiver ambtelijk college, aan welks beslissingen
de Gouverneur-Generaal in geen enkel opzicht gebonden
was.
Suriname en Curacao werden bij dat reglement vereenigd
onder 6n beheer. Die samenvoeging voldeed echter niet aan
de verwachtingen, en werd in 1845 weder prijs gegeven.
Het derde Regeeringsreglement, in 1832 bij Koninklijk be-
sluit vastgesteld, tornde weder aan het autocratisch begin-
sel; de Hooge Raad werd vervangen door een Kolonialen
Raad, waarvan de leden niet meer door den Landvoogd zel-
ven, doch door den Koning benoemd zouden worden. De
Gouverneur Generaal werd verplicht in gevallen van wetge-
ving bet College te raadplegen, doch bet miste zelf bet recht
van initiatief. Eene nieuwigheid was, dat deze Raad belast
werd met een deel der uitvoerende macht.
In de Grondwet van 1848 werd wel is waar het Opperbe-
stuur des Konings over de Kolonign bestendigd, doch eeni-
ge bevoegdheden ten aanzien van de koloniale zaken wer-
den ditmaal aan den Wetgever (dus: Koning in samenwer-








king met de Staten Generaal) voorbehouden, wonder ande-
ren: de vaststelling van de Reglementen op bet beleid der
regeering.
Dientengevolge ontving Suriname bet vierde Reglement,
teen uit handen van den Nederlandschen Wetgever, te
weten:
3. HET REGEERINGSREGLEMENT VAN 1865.
Hoewel in eenige onderdeelen gewijzigd, beheerscht dit
reglement nog heden ten dage het gansche bestuursbestek in
Suriname.
Het was voor Suriname een zeer gewichtig tijdperk, die
period waarin het reglement van '65 ontstond. De slavernij
was met den 1"tn Juli 1863 afgeschaft, de slavenbevolking
- dus bet overgroot deel der inwonenden werd daarme-
de als eene vrije bevolking geplaatst in de maatschappij en
deelgenoot gemaakt van hare voorrechten. Het is niet te loo-
chenen, dat de vrijmaking, moge zij wel wat last gekomen
zijn, op loyale wijze heeft plaats gehad en dat de ernstige
wil voorzat om aan de bevrijden recht te doen. Het regle-
ment, en vooral de toelichtingen, getuigen van dien geest.
Men moge zich bij bet lezen van deze toelichtingen al eens
afvragen of de werkelijkheid der plaatselijke toestanden
wel just gezien werd, toch doet bet aangenaam aan te be-
speuren hoe de Regeering alles deed om de gewezen slaven
te doen beseffen, dat zij inderdaad gelijkgerechtigden zou-
den worden met hunne vroegere meesters. Het vertegen-
woordigend regime werd in eere hersteld; het nieuwe Suri-
name had, naar de verklaring der Regeering, rechtma-
tige aanspraken op hernieuwing der voorrechten, bij de
,,fondamenteele condities" van 1682 aan de ingezetenen dier
volksplanting geschonken; een ware volksplanting, zoo
getuigde zij een overzeesch Nederlandsch gewest, welks
bewoners gesteld moeten worden in bet bezit van al die
rechten en vrijheden, welke in verschillenden vorm gegoten,
door.alle tijden been bet erfgoed van den Nederlander zijn
geweest...







Een Nederlandsch gewestl Het was er wel verre van:
35.000 slaven en 18.000 vrijen, wonder welke laatsten slechts
weinige eigenlijke Nederlanders. Edoch, het voornaamste is
de broederlijke geest, die uitging naar de nieuwe gemeen-
schap.
Het paste geheel in dien gedachtengang, dat een Vertegen-
wo rdigend Lichaam, Koloniale Staten genaamd, werd in-
gesteld. ,,Suriname" aldus heette het in de Regeerings-
stukken ,,die ontwikkeling in eigen Lodem vindt, heeft
,,recht op vertegenwoordiging." En de slaven van gisteren
zouden morgen (althans na 1 Juli 1873, op welken datum
het Staatstoezicht ophield en de volledige emancipatie in
trad) verkiesbaar zijn als Volksvertegenwoordigers en mo-
gen mede-kiezen, indien zij voldeden aan zekere, algemeen
gevorderde welstandseischen. Doch daarover later meer.
Aan het hoofd staat de Gouverneur, die het land bestuurt
in naam en als vertegenwoordiger des Konings, den Opper-
bestuurder naar de Grondwet van 1848.1) Hij wordt door
den Koning benoemd en oefent zijne waardigheid uit met
stipte inachtneming van 's Konings bevelen en is aan Hem
verantwoording schuldig voor zijn doen en laten. Hij moet
minstens 30 jaren oud zijn; hij mag het land niet verlaten
zonder verlof des Konings; hij mag geen handel driven, geen
geldelijke betrekkingen tot de zaken van het gewest hebben;
hij is strafbaar in gevallen van ambtelijke overtredingen, die
het Reglement omschrijft en die in het kort neerkomen op
eene bewaking van de richtige uitvoering van wettelijke
voorschriften en Koninklijke beslissingen.
Hij aanvaardt het bestuur door overlegging van een af-
schrift zijner akte van benoeming en van het proces-ver-
baal van het afleggen van zijn eed in handen des Konings,
en wel in eene plechtige zitting der Koloniale Staten. Het is
gebruik, dat de Gouverneur bij die gelegenheid eene rede in
1) Bij de laatste Grondwetherziening (zie Ned. Staatsblad
1922 nr 736) is het karakter van 's Konings opperbeatuur
eenigszins gewijzigd. In de verhouding van den Gouverneur tot
de Kroon brent dit geen principi*le verandering.







het College uitspreekt, waarin hij zijne plannen ontvouwt.
De benoeming geschiedt niet voor een bepaalden tijd, noch
bestaat er in dit opzicht een gebruik; de bestuursperioden
loopen dan ook uiteen.
Zijn plicht om de bepalingen van bet reglement niet te
schenden brengt mede, dat hij stipt in acht te nemen heeft
de daarin uitgesproken algemeene beginselen en bijzondere
rechten van de ingezetenen, die anderzijds hem eerbied en
gehoorzaamheid verschuldigd zijn. Hij zal voor oogen moe-
ten houden, dat (zooals in het reglement nog eens nadruk-
kelijk werd vastgelegd) slavernij in Suriname niet geduld
wordt; dat alien, die er zich bevinden, gelijke aanspraak
hebben op bescherming van person en goederen; dat uit-
levering alleen krachtens verdragen kan plaats hebben; dat
ieder, zonder voorafgaand verlof, door de drukpers zijne
gedachten of gevoelens mag openbaren; dat ieder bet recht
heeft verzoekschriften in te dienen bij de bevoegde macht
zoowel in Nederland als in Suriname; dat niemand tegen zijn
wil kan worden afgetrokken van zijn wettigen rechter; dat
tusschenkomst van bet Bestuur in rechtszaken verboden is:
dat ieder zijn godsdienstige meeningen met volkomen vrij-
heid mag belijden; dat het geven van onderwijs vrij staat aan
een iegelijk, die voldoende bewijzen van bekwaamheid en
zedelijkheid levert.
De taak van den Gouverneur is tweeledig: wetgevend en
besturend.
Voor de uitoefening van zijne wetgevende taak wordt hij
bijgestaan door de Koloniale Staten en den Raad van Be-
stuur.
,,De Koloniale Staten maken het vertegenwoordigend li-
chaam der kolonie uit." Aldus art. 92 van het Reglement.
Aanvankelijk bestond het College uit 4 benoemde en 9 ge-
kozen leden. Sedert de wijziging, die bij de wet van 2 Fe-
bruari 1901 JStaatsblad No 55) in het Reglement gebracht
werd, zijn de Staten geheel samengesteld uit verkozen leden
en wel naar den maatstaf van 66n lid op twee honderd kie-
zers, doch niet minder dan dertien en niet m6er dan 25 le-







den. Tot dusver is bet aantal voortdurend 13 geweest.
Om kiezer te zijn wordt vereischt: ingezetenschap, ten
minste 25-jarige leeftijd, bet volle genot der burgerlijke
rechten en bet betalen van inkomstenbelasting over f1400
jaarlijksch inkomen of meer, dan wel bet betalen in de ge-
zamenlijke directed belastingen van een som, die bij het kies-
reglement word vastgesteld en niet lager dan f20, noch
hooger dan /100 zal zijn. Dit bedrag is op f40 bepaald.
Verkiesbaar zijn: ingezetenen, die 25 jaar of ouder zijn en
in het volle genot van hunne burgerlijke rechten en die niet
onbekwaam zijn of uitgesloten (Gouverneur, Ondervoorzit-
ter en leden van den Raad van Bestuur, Gouvernements-
secretaris en actief dienende Militairen).
De leden hebben zitting voor zes jaren; om de 2 jaren
treedt een derde af. De Voorzitter en Ondervoorzitter wor-
den voor elk zittingsjaar door den Gouverneur uit de leden
benoemd. De Staten zelven benoemen hunnen Griffier. Zij
vergaderen in het openbaar, tenzij de Voorzitter of 4 leden
anders wenschen.
De Gouverneur kan in person of door een gemachtigde
de beraadslagingen bijwonen en eene raadgevende stem uit-
brengen. Als regel laat de Gouverneur zich vertegenwoordi-
gen. Wel open hij persoonlijk, ingevolge voorschrift, de
jaarlijksche zitting, die aanvangt op den 2* Dinsdag in Mei.
Hij kan de vergadering schorsen, sluiten en buitengewoon
bijeenroepen en is bevoegd de Staten te ontbinden.
Met deze Koloniale Staten nu oefent de Gouverneur zijne
wetgevende taak uit, voor zooveel betreft die wettelijke
maatregelen, die in den vorm van eene Koloniale Verorde-
ning getroffen worden.
Om de beteekenis hiervan duidelijk te maken, zij vermeld
dat de hoofdvormen voor in Suriname geldende wettelijke
regelingen zijn: wetten (Nederlandsche), algemeene maat-
regelen van bestuur (eveneens Nederlandsche, door denKo-
ning genomen) en koloniale verordeningen. Deze rangorde
geeft tevens een gradatie aan.
Wanneer dus de Gouverneur eene koloniale verordening







wil uitvaardigen, moet hij zich om medewerking tot de Sta
ten wenden. Hij doet dat door aanbieding van een ontwerp
met toeliching, dat in de Staten behandeld wordt op de-
zelide wijze als hier te lande een wetsvooidracht in de
Tweede Kamer. De Staten kunnen ook zelf een voorstel
aanhangig maken (recht van initiatief).
Nadat de gebruikelijke stadiEn doorloopen zijn, voor-
Icopig verslag, memories van antwoord, eindverslag, monde-
linge behandeling in vergadering, in tegenwoordigheid van
een gedelegeerde van den Gouverneur, ontvangt de Gou-
verneur bet ontwerp terug van de Staten, al of niet gewij-
zigd (recht van amendmentt, voorzien van de mededeeling
der goedkeuring van het College of van zijn bezwaar daar-
tegen. De Gouverneur is niet verplicht een goedgekeurd ont-
werp te arresteeren; hij kan echter evenmin vaststellen een
ontwerp, dat door de Staten is afgekeurd. Slechts een goed-
gekeurd ontwerp is daarvoor vatbaar en dus is de Gouver-
neur in zijne wetgeving afhankelijk van de medewerking der
Staten.
Zulk eene verordening moet worden afgekondigd. De
Gouverneur mag daartoe als regel niet overgaan v66rdat hij
bericht heeft ontvangen, dat bij den Koning, Wien hij de
vastgestelde verordening onmiddellijk toezendt, geen voor-
nemen bestaat om gebruik te maken van het recht van ver-
nietiging, hetwelk aan de Kroon is voorbehouden voor ge-
vallen van strijd met eene wettelijke reeling van hooger or-
de of met het algemeen belang.
De bevoegdheid van den Gouverneur op wetgevend ge-
bied is beperkt door het voorschrift, dat de koloniale ver-
ordening niet mag treden in de reeling van hetgeen gere-
geld is bij wet of bij algemeenen maatregel van bestuur
(Koninklijk besluit), dus door een hoogeren wetgever. Na-
tuurlijk mist hij evenzeer bevoegdheid tot regeling van
onderwerpen, ten aanzien waarvan uitdrukkelijk een hooger
wetgever aangewezen is. Bovendien is echter, door de reeds
vermelde wet van 2 Februari 1901 eene wijziging in het
Reglement gebracht, ten gevolge waarvan alle onderwerpen,







die de Gouverneur bevoegd is wettelijk te regelen, ook hij
Koninklijk besluit (algemeenen maatregel van bestuur) ge-
regeld kunnen worden en dus aan zijne wetgevende be-
voegdheid onttrokken. Door deze bepaling is feitelijk een
principieele inbreuk gemaakt op bet stelsel van autonomie,
dat aanvankelijk in bet Regeeringsreglement voor Suriname
is aangenomen.
Hetgeen hiervoren is medegedeeld aangaande de kolo-
niale verordeningen geldt niet in alle opzichten voor de
begrootingsverordening. Daarover zal gehandeld worden
bij de bespreking van de financing.
Ook de Raad van Bestuur staat den Gouverneur bij in
zijn wetgevenden arbeid. Deze Raad is een ambtelijk col-
lege, bestaande uit den Gouverneur zelven als Voorzitter en
verder een Ondervoorzitter en drie leden, alle vier door den
Koning benoemd. Daarenboven kunnen door den Koning
buitengewone leden aan den Raad worden toegevoegd. Op
wetgevend gebied is de Gouverneur verplicht den Raad te
hooren over alle ontwerp-verordeningen, die hil aan de
goedkeuring van de Koloniale Staten wil onderwerpen of
die de Staten eigener initiatief hem aanbieden.
Die verplichting rust ook op hem met betrekking tot een
nog niet genoemden vorm van wetgeving: de besluiten des
Gouverneurs, houdende algemeene maatregelen tot uitvoe-
ring van algemeene verordeningen. Beschikkingen, die te
vergelijken zijn met de reeds meermalen genoemde Konink-
lijke algemeene maatregelen van bestuur.
De Gouverneur is echter niet gehouden aan het advies
van den Raad; hij beslist zelfstandig. De Koning kan intrek-
king of wijziging van dergelijke besluiten gelasten.
De Bestuurs-bevoegdheid van den Gouverneur is uiteraard
zeer uitgebreid. Wel zijn eenige bevoegdheden aan de
Kroon voorbehouden, met name sommige benoemingen en
bezoldigingsregelingen, te weten: die van den President, Le-
den en Griffier van bet Hof van Justitie, van den Procureur-
Generaal, den Administrateur van Financien en den Agent
General en Sub-agent voor de Immigratie. Ook zijn eenige







bestuursbevoegdheden van den Gouverneur in het Regee-
ringsreglement omschreven: hij heeft het opperbevel over de
aanwezige krijgsmacht, te land en te water; hij kan, als er
dringende redenen zijn, voorloopige overeenkomsten sluiten
met vreemde machten; hij benoemt, schorst en ontslaat alle
ambtenaren (tenzij aan den Koning voorbehouden of aan
anderen opgedragen), hij regelt de bezoldigingen (voor zoo-
ver niet aan den Koning voorbehouden of bij algemeene ver-
ordening geregeld), hij heeft het recht van gratie en dispen-
satie, zorgt voor de afkondiging van wettelijke regelingen,
doch naast dit allies heeft hij legio ongenoemde bevoegd'he-
den en plichten te vervullen.
Zooals reeds opgemerkt, is hij voor de uitoefening van
alle ziine daden en verzuimen verantwoordelijk aan den Ko-
ning. Aan de Koloniale Staten is hij niet verantwoordelijk.
Wel kunnen zij zich in zoover ook inlaten met zijne be-
stuursgestie in engeren zin, dat zij de belangen van het land
kunnen voorstaan bij den Koning en de Staten-Generaal
(recht van petitie) en dat zij hem kunnen uitnoodigen in-
lichtingen te even (recht van interpellatie), welke hij ge-.
houden is te verstrekken, wanneer hij meent dat te kunnen
doen zonder schade voor de hem toevertrouwde belangen.
In de uitoefening van zijne bestuursfunctie wordt de
Gouverneur mede ter zijde gestaan door den Raad van Be-
stuur en verder door verschillende administrative organen.
Hij moet den Raad hooren in gevallen, waarin het is voor-
geschreven (bijvoorbeeld bij de weigering van concession
voor delfstoffen-ontginning) en voorts wanneer hij het in bet
belang van zijne verantwoordelijkheid gewenscht acht. Ook
hier is hij niet-aan het advies van den Raad gebonden. Het
Reglement eischt alleen overeenstemming met de meerder-
heid van den Raad, indien de Gouverneur eene verordening
wil afkondigen, v66rdat de Kroon gelegenheid gehad heeft
te doen blijken van een mogelijk voornemen tot vernietiging.
De in de stad gevestigde administrative organen zijn: de
Gouvernementssecretarie, het Kabinet van den Gouverneur
met den Gouvernementssecretaris als hoofd ; het Parket








van den Procureur-Generaal, waaronder het reobts- en po-
litiewezen ressorteert; de Administratie van Financien, on-
der den Administrateur; het Immigratiedepartement wonder
den Agent Generaal; het Departement van Onderwijs, wonder
den Inspecteur van het Onderwijs; het Landbouwproefsta-
tion (voorheen Departement van Landbouw, Nijverheid en
Handel) wonder den Directeur-Plantkundige; de Openbare
Gezondheidsdienst, wonder den Geneeskundig-Inspecteur;
het Departement van Openbare Werken en Verkeer, wonder
den Directeur; het Militair Departement, wonder den Com-
mandant der Troepen, die tevens als Opperbrandmeester
aan het hoofd staat van den afzonderlijken diensttak Brand-
weer.
Voor zooveel noodig zullen deze zgn. Bestuursafdeelingen
later nog ter sprake komen.
Aan het hoofd van de districten, waarin het gebied buiten
de stad Paramaribo verdeeld is, staan District-commissaris
sen, die in hunne ambtskringen den Gouverneur vertegen-
woordigen en rechtstreeks wonder zijne bevelen plaatselijk
het bestuur uitoefenen. De districten zijn, van West naar
Oost: Nickerie, Coronie, Saramacca, Suriname, Comme-
wijne en Marowijne. (Gouv. blad 1927 n" 34 en 35).
Ook enkele bijzonderheden van den arbeid der Commis-
sarissen zullen, zoo noodig, later besproken worden.
Het hiervoren medegedeelde omtrent de bevoegdheden
van den Gouverneur geldt voor normal toestanden. In ge-
val van oorlog, opstand of andere dringende omstandighe-
den gaat zijne competentie veel verder, tot aan de schorsing
van wetten toe.
Ten slotte nog de opmerking, dat het Regeeringsregle-
ment gewijzigd zal moeten worden in verband met de jong-
ste Grondwetsherziening. Eene Commissie hier te lande
heeft de noodig geworden veranderingen ontworpen. Hare
voorstellen zijn nog in overweging.












HOOFDSTUK III


RECHTSBEDEELING
1. ALGEMEEN
Geheel in overeenstemming met de beginselen, die, gelijk
uiteengezet werd in Hoofdstuk II, richting gaven aan de
Staatsinrichting, werd het recht in Suriname geschoeid op
Nederlandschen leest en gelijkvormig toebedeeld aan alle
groepen der bevolking. In deze woorden heeft artikel 117
van het Regeeringsreglement den weg gewezen:
,,Het burgerlijk regt, dat van koophandel en de burger-
lijke regtsvordering, het strafregt en de strafvordering, ook
ten opzigte der koloniale gewapende magt te land en te
water, de' regtspleging in zake van belastingen, het notaris-
ambt, de industriele, letterkundige en kunsteigendom, en
het. stuk der maten en gewigten worden, zooveel mogelijk
overeenkomstig met de in Nederland bestaande wetten,
dcor koloniale verordeningen geregeld."
Voor hen, die bekend zijn met de rechtsbedeeling in
Oost-Indie zal het op zichzelf geen vreemden indruk ma-
ken, dat ook in Suriname ten deze het concordantie-begin-
sel geldt. Maar wat wel Suriname belangrijk onderscheidt
van Oost-Indie is, dat bet aldus gevormde recht geldend is
voor alle ingezetenen, van wat ras en herkomst ook, zoodat
men er niet heeft het dualisme van recht van onzen Oost,
waar de rechtstoestand van Europeanen en met dezen gelijk-
gestelden in vele opzichten beheerscht wordt door een ge-
heel ander recht dan die van Inlanders en met dezen ge-
lijkgestelden.







Noch op bet gebied van bet eigenlijk recht, noch op dat
van belastingen of van bestuur of onderwijs is in Suriname
dualisme ingevoerd. Nu bestond daarvoor in 1865 eigenlijk
ook geen reden. Voor de gewezen slaven most een recht
worden opgebouwd en hoewel reeds Oosterlingen als arbei-
ders in bet land gebracht waren Chineezen die een
eigen recht medebrachten, was hun aantal toen nog niet
groot en hunne omstandigheden waren er ook niet naar
om aan een afzonderlijk recht voor hen te denken. Ook
later echter, toen gaandeweg duizenden Britsch-Indiers en
Javanen in bet land kwamen, bleef de 66nheid gehand-
haafd. Ook zij zijn dus onderworpen aan wat men in Oost-
Indie zou noemen bet Europeesch recht; burgerlijk recht,
handelsrecht, strafrecht, grondrechten, het is alles hetzelfde
voor allen; dezelfde organen bedienen hen en den zuiveren
Nederlander; zij betalen geen andere belastingen, zij genie-
geen ander onderwijs.
Het moet voor den Javaan, bijvoorbeeld, wel vreemd zijn
indien hij er over nadenkt dat hij huwt voor den amb-
tenaar van den burgerlijken stand, de kinderen nit zijn
huwelijk daar aangeeft, ter inschrijving in de registers als
elke Hollander. Toch is met betrekking tot het huwelijk in
zoover afwijking van het algemeen geldend recht toegelaten,
dat krachtens eene verordening van 1908 aan Aziaten, die
als immigranten in Suriname aankomen, eenige formeele
faciliteiten worden verleend ten aanzien van den huwbaren
leeftijd, de ouderlijke toestemming, en de afkondigingen.
De leeftijd is, in afwijking van het Burgerlijk wetboek, ge-
steld op 15 jaar voor de mannen, 13 jaar voor de vrouwen;
ouders en groot-ouders, die niet in Suriname zijn, worden
geacht te ontbreken; de toestemming wordt in dat geval
verleend door den Agent Generaal; binnen 4 dager na aan-
komst kunnen immigranten verklaren dat zij gehuwd zijn
of wenschen te huwen; die verklaring treedt in de plaats
van de afkondiging en wordt aangeplakt; tenzij de Agent
General termen vindt voor stuiting, wordt dan bet huwelijk
in zijne tegenwoordigheid gesloten.







Hoewel voor allen bestemd en geldend voor allen, zijn
er toch twee bevolkingsgroepen, die a's regel niet effectief
door bet recht bereikt worden: de Boschnegers en de India-
nen, in wier woonsteden de regelmatige toepassing van het
recht wegens de afgelegenheid en het gebrek aan bestuurs-
middelen onuitvoerbaar is.
De uitvoering van het beginsel van zooveel mogelijk ge-
lijk recht met Nederland, heeft er wel eens toe geleid om in
Suriname rechtsregelen uit de Nederlandsche wetgeving
over te nemen, hoewel de toestanden er niet naar waren of
de middelen en gelegenheden ontbraken om daaraan die
uitvoering te even, welke hier te lande de goede working
verzekert. Zoo zijn in Suriname de kinderwetten formed
ingevoerd, een voogdijraad is ingesteld, maar de uiteinde-
lijke, practische toepassing stuit voortdurend op feitelijke
bezwaren.
Met deze opmerkingen ten aanzien van bet recht in het
algemeen moge hier volstaan worden, daar eene rechtsbe-
schrijving voor het grootste deel niets specifiek Surinaamsch
zou hebben.
Enkele, in het Regeeringsreglement vastgelegde voor-
schriften met betrekking tot den rechtstoestand zijn hier-
voren, en in Hoofdstuk II bij de bespreking van de bevoegd-
heden van den Gouverneur, reeds vermeld. Het Reglement
wijdt een afzonderlijk hoofdstuk aan het ,,regtswezen",
waaraan het aangehaalde art. 117 is ontleend, en dat aan-
vangt met de verklaring, dat in Suriname recht gesproken
wordt in naam des Konings. Het hoofdstuk beat verder
de bepaling, dat niemand van zijn eigendom kan worden
ontzet dan langs den hier te lande ook bekenden weg van
onteigening; het verzekert, voor zoover toelaatbaar, de per-
soonlijke vrijheid, de souvereiniteit van de woning en het
briefgeheim. In dit verband kan nog genoemd worden het
elders in het Reglement erkend recht van vereeniging ea
vergadering.








2. RECHTSPRAAK

De rechtspraak is toevertrouwd aan:
1. de Ommegaande Gerechten, een tweetal : bet Oostelijk
en het Westelijk Ommegaand Gerecht. De Ommegaande
Rechter is een alleensprekend rechter. Aan hem compe-
teert de kennismaking van overtredingen en van eenvoudige
misdrijven, waarop geen zwaardere straf gesteld is dan
eene vrijheidsstraf van zes maanden of een boete van
/ 1000.
2. de Kantongerechten, vier in aantal: te Paramaribo en
in de districten Nickerie, Coronie en Marowyne. Alleen
Paramaribo heeft een eigen kantongerecht; de andere heb-
ben er tezamen 66n. Het kantongerecht heeft in strafzaken
dezelfde rechtsmacht als bet Ommegaand Gerecht en boven-
dien de rechtspraak in burgerlijke zaken, indien de vor-
dering niet meer beloopt dan f 25, en wel zonder hooger
beroep ; terwijl behoudens hooger beroep de competentie
zich uitstrekt over zekere, in de Rechterlijke Organisatie
omschreven burgerlijke zaken van boven f 25 tot ten hoog-
ste f 300.
3. Het Hof van Justitie, gevestigd te Paramaribo, bestaan-
de nit een Voorzitter, ten minste twee en ten hoogste drie
Leden, alien rechtskundigen (tenzij door den Koning dispen-
satie wordt verleend), voor het leven door den Koning
benoemd. Het Openbaar Ministerie wordt waargenomen
door den Procureur-Generaal en den Advocaat-Generaal.
Het Hof houdt toezicht op de geregelde afdoening van alle
rechtsgedingen en de behoorlijke vervolging van alle mis-
drijven. Het neemt in eersten aanleg kennis van alle burger.
like zaken en strafzaken, waarvan de berechting niet aan
een anderen rechter is opgedragen. In hooger beroep oor-
deelt het over de daarvoor vatbare uitspraken van de Kan-
tonrechters en Ommegaande Rechters en beslist in juris-
dictiegeschillen van dezen.
4. De Hooge Raad der Nederlanden, welk College hol








van beroep is in burgerlijke zaken, door bet Hof van Justitie
berecht, en in strafzaken hof van cassatie in bet belang der
wet
Volgens art. 66 van het Regeeringsreglement kan aan
den Raad van Bestuur rechtsmacht verleend worden in ge-
schillen van bestuur. Tot dus ver is het echter nog niet
geschied.
De Surinaamsche strafwetgeving kent nog twee straffen,
die in de Nederlandsche wet onbekend zijn : de gedwongen
tewerkstelling, verbonden aan de vrijheidsstraf en welke
verzwaard kan worden door het aansmeden van een getting
met kogel aan bet been, en de doodstraf. Nadat vele jaren
de doodstraf niet was toegepast, is zij een paar jaren gele-
den uitgevoerd aan een deported (vluchteling uit de Fran-
sche strafkolonie in Cayenne) en aan een Britsch-Indier.

3. VEILIGHEID

De Procureur Generaal is, gelijk in Hoofdstuk II reeds
gezegd werd, tevens Hoofd eener Bestuursafdeeling en als
zoodanig de rechtskundige voorlichter van den Gouverneur.
Hij staat aan bet hoofd der Gewapende Politie, bet gewone
beveiligingskorps, ingesteld ingevolge bet Regeeringsregle-
ment, waarvan de directed chef de Commissaris van Politie
is en dat verder is geincadreerd met een Hoofdinspecteur,
Inspecteurs en Adjuncten en overigens bestaat uit Hoofd-
agenten en Agenten (227 man). Eene zeer oude veiligheids-
dienst, reeds nit den tijd van Gouverneur van Aerssen van
$ommelsdijck, is de Gewapende Burgermacht in de distric-
ten, eene rustende schutterij. Tot voor eenige jaren had
Paramaribo nog eene dienstdoende schutterij, die than
ook rustend gemaakt is.
In verband met de veiligheid en bet bewaren van rust en
orde, moge hier ter plaatse melding gemaakt worden van
de Militaire Macht, bestaande uit 66n compagnie Infanterie.
Wonder de zorgen van den Procureur-Generaal ressortee-
ren ook de gevangenissen. Naast twee huizen van bewaring

























De rivier oddr Paramaribo.


De zoning van den Gouverneur.








in Nickerie en Coronie en de districts-lokalen voor preven-
tief vastgehouden personen en voor hen, die op zijn langst
8 dagen opgesloten worden, zijn er twee hoofdgevangenis-
sen: die ter plaatse van het voormalig fort Nieuw Amster-
dam, aan de samenvloeiing van de Suriname en de Comme-
wijne, voor de zwaarst-gestraften, en het Burgerlijk en mili-
tair huis van verzekering in bet fort Zeelandia te Parama-
ribo, het oude fort Willoughby, dat Crijnssen in 1667 op
de Engelschen veroverde, en waarin diegenen worden op-
genomen, wier straftijd niet langer duurt dan 3 maanden.


Suriname












HOOFDSTUK IV


LANDBOUWBEDRIJF

1. ALGEMEEN
Bij de behandeling van de bedrijven in Suriname behoort
ongetwijfeld het landbouwbedrijf vooropgesteld te worden,
aangezien dat het hoofd-bedrijf van het gewest is en zal
moeten blijven. Zooals later zal blijken, zijn er wel is waar
ook eenige ontginnings- en verzamelbedrijven, terwiji de
mogelijkheid niet is uitgesloten, dat te eeniger tijd het mijn-
b drijf, met name voor de winning van ijzererts, nog eeni-
ge uitbreiding zal ondergaan, doch Suriname is van natuur
een landbouwland, waartoe de klimatologische omstandig-
heden, de bodemgesteldheid en de vruchtbaarheid elk het
hare bijdragen.
Vooral in het kustland, de alluviale strook waarover
in Hoofdstuk I reeds gesproken werd, is de bodem z66r
vruchtbaar. Het tegenwoordig landbouwbedrijf is geheel in
dat gebied geconcentreerd, doch beslaat slechts een klein
gedeelte van het bereikbare land en nauwelijks een 5000te
van bet geheele territoir. Van bet total der bevolking, de
boschnegers en indianen niet medegerekend, is 38% werk-
zaam in den landbouw, en, indien men alleen de volwassj-
nen recent, ongeveer 65% van de volwessen mannen en 55%
van de volwassen mannen ex. vrouwen te zamen. Het behoeft
dus geen nader betoog, dat het landbouwbedrijf voor de eco-
nomie van overwegende beteekenis is. Duidelijk is dan ook
waar te nemen de volstrekte afhankelijkheid van den meer-







deren of minderen welstand der bevolking van den gang van
zaken in den landbouw en bet lijdt, naar de meening van
schrijver dezes, geen twijfel dat Suriname uit den gedrukten
economischen toestand all6kn is op te beffen, wanneer het
gelukken mocht een bloeiend landbouwbedrijf te vestigen.
Men onderscheidt twee bedrijfsvormen: groote en kleine
landbouw.
De groote landbouw, bet oudste bedrijf, waarvan de aan-
vang valt in de eerste helft der 17de eeuw (1630 vestigde
Marshall of Marechal zich aan de Suriname om er tabak te
verbouwen), is het plantage-bedrijf, dat ten doel heeft ge-
wassen voor den uitvoer te kweeken; de kleine landbouw
legt zich hoofdzakelijk toe op het telen van voedingsgewas-
sen voor plaatselijk gebruik. Het is dus bet boerenbedrijf.
De onderscheiding dagteekent reeds van den slaventijd,
toen aan vrijgelatenen een stuk ground ter bewerking ten
eigen nutte werd afgestaan. De uitbreiding en ontwikkeling
van den kleinen landbouw valt echter eerst na afschaffing
van de slavernij. Bij de bespreking van de grondrechten en
de immigratie zullen hierover nadere bijzonderheden wor-
den medegedeeld.
De groote landbouw wordt uitgeoefend op plantages, de
kleine op z.g.n. gronden, of geliik het gewoonlijk wordt uit-
gedrukt: ,,grondjes". In de officieele taal pleegt wonder groot
landbouwbedrijf verstaan te worden bet bedrijf op uitge-
strektheden van meer dan 25 Hectaren. Hectare is de ge-
bruikelijke vlaktemaat in Suriname; als onderdeel akker,
n.l. 3/7 Hectare; als lengtemaat wordt veel gebezigd de
Surinaamsche getting, ruim 20 Meter.

2. GROOT-LANDBOUWBEDRIJF
Zooals gezegd, is de plantage het bedrijfsterrein. De eer-
ste Europeesche kolonisten legden die plantages aan langs
de oevers der rivieren en kreken, eerst booger-op, waar de
bodem zich verheft, doch al spoedig (eind 17* eeuw) aan
den benedenloop in het laagland. In verband met het be-







langrijk tij-verschil was het noodig de plantgronden te
beschermen tegen het brakke vloedwater door den aanleg
van een dam aan de river. Rechthoekig op den stroom
werd de plantage aangelegd, de korte zijde aan den oever-
kant, in den vorm van een polder: v66raan de voordijk
(voorpolder zegt men in Suriname), aan de beide zijden
de zijdammen als scheidingslijnen met aangrenzende plan-
tages (zijpolders of zijlijnen) en achteraan de achterdijk
(achterpolder), welke dienen most als bescherming tegen
bet boschwater, dat vooral in den regentijd z66r over-
vloedig kan zijn. .Binnen die dammen werden slooten en
slootjes gegraven, de vaartrenzen, loostrenzen en trekkers,
zooals zij heeten. De vaartrenzen waren bestemd voor her
bereiken van de beplantingen en het vervoer van de pro.
ducten; de loostrenzen en trekkers, die te zamen een af-
zonderlijk geheel vormden, voor den waterafvoer en wa-
teraanvoer. Op de hoofd-loostrenzen, waarin de trekkers
uitloopen, werden aan de rivierzijde sluizen gebouwd in den
voorpolder, een eind van de river zelve af, dierwijze dat
het overtollig water bij eb zou kunnen worden uitgelaten en
door de z.g.n. sluiskreek, in het voorland gegraven, zou kun-
nen wegvloeien. In den achterpolder groef men kokers om
zoo noodig boschwater te kunnen innemen.
In dezen aanleg, die tot den huidigen dag bewaard is, kan
duidelijk het werk der Zeeuwen herkend worden, die in Su-
riname overeenkomstige omstandigheden ontmoetten als tot
hun polder-aanleg in Zeeland hadden geleid. In metselbouw
en vormen der sluizen is het vaderlandsch voorbeeld terug
te vinden en de doelmatigheid van het system bewijst wel
de kundigheid van die eerste kolonisten.
Van de oorspronkelijke gewassen van den grooten land-
bouw, tabak, indigo, katoen, suiker, cacao en koffie zijn al-
leen de laatste drie overgebleven als regelmatige culture.
Katoenaanplant is den laatsten tijd weder als proef ter hand
genomen.
De suikerrietcultuur mag wel als de oudste beschouwd
worden. Als historische bijzonderheid worde vermeld, dat







Columbus reeds in 1493 pogingen aanwendde die niet ge-
lukten om suikerriet te planten op Santo Domingo. Abra-
ham Crynssen trof bij zijn komst in Suriname 23 suikerplan-
tages aan. In 1833 was het aantal gestegen tot 105; bet daal-
de geleidelijk tot 92 in 1853, 64 in 1873 jhet jaar der volle-
dige cmancipatie van de slaven) en viel daarna in z6er
sterke mate terug. Thans zijn er nog slechts 5 suikerplan-
tages over: Marienburg (met Zoelen), Rust en Werk aan de
Commewyne, Alliance aan de Cottica en Waterloo en Ha-
zaad in bet district Nickerie. Het is echter opmerkelijk dat
de productive van die 5 plantages zeer veel gunstiger is dan
die van de vroegere: de 105 van 1833 hadden een t roductie
van 19000 ton, de tegenwoordige 5 in 1914: 15000 ton en
in 1926: 14000; het gemiddelde over de laatste 15 jaren is
+12000 ton.
De verwerking van het riet heeft plaats in fabrieken
op de plantages, waarvan er 66n, die van Marienburg, een
paar jaren geleden gemoderniseerd is. Groot is bet be-
plante areaal niet, althans niet in volstrekten zin, wal ver-
houdingsgewijze (n.l. 3300 Ha.), maar de gunstige gesteld-
heid van bodem en klimaat voor bet gewas kamt duidelijk
uit in het feit, dat dezelfde velden jaren achtereen, ja tien-
tallen van jaren, zonder rust beplant worden en dat meer-
dere, zelfs tot 5 snitten van dezelfde plant mogelijk zijn.

De cacaocultuur was eenmaal een belangrijk bedrijf, ook
van den kleinen landbouw. In 1684 werden de eerste cacao-
zaden ingevoerd door Franqois van Aerssen van Chatillon,
zoon van den Gouverneur van Aerssen van Sommelsdyck;
omstreeks 1799 ontstonden de eerste cacaoplantages. In
1860 was de productive gestegen tot 270 ton, tien jaren later
tot 500 ton, welke productive weer tien jaren later verdub-
held was. In 1895 werd bet hoogtepunt van 4500 ton be-
reikt.
Toen echter brak eene ziekte in bet gewas uit, bekend
wonder den naam van krullotenziekte, in bet negerengelsch
genoemd: bigi foetoe loetoe, dat is: dikke-beenan-loten,







daar de hypertrophisch ontwikkelde uitwassen, die aan den
zieken boom ontstonden, de spraakmakende gemeente
deden denken aan de opgezette beenen van lijders aan fila-
ria (elephantiasisbeenen). Op de onverklaarbaarste wijze
breidde de ziekte, waarvan men de ware oorzaak destijds
niet kon vaststellen, zich nit; de vruchten verschrompelden,
de boomen stierven af: tien jaren later was de productive
tot 1/, gedaald (850 ton) en wel is intusschen door de
toepassing van bestrijdingsmethoden als gevolg van bet
wetenschappelijk onderzoek aan het inmiddels opgericht
Landbouwproefstation verbetering ingetreden, te veel was
reeds verloren gegaan; de cacaocultuur is in verval geble-
ven. In de laatste 10 jaren tot 1926 bedroeg de productive
gemiddeld 1400 ton per jaar. Een in 1925 heerschende
bijzondere droogte beeft den laatsten knauw aan de cacao-
cultuur gegeven; de opbrengst liep in 1926 terug tot 140 ton,
dus 1/10 van het gemiddelde.
De cacao wordt op de plantages verwerkt tot de droge
boon, Na fermentatie in bakken in de fermenteerschuur ge-
durende 5 tot 7 dagen, worden de van het vruchtvleesch be-
vrijde pitten, hetzij in de zon gedrcogd op de gemetselde
droogvloeren (de ouderwetsche manier) of op platte wagens
op rails, die tegen den avond of als het begint te regenen, in
de loodsen gereden worden, of wel kunstmatig in droog-
trommels met heete lucht.

De vroeger geteelde koffie was de Surinaamsche koffie,
een Arabica. In bet begin der 18de eeuw werd de eerste aan-
plant aangelegd; in 1718 het eerste product opgezonden
naar Amsterdam. In het midden der 18* eeuw telde men
reeds 280 koffieplantages en aan bet eind der eeuw beliep
de productive 7500 ton. Hoewel op de plaatselijke market nog
wel Surinaamsche koffie in kleine hoeveelheden wcrdt aan-
getroffen, heeft de aanplant sedert 1881 plaats gemaakt voor
dien van Liberiakoffie, als gevolg van de omstandigheid, dat
de vruchten van de Surinaamsche koffie gelijktijdig rijpen
en dus in den pluktijd beschikt moet kunnen worden over






een sterke arbeidsmacht, een eisch waaraan, na de afschaf-
fing van de slavernij en de toen ingetreden schaarschte van
arbeiders, niet kon worden voldaan. De Liberia draagt tege-
lijkertijd bloesems, gedijende vruchten en rijpe vruchten,
zoodat de pluk geleidelijk kan geschieden. De Liberia-aan-
plant is vooral na de mislukking van de bacovencultuur
(waarover later) belangrijk uitgebreid. Gemiddeld werd de
laatste 10 jaren, aan 1926 voorafgaande, 1960 ton per jaar
voortgebracht, tegen 1600 ton per jaar in het daaraan voor-
afgaand 10-jarig tijdvak. In 1926 was de productive sleohts
1760 ton als gevolg van de droogte van 1925.
Zoowel koffie als cacao word gekweekt wonder schaduw-
boomen. De inboorling noemt die boomen koffie-mama,
om hun beschermend karakter.
Toen de krulloten-ziekte een noodtoestand voor den
landbouw veroorzaakt had, is met geldelijken steun uit de
openbare kas een aanvang gemaakt met den aanplant van
bacoven op groote schaal. De Surinaamsche bacove is de
vrucht, die hier banaan en in Indie pisang genoemd wordt.
De Surinaamsche banaan, een belangrijk voedsel, word niet
rauw gegeten, maar gebakken of gekookt tomtomm). Door
een overeenkomst met de United Fruit Company te Boston
was de afzet van hbet product van 3000 Hectaren aanplant
rerzekerd. Alle hoop was op deze cultuur gevestigd en
inderdaad scheen zij veel te beloven, doch reeds een jaar
na de eerste verscheping (1908) vertoonde zich eene ziekte
in bet gewas, de zgn. Panamaziekte, die ontzettend voort-
,woekerde. In 1910 konden nog 650.000 bossen verscheept
worden; in 1913 was het met de bacovencultuur gedaan.
In bet lot van een snellen ondergang deelde ook de plan-
tage-rubber (hevea). De aanplant had plaats in verband met
die van bacoven; de bacovenplant was de beschermer van
de jonge heveaplantjes. Eene bladziekte tastte de boomen
aan en weldra most ook deze cultuur worden afgeschreven.
In den laatsten tijd heeft de atoencultuur de aandacht.







In Nickerie, in Beneden Saramacca, Beneden-Commewyne
en Coronie zijn beplantingeno aangelegd. Hoewel de kwali-
teit gunstig beoordeeld wordt, schijnt de afzet van de gepro-
.duceerde luxe katoen (Sea Island) moeielijkheden op te le-
veren. In 1926 werd 66000 K.G. voortgebracht.
3. KLEIN-LANDBOUWBEDRIJF.
Langs de oevers van rivieren en kreken, in een rij naast
elkander of aangelegd op vroegere plantages van het groot-
bedrijf, thans in perceelen verdeeld de zgn. vestigings-
plaatsen liggen de ,,grondjes" der kleine landbouwers,
bonte tuinen van rustieken aanleg, waarop dooreen tal van
gewassen, hoofdzakelijk ter voorziening in voedselbehoeften,
worden verbouwd. Voordat het zoover is, dat de aanplan-
tingen wat opleveren, is zwaar werk verricht moeten wor-
den, vooral wanneer bet perceel een beboscht terrein is en
dus veel inspanning gevergd wordt om in den chaos van
groote, sterke boomen en wild onderbosch ruimten voor de
planterij te maken. Met houwer en bijl wordt de harde strijd
gevoerd, waaraan ook vrouwen en volwassen kinderen deel-
nemen. De hooge boomen worden na verwijdering van het
onderbosch geveld. Zij vallen kris en kras door elkaar en
met houwen en branden wordt zooveel mogelijk orde ge-'
wrocht (,,wroko" luidt het harde, store Negerengelsche
woord voor werken) om tusschen de onwrikbare stompen
der gevelde boomen, die in den ground gelaten worden tot
ze van zelf verrotten (wat jaren kan duren-), te kunnen
zaaien en planten en delven voor de afwatering.
Op de vestigingsplaatsen is dat anders. Zooals gezegd, zijn
het vroegere plantages. Zij worden van Overheidswege we-
der in orde gebracht voor zooveel betreft de dammen, loos-
en vaartrenzen en sluiswerken, en in perceelen verdeeld van
ongeveer 1 tot 3 Hectaren, die ter beschikking worden ge-
steld van gegadigden. Hoewel die perceelen door de opge-
zetenen zelven plantklaar gemaakt moeten worden en er dus
nog heel wat werk te doen valt aan opruimen en wieden, is
die arbeid daar veel minder zwaar, aangezien het oerbosch





49

ontbreekt. Toch mag men niet gering denken over de wil-
de begroeiing van zoo'n oude plantage. De groote vrucht-
baarheid van den bodem heeft ten gevolge, dat een planta-
ge die niet meer geregeld bewerkt wordt, al heel gauw
opschiet in wied (kapoeweri heet het in Suriname) en een
echte wildernis wordt, tot z.g.n. secundair bosch toe.
Creolen, Britsch-Indiers en Javanen zijn de opgezetenen
van de grondjes en vestigingsplaatsen, en hunne onderschei-
den ras-eigenschappen en neigingen teekenen zich in hunne
vestigingen af.
De Creool wonder welke benaming hier samengevat wor-
den de van ouder op ouder in Suriname gevestigden -
gaat te werk op extensive manier; hij doet niet veel aan re-
gelmatige grondbewerking, noch aan bemesting; Lij houdt
dan ook geen vee en blijft conservatief bij de aloude gewas-
sen: cassaven (aardvruchten), mais (koorn) en bananen. De
Creolen waren de laatsten, die medededen aan de uitbrei-
ding van de rijstcultuur. Dit verschijnsel moet echter niet
toegeschreven worden aan aangeboren luiheid; de Creool
kan hard werken (hij is b.v. een geduchte delver), maar er
bestaat bij hem een tegenzin tegen automatisch terugkeeren-
den arbeid.
De Britsch-Indier plant intensief, hij benut hetzelfde stuk
ground tijden achtereen; hij is wel en met voorliefde vee-
houder; hij vestigt zich bij voorkeur op een plaats, waar hij
gelegenheid vindt voor afzet van melk en producten waar
dus handel te driven is. Dat ligt in zijn aard: hij is zuinig
en er op uit geld te verdienen, vooruit te komen.
De Javaan heeft niet dien zuinigen, vooruitzienden aard:
hij street er in de eerste plaats naar om zooveel mogelijk
aan te planten wat hij voor eigen behoeften noodig heeft.
Zijn erf, zijn huis, zijn aanplant ondersdheiden zich door
grootere netheid. Hij neigt, m6er dan de anderen, naar be-
haaglijke weelde.
De Britsch-Indiers en Javanen zijn rijstbouwers. Ten ge-
volge van de oorlogsomstandigheden, en de daardoor ont-
stane verhindering in den geregelden aanvoer van riist nit







het buitenland is aan den rijstaanplant in de oorlogsjaren
een belangrijke uitbreiding gegeven. De +2000 ton padi-
productie van 1910 steeg tot +21500 ton in 1926, waar-
door vrijwel aan de geheele behoefte van Suriname door
eigen aanplant kan worden voldaaa. De rijst wordt veelal
niet op het grondie zelf, doch op special rijstpolders in de
nabijheid verbouwd. Uitgestrekte rijstpolders zijn, met name
in het district Nickerie, in de later jaren aangelegd
Overigens vindt men ook op de perceelen der Britsch-
Indiars en Javanen de gebruikelijke gewassen van den
Creoolschen klein-landbouwer cassave, mais en bananen
- waarbij nog gevoegd kunnen worden patatten (zoete aard-
appelen), peulvruchten (wandoe, sebijari), andere groen-
ten, watermeloen (op zandigen bodem), bacoven en andere
vruchten (sinaasappelen, vooral op de gronijes der vesti-
gingsplaats Nieuw-Amsterdam, nabij de monding der Suri-
name).
In bet district Coronie vinden de landbouwers, op een
enkelen na uitsluitend Creolen hun hoofdmiddel van
bestaan in de verhandeling van cocos-noten en cocos-olie.
De klapper, in Oost-Indid zoo algemeen, komt in Suri-
name slechts sporadisch voor en alleen in Coronie in aan-
gesloten aanplant van beteekenis. Aan de teelt van klap-
perboomen hebben de Coronianen die van varkens verbon-
den; met hunne kleine schoeners brengen zij hunne noten,
de zelfbereide olie en de slachtvarkens naar de stad.
Hoewel van zeer belangrijke economische beteekenis voor
Suriname, is toch bet groote bezwaar van den volks-land-
bouw, dat het bedrijf niet, althans niet noemenswaard, deel-
neemt aan den uitvoer. De plaatselijke market is natuurlijk
in zoo'n kleine gemeenschap spoedig voorzien van het be-
noodigde, zoodat uitbreiding van de productive al heel gauw
bet onvermijdelijk gevolg heeft van een overschot en eene
nadeelige prijsdaling. In den bloeitijd van de cacao leverde
de cacaocultuur, waarvoor de Creolen zich zoo goed
eigenden, ook voor de klein-landbouwers een behoorlijk
middel van bestaan op; ja, verscheidenen braohten het in






dien tijd tot welstand. Dat is sedert de verwoesting door
de krulloten-ziekte voorbij en het gewichtige vraagstuk:
welk product voor uitvoer in den kleinen landbouw de
cacao zou kunnen vervangen, is nog niet opgelost. De ver-
wachting, dat het bedrijf aan den bacoven-uitvoer zou kun-
nen deelnemen, is natuurlijk door de boven besproken ziekte
in dat gewas ook geheel verijdeld. Op kleine schaal wordt
thans ook in den kleinen landbouw Liberia-koffie gekweekt;
veel beduidt het niet: van de geheele productive van 1800 ton
koffie in 1926 was nog geen 107 ton afkomstig van de
grondjes. Het verslag van de Vereeniging voor handel en
nijverheid in Suriname over 1924 vermeldde, dat de uit-
voer van de eigenlijke klein-landbouwproducten, met name
kcorn, black eye peas (een peul), vruchten en rijstzemelen
naar Demerara en elders wel iets toenam, maar toch onbe-
duidend bleef en ter nauwernood een waarde van f50000
vertegenwoordigde. De hoop is nu gevestigd op den verde-
ren gang van den aanplant van katoen- en sinaasappelboo.-
men in het grootbedrijf. Mocht zich daaruit een goed be-
drijf ontwikkelen, dan zullen de kleine landbouwers wel-
licht het hunne ertoe kunnen bijdragen door eigen aanplant.
Op de vestigingsplaats Alkmaar zijn de klein-landbouwers
in 1926 begonnen met cane-farming (aanplant van suikerriet
om het riet aan de fabriek te verkoopen).
Een bedrijfsvorm, die van den gewonen kleinen landbouw
afwijkt, treft men aan in de Para-districten, De daar geves-
tigde Creolen, afstammelingen van de slaven der vroegere
zoogenaamde bout-plantages dat waren plantages, waar
geen uitvoergewassen gekweekt werden, doch alleen bout
gekapt hebben zich in dorpen gevestigd (Onverwacht,
Republiek, Berlijn, Onoribo, Topibo), dus niet zooals ge-
bruikelijk verspreid over de peroeelen. Zij houden zich ook
nu nog bezig met de bewerking van hout balkenkappen
en plankenzagen en hebben hunne ,kostgronden" elders
liggen, soms op grooten afstand van bet dorp. Daarop telen
zij voornamelijk cassaven, voor eigen gebruik en voor de
market in de stad, en daar die cultuur den grond spoedig







uitput, leggen zij elk jaar weer nieuwe gronden aan. Het is
wel een zeer primitive wijze van landbouw, die op 66n lijn
gesteld kan worden met de bedrijfs-methode van Bosch-
negers en Indianen.
Bijzondere vermelding verdient nog het bedrijf der Hol-
landsche boeren in de omgeving van de stad. (Zie Hoofdstuk
I, 3). Het is geen plantage-bedrijf en ook weer niet klein-
landbouwbedrijf in den gewonen zin. Zij beschikken rver vrij
uitgestrekte terreinen, die als veeweiden gebezigd worden.
Naast de verbouwing van cassaven, bananen e.d. beoefenen
zij namelijk de veeteelt, voor de slachtbank en de melkerij.

De veeteelt staat in Suriname nog niet op hoogen trap,
doch vertoont wel vooruitgang: de runderstapel steeg van
+750 stuks in 1910 tot +16300 in 1926 en de varkenssta-
pel van +3300 tot +6000. De eenige veekweek, die werke-
lijk dien naam verdTent, is die van de firm C. Kersten en
C op de plantage Beekhuizen nabij Paramaribo.
Het aantal geiten bedroeg einde 1924: 4300, ezels : 780,
muilezels: 210, paarden: 200, schapen ruim 200. Later op-
gaaf ontbreekt.
Van rijst (padi) is het productiecijfer van 1926 reeds ver-
meld. Ter aanvulling wordt nog aangeteekend, dat in dat
jaar werd voortgebracht: aan mais: 1718 ton, aan aard-
vruchten: 1855 ton, en verder ruim 1.9 million kokosnoten
en 378.000 bossen bananen. In 1925 waren de opbrengsten
veel gunstiger (resp. 2582, 2031, 2.3 million en 520.000).
De droogte van 1925 veroorzaakte zeer schadelijke gevolgen
in 1926.
De gezamenlijke waarde van alle producten van den klei-
nen landbouw werd in 1924 gesteld op ruim 3 million.
Eene ongekend langdurige droogte, die na een bijzonder
droog voorjaar in 1924 en een regenarm begin van 1925, in
September van dat jaar zich scherp inzette en aoht maanden
aanhield, heeft, zooals hier en daar reeds werd aangetee-
kend, belangrijke sohade aan bet landbouwbedrijf toege-
bracht en doet ook voor de naaste toekomst zeer ern-






53

stige gevolgen vreezen. Van 1 September 1925 tot 26 April
1926 viel slechts 370.4 m.M. regen te Paramaribo, terwijl
bet normal had moeten zijn 1270 m.M. Zeer veel is te niet
gegaan; bij duizenden zijn koffie- en cacaoboomen gestor-
ven. In een der Surinaamsche bladen is de geleden schade
berekend op f7Vz million, hetgeen voor Suriname zoo'n
belangrijk bedrag is, dat het een national ramp zou betee-
kenen als inderdaad zulk een verlies moet worden aange-
nomen. Het is niet bekend of achteraf eene berekening van
de schade gemaakt is. In elk geval heeft de cacaocultuur er
zoodanig door geleden, dat zij eigenlijk te niet gegaan is.

4. GRONDRECHTEN.
Het plantage-bedrijf wordt uitgeoefend op gronden, die
uitgegeven werden in ,, allodialen eigendom en erfelijk
bezit". Reeds in de eerste helft der 17de eeuw dus
nog v6or de vestiging van het Nederlandsche behind had
reeds uitgifte van landbouwgronden bij ,,warrant' plaats.
Aanvankelijk werd daarbij de levering bedongen van zekere
hoeveelheden producten, doch in 1755 werd daarvoor in de
plaats gesteld eene jaarlijksche heffing in geld en wel ten
bedrage van 2 stuivers Hollandsch per akker, hetgeen over-
eenkomt met 23 cent per Hectare. Sedert dien zijn ook wel
gronden afgestaan tegen betaling van eene koopsom in eens
zonder meer, maar voor het meerendeel geldt nog bet jaar-
lijksche akkergeld van 23 cent.
De titel ,,allodiaal eigendom en erfelijk bezit" kan wor-
den weergegeven als altijd durende erfpacht of eigendom met
beperkingen. Verschillende opvattingen en theorieen zijn met
betrekking tot dat eigenaardig recht verkondigd. Een com-
missie, die in 1913 aan den Minister van Kolonifn verslag
uitbracht over de agrarische wetgeving in Suriname, leidde
den rechtstitel af uit het Engelsch recht, waaronder de eer-
ste gronden werden uitgegeven en dat gebouwu was op her
leenrecht. In een warrant van 1659, waarbij de Gouverneur
Lord Parham ground van de Joden-Savanne afstond aan






54

Portugeesch-Israelitische immigranten, werd het recht om-
schreven als ,,vrije en allodiale eigendom ten eeuwigen da-
ge". Naar de meeting van die Commissie was bet de bedoe-
ling geweest te doen blijken, dat het recht ook zou geld'en
voor de erfgenamen van de rechthebbenden en dus niet, als
bij een zuiver leen, zou ophouden bij den dood. )it zou dus
toch volstrekte eigendcm zijn, ondanks de bedingen, die aan
de uitgifte werden verbonden. In een grondbrief van Gou-
verneur van Scharpenhuysen van 1691, eveneens betrek-
king hebbende op de Joden-Savanne, heette bet voor het
eerst ,,allodiale eigendom en erfelijk bezit", terwijl te voren
nog de term gebezigd was: in allodialen eigendom op te ne-
men en erfelijk te bezitten.
Afwisselend vindt men in lateren tijd beide uitdrukkingen
en ook ,,vrije eigendom"; sinds 1821 alleen de eerste der
drie. Bij de regeling van dat jaar, opgenomen in No 7 van het
Gouvernementsblad dat in Suriname de rol vervult van
het Staatsblad hier te lande werden tal van voorwaarden
vastgesteld, die in den grondbrief opgenomen zouden wor-
den, deels oude, deels nieuwe. Professor de Blcourt doet
aan de hand van die voorwaarden opmerken, dat op dien
voet eigenlijk eeuwigdurende erfpacht wordt verleend (West-
Indische Gids, 4de jaargang, bl. 153).
Naast de verplichting tot betaling van akkergeld, bevat
de grondbrief:
.' a. de verplichting om den ground binnen zekeren tijd te
laten uitmeten, in kaart brengen en inschrijven;
b. den dwang om binnen 2 jaren een deel te beplanten;
c. het verbod om binnen 10 jaar den ground te verkoopen,
tenzij tegen zekere betaling aan 's Lands kas;
d. de verplichting om een z.g.n. communicate aan te leg-
gen en te onderhouden. De bedoeling hiervan is er voor te
zorgen, dat de plantages onderling door een rijweg, gedacht
op de v6orpolders (de dammen aan den waterkant), verbon-
den zullen zijn.
Se. de bevoegdheid van de Overheid om zonder vergoeding
wegen en kanalen op de plantage aan te leggen;







f. het recht van naasting in het algemeen belang en in ge-
val van verkoop. Daarom wordt altijd v66r den verkoop
aan den Gouverneur verzocht afstand van het naastings-
recht te doen.
g. de bevoegdheid der Overheid om den grondbrief in te
trekken en den ground in den boezem van het domein te-
rug to brengen, als niet voldaan wordt aan de gestelde
bedingen.
Sedert 1910 (Gouvernementsblad No 13) bestaat ook eene
regeling voor de uitgifte in erfpacht.
Voorts is eenige malen, ter bevordering van de tot stand-
koming van nieuwe landbouw-ondernemingen, voorgroote
complexen eene bijzondere vergunning verleend om met uit-
sluiting van derden gedurende zekeren tijd een onderzoek
in te stellen naar de geschiktheid van den ground voor
landbouwdoeleinden, ter bepaling van de keuze van aan
te vragen stukken. Er is niets uit voortgekomen.
De gronden der kleine landbouwers zijn uitgegeven in
eigendom (allodialen eigendom en erfelijk bezit), gebruik en
huur. Gouvernementsblad 1916 no 24 regelt thans de uit-
gifte. Die reeling maakt onderscheid tusschen de gronden
op vestigingsplaatsen (zie hiervoren) en die daar buiten.
De eerstgenoemde worden voor de eerste maal afgestaan
in gebruik, kosteloos en met vrijstelling van grondlasten en
andere zakelijke lasten gedurende 6 jaren. De gebruiker
kan, indien blijkt dat hij ernst van den landbouw maakt, zijn
gebruiks-perceel in huur bekomen, tegen eene huursom, die
van f6 tot /10 per Hectare per jaar bedraagt Eigendom is
op de vestigingsplaatsen niet mogelijk.
Ook de gronden buiten de vestigingsplaatsen kunnen aan-
vankelijk in gebruik verkregen worden, met dezelfde vrii-
stelling van lasten, en na 2 jaar geregelde bebouwing koste-
loos in eigendom, met de verplichting tot een jaarlijksche
betaling van f0.50 per Y4 Hectare.
Wanneer de voorwaarden van het gebruik of de huur niet
worden nagekomen (verwaarloozing, wanbetaling), kan het
geschonken recht worden ingetrokken.








Voor de beoordeeling van bet verschil in titel en betaling
6p en buiten de vestigingsplaatsen moet in acht genomen
worden, dat, zooals is medegedeeld, de vestigingsplaatsen
van Landswege ingericht worden en, wat de hoofdwerken
aangaat, worden onderhouden, zoodat de bedrijfsvoorwaar-
den er gunstiger zijn dan op de andere, woest uitgegeven
gronden.
Een bijzonderen vorm vertoont nog de uitgifte van de
rijstpolders in Nickerie. Voor den aanleg is eene belangrijke
tegemoetkoming uit de openbare kas verleend; de uitgifte
der perceelen (in eigendom) heeft daarom plaats gehad in
een vorm, die geleidelijke terugbetaling van de kosten be-
oogt en die verzekert, dat de tot stand gebrachte werken
door de opgezetenen in goeden staat zullen worden gehou-
den, waarbij het karakter van een waterschap voor oogen
gestaan heeft.
Wettelijk geregelde waterschappen vindt men in datzelfde
district en in Coronie.
De gronden in de Para, waarvan hiervoren werd gespro-
ken, zijn communaal bezit van de dorpen

5. DE DIENST VAN DEN LANDBOUW.
Hoewel Suriname bij uitstek is aangewezen op het land-
bouwbedrijf heeft het zeer lang gedturd, voordat van Over-
heidswege voorzien werd in de behoefte aan wetenschappe-
lijk onderzoek en technische voorlichting op dit gebied. Aan
particulier initiatief was het te danken, dat in bet midden
der 18de eeuw bij Paramaribo een Kruidtuin werd aange-
legd en in het laatst dier eeuw de Hortus Surinamensis.
Beide institute hadden een kort bestaan, evenals de proef-
tuin, dien de Land- en Tuinbouwvereeniging Suriname om-
steeks 1888 in het leven riep. In 1895 werd eindelijk, op
aandrang van Professor Suringar e.a. besloten tot den aan-
leg van een Cultuurtuin en eenige jaren later werd bet be-
beer daarvan aan een Directeur toevertrouwd. Het optreden
van de krullotenziekte in de cacao gaf aanleiding tot bet

































Britsch-Indische.


Mulallin.







besluit om een proefstation op te richten; in 1903 werd daar-
aan een begin van uitvoering gegeven door de aanstelling
van een plantkundige, wonder den titel van Inspecteur van
den Landbouw.
Het aldus gestichte instituut groeide uit tot bet Departe-
ment van Landbouw, wonder een Directeur, dat eenige jaren
geleden zijn organisatorisch hoogtepunt bereikte als Depar-
tement van Landbouw, Handel en Nijverheid, doch in 1925
is ontbonden en tot proefstation teruggebracht.
Gaandeweg was het Departement volgenderwijze opge-
bouwd:
1. De Algemeene dienst;
2. Het Landbouwproefstation, waaraan wonder anderen een
plantkundige, een entomoloog, een landbouwscheikundige
en een landbouw-consulent verbonden waren. De cultuur-
tuin was hiervan een onderdeel.
3. De Landbouw-voorlichting, met hare landbouwleeraren
(toen 5, thans 2); het beheer der vestigingsplaatsen en stal-
weiden, en de bevordering van den handel in landbouwpro-
ducten voor welk laatste doel openbare landbouwveilingen
ten behoeve van den afzet der producten, die de kleine land-
bouwers naar de stad aanvoerden.
4. Het Landbouw-onderwijs, wonder een leider. Voor prac-
tische opleiding was aan den Cultuurtuin een model-hoeve
ingeriobt; ook die behoort thans tot de geschiedenis.
5. De Veeteelt, met een veearts als hoofd.
6. Het Boschwezen, met twee houtvesters en verder perso-
neel, waaronder opzichters voor plaatselijk toezicht in de
bosschen.
7. Nijverheid en Handel.
Zooals gezegd, is deze organisatie ontbonden. Overwegin-
gen van bezuiniging en tegenvallers in de verwachtingen
hebben daartoe het hunne bijgedragen. Alleen bet Proefsta-
tion met den daaraan verbonden cultuurtuin en de land-
bouwvoorlichting zijn als afzonderlijk instituut gehand-
haafd. Voor zoover niet opgeheven, zijn de andere diensten
over verschillende Departementen verdeeld.
Suriname












HOOFDSTUK V.


BOSCHBEDRIJVEN.

1. ALGEMEEN.
Onder deze benaming worden in Suriname verstaan: de
ontginning van delfstoffen (goud, bauxiet, diamant), de win-
ning van boschproducten (balata, harsen) en de houtkap. Ver
van de stad, in de oerwouden, worden deze bedrijven uit-
geoefend op terreinen, die daartoe van de Overheid in con-
cessie verkregen worden. De grondslag van deze -con-
cessiEn evenals voor de uitgiften van gronden voor den
landbouw en andere doeleinden ligt in artikel 152 van bet
Regeeringsreglement, dat als volgt luidt:
,,Al wat betreft de uitgifte in eigendom of pacht en het
beheer der domaniale gronden en bosschen of de uitoefe-
ning van andere domaniale regten wordt geregeld bij de
wet en, bij gebreke van deze, bij koloniale verordening".
De hier bedoelde wet is nimmer tot stand gekomen. Ko-
ninklijke besluiten (voor zoover althans den landbouw be-
treft)), koloniale verordeningen en soms zelfs gewone be-
schikkingen van den Gouverneur (houtkap), beheerschen
de verschillende onderdeelen van deze materie.

2. GOUDBEDRIJF
Guyana had van ouds de faam van een rijk goudland te
zijn. Dar was, naar de berichten die de ontdekkers mede-
brachten, Eldorado gelegen, diar de stad Manoa, waarvan
de l uizen gouden daken droegen, da r het meer Parima,







met zijne oevers van louter stofgoud, dat de vorst van het
land als poeder gebruikte. Hoe onwaarschijnlijk ons derge-
lijke verhalen thans in de ooren mogen klinken, bet is een
feit, dat zij talrijke avonturiers aanlokten hun geluk te
beproeven, en zelfs aan het eind der 17de eeuw werd nog
te Paramaribo een expeditie uitgerust ter opsporing van
Manoa en Parima. Zij kwam onverrichter zake terug als
zoovelen, die op zoek gegaan waren. Een halve eeuw later
ontstond de eerste goud-maatschappij; zij wierp zich op de
ontginning van den heuvel Victoria op den ground Berg en
Dal aan de Boven-Suriname, doch staakte weldra haar
bedrijf, want de vondsten waren nauwelijks genoeg waard
om de vracht naar Europa te betalen.
Ruim een eeuw daarna werd een geologisch onderzoek
naar goud ingesteld op kosten van de Nederlandsohe Re-
geering (1853). De leider, Dr F. Volz, voer alle rivieren op,
zoover als toen mogelijk was, en vond aan de Marowije
een gebied, dat beloften inhield, en waar ook inderdaad in
later tijden belangrijke vondsten gedaan zijn. Kort na zijn
terugkeer te Paramaribo overleed hij; zijne aanteekeningen
gingen verloren en practische gevolgen had het onderzoek
niet. Sedert dien zijn herhaaldelijk op grooter of kleiner
schaal, als regel op kleiner schaal en meest zuiver plaat-
selijk, exploration verricht, waarvan hier slechts e6n ver-
meld behoeft te worden, namelijk die van de Maatschappij
Suriname, welke vennootschap beoogde een geologisch en
landbouwkundig onderzoek in te stellen van de landstreek
bezuiden Paramaribo tusschen de Suriname en de Maro-
wijne om, in geval van gunstige resultaten, de ontginning
ter hand te nemen en een spoorverbinding aan te leggen
tusschen Paramaribo naar bet Lawagebied (1897). Zij ver-
kreeg voor een en ander van bet Koloniaal Bestuur de
noodige vergunningen en toezeggingen, welke 6 jaar later,
nadat een half million door haar was uitgegeven aan te-
leurstellende goud-exploratie en aan bet ontwerpen van
een spoorwegtrace, krachtens eene beslissing van de Ne-
derlandsohe Regeering werden afgekocht voor het bedrag








van die uitgaven. De goud-exploratie werd toen, in het bij-
zonder in bet Lawa-gebied, dat den naam van een rijk
goudland had (als weleer Eldoradol), van Overheidswege
v ortgezet tot 1908 en ten koste van ettelijke tonnen gouds
was een nieuwe teleurstelling toegevoegd aan de geschie-
denis van het goudbedrijf in Suriname; een teleurstelling.
die nog heden ten dage zwaar drukt in den vorm van den
last van het kwijnend bedrijf van den spoorweg, waarover
later gehandeld zal worden.
In twee vormen komt het goud in Suriname voor:
1. in kwartsgangen;
2. in alluviale afzettingen.
De wijze, waarop het metaal gewonnen wordt, hangt af
van de wijze van voorkomen.
V66rdat eene ontginning wordt aangevangen, heeft eerst
een onderzoek naar de vermoedelijk aanwezige hoeveel-
heid goud in bet uitgekozen terrein plaats. Daartoe worden.
na verwijdering van de humuslaag, grondmonsters (zand,
klei, grind) genomen en uitgespoeld in de bat6e. De bat6e
is een iouten of ijzeren schotel van conischen vorm; in een
naburige kreek wordt de bat6e, gevuld met de te onder-
zoeken specie wonder water gehouden, om den inhoud goed
te bevochtigen; de grove stukken steen, die zich erin bevin-
den, worden afgewasschen en weggeworpen, zoodat de aan-
klevende klei achterblijft en gekneed kan worden. Wanneer
de bat6e alleen nog een soort brei van klei, zand en kie-
zel bevat, neemt de onderzoeker (de prospector) bet in-
strument in beide handen aan de oppervlakte van bet wa-
ter en spoelt de materie uit door aan zijne bat6e een eigen-
aardige ronddraaiende en wrikkende beweging te geven,
welke ten gevolge heeft, dat spoelwater wordt ingenomen
en de lichtere deelen van de specie worden uitgestooten;
de zwaardere blijven ten slotte in den bak over en, indien
er goud aanwezig is, zal het daartusschen te vinden zijn.
Uit de gemiddelde uitkomsten van zulke bat6e-wasschingen
wordt dan afgeleid of een exploitatie kansen op welslagen
biedt. In bet jargon der goudzoekers wordt aan den uit-








eindelijken inhoud van de bat6e een typeerende naam ge-
geven: bet donker mengsel van steenresten en ijzerzand beet
,,kruit", de ijle neerslag in een goud-arme bat6e: ,kleur"
De ontginning zelve heeft plaats met behulp van ,,long
tom" of ,,sluice", werktuigen die op het zelfde beginsel
berusten, doch toegepast worden in verband met de plaatse-
lijke gesteldheid van bet terrein.
De long-tom is een houten trog van +2z M. lengte,
1 M. breedte en 40 c.M. diepte. Aan bet open einde is een
ijzeren plaat bevestigd wonder een hoek van 45%, voorzien
van gaatjes, en daaronder een houten opvangbak, waarin
dwarsgootjes die kwik bevatten (de torpedo). Onder toe-
voer van water wordt de goudhoudende ground in den trog
geworpen en met schoppen gekneed, de grove stukken steen
worden verwijderd en nauwlettend wordt toegezien of zich
in de specie ,,pepieten" bevinden, die grillig gevormde goud-
klompjes, waarvan in hun natuurlijken vorm allerlei versie-
ringen (armbanden, halskettingen, dasspellen, manchetknoo-
pen enz.) vervaardigd worden, waarvan wonder Suriname's
gesohenken bij gelegenheid van het zilveren huwelijk van
Hare Majesteit de Koningin en den Prins der Nederlanden
een school werkstuk als collier aanwezig was. De geknede
specie vloeit als modder over de ijzeren plaat en wordt
door de zeefgaten gedrukt in den torpedo, waar het goud
amalgameert met het kwik, dat later door uitsmelting wordt
losgemaakt.
De sluice bestaat uit een hellende reeks van houten
gooten, die in elkander uitmonden en waarvan eenige, aan
het einde, voorzien zijn van richels en kwik zooals de tor-
pedo van de long-tom. Dit instrument wordt gebruikt voor
de wassching van lossen zandgrond en kan alleen benut
worden als er veel water en een waterloop met voldoen-
den verhang beschikbaar ziin. De sluice telt 8 i 10, soms
meer goten en is dus het lange instrument; de long-tom
het korte.
Verschillende methoden van- machinale ontginning van
alluviaal goud zijn beproefd. Nog versch liggen in het ge-







heugen de grootsche plannen voor bet goud-baggeren in
de Marowijne, waarvoor zelfs een tractaat met 1rankrijk
gesloten is om de wederzijdsche bevoegdheden en aanspra-
ken met betrekking tot dit werk in de grensrivier tusschen
Nederlandsch en Fransch Guyana vast te leggen. De hou-
der van de, gezamenlijk door de Fransche en Nederlandsche
autoriteiten verleende concessie, voerde met grooten zwier
machinerieen, baggermolens, ja, tot een installatie voor
draadlooze gemeenschap toe naar het land van belofte,
maar verder kwam het niet en vermoedelijk liggen nu er-
gens aan de oevers van de Marowijne de trieste overblijf-
selen van al dat schoons te verroesten en te vergaan, zoo-
als schrijver deze er liggen zag, niet eens ontpakt, van een
vroegere dergelijke wilde onderneming aan diezelfde
oevers.
Kwartsontginning heeft of had althans plaats
door verwerking van het uitgehakt, goudhoudend kwarts
door stamp-machines of in den z.g. Chileenschen molen.
De hoog-opgestelde molen vermorzelt de aangevoerde ge-
steenten; het gruis wordt opgevangen door een draaiendr
trommel en daarin met water vermengd; bet mengsel vloeit.
weg over tafels, met kwik bestreken, waarop het goud zicth
afzet als amalgamaat.
Het ligt voor de hand, dat aan de uitoefening van dat be-
arijf vele bezwaren en kosten verbonden zijn. Alles, -
arbeiders en materialen, moet van de stad aangevoerd
worden en evenzoo de levensmiddelen en andere levens-
behoeften. De arbeiders worden, overeenkomstig de voor-
schriften van de Arbeidsverordening, bij schriftelijke, ten
bureele van den Commissaris van Politie geregistreerde
contracten in dienst genomen voor een zeker aantal dagen
(van 90 tot 150), tegen zeker dagloon en het genot van
vrije voeding. Voor de nakoming van de verplichtingen van
het contract zijn beide partijen strafrechtelijk verantwoor-
delijk. Immigranten (Britsch Indiers en Javanen) mogen
niet als arbeiders aangenomen worden.
Bij verordening van 2 December 1882 (Gouvernem-ents-








blad n 19) zijn de regelen gesteld voor het verkrijgen van
vergunningen tot onderzoek en concessiEn tot exploitatie.
Herhaaldelijk is daarin wijziging gebracht; de thans gel-
dende tekst is opgenomen in G.B. 1905 no 1 en 1916 no 61.
Voor de goudexploitatie in bevaarbare kreken en stroo-
men is een afzonderlijke regeling gegeven (zie G. B. 1905
n* 2).
Voor het bekomen van een vergunning tot onderzoek en,
na onderzoek, van eene concessie tot exploitatie, moet
eene schriftelijke aanvraag, vergezeld van een figuratieve
kaart van het verlangde terrein, dat niet kleiner dan 200
H.A. mag zijn, worden ingediend bij het Domeinkantoor.
Eene gunstige beschikking waarborgt den houder het uit-
sluitend recht tot onderzoek of exploitatie van dat terrein.
Voor een onderzoek-terrein betaalt hij 1 cent per Hectare
en per jaar, voor een concessie-terrein 10 cent gedurende
2 jaren, 25 cent voor de volgende 2 jaren en 50 cent voor
den overigen duur, eveneens per Hectare en per jaar. Ver-
gunning- en concessiehouders kunnen alien zijn : Neder-
landers, ingezetenen van Nederland en Suriname, en ven-
nootschappen in Nederland en Suriname gevesti.d.
Dit alles geldt het grootbedrijf. Als gevolg van een ern-
stige crisis in 1902, toen bet meerendeel der groot-onder-
nemingen playersers" zooals zij genoemd plegen te worden;
spreek uit plac66rs), ontstond een bedrijfsvorm, die als on-
derhuur-stelsel bekend is. Werknemers van de players ver-
kregen op de concessie-terreinen van de concessiehouders
perceelen in onderhuur tegen betaling van 10 & 15 percent
van de waarde van hunne vondsten. Zondert men de Com-
pagnie des Mines d'Or uit, dan is het bedrijf der onder-
huurders (de ,,porkknockers" genaamd, met een aan Britsch
Guyana ontleend woord) thans bet eenige in Suriname.
Het ligt voor de hand dat van dien bedrijfsvorm geen
werkelijke ontwikkeling van de goud-industrie is te ver-
wachten, al moge het waar zijn, dat zonder dit bedrijf de
productive n6g harder achteruit gegaan zou zijn dan zij deed.
In 1908 is door bet Koloniaal Bestuur eene posing ge-







daan om op gunstige terreinen en wonder gunstige voorwaar.
den een klein-bedrijf wonder bestuursleiding te vestigen. Die
poging is echter mislukt.
Als rechtstreeksche baten van het goudbedrijf heft het
Bestuur, naast de vergunnings- en concessiereohten eene
belasting van 7 cent per gram goud. De opbrengst bedroeg
in 1926: f 19353.
Onderstaande tabel geeft een inzidht in den achteruitgang
van de productive:
1900: 878 Kilogram;
1905: 1069 ,,
1910: 1081
1915: 911
1920: 470
1925: 309 ,, (waarvan 130 van het placer
der Compagnie).
1926: 259 (waarvan 122 a.v.).
Met die opbrengst van 1926 zijn wij teruggevallen tot
beneden de productive van 1878 (300 K.G.), een der eerste
jaren van de goudontginning.
Ondanks de ongunstige uitkomsten van exploration, on-
danks de aanzienlijke verliezen, ondanks den sterken ach-
teruitgang van de productive behoudt het goudsprookje van
weleer zijne bekoring en blijft de hoop opwekken. Want
in De Vraagbaak, Almanak voor Suriname, van 1925, kan
men nu nog, op bl. 163, lezen: ,,ofschoon de goudrijkdom
van den bodem vaststaat"...
Het goud blijft een magneet van groote aantrekkings-
kracht. Niet de beste voor Surinamel De slechte reuk van
vele roekelooze, speculative goud-ondernemingen heett
ongetwijfeld den geur van een goeden naam belemmerd uit
te stijgen.
3. BAUXIETONTGINNING
Reeds sedert het begin van deze eeuw is het bekend, dat
Suriname behoort tot de niet talrijke vindplaatsen van het
aluminium-oxyd, dat den naam ,,bauxiet" draagt. Zuid-







Frankrijk en de Zuidelijke landen van de Vereenigde Sta-
ten van Noord Amerika waren destijds de voornaamste
productie-landen. Aanvankelijk werd er weinig aandacht
aan het mineral geschonken; er was geen market voor en
ihet werd dus als waardeloos beschouwd. De toenemende
vraag naar aluminium in den oorlogstijd voor aanmaak
van allerlei oorlogsbenoodigdheden, vliegtuigen zoowel als
huishoudelijke artikelen voor de troepen, werd aanleiding
dat overall ijverig gezocht werd naar de aanwezigheid van
dit erts, dat zich behalve voor de verwerking tot aluminium
zelf ook leent voor verscheidene andere doeleinden, zoo-
als slijpsteenen, ovens enz. voor obemische werkzaamhe-
den, aluin-zouten voor bet zuiveren van drinkwater; als
bijtmiddel in de katoennijverheid en in de leerlooierijen,
de vervaardiging van kunstmeststoffen en van vuurvasta
steenen.
Van dien tijd (1915) trok ook bet erts in Suriname de
belangstelling, vooral van Noord-Amerikaansche en Noor-
sche zijde. De Republican Mining and Manufacttuing Com-
pany te Philadelphia vestigde hare keuze op een terrein
aan de Cottica, en nadat in 1919, bij Gouvernementsblad
n 80, regelen gesteld waren voor de uitgifte van bauxiet-
concessien (de bauxiet-verordening), verkreeg de door haar
gestichte Surinaamsche Bauxite Maatschappij daar ter
plaatse eene concessie, thans bekend als de concessie
Moengo.
Inmiddels was van Landswege een onderzoek naar de
aanwezigheid van bauxiet ingesteld door twee ingenieurs
van bet Mijnwezen in Nederlandsoh-Indig. In het bijzonder
was de voormalige plantage Rorac aan de Suriname het
voorwerp van bun onderzoek. Hun verslag had tengevolge
dat, tegen vergoeding van de gedane uitgaven voor de ex-
ploitatie, dat gebied in concessie werd uitgegeven aan de
Nederlandsche Mijnexploitatie en Exploratie Maatschap-
pij, eene Noorsch-Nederlandsche combinatie, waarin van
Noorschen kant de Hoejangfaldone Norsk Aluminium Co
te Christiania deelnam. Begin 1927 is een nieuwe onder-







neming ontstaan, de Kalbfleisch corporation, die te Ongelijk
aan de Para het mineral wint voor scheikundige doeleinden.
De Amerikaansche Maatschappij te Moengo beeft met
groote energie bet werk ter hand genomen. Waar nog zoo
kort geleden ongerept oerwoud het land tot den over der
river bedekte, is een bedrijvig stadje opgebouwd van keu-
rig aanzien, dat 2400 personen huisvest, een school heeft,
een ziekenhuis, een club en sportterrein; dat electrisch ver-
licht is, voorzien van eene installatie voor het leveren van
zuiver drinkwater en dat een draadloos station heeft. Voor
muskietenbestrijding en in het algemeen voor het bevor-
deren van een goeden gezondheidstoestand wordt ge-
zorgd wonder leading van een geneesheer-hygienist. Om het
stadje liggen de bauxietgroeven en de tuinen en velden,
waarin Javaansche arbeiders den aanplant van vruchten en
voedselgewassen verzorgen.
Tot dusver werd het erts alleen vergruisd op Moengo en
aldus verscheept; het drogen en verder verwerken had
plaats in de Vereenigde Staten. In 1926 is echter een fabriek
verrezen voor het plaatselijk wassohen en drogen, in ver-
band waarmede ook verschillende andere groote werken in
uitvoering genomen zijn.
Nauwelijks had de Maatschappij hare werkzaamheden
aangevangen of de bauxiet-markt daalde z66 belangrijk,
dat het bedrijf op Moengo aanzienlijk ingekrompen most
worden. Gelukkig keerden na deze crisis (1920/22) in 1923
de kansen in die mate, dat sedert dien het werl onver-
poosd is kunnen worden voortgezet en uitgebreid. In 1923
werd 12616 ton bauxiet uitgevoerd; in 1924: 60032; in
1925: 86826; in 1926: 46454 (minder als gevolg van den
fabrieksbouw c.a.). Verwacht wordt dat in 1927, wanneer de
fabriek c. a. in working zal zijn, eene productive van 200.000
ton zal worden bereikt. Dank zij de groote diepte van de
Cottica kunnen de schepen aan den steiger van Moengo
het erts inladen.
Nog zijn onderzoekingen gaande ter beoordeeling van de
mogelijkheid om, met toepassing van waterkracht, eene








electrische central in bedrijf te brengen voor de verwer-
king van het bauxiet tot aluminium.
Het spreekt van zelf, dat een bedrijf als dit van niet ge-
ringe beteekenis is voor bet industrie-arme Suriname. Voor-
al voor de creolen-bevolking biedt het de zoo zeer ge-
wenschte arbeidsmogelijkheden in een andere nijverheid
dan het landbouwbedrijf. In het eerste kwartaal 1927 betaal-
de de Maatschappij in Suriname ruim 3 ton uit aan salaris-
sen en loonen. Naast de indirecte voordeelen geniet
's Landskas van de bauxietconcessien de rechtstreeksche
baten van het concessie-geld (voor 1927 geraamd op
f45.000) en de bauxietbelasting van het uitgevoerde pro-
duct, die over de laatste 5 jaren gemiddeld /10.000 per
jaar heeft bedragen. Deze blasting is kort geleden van
25 cent teruggebracht .op 12/ cent per ton.
De Noorsch-Nederlandsche groep, die wonder den naam
Nederlandsche Mijnexploitatie en Exploratie Maatschappii
(zie voren) Rorac in concessie gekregen had, heeft zich be-
paald tot onderzoek en eenige kleine proefverschepingen
ter beproeving van het erts. De uitslag was gunstig; de
Noorsohe geinteresseerden geraakten echter in moeilijkhe-
den tengevolge van de crisis der bauxietmarkt en thans is
de concessie overgenomen door de exploitante van Moengo.

4. ANDERE DELFSTOFFEN
Het is nu weder eenige jaren geleden het was in
1922 dat bijzondere aandacht geschonken werd aan
diamant-vondsten. Een zevental kleine steentjes, tezamen
1V2 karaat, aangetroffen op een terrein aan den spoor-
weg, en een tiental van een gezamenlijk gewicht van
234 karaat, kort daarop gevonden, wekten verwachtingen,
dat het in Suriname ook zou gaan als in Demeraia, dat
volgens deskundigen op de vindplaatsen dezelfde formatie
had als het bewuste terrein aan den spoorweg en waar in
de laatste jaren voor eenige millioenen dollars waarde dia-
manten gedolven waren. In den loop van 1923 werd echter








bet onderzoek in Suriname opgegeven: de uitkomst was
negatief.
IJzererts had reeds iets vroeger belangstelling gewekt,
vooral als gevolg van eene voorloopige verkenning van het
Nassaugebergte aan de Marowijne, in 1919 uitgevoerd door
den Miiningenieur Douglas, die het bauxiet-onderzoek van
Rorac leidde. Zoowel dat gebergte als een heuvel op bet
Guyana Goudplacer werden in 1920 en 1921 door verschil-
lende deskundigen onderzocht. Geen van die onderzoe-
kingen heeft echter eene ontginning te weeg gebraoht.
Voor een onderzoek naar Aardolie en mogelijke ontgin-
ning werd in 1924, krachtens eene special verordening,
eene vergunning verleend voor boor-onderzoek, met voor-
uitzicht op concessie. Hoewel bet nog niet zoo lang geleden
is, dat van uiterst bevoegde zijde gewezen werd op de zeer
geringe kans van olie-ontginning in Suriname, in verband
met den geologischen bouw van bet land, werd toch weer
voor dit doel een syndicaat gevormd. Het syndicaat sloot
een contract met de Bataafsche Petroleummaatschappij
voor den eventudelen verkoop van de olie; toen echter een
geologisch onderzoek negatief resultaat had, zegde de Ba-
taafsche het contract op.
Het is nu weer Cinnber (kwikzilvererts), dat de aan-
dacht bezig houdt.
,,Mining is chance": altijd weer blijkt welk eene bekoring
er van de ,,chance" uitgaat en dat bet veel gemakkelijker
is da rvoor geld los te krijgen en te doen verliezeni -
dan voor den landbouw.
5, BALATAWINNING
Balata, wilde rubber, boschrubber, is het gestolde
melksap (latex) van een boom der families der Sapotaceeen,
in Suriname ,,bolletrie" geheeten, die in de wouden van
bet Noordelijk gebied van Zuid Amerika vrij veelvuldig
voorkomt, zij bhet verspreid. Het is een machtige boom, die
wel 35 M. hoog wordt en waarvan de stam, die op 20-25 M.
van den ground zijne eerste taken draagt, een omvang kan







hebben van 3 Meter. Het hout van den bolletrie was reeds in
de 18sd eeuw in Europa goed bekend. Men noemde bet om
de donkerroode kleur ,,paardenvleeschhout".
In Suriname zelf viel de aandacht op den boom omstreeks
1850. De eerste exploitatie van het bolletriesap had, zonder
voordeel echter, plaats in de zestiger jaren. In 1888 werd
eene Commissie ingesteld om te onderzoeken ot de balata-
winning in aanmerking zou kunnen komen voor een Over-
heidsbedrijf. Zij ontried dit, en overeenkomstig haren raad,
werden aan particuliere ondernemers concession uitgege-
ven, eerst in den vorm van eene persoonlijke overeenkomst,
later op den voet van eene, in 1893 tot stand gekomen. wet-
telijke regeling. Deze regeling is in 1914 door eene nieuwe
vervangen (G. B. no 51).
De rechten om een onderzoek in te stellen naar de aan-
wezigheid van balata-boomen in zeker gebied en de boomen
te tappen, worden beheerscht door gelijksoortige bepalin-
gen als bij de goudontginning besproken zijn. Voor de
balata-concessiin is bet land op de kaart verdeeld in
blokken. Zoo 'n blok is dan voorwerp van eene concessie;
zooveel mogelijk heeft bet natuurlijke grenzen, waardoor
de vroeger talrijke grensgeschillen tusschen concessionna-
rissen worden beperkt, terwiji door de blokverdeeling tevens
paal en perk gesteld is aan bet euvel, dat aan den rand van
groote concession kleine stukken in concessie genomen
werden met bet doel om te stroopen op het groote terrein
of balata van de daar werkende arbeiders op te koopen.
Daar uitsluitend op geconcedeerde terreinen (behalve dan
op in eigendom bezeten gebied) en door den gerechtigden
concessionnaris balata ontgonnen mag worden, zijn voor-
schriften aangaande het vervoer gegeven, die de recht-
matigheid van de herkomst waarborgen.
Aan de exploitatie gaat een onderzonk vooraf. Een op-
zichter (prospector) wordt met eenige arbeiders uitge-
stuurd ter verkenning van bet bosch om vast te stellen of
in zeker areaal voldoende tapbare boomen aanwezig zijn
voor een loonend bedrijf. Is de uitslag gunstig, dan newon








de concessionnaris de noodige tappers bleederss) in dienst,
overeenkomstig de bepalingen van de Arbeidsverordening
(zie wonder Goudbedrijf). Evenals'de goudontginners moe-
ten de bleeders al wat zij voor hun leven in het bosch be-
hoeven, medevoeren. Voor de aanschaffing van het benoo-
digde ontvangen zij een voorschot van den ondernemer,
dat om misbruiken tegen te gaan wettelijk is vastge-
steld op een maximum (f300). Per trein (als dat ten minute
lijden kan) of, als regel, per boot en verder per kor-
jaal trekken zij naar hunne afgelegen werkterreinen om er
de werkseizoenen over te blijven. Die seizoenen zijn: Ja-
nuari-April en Juni-Augustus, althans in het algemeen; er
moet voldoende water staan in de rivieren en kreken, an-
ders ontstaat er, zooals in 1924 en 1925, stagnatie en onre-
gelmatigheid in bet bedrijf.
De tapper klimt met behulp van zijne, aan de schoenen
oevestigde klimsporen en van een riem, die hij om zijn
middel en om den stamp vastmaakt, in den boom, zet zich
vast en hakt met zijn- houwer ineenloopende inkepin-
gen in den bast, die het aanzien hebben van eene visch-
graatfiguur: een middennerf, recht omlaag, zijnerven die
wonder scherpen hoek den middennerf raken. In dit stelsel
van gootjes vloeit het sap naar beneden, waar een bake
(kalebas b.v.) het opvangt. In zijn woonkamp giet de blee-
der het sap uit in een met modder bepleisterden koelbak,
vervaardigd uit den stam van den palissade-palm, welke
bak afgedekt wordt en waarin de balatamelk eenige dagen
blijft gisten. Vervolgens wordt de latex overgegoten in plat-
te bakken en blootgesteld aan de zon, zoodat de bovenlaag
stolt en als een vel kan worden afgestroopt. De aldus ver-
kregen vellen worden ter nadroging opgehangen op een
beschaduwde plek en na een week opgevouwen voor het
vervoer. Daarvoor moet de bleeder zelf zorgen; hij is ver-
plicht zijne balata in te leveren aan het magazijn van den
ondernemer in de stad en eerst dan ontvangt hij betaling.
De bleeders werken namelijk niet in dagloon; zij worden
betaald naar reden van het gewicht van de ingeleverde








balata, waarbij de kwaliteit in aanmerking wordt genomen
(kleur, reinheid en echtheid, want er heeft wel eens opzet-
telijke vervalsching met minderwaardige latex van andere
boomen plaats) en ook de marktprijs in het buitenland een
woordje mede spreekt. Het spreekt van zelf, dat het hen
toekomende dan verminderd wordt met zijne schuld. Hij
heeft immers v66r zijn vertrek een voorschot ontvangen
om zich te kunnen uitrusten en de noodige levensmiddelen
aan te koopen, misschien ook om wat geld voor zijn gezin
in de stad achter te laten. Bovendien moet hij kosten ma-
ken voor het vervoer van zich zelven en, op de terugreis,
voor dat van zijn balata. Op de bovenrivieren, boven de
vallen, kan hij bovendien niet buiten de hulp v-n de bosch-
negers, die hij voor hunne diensten moet betalen, en goed
ookl Wanneer een bleeder 300 K.G. balata inlevert (in 1924
was bet gemiddelde per arbeider 267 K.G., in 1925 een
zeer gunstig jaar 309 K.G.) en daarvoor f1.50 per K.G.
dus f450, heeft te vorderen, dan blijft er als jaar-verdien-
ste 1) niet veel over, wanneer er een voorschot van f300
plus de vervoerkosten af moeten. En de arbeid is zwaarl
Zooals reeds gezegd, heeft de Overheid e3n maximum
voor het voorschot vastgesteld; ook op de prijzen, die den
bleeder in rekening gebracht worden voor den them verstrek-
ten voorraad levensmiddelen, wordt toezicht uitgeoefend.
Verschillende, niet of moeilijk af te wenden factoren werken
er intusschen toe mede, dat het slot der rekening veel on-
gunstiger kan zijn dan hiervoren ondersteld en zelfs met
eene schuld bezwaard blijft. Ook voor den ondernemer zel-
ven brengt het bedrijf intusschen zijne slechte kansen mede.
In het bewerken van de boomen is de bleeder niet vrij.
Het omhakken is wettelijk verboden en bij het happen mag
de boom niet geringd worden. De houwer levert bet gevaar
op dat cambium wonderr den buitenbast) gekwetst wordt,
hetgeen nadeelig voor het herstel van den bekapten boom

1) De balata-bleeder kan per jaar slechts ongeveer 6 maan-
den emplooi in ziin bedriff vinden.







is Daarom is getracht een ander instrument ingang te
doen vinden: den taphoek, waarmede niet gehouwen doch
gekorven wordt. De bleeders wilden er tot dusver niet aan.
Overigens zijn de meeningen omtrent de genezing, her-
leving en her-tapbaarheid van aangesneden boomen nog-
al uiteenloopend, zoodat meermalen de vraag trees of het
hakverbod en de tapvoorschriften wel gehandhaafd behoef-
den te worden, zonder dat daarop een voor de Overheid
beslissend antwoord is verkregen.
Er is m6er onzekers in het bedrijf. Vele jaren is geklaagd
over achteruitgang, dus uit-werking, van de zoogenaamde
eerste z6ne, de dichtstbij gelegene. Men richtte zich toen
naar de tweede z6ne, doch die gaf teleurstelling en vrijwel
uitsluitend wordt de exploitatie in de eerste zone nog altijd
voortgezet. De productiestaten even schommelingen te
zien, die op zich zelf geen conclusie toelaten. De jaren
1911, 1913 en 1914 waren perioden van hooge productive
(1913 het recordjaar uit den geheelen tijd der industries
met 1186 ton balata); 1917 is met 888 ton tot dusver in de
groep 1917-1926 bovenaan blijven staan; 1925 gaf 735 ton,
1926: 563 ton, en in de tusschenliggende jaren zijn er waar-
in de opbrengst daalde en steeg zonder regelmaat, Velerlei
invloeden doen zich daarbij golden; grilligheid van seizoe-
nen, meer of minder aanbod van werkkrachten, balata-
prijzen enz,
De prijzen wisselden in de laatste tien jaren tusschen
f2.90 en f6.05 per K.G. met belangrijke schommelingen en
schokken. Hierbij moet wel bedacht worden dat balata eene
beperkte bestemming beeft: het wordt gebruikt voor menging
met andere rubber voor bijzondere doeleinden, zooals iso-
latie van onderzeesche kabels en de vervaardiging van
driffriemen.
Ook de total oppervlakten der concession verschillen
nog al; bijvoorbeeld: in 1916 was de uitgestrektheid 5 mil-
lioen Hectaren, in 1921: 4.5, in 1924: 7 nillioen, in 1925:
8.3 million. In de zelfde jaren waren bij bet bedrijf respec-
tievelijk 3645, 1503, 2056 en 2377 arbeiders. Opmerkelijk is

























Palmentuin te Paramaribo.


Politie te Paramaribo.







het, dat de productive per arbeider in de laatste tijden veel
gunstiger is geworden dan zij vroeger was.
Voor de vergunningen en concession wordt door de
Overheid recht geheven. Dit middel bracht in 1921-1925
gemiddeld +1175000 per jaar op. Bovendien rust op de
balata eene retributie van 15 cent per Kilogram, waarvan de
opbrengst in dat tijdvak gemiddeld f/87000 's jaars be-
droeg. In 1926 was het resp. f198.000 en f81.000.
Uit deze cijfers blijkt wel, dat de balata-winning eene
belangrijke plaats inneemt in het bedrijfsleven van Surina-
me. De rechtstreeksche baten voor 's Lands kas vertegen'
woordigden gedurende de laatste 5 jaren gemiddeld 5!2%
van alle inkomsten. Verlies van dat bedrijf zou dus in de
reeds zoo beperkte middelen terdege gevoeld worden. Toch
kan niet ontkend worden, dat uit maatschappelijk oogpunt
bezien het bedrijf wel ernstige bezwaren heeft. Het schijnt
niet mogelijk er een beteren bedrijfsvorm aan te even. De
verspreide stand der bolletries op de enorme concession
heeft ten gevolge, dat er geen arbeiderscentrum op het werk-
terrein kan worden gevormd, zooals wel kan en ge-
schiedt op goudconcessifn. De arbeiders dolen in de
bosschen en dit avontuurlijke, dat een groote bekoring
voor de creolen blijkt te hebben, heeft uiteraard tal van
nadeelen en slechte gevolgen. Het vervreemdt den bleeder
van huis en haard, en de wijze van betaling, waardoor de
teruggekeerde 6f in schuld blijft staan, 6f niets ontvangt 6f
opens een voor hem groot bedrag in handen krijgt, dat
maar al te vaak gauw verbrast wordt, veroorzaakt mede
ongewenschte toestanden.
Evenals in het goud-bedrijf is ook in dat der balata
getracht een klein-bedrijf te doen ontstaan. Het bleek, zoo-
als trouwens.wcl te verwachten was, dat het er zich niet
toe leent.
Daar een der grondstoffen van kauwgom, de zooge-
naamde ,,chicle", een latexproduct van een verwanten
boom (de bleeders noemen hem ,,spinrag-bolletrie"), ook in
Suriname 5








Suriname was aangetroffen, werd de bruikbaarheid daarvan
onderzocht. Het oordeel in Amerika was niet gunstig; mon-
sters op de jaarbeurs te Utrecht van 1924 werden echter
wel goed bevonden. Tot een chicle-winning als nevenbedrijf
van de balata-ontginning is het echter tot dusver niet ge-
komen.
6. HOUTKAP.
In den weelderigen overvloed van geboomte, struiken
en lianen van het Surinaamsche woud rijzen de reuzen,
de machtige standards van kostelijk en kostbaar hout.
Groot is de verscheidenheid der houten, in kleur en
kracht, in hardheid en houdbaarheid : van het teedergele,
vederlichte Socmaroepa, het zachte, rossige Cederhout, tot
het sterke, lichtbruine Groenhart en het donkere, metaal-
zware Kaneelhout; van het matte Pisi tot het glanzend
Slangenhout, het rijk-geteekende Bruinhart, het warm-roo-
de Purperhart. Groot is de verscheidenheid der bruikbaar-
heid: het brooze Palissade dekt de wanden van eenvoudige
hutten; oer-sterke Mambarklakbalken stuiten als weringen
de zee; Mora-dwarsliggers dragen de spoorrails en de rij-
dende wagens van Bastaard-Locus; Wane-planken worden
in gebouwen vertimmerd, Mahoni wordt tot meubelen ver-
werkt.
Een boom, die wel is waar geen bruikbaar hout levert,
maar toch in hoog aanzien staat en zelfs door het volk
z6o vereerd wordt, dat men them niet zal kappen, is de
Kankantrie (cotton-tree). Op zijne breede sporen, stutten
als de beeren van een kerk, verheft hij zich boven alien uit;
hij is de hoogste, de schoonste van bouw; geen heeft zoo
reusachtige kruin als hij.
De tweede schoonheid in de rij is de Possentrie (poison-
tree) de rechte, de statige boom, die aldus genaamd wordt
naar het giftig sap (hurin), dat uit den stam spat als er in
gehouwen wordt en zeer gevaarlijk is voor de oogen. Het
hout van den possentrie heeft een mooien, satijnachtigen
glans en roomgele kleur.
Reeds lang zijn de fraaie houtsoorten van Suriname







ook in Europa bekend. Het Paardenvleeschhout (bolletrie)
werd hiervoren reeds vermeld; daarnaast had het bijzonder
decorative Letterhout in de 18s eeuw al vermaardheid.
Soms ziet men hier te lande in de winkels (duurl) wandel-
stokken van letterhout; ook te Parijs, waar het den naam
,,bois d'amour" draagt.
De houthandel op Europa is echter nooit belangrijk ge-
weest. De voornaamste oorzaak daarvan is wel de groote
moeilijkheid van een rationeele exploitatie, als gevolg van
de wijze van voorkomen. In de ze6r uitgestrekte, haast
ontoegankelijke wouden (16 million Hectaren!) staan in
den regel de boomen van dezelfde soort mijlen uit elkander.
Zeldzaam zijn de terreinen, waar van eenige soort een
zuiver bosch word aangetroffen van eenigen omvang, zoo-
als de Mora (Peto)-complexen aan de Saramacca en Cop-
pename. Zelfs wanneer het niet te doen zou ziin om .6n
soort, doch om goed hout in het algemeen, gewild op de
Europeesche market, dan nog levert de samenstclling der
bosschen belangrijke bedrijfsbezwaren op.
Van oudsher zijn het dan ook niet eigenlijk gezegde
houtexploitanten, maar de Boschnegers geweest, die het
hout uit de wouden haalden. De Boschneger kapt (en hij is
er zeer bekwaam in) te hooi en te gras wat van zijne ga-
ding is en op den tijd, die hem belief. Hij bekapt den,
in den regel hoog boven den ground omgehouwen boom
in een ruwen balkvorm, aan een der einden beneden afge-
rond, zoodat de balk aan dien kant er als een boot uit-
ziet. Aan dien voorkant, die aldus gevormd word om het
voortslepen te vergemakkelijken, slaat hij een pen in de
balk, waaraan een liaan wordt bevestigd als trekkoord.Zijn
doel is nu om den balk ergens naar een water te brengen
(kreek, riverr, waar hij een vlot kan samenstellen voor den
afvoer naar de stad. Daar vele van de gewilde houtsoorten
een hooger soortelijk gewicht dan water hebben, moet hij
de balken dicht bij de oppervlakte trachten te houden door
ze te bevestigen aan minderwaardig drijfhout en korialen.
Is hij zoover en heeft hij behoefte aan geld en lust om







weer eens stadswaarts te gaan uit de verre eenzaamheid van
zijn bosch-dorp, dan trekt hij met zijne heele families -
althans indien de waterstanden in de bovenlanden het
toelaten over kreken, vallen en rivieren naar Parama-
ribo, zijn kostbaren last wonder water mede sleepende. Eerst
daar, of althans in de benedenstreken, komt het hout in
handen van den houthandel en bij de zaagmolens.
Het ligt voor de hand, dat deze bedrijfsvc rm regelmaat
mist. De handel is geheel afhankelijk van de zinnigheid der
Boschnegers om hout aan te brengen. Orders worden niet of
met horten en stooten uitgevoerd: aandrang op den bosch-
neger heeft al evenmin gevolg als zijn eigen belofte; hij is
bij uitnemendheid een ,,vrij" man en heeft eigenaardige
begrippen van tijd, waarin een half-jaar leveringstermijn
zoo maar tot twee of drie jaren uitdijt. Daarbij komt nog,
dat bet geleverde hout niet altijd beantwoordt aan de be-
stelling: er kan soort-verwarring plaats hebben, om niet te
spreken van kwaliteitsverrassingen! Wel, een balk kan im-
mers zwaar splint en holten hebben, maar Kwassi weet er
wel raad op: er is een taaie klei, die de spleten en gaten
prachtig vult, als stopverfl
In de gemakkelijk bereikbare gebieden is bet beste bout
in den slaventijd roekeloos weggekapt. Er waren zelfs be-
paalde houtplantages als in de Para all6en voor
houtkap. Natuurlijk werd uitsluitend aandacht gegeven aan
wat het naast voor de hand lag; van eigenlijk boschonder-
zoek was geen sprake, aan boschvernieuwing werd niet ge-
daan.
Eene poging tot rechtstreekschen houtaankap werd, zoo-
als in Hoofdstuk I 3 vermeld is, omstreeks 1850 aan de
Marowijne ondernomen door een Duitscher, Kappler, den
stiohter van Albina, met behulp van Wurtembergsche hout-
hakkers. De onderneming, aanvankelijk veel belovende, ver-
liep, evenals de kolonisatie van die arbeiders en hunne
families.
In het begin van deze eeuw werd van Overheidswege een
technische dienst van het boschwezen ingesteld. Uit de








bestaansperiode van dezen dienst, die geleid werd door
houtvesters van bet Oost-Indisch boschwezen en in 1925
om bezuinigingsredenen is opgeheven, valt te vermelden
eene proefexploitatie van een bosohcomplex aan den
Brownsweg (Montanamijn; 1907-1910) en de proefneming
met boschverjonging op een terrein aan den spoorweg.
De dienst van het boschwezen heeft veel bijgedragen tot
vermeerdering van de kennis der bosschen en der houtsoor-
ten; talrijke onderzoekingen hadden plaats, waarvan hier
vermeld moge worden dat naar paalworm-vrij-hout, dat met
success bekroond is. Het is zeer te betreuren, dat de ge-
drukte financieele toestand van Suriname genoopt heeft een
einde aan dezen dienst te make. Ongetwijfeld bezit bet
land toch in zijn houtstand een aanzienlijk kapitaal en de
vraag hoe bet rendabel gemaakt kan worden, is zeer zeker
eene vraag van groote beteekenis. Al is niet alles precies
zoo geloopen als men gewenscht en gehoopt had, het is niet
te ontkennen dat de dienst verschillende voordeelen heeft
afgeworpen, rechtstreeks en zijdelings. Als rechtstreeksch
voordeel kan gewezen worden op de belangrijke besparing,
die verkregen is door de vervanging van steenkool door
hout bij de openbare diensten (vaartuigen en spoorweg).
Als merkwaardigheid word in dat verband medegedeeld,
dat in den tijd van schaarschte en duurte van kolen, gedu-
rende den oorlog, de gasfabriek te Paramaribo bet lichtgas
heeft kunnen bereiden uit een mengsel van kolen en hout.
Met medewerking van het boschwezen zijn in de later
jaren nieuwe wegen in het houtbedrijf ingeslagen. In het
bijzonder verdient in dit opzicht de aandacht de exploita-
tie van Morahout (Peto) aan de Saramacca door de naam-
looze vennootschap West-Indische Houthandel, waarin, ge-
lukkigl nu eens ook degelijke Nederlandsche ondernemings-
geest tot uiting is gekomen. Men heeft in Suriname, evenals
in andere ontginningsbedrijven, ook in het houtbedrijf zoo
velen zien komen en gaan met plannen en voorspiegelingen
en lang niet altijd kon gezegd worden dat de plannen ernst,
de voorspiegelingen gerechtvaardigd waren. De verlaten








winning van looistof uit den bast van de ontelbare man-
groven langs zeekust en rivieroevers zal velen nog heugeni
In de laatste jaren werkte naast den W. I. Houthandel
nog een Belgische Maatschappij, de Tropica, aan de Coran-
tijn. Zij zette in 1926, in afwachting van eene reorganisatie,
haar bedrijf stop. In working is nog eene Amerikaansche
Maatschappij in de nabijheid van Paramaribo, voor den uit-
voer van Possumhout (Possentrie)). Een in 1926 verleende
concessie betreft een nieuw bedrijf, namelijk het winnen van
rozenolie uit Rozenhout aan de Lawa en Tapanahony; de
extractie van het Bois de rose is in Fransch Guyana reeds
lang bekend. Eind April 1927 vond de eerste aflevering van
rozenolie (1500 K. G.) van de distilleerderij der onderne-
ming (Chiris genaamd) plaats.
Naar meubelhout (Bruinhart enz.) is nieuwe vraag uit
Nederland ontstaan.
De waarde van den houtuitvoer wisselt sterk: in 1920
bedroeg zij f244.000; in '21: f285.00; in '22: f142.000; in
'23 : f146.000; in '24: f80.000 ; in '25: /130.000-; in '26:
f232.000.
Moet bet houtbedrijf thans in Suriname zelf wetenschap-
pelijke voorlichting missen, gelukkig beeft het Koloniaal
Instituut eene ,,Commissie van advies en onderzoek in zake
Surinaamsche houtsoorten" in bet leven geroepen, die zoo-
wel de wetenschappelijke onderzoekingen en classificatie
van bet bout als het onderzoek naar de mogelijkheid van
afzet tot taak heeft. Zij zond in 1926 een deskundige, Dr. J.
Ph. Pfeiffer, naar Suriname.
Niet onvermeld mag blijven, dat Prof. Pulle, Hooglee-
raar te Utrecht, bijzondere studied, ook plaatselijk, van het
Surinaamsche woud maakte en den uitslag nederlegde in
ziin Surinaam.che Boschboom-flora.
Van de boschprodukten moge ten slotte nog genoemd
worden bet bekende ,,locushars".












HOOFDSTUK VI


HANDEL EN VERKEER

1. ALGEMEEN
Reeds aan bet eind van de 160 eeuw, dus nog een eeuw
voordat Crijnssen de Prinsenvlag plantte in Surinam 's
bodem, ontstonden in den toenmaligen vorm van ruilhan-
del, handelsbetrekkingen tusschen onze landen en de Wilde
Kust. Het was in den tijd dat alle tochten derwaarts nog
ondernomen werden op zoek naar Eldorado. De Zeeuwsche
kooplieden, die in 1580 schepen naar de kust van Guyana
uitrustten en de gezamenlijke Zeeuwen, Amsterdammers en
Rotterdammers, die tusschen 1595 en 1600 hun voorbeeld
volgden, beoogden echfer handelsdoeleinden. Eenige jaren
later (1613) schuurde- Amsterdam handelsproducten van
het land op in een factory aan de Suriname ,,op bet dorp
Parmurbo (of Parmarbo)".
Eene vrij geregelde vaart op de Wilde Kust ontstond na-
dat in 1621 de West-Indische Compagnie was opgericht en
haar het monopolie van den handel op Amerika was ver-
leend. Geruimen tijd bleef de handel met Guyana beperkt
tot zuiveren ruilhandel met de toen reeds schaarsche bevol-
king van het land, de Indianen. Naarmate er zich kolonisten
van elders vestigden en er den landbouw ter hand name,
veranderde het karakter en nam het handelsverkeer in
beteekenis toe; in de tweede helft der 17d eeuw voeren de
schepen tabak on suiker naar Europa.
In de vroeger al aangehaalde Fondamentele Conditien







van 1862, bet vernieuwd octrooi der West-Indische Com-
pagnie en na 1683 grondslag van rechten en verplichtingen
van de toen opgerichte Geoctroyeerde Societeit van Surina-
me, waarin de Compagnie voor 6n derde betrokken was, -
werd haar monopolie in dien zin bestendigd, dat alle han-
dels- en scheepvaartverkeer met Suriname uitsluitend zou
mogen plaats hebben rechtstreeks tusschen de Nederlanden
en Suriname onderling en wel is waar door alle ingezetenen
dier landen (geen anderen) zou megen worden bediend, doch
tegen betaling van zekere recognitie aan de Compagnie (f3
per last bij in- en uitgaan) als erkenning van.haar monopo-
lie-recht. De Compagnie had den alleenhandel in slaven; de
Societeit verkreeg wonder beperkende voorwaarden eveneens
het recht om slaven aan te voeren, doch dan tegen betaling
van f15 per slaaf aan de Compagnie.
De omstandigheid, dat niet in alle behoeften volledig
voorzien kon worden door de Nederlanden, leidde er toe,
dat in bet begin der 18de eeuw reeds eenige buitenlandsche
vaart openlijk werd toegestaan, nadat zij oogluikend, met
name van en op Noord-Amerika, voornamelijk voor bet ver-
krijgen van enkele voedingsmiddelen en voor den afzet van
de in Nederland onverkoopbare melasse, was toegelaten,
Europeesche en Oost-Indische producten werden uitdrukke-
lijk van deze vreemde vaart uitgesloten.
De Regeeringsreglementen van 1815 en 1832 huldigden
mede bet beginsel, dat handel en vaart op en van Suriname
zouden plaats hebben uit en naar Nederland.1) Werd in het
eerstgenoemde de bestaande uitzondering ten aanzien van
Noord-Amerika bestendigd, bet reglement van 1832 vierde
eenigermate de teugels: de ,,wet" werd ,,regel", de Koning
kon in bijzondere gevallen en in bet belang van de Neder-
landsche scheepvaart dispensation verleenen, althans voor
zooveel den invoer in Suriname betrof.
Met 1 Mei 1848 trad een geheel andere toestand in. Krach-

1) Dat van '28 liet de reeling van de stof over aan afzon-
derlijke reglementen.







tens eene Koninklijke beschikking werden handel en vaart
op Suriname opengesteld voor alle bevriende volken; al-
leen: vreemde schepen betaalden dubbele rechten. Gaande-
weg verdween echter ook die ongelijkheid als gevolg van
Nederland's verdragen met Vreemde Mogendheden, en in
bet thans geldend reglement van 1865 is geen spoor meer te
vinden van de vroegere monopoliseering en onderschei-
ding. Het handels- en verkeersartikel van dat reglement
(art. 150) luidt:
,,Geene koloniale belastingen mogen strekken om den
vrijen handel met Nederland en Nederlandsche Kolonien of
bezittingen te belemmeren of om den handel, de nijverheid
of den landbouw der kolonie te bevorderen boven den han-
del, de nijverheid of den landbouw van Nederland of de
Nederlandsche Kolonien en bezittingen.
De baken-, loods-, haven- en andere soortielijke scheeps-
ongelden en de bepalingen omtrent de groote scheepvaar4
zijn dezelfde voor alle vlaggen."
Een artikel dat, special in zijn eerste lid, eenigszins won-
derlijk aandoet als aanduider van bet nieuwe standpunt.
Doch critiek kan hier achterwege blijven; de hoofdzaak is
voor bet behandelde onderwerp deze: handel en groote
scheepvaart zijn vrij en gelijkgerechtigd. ,,Groote" scheep-
vaart: de kustvaart is wel vatbaar voor bijzondere beper-
kingen.
2. BUITENLANDSCHE HANDEL
Aan bet tweede lid van art. 163 van bet Regeerings-
reglement, waarin o.a. staat, dat bij koloniale verordening
Kamers van Koophandel en Fabrieken ingesteld kunnen
worden, werd in 1890 uitvoering gegeven door de oprich-
ting van zulk eene Kamer, die echter geen levensvatbaar-
heid bleek te bezitten en in 1894 weder opgeheven werd. In
1910 echter werd opnieuw tot de installing van eene Kamer
van Koophandel en Fabrieken overgegaan en deze bestaat
nog. Haar doel is om de Overheid voor te lichten of haar
voorstellen te doen aangaande zaken van handel en nijver-






82

heid en om aan derden inlichtingen te verschaffen. In het
Koloniaal Verslag vindt men eene uiteenzetting van de
werkzaamheden der Kamer in het verloopen jaar. De
Voorzitter, leden en secretaries der Kamer worden door
den Gouverneur benoemd.
Naast dit officigel orgaan heeft Suriname sedert 1919
eene particuliere ,,Vereeniging voor handel en nijverheid".
Voor de verbreiding van kennis aangaande de economische
omstandigheden in Suriname maakt deze Vereeniging zich
verdienstelijk door hare zeer lezenswaardige jaarlijksche
uitgave: ,,De economische toestand van Suriname".
Eene Vereeniging voor handelsonderwijs houdt zich door
bet geven van leergangen, bezig met opleiding voor admi-
nistratief werk in handel en bedrijf.
Een enkele blik in de jaarlijks als bijlage van het Kolo-
niaal Verslag verschijnende Statistiek van den Uitvoer is
voldoende om te weten dat de Uitvoerhandel geheel en al
beheerscht wordt door de productive van den landbouw en
van het balatabedrijf. In het gering aanta' uitvoerposten heb-
ben cacao, koffie, suiker, balata de leading; en wordt verder
bauxiet en goud even ter zijde gelaten, dan beteekenen de
overige uitvoerposten hl weinig. Zij vertegenwoordigen
voor het overgroot deel weder landbouw- en boschproduc-
ten. Wat huiden wat hoeden wat koolteer en, als inci-
dent, eens lucifers of touwwerk: dat is al van andere nijver-
heid dan het landbouw- en verzamelingsbedrijf.
Een geheel ander aanzien heeft de Statistiek van den In-
voer. Hier een zeer groot aantal posten van groote verschei-
denheid, waaruit ten duidelijkste blijkt hoe zeer de gemeen-
schap in veel afhankelijk is van den aanvoer van buiten. De
laatst verschenen list bij het Koloniaal Verslag over 1925
loemt 146 hoofdbenamingen van invoer, 33 van uitvoer.
En hoe is nu de waarde-verhouding, de handels-balans
dus?
In de eerste 4 jaren van het laatstverloopen tienjarig tijd-
vak was de balans gunstig, dus de waarde van den uitvoer
overtrof die van den invoer en wel als volgt-








1915: Invoer: f5 million; Uitvoer: /7 million;
1916: ,, 6 ,, 8
1917: ,, 7 2 ,, 8 ,,
1918: ,, ,, 6 ,, ,, 7 ,
Het volgend jaar speelde gelijk: 9 million om 9 million;
toen sloeg de schaal van invoer over:
1920: Invoer: f14 million; Uitvoer: f7V million;
1921: ,, ,,13 ,, ,, 6 ,,
1922: ,, ,,10 !/2 5 ,
1923: ,, ,, 9 /i ,, 8 ,,z
Evenwicht bracht 1924 met 71/ om 7VY miliioen, en 1925
deed weer een rukje aan de andere zijde: het werd f9'V
million invoer tegen /10 million uitvoer en in 1926 weer
andersom: ruim f7 million uitvoer en /10 million invoer.
,,Wij mogen aannemen" meende de genoemde Vereeni-
ging voor Handel en Nijverheid in Suriname in haar over-
zicht over 1925 te kunnen schrijven ,,dat ook het even-
wicht in de betalingsbalans, dat sedert een vijftal jaren zoo
ernstig verstoord is geweest, weder hersteld is..." Het is
echter, gelijk de cijfers van 1926 toonen, niet verwezenlijkt.
Inderdaad was de betalingsbalans al geruimen tijd on-
gunstig. In 1923 steeg de koers op Amsterdam tot 106, in
1924 tot 107; geleidelijk daalde hij in 1925 en sloot aan het
einde met 102.
De uitvoer van producten van den grooten landbouw en
van balata wordt in den regel reohtstreeks bezorgd door de
ondernemers, die ze in consignatie zenden aan de eigenaars
of agenten in Nederland of elders. De producten van den
kleinen landbouw, voor zooveel ze in den uitvoer worden
opgenomen, worden evenals goud en (grootendeels) hout,
huiden enz., opgekocht. Voor den opkoop van goud en ba.
lata is een bijzondere vergunning verplicht.
Ten einde den uitvoer naar naburige landen van gewassen
van den kleinen landbouw te bevorderen en ook om den
producenten en billijken prijs voor hunne producten te ver-
rekeren, zijn 5 jaren geleden openbare landbouwveilingen
wonder leading van het Departement van Landbouw ingesteld






84

De zaak liep niet naar wensch en ze zijn al weder afge-
schaft, ten minste in den vorm van Gouvernementsveilin-
gen. Eene proef in anderen vorm is van niet-officiaele zijde
ter hand genomen.
Bij den invoer treft het, dat Suriname geen eigenlijke im-
porthuizen heeft. De meest gebruikelijke method is deze,
dat de d6tailhandel rechtstreeks in het buitenland bestelt
zooveel als voor den allernaasten tijd van verkoop noodig
is in de eigen zaak. Toen gedurende den oorlog de handel
met de Vereenigde Staten onder de overigens weinig
bezwarende control van de Amerikaansche Overheid
gesteld was en alle orders den Gouverneur van Suriname
moesten passeeren, had schrijver dezes de gelegenheid de
ongelooflijke verbrokkeling van den invoer waar te nemen.
Orders voor minimal hoeveelheden, 66n vat garnalen
bijvoorbeeldl waren wezenlijk geen zeldzaamheid. En op
zoo'n enkel vat kwamen dan alle kosten van briefwisseling,
betaling, vervoer, en... de tijdverspillingI
In den tijd van de zeilvaart noopten de omstandigheden
er wel toe flinke voorraden aan te houden. Toen waren er
dus ook importhuizen, maar zij verdwenen met de tot stand-
koming van een geregelde stoomvaartverbinding.
Nederland is voor + 45% rechtstreeks betrokken bij den
invoer; voor 40% bij den uitvoer. De Vereenigde Staten
hebben 30% van den invoer.

3. BINNENLANDSCHE HANDEL
Suriname heeft het is reeds gebleken buiten de
landbouw- en verzamelnijverheid en de rechtstreeks daar-
aan verbonden bewerkingsindustrie, waarbij hier nog de
rijstpelmolens vermeld kunnen worden, haast geen indus-
trie. Noemt men de gasfabriek, de paar ijs- en limonade-
fabrieken en lucifersfabrieken, dan is de aanwezige fabrieks-
nijverheid opgesomd. Natuurlijk is er nog wel iets meer:
de werkplaatsen van de koloniale vaartuigen en van den
spoorweg, de zaagmolens, eenige scheepswerfjes, meubelma-







kerijen, hoedenvlechterijen, eene touwslagerij enz. doch het
is alles klein-bedrijf; men kan veilig zeggen dat Suriname
geen industries heeft. Voor den stadsmensch is er dan ook
al zeer weinig emplooi; ambachtslieden loopen er om zoo
te zeggen elkander in den weg. De beroepsstatistiek, die het
Koloniaal Verslag elk jaar in eene bijlage aanbiedt, is in
dit opzioht zeer leerzaam en eigenlijk bedroevend. Uit de
laatstverschenene, die over 1925, is het volgende af te lei-
den: Paramaribo telde toen 45554 inwoners en er was:
een kleermaker op elke 225 inwoners, een schoenmaker op
elke 175, een winkelier op elke 145, een timmerman op elke
60, een marktvrouw op elke 95, een waschvrouw op elke 25!
En, de goeden niet te na gesproken, het ambacht staat er,
begrijpelijker wijs, laag. De man, die om werk vragende met
den gebruikelijken volksterm mededeelt, dat hij ,,timmer-
man gespeeld" heeft v66r hij werkloos werd, beseft niet
welk een waarheid hij vaak uitspreekt.
Een winkelier op elke 145 menschen een marktvrouw
op elke 95. Het zal ieder, die te Paramaribo rondwandelt,
opvallen hoeveel winkeltjes er zijn en welk een overvloed
van verkoopsters op de marktenl
De winkelnering, met uitzondering van enkele groote
zaken, waaronder die van de Zendingsfirma C. Kersten & Co
een vooraanstaande plaats innemen, is het bedrijf van Chi-
neezen, Portugeezen (Madeireezen) en Syriers, niet van den
Creool. De Creool, of juister de Creoolsche, is de hoofdfi-
guur van de market, hoewel ook anderen, Britsch Indiers,
Javanen, Syriers welke laatsten ook als marskramers
rondtrekken door bet land er als verkoopers en verkoop-
sters verschijnen.
Zoo rustig als de winkel is, de cookshop, de vettewa-
rier, zoo beweeglijk en rumoerig is de market. Zij is de
dagelijksche bioscoopvoorstelling, met levende (en hoe le-
vendigel) personen te Paramaribo; de schouwplaats van
Suriname's bonte volksversoheidenheid en luisterplaats van
hevige geluidenI Zoo er al geen orchest ter begeleiding van
de vertooning is, aan accompagnement ontbreekt het niet'







zij zijn luidruchtig, onze Creoolschen, en de stof van hare
conversatie is even overvloedig als het gebloemd katoen
barer wijde kotto-missie-dracht, dat typisch Surinaamsch
stel vrouwenkleeren, stug van stijfsel en omvangrijker dan
de oude crinoline.
Den avond te voren, in den nacht, in den vroegen och-
tend, komen de leveranciers van de market: de kotters van
Coronie met klappers en kokosolie, de korjalen van de
kleine landbouwers, stroomop- en stroomafwaarts, beladen
met bananen en cassaven; van Meerzorg, aan de overz:jde,
met rijst en watermeloen; visschersbooten varen aan :
versche visch van de river of van een visch-plantage, zee-
visch van de kust, gedroogd, gezouten, op een zacht vuur
,,ge-berbakot". Uit den omtrek der stad : van Livorno,
Kwatta, Kassabaholo, van Gemeenelandsweg en Tweede-
rijweg, komen de muildierwagens der Hollandsche boeren,
de ezelkarren der Britsch-Indiers, met groenten, mais,
bacoven, eieren. Langs Waterkant en Heilige-weg, wonder de
overkapping en er buiten, wordt de koopwaar uitgestald;
de Syriers openen hunne manufactuurkraampjes, de vaste
Britsch-Indische koopman schikt zijn grutterswaren, de
veelkleurige gedroogde boontjes. De marktvrouw zet zich
-breed aan haar tafel: op haar hoofd heeft ze een lading
waren meegebracht. Dan begint de groote gezelligheid,
het loven en bieden, de kout met keukenmeisjes en kijkers,
het familiar verkeer met al die goerp bekenden en
niet al-te-beste vrienden... tot de tiran van de market, de
onverbiddelijke marktmeester, overigens zeer geeerd bij
de marktbevolking, het sein tot opbreken geeft en de
markten terugvallen tot de stilte en leegte van Paramari-
bo's straten.
Het is een ,,clan", die stand der Creoolsche marktvrou-
wen. Of juister: het zijn ,,clans", want ofschoon nauw ver-
bonden, zijn zij natuurlijk onderling verdeeld. Elke market
heeft een eigen verbonden groep, elk met een eigen ,,Pre-
sidente". In volle glorie zijn zij waar te nemen op Konin-
ginnedag, wanneer zij, met hare vaandels, gezamenlijk,







wonder commando van den marktmeester optrekken naar
het Gouvernementshuis om aan den Gouverneur hare
gelukwenschen en de statige brieven in oranje-zijden om-
slagen voor Hare Majesteit aan te bieden, eene z66 op-
windende manifestatie, dat het gerucht van den optociht
reeds van verre is te hooren en de ,,hoer&e's" al knetteren
door de lucht voordat de toespraak tot den Gouverneur is
afgestoken en zijn antwoord de dames ontroerd heeftl
Wat wonderbare metamorfose ondergaan de marktplaat-
sen aan den avond van dien dagI Weg bananen en patatten,
kabeljauw en black-eye-pesi, maar limonade met schaafijs,
switi-switi en ice-cream, wonder slingers, groen en orange, in
sohijnsel van lampions. Want er is bal, bal met ronsebons,
vroolijk maar deftig, deftig van ceremonieel; als zware zijde
ritselen de extra-gestreken kotto's bij de diepe buigingen in
de dansfiguren en bij de begroeting van den Gouverneur, die
even uitbreekt uit zijn eigen feest om de deftigheid te ver-
hoogen door enkele oogenblikken plaats te nemen op den
versierden stoel, voor hem bereid order de overkapping.
Het is alles heel dwaas misschien. Maar bet is alles
heel hartelijk en wel-gemeend.

4. VERKEER TE WATER

Voordat, door de oprichting van den (Koninklijken)
West-Indischen Maildienst in 1882, eene geregelde Stoom.
vaartverbinding tusschen Amsterdam en Paramaribo tot
stand kwam, was reeds in 1840 door de Compagnie Gen6-
rale Transatlantique een periodieke stoomvaart op Britsch
Guyana (Demarara) en Fransch Guyana (Cayenne) ge-
opend, waarvan ook Suriname voor de gemeenschap met
Europa gebruik maakte. De Royal Mail deed geen Suri-
naemsche haven aan; die verbinding kon dus alleen via De-
marara (Georgetown) benut worden. De Transatlantique, al-
thans de inter-koloniale boot van die maatschappij, liep wQl
Paramaribo binnen op de maandelijksche heen- en terugreis
naar en van Cayenne, zoodat op die wijze gemeenschap via





88

Le Havre onderhouden kon worden. Ook thans wordt de
hoofdstad nog elke maand door de Cayenneboot aangedaan.
Alle vervoer van goederen en personen, zoomede bet
postvervoer heeft echter thans in den regel plaats met de
booten van den Koninklijken West-Indischen Malidienst,l)
de ,,Kwim-booten" zooals zij in de wandeling genoemd
worden. Deze booten varen tegenwoordig e6ns per maand
(voor den oorlog om de 14 dagen) van Amsterdam via
Madeira, of een ander eiland in de buurt, in 18 dagen
naar Paramaribo; zetten van daar de reis voort over Trini-
dad, Venezuelaansche kustplaatsen, Willemstad (Curacao),
Haiti, naar New York en keeren over Paramaribo, via Le
HAvre, naar Amsterdam terug.
Suriname heeft tijden van drukker verkeer met het bui-
tenland gekend. Zooals gezegd, onderhield de Westmail
vroeger een 2-wekelijkschen dienst. In den tijd van de cul-
tuur van bacoven (pisangs) voor uitvoer, was er een weke-
lijksche verbinding met New York, door de vruchtensche-
pen. Vreemde stoomvaartdiensten namen nu en dan Surina-
me op in hun vaarplan of incidenteel in reizen. Op bet
oogenblik doet de Colombian Steamship Company Para-
maribo geregeld aan.
Thans is de soheepvaartbeweging echter gering. Volgens
de laatst verschafte opgaven, over 1925, liepen in dat jaar
binnen: 208 stoomschepen en 46 zeilschepen uit het buiten-
land. Van die 208 waren 13 rechtstreeks van Nederland ge-
komen, 3 van Nederlandsch-Indie (met Javaansche immi-
granten), 77 behoorden tot de eigen vaart op Demarara en
Cayenne; van de Vereenigde Staten kwamen er 71, doch
hierbij moet in aanmerking genomen worden, dat er 13 bii
waren van den K. W. I. M., die Paramaribo op de thuisreis
aandeden.
De kustvaart tusschen Paramaribo en de zee-districten
Nickerie, Coronie en Marowijne wordt onderhouden door

1) Thans samengesmolten met de Koninklijke Nederlandsche
Stoomboot Maatschappif.



























Cultuurtuin te Paramaribo.


Veeboerderij.







stoomschepen van de Koloniale Vaartuigen en particuliere
zeilscheepjes, de laatste in het bijzonder bestemd voor de
Coronie-vaart (10 scheepjes in 1925).
Reeds eenige malen is melding gemaakt van de ,,eigen
vaart" en de ,,Koloniale Vaartuigen". Aangezien Suriname
nagenoeg geen landwegen heeft (er zal nu, buiten de 173
K.M. spoorweg, een 60 K.M. berijdbare weg zijn), geschiedt
bijna alle vervoer van personen en goederen te water. Voor
het onderhouden van publieke diensten op zee en eenige ri-
vieren, en voor de voorziening in de behoeften aan vaar-
tuigen ten behoeve van den Landsdienst, is van Landswege
een instituut in het leven geroepen: de Koloniale Vaartui-
gen. In wekelijksche vaart maken de drie zeeschepen reizen
naar Coronie en Nickerie; in 14 daagsche naar Albina; de
Nickerie-boot vaart door naar Demarara.
Eene regelmatige verbinding met Cayenne, door de Al-
bina-boot, is wel beproefd doch weer opgegeven.
Van Paramaribo nit doet een rivierboot dagelijkschen
dienst op de Suriname stroomafwaarts en op de Comme-
wyne stroomopwaarts tot de samenvloeiing met de Cottica.
Verder zijn er openbare diensten van Paramaribo uit
stroomopwaarts en naar de Saramacca door het verbin-
dingskanaal (Saramacca-kanaal); voorts op Cottica en Bo-
ven Commewyne en in Nickerie.
De dienst der koloniale vaartuigen heeft daarenboven bet
beheer over tal van kleine booten (stoombarkassen en mo-
torbooten), in gebruik bij Districtscommissarissen en ge-
neeskundigen in de districten, of ter beschikking van amb-
telijk personnel, dat binnenlandsche dienstreizen moet ma-
ken, zoomede roeibooten voor politie enz. Tot den dienst,
welke een onderdeel is van bet Departement van Open-
bare Werken en Verkeer, behoort ook de zorg voor de beba-
kening en kustverlichting (lichtschip v66r de monding van
de Suriname, geleidelicht in de river, toren van Galibi aan
den Marowijne-mond, lichten van Coronie en Nickerie), als-
mede bet onderhoudswerk aan fhet varend materieel, waar-
voor werkplaatsen zijn ingericht.
Suxiname 6







Het vervoermiddel voor de plantageproducten is de log-
ge, breede, ondiepe pont; voor den gewonen man is bet de
visschersboot, die geroeid, en de korjaal, die gepagaaid
(gepareld, zooals bet ginds beet) wordt voortbewogen.
Soms ziet men nog de tentboot, de vroeger algemeen ge-
bruikte boot voor de plantage-houders: zij heeft een opge-
bouwden roef met deurtje en vensters; in den voorbak ne-
men de roeiers rlaats en achter de kajuit zit de stuurman
Al deze booten zijn tij-vaarders, dat wil zeggen, zij kunnen
alleen varen wanneer bet tijwater in dezelfde richting loopt
als de boot uitmoet. Het ligt voor de hand hoe tijdroovend
dit varen dan ook is; wanneer b.v. een korjaal de Comme-
wijne is afgekomen met eb, kan zij hare reis naar de stad
niet voortzetten, v66rdat de vloed is opgekomen, die haar
in staat stelt de Suriname stadwaarts op te stevenen.
Op de glillige boven-rivieren zijn de Boschnegers de
vrachtvaarders. Met groote behendigheid loodsen zij hunne
lange, uit boomstammen gehouwen korjalen door de nau-
we rotsspleten, waarin bet water zijn doorgang neemt, tus-
schen de klipsteenen en over de stroomversnellingen (val-
len). V66raan de plecht staat de koela-man, gewapend met
een langen stok, de koela. Het is zijne taak om door tijdig
afstooten te verhinderen, dat de boot tegen rotsen en bo-
demsteenen botst bij het overvaren van de vallen; bliksem-
snel -want in de vallen krijgt de korjaal een duizelingwek-
kende vaart plant hij de punt van zijn koela tegen een
steunpunt in bet water en stuwt aldus den steven in veilige
richting. Scherp moet hij toezien op elke hindernis, slag-
vaardig gebruik maken van elk steunpunt voor zijn koela,
dat hem dienstig zijn kan; een oogwenk aarzeling kan de
ondergang worden van menschen, goederen en korjaal.
Rechts dreigt gevaar fluks spietst hij het water aan zijn
rechterzijde nu links een hindernis en hij zwaait de
koela om en stoot af met het andere einde. Achterin staat
de stuurman met zijn langen stuur-parel (pagaai) en tus-
schen die twee zijn de pagaaiers. Val-opwaarts moet de
korjaal omboog gesleept worden door het heftige water. De







mannen springen er uit, vatten de korjaal aan en schuiven
haar over de platste steenen.

5. VERKEER TE LAND.

Bij de bespreking van bet goud-bedrijf is reeds met een
enkel woord melding gemaakt van bet omstreeks 1900 door
de Maatsohappij Suriname gekoesterd voornemen om een
spoorverbinding aan te leggen naar bet Lawagebied, waar
voldoende goud voor een voordeelige exploitatie vermoed
werd aanwezig te zijn. Nadat de rechten van die Maatschap-
pij waren afgekocht, werd de spoorwegaanleg van Lands-
wege ter hand genomen. Voor de kosten van aanleg werd
scene leening gesloten in een eenigszins vreemden vorm:
Suriname leende namelijk van Nederland en werd dus aan
Nederland rente en aflossing schuldig. Aangezien Suriname
het nooit heeft kunnen stellen zonder jaarlijksche subsidie
van Nederland om bet nadeelig verschil tusschen uitgaven
en inkomsten te dekken, heeft bet ook nimmer een cent
aan rente en aflossing betaald, zoodat de som, die daardoor
elk jaar op de Surinaamsche begrooting werd uitgetrokken,
geen andere uitwerking had dan dat het tekort en dus bet
subsidie evenveel hooger gesteld most worden. Feitelijk be-
taalde dus Nederland aan zich zelf rente en aflossing van
ziine leening aan Surinamel
Om de Surinaamsche begrooting te verlichten, ten min-
ste op paper, want een werkelijke verlichting in den zin
van verruiming der geldmiddelen was het uiteraard niet, -
werd, te beginnen met 1920, de post voor rente en aflos-
sing toen f338.000 tijdelijk van de begrooting ge-
schrapt en wel voor 5 jaren (een 5-jarig moratorium dus)
Die termijn is nu afgeloopen, doch verlenging heeft moeten
plaats hebben, want Suriname is ook thans evenmin in staat
den last te dragen.
Zooals op een andere plaats al is medegedeeld, was dp
uitslag van de goud-exploratie in de Lawa ongunstig. De
aanleg is dan ook niet tot bet Lawagebied voortgezet. In-







tusschen was de bouw van den spoorweg echter reeds be-
gonnen en al ras rees de vraag wat het eindpunt zou moe-
ten zijn. Besloten werd het te leggen bij Dam aan de Sara-
kreek, voorbij de laatste stroomversnelling in die kreek,
waarbij de overweging gold, dat het dan althans mogelijk
zou zijn om personen en goederen, bestemd voor de hoo-
ger gelegen goud- en balata-ontginningen, zoover te bren-
gen, dat geene belemmerende stroomversnellingen meer op
den verderen tocht te overwinnen zouden zijn,
In 1903 begon de aanleg; in 1905 kwam bet eerste baan-
vak in exploitatie; in 1912 kwam de geheele lijn --
173 K.M. in bedrijf. Zij loopt van Paramaribo Zuid-
waarts door het Para-district naar de Saramacca (Kwakoe
gron en den gedeeltelijk weggespoten Maabo-heuvel), buigt
dan Zuid-oostwaarts en ontmoet de Suriname, waar een
kabelbaan, die echter een paar jaar geleden buiten ge-
bruik gesteld is, de verbinding met den overliggenden
over zou bedienen, zet zich van daar voort in Zuidelijke
richting naar het genoemde Dam: een stationnetje, een paar
huisjes van beambten, een open loods als verblijfplaats
voor bleeders of gouddelvers als toevlucht op hunne reis,
wanneer zij moeten wachten op de komst van den trein
(66nmaal per week) 6f op gunstig water om de Sarakreek
op te varen, een paar buffers, en daarachter, dadelijk, het
ondoordringbaar oerwoud. Dit is de terminus van den ko-
lonialen spoorweg, ontnuchterend nawee van een toe-
komstdroom, verworven voor acht million gulden bouw-
kosten.
Wat is er niet gehoopt en verwacht van dien spoorwegl
Landbouwvestigingen langs de lijn, dorpen die zich zou-
den vormen, levendig goudbedrijf, boschontginningl En wat
is er van geworden? Lelydorp, de nieuwe vestiging op
17 K.M. van Paramaribo, is niet bet gehoopte bloeiende
dorp geworden, de ground is er onvruchtbaar; de oude Para-
dorpjes verderop, Onverwacht, Republiek, Berlijn, zijn
gebleven wat ze waren: onbeduidend; Kwakoegron is poli-
tiestation, meer niet; de goudplacers tot den Brown's-weg






93

liggen still; tot Republiek (41 K.M.), ten uiterste tot Berlijn
(52 K.M.), is er nog wat bevolking, maar din meer dan
100 K.M. eenzaambeid; van de zandige Savannen naar het
wilde, onherbergzame bosch doorklieft de trein de einde-
looze, 6.ntonige verlatenheid.
Het vervoer, zoowel van personen als van goederen, is
onbeduidend en de inkomsten van het bedrijf kunnen dan
ook de uitgaven geenszins dekken.
In 1925 (laatste gedetailleerde opgaaf van bet Koloniaal
Verslag) bedroegen de gezamenlijke bruto-opbrengsten
rond f139.000, de bedrijfskosten, zonder afschrijvingen en
zonder rente en aflossing van het bouwkapitaal, rond
f300.000. Een deficit dus van f161.000 of f440 per dag. Met
afschrijvingen word het minstens f260.000 of ruim f700
per dag. En met rente en aflossing: +6 ton of meer dan
f1600 per dagi
Het is niet te verwonderen dat reeds meermalen over-
wogen is hoe aan dezen bedenkelijken toestand een eind
gemaakt kan worden. Door tariefsverhoogingen, inkrim-
ping van den dienst en, zooals gezegd, buiten werkingstel-
ling van de kabelbaan (de kabel was defect geraakt; het
vervoer bij kabelstation over de Suriname geschiedt nu
met booten), zijn de bedrijfskosten wel gedrukt maar het
bedrijfs-deficit is niet weggewerkt, wat trouwens niet
mogelijk schijnt zoolang de trein blijft rijden. Eene poging
om den weg belangrijk in te korten en het overige op te
breken, ontmoette zoo sterk verzet in de Staten Generaal,
dat zij niet tot uitvoering is gekomen.
Andere landverkeerswegen het zij hier herinnerd -
beeft Suriname bijna niet. Bij de uitgifte van plantages
langs de oevers der rivieren is wel het being gemaakt, dat
de plantage-eigenaar most zorgen voor aanleg en onder-
houd van een weg (de zoogenaamde communicate) langs
den over, doch wat aangelegd werd, was niet meer dan een
onverhard pad op de kruin van den v66rdam. Aan den
linkeroever van de Suriname is een verharde rijweg van
Paramaribo rivierafwaarts tot plantage Leonsberg; san den








rechteroever loopt een weg van Meerzorg, tegenover de
stad, die zich voortzet langs den linkeroever van de Com-
mewijne; laatstbedoeld deel wordt, krachtens esne veror-
dening, onderhouden op kosten van de aanliggende plan-
tages; voorts zijn er nog enkele korte wegen van de stad
naar nabij gelegen vestigingen. Het district Coronie heeft
al van ouds een rijweg evenwijdig aan de kust, die de
beide uiterste punten van het bewoonde gedeelte (een
small strook in het kustland) verbindt. In aanleg en
bijna voltooid is een weg van Albina aan de Marowijne
naar Moengo aan de Cottica, het terrein van de bauxiet-
ontginning.
Zeven jaren geleden is een plan voor den aanleg van eeni-
ge voorname wegen ontworpen. Het bleef bij een plan de
geldelijke omstandigheden waren er nog niet naar om aan
uitvoering te denken. Wellicht ook doet zich de misvatting
gelden, dat Suriname met zijne waterwegen, geen behoefte
aan landwegen zou hebben. De vroegere inzichten dien-
aangaande wijzigen zich anders wel. Op plantages en ves-
tigingsplaatsen waren ook geen begaanbare wegen, maar
in de laatste tijden wordt meer en meer gezorgd voor pa-
den, die behoorlijk beloopen kunnen worden en zelfs per
fiets bereden.
Van den weg in het oerwoud naar het Brownsgebergte,
28 K.M. lang en in 1890 aangelegd ten behoeve van het ver-
voer voor de goudontginningen, leeft alleen nog de naam
Brown's-weg in de herinnering; bet woud heeft den weg zelf
teruggenomen.
Het klassieke voertuig voor de landwegen is de ezelkar,
een ladderwagen op twee wielen. De auto deed ook al zijn
intrede in Suriname, maar er is voor hem geen ruimte dan...
de ,,korte baan."

6. POST-, TELEGRAAF- EN TELEFOONVERKEER.

Over den postdienst is niets bijzonders mede te deelen.
De telegrafische gemeenschap met het buitenland, --







binnenlandsche was er heelemaal niet, werd tot voor
kort bediend door een Fransche Maatschappij. Thans heeft
Suriname een draadloos station, overgenomen van de
Bauxietmaatschappij, en eenige draadlooze binnenland-
sche seininrichtingen
De lengte van het telefoonnet was in 1925: 1063/2 K.M.

7. GELDVERKEER.

Pas- en teekenmunt in Suriname is gelijk aan de Neder-
landsche gelijkwaardige geldstukken. Het papiergeld (de tij-
delijke zilverbons dan uitgezonderd) bestaat uit de bank-
biljetten van de circulatiebank, de Surinaamsche Bank, ge-
vestigd te Amsterdam.
Het muntwezen heeft een lange lijdensgeschiedenis, waar-
uit hier slechts enkele feiten kunnen worden aangestipt. In
den eersten tijd had men er koperen penningen, bestempeld
met een papegaai, van verschillende waarden, die corres-
pondeerden met gelijke aantallen ponden suiker, tegen een
stuiver het pond. In ihet midden van de 18de eeuw most alle
suiker, of althans het leeuwendeel, naar Nederland gezon-
den worden voor de aflossing van genoten ruime credieten;
toen verdwenen de zoogenaamde suikerprijzen en om aan
de behoefte aan ruilmiddelen tegemoet te komen (die inder-
daad dringend was, want wat de producten opbrachten bleef
in Europa), werd kaartengeld ingevoerd, van waarden tot
/10 toe. Van ruilmiddel werden de kaarten een middel tot
versterking van de koloniale kas, met het gevolg dat het
kaartengeld gevoelig d6pr6cieerde. Na velerlei wedervaar-
digheden volgden wettelijke regelingen naar Nederlandsch
model; de laatste reeling kwam tot stand bij de wet van
1 Juli 1909, gewijzigd 27 Maart 1915. (Ned. Staatsbl. 1909
No 212 en 1915 NO 166).
Inmiddels was in 1864 aan de Surinaamsche Bank oc-
trooi verleend om in Suriname als circulatie-bank op te
treden, welk octrooi, behoudens wijzigingen, telkenmale is
verlengd en op den huidigen dag nog hare positive als zoo-




University of Florida Home Page
© 2004 - 2010 University of Florida George A. Smathers Libraries.
All rights reserved.

Acceptable Use, Copyright, and Disclaimer Statement
Last updated October 10, 2010 - - mvs