Woben Lakwa : Robinson Crusoe in Haitian Creole

External Link ( Full book )
MISSING IMAGE

Material Information

Title:
Woben Lakwa : Robinson Crusoe in Haitian Creole
Physical Description:
Book
Language:
Haitian Creole
Creator:
Defoe, Daniel
Desmarattes, Lyonel Dominique S. ( Translator )
Desmarattes, Lyonel Dominique S. ( Editor )
Hebblethwaite, Benjamin ( Editor )
Publisher:
Classic Editions
Publication Date:

Subjects

Subjects / Keywords:
Caribbean Area   ( lcsh )

Notes

Abstract:
Woben Lakwa is the Haitian Creole adaptation of Daniel Defoe’s (1719) masterpiece, Robinson Crusoe. This classic book tells the thrilling story of the adventurer, Robinson Crusoe (Woben Lakwa). At the beginning of the story, the young Englishman is bored with his mundane existence and longs for travel and independence. Woben launches himself into an adventure in a world that is rapidly shrinking due to nautical science and the explosion of European colonialism. Robinson travels to Africa and Brazil; finally he shipwrecks on a small Caribbean island near Trinidad. That is where he spends 28 years struggling to stay alive and escape his desperate isolation. Woben Lakwa is an exciting novel that recounts the hard-knock life of an Atlantic wayfarer. Woben’s survival strategies, his encounter with African, Brazilian and Caribbean people, and the violent measures he takes to secure his rescue have fascinated readers for centuries. Woben Lakwa provokes thought about colonialism, slavery and the consequences of European racial and religious ideologies in Africa and the Americas. The book includes a 13 page introduction by Benjamin Hebblethwaite and Lyonel Desmarattes plus 10 pages of reading comprehension questions that engage readers in discussion about the story and the vocabulary. This timeless novel will stun adult and teenage readers alike.
General Note:
Front cover and selection from the book.
General Note:
With an introduction and reading comprehension questions in the full book.
Biographical:
Lyonel Dominique S. Desmarattes works in the Haitian Creole section of the Voice of America in Washington, D.C. His publications include Mouche Defas and Lekòl fanm yo, plays originally written by Molière.
Biographical:
Benjamin Hebblethwaite works as Assistant Professor in Haitian Creole and Francophone Studies at the University of Florida in Gainesville. His publications include Vodou Songs in Haitian Creole and English and Une saison en enfer / Yon sezon matchyavèl (with Jacques Pierre), a translation of Arthur Rimbaud’s prose poem.

Record Information

Source Institution:
University of Florida
Holding Location:
University of Florida
Rights Management:
Applicable rights reserved by the rights holders.
Resource Identifier:
isbn - 0976519631
System ID:
AA00011359:00001


This item is only available as the following downloads:


Full Text

PAGE 1

Haitian Creole Translation / Literature / Adventure Novel Daniel Defoes Robinson Crusoe (1719) in Haitian Creole with an in troduction and reading comprehension questions Mennen koulv lekl se youn; f l chita se 2. Si nou vle ap like pwovb sa a nan kesyon alfabetizasyon an (kesyon aprann li, aprann ekri) ann Ayiti, nou ta kapab di aprann moun ekri se yon bagay ki neses; men sa k pi enptan toujou, se mete alapte yo tks ak liv ki enteresan pou yo li. Se la nou jwenn kokennchenn kontribi syon Lyonel Desmarattes ki adapte nan lang kreyl ayisyen an e nan kilti peyi d Ayiti a gwo zv klasik yo, tankou gran pys teyat franse yo, epi nan liv sa a li pmt Ayisyen yo ak lt kreyolofn yo jwenn nan lang manman yo premye kontak ant Ewopeyen yo ak Karay ibeyen yo. Albert Valdman, Iniv site Indyana, Enstiti kreyl la Liv Dnyl Defo a (Daniel Defoe) ki nan men w la se Wo ben Lakwa yon kokennchenn woman klasik ki rakonte istwa lavi yon avantirye, msye Woben Lakwa. Woben pral vwayaje rayib ki pa tw lwen ak Trinidad. Se la li pral pase 28 an avk yon sl plan: rete vivan e chape anba yon izolman totalkapital. Lyonel Dominique S. Desmarattes travay nan Vwadlamerik Classic Editions, Gainesville, Florida Woben Lakwa | Defoe, Desmarattes & Hebblethwaite Classic Editions Daniel Defoes Robinson Crusoe Translated by Lyonel D. S. Desmarattes Edited by Lyonel D. S. Desmarattes and Benjamin Hebblethwaite Woben Lakwa Robinson Cruso an kreyl ayisyen

PAGE 2

Woben Lakwa Robinson Crusoe in Haitian Creole Daniel Defoe E dited by Lyonel Dominique S. Desmarattes and Benjamin Hebblethwaite Translated and adapted by Lyonel Dominique S. Desmarattes Introduced by Benjamin Hebblethwaite and Lyonel Dominique S. Desmarattes Activities and questions by Benjamin Hebblethwaite and Lyonel Dominique S. Desmarattes Illustrations by Frank Godwin and Robert Ball Classic Editions Gainesville, Florida 201 2

PAGE 3

Classic Ed itions 4221 NW 19 th Street Gainesville, Florida 32605 United States of America Telephone: (352) 373 4912 E mail: hebble@ufl.edu Internet: web.clas.ufl.edu/users/hebble/ Copyright 2012 Lyonel Dominique S. Desmarattes and Benjamin Hebblethwaite All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the written permission of the publisher. First Edit ion Printed in the United States of America and the United Kingdom Library of Congress Cataloging in Publication Data Defoe, Daniel c. 1659 1731; Lyonel Dominique S. Desmarattes and Benjamin Hebblethwaite. Original title: Robinson Crusoe or The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe of York, Mariner: Who lived Eight and Twenty Years, all alone in an un inhabited Island on the C oast of America, near the Mouth of the Great River of Oroonoque; Having been cast on Shore by Shipwreck, wher ein all the Men perished but himself. With An Account how he was at last as strangely deliver e d by P i rates. Written by Himself. Originally published in 1719. ISBN 10: 0 9765196 3 1 ISBN 13: 978 0 9765196 3 8 Cover painting by Frank Godwin : Defoe, Danie l, and Lora B. Peck; illustrated by Frank Godwin. 1925. Robinson Crusoe Philadelphia: The John C. Winston Company. A high quality image was kindly provided by Laurie Taylor at Special thanks to Kat Betz for her contributions to the cover design. I. Defoe, Daniel. II. Desmarattes Lyonel Dominique S. III. Hebblethwaite, Benjamin.

PAGE 4

Sa k nan liv la : Woben Lakwa nan kontks istorik li .............. ......................... ...7 Woben Lakwa Chapit 1........................................ ....... ........................... .. ..... .....22 Chapit 2............................................... ....... .......... ....... ......... .......30 Chapit 3.................................................. .... ....... ......... ....... .........38 Chapit 4..................................................... ....... ....... .... ...............47 Chapit 5....................................................... ....... ...... ....... .... ........58 Chapit 6............ ............................................. ....... ........ ... ....... .....67 Chapit 7....................................................... ....... .......... .... ....... ....75 Chapit 8............................................................... .. .... .. ...... ....... ..86 Chapit 9............................................................... .... ............ ....... .93 Chapit 10.......................................................... ....... ........... ...... ..98 Chapit 11................................... .......................... ... .......... ...... ..106 Chapit 12............................................................... ........... ...... .114 Chapit 13.................................... ............................ .... ..... ...... ..124 Chapit 14...... ....................... ............................... .. ... .......... ...... .134 Chapit 15............................ ............................... .. .... .......... ...... .145 Chapit 16........................... ............................... ..... ....... ... ...... .154 Chapit 17................................... ................................ ...... ...... ..163 Chapit 18.......................... ............................... ..... ........... ...... ..167 Dnye M o.......................... ..... ............. .......... ...... ..... ........ ...... .172 Kesyon sou chapit yo........................................ .... ...... ...... .... 176

PAGE 5

Dedikas pou: Dokt Albert Valdman, direkt fondat Enstiti Kreyl Inivsite Indiana, nan vil Bloomington, Eta Indiana, pou kokennchenn travay li f pandan plizy dizn lane pou l bay lang kreyl ayisyen an jart. Se yon fason pou m di li msi nan non tout sanba ayisyen ki apresye ef san pary li deplwaye pou l f koulv ki rele kreyl la chita sou ban lekl ann Ayiti. Chapo ba pou ou, Dokt Alb. Grasa ou menm, anpil lengwis ayisyen byen prepare jounen jodi a pou yo ede lang manman yo a pouse rasin nan sosyete peyi d Ayiti a. Msi deske ou montre mwen konesans se richs nan tout lang. Dokt Bryant Freeman, dire kt fondat Enstiti Etid Ayisyen Inivsite Kansas, nan vil Lawrence, Eta Kansas, poutt ankourajman li bay ekriven kreyolis yo pandan pl is pase 4 0 tan sou wout difisil yo suiv pou yo kore fondasyon bibliyografi kreyl la. Mwen pa bliye gwo koutmen li te ba n mwen psonlman nan piblikasyon Mouche Defas (adaptasyon kreyl Tartuffe Molire); li te ede m f liv sa a part 2 fwa nan ane 80 yo. Mwen di Ayibobo pou Konp Bryant. Enjeny Lionel Valentin Rabel, kondisip mwen nan Lyce Pynchinat nan vil Jakml, ki te prete m premye woman mwen janm li nan vi m wen Sa te pase nan fen ane 60 yo, e woman sa a sete Robinson Cruso ; san rankont nou ptt pa t ap genyen yon Woben Lakwa jounen jodi a. Tokay, mwen pa bliye e mwen di w msi anpil. Pou Vera ak Raymond Withers 2 misyon ameriken ki pase plis ke 40 lane ap ede moun Komin Jakml, sitou lokalite Loven, nan ef y ap f pou amelyore kalite lavi yo. Mwen di yo msi deske yo montre mwen Woben Lakwa, yon Ewopeyen blan, ak Vandredi, yon Endyen karayib, kapab bay lanmen pou bati yon mond miy.

PAGE 6

7 Woben Lakwa nan kontks istorik li Benjamin Hebblethwaite ak Lyonel Dominique S. Desmarattes Entwodiksyon Liv Dnyl Defo a (Daniel Defoe) ki nan men w la se Woben Lakwa (1719), yon kokennchenn woman klasik ki rakonte istw a lavi yon avantirye, msye Woben Lakwa. Nan kmansman liv la, Woben se yon jennjan angle ki bouke ak egzistans nmal li e ki anvi f vwayaj. L i lanse l nan avanti nan yon mond k ap vin deplizanpli piti gras a syans navigasyon ak eksplozyon kolonizasyon ewo peyen an. Woben pral vwayaje an Afrik epi nan Brezil; lfini li pral f ofraj nan yon ti zile karayib ki pa tw lwen ak Trinidad. Se la li pral pase 28 an avk yon sl plan: rete vivan e chape anba yon izolman totalkapital. Woben Lakwa se yon seri istwa ki rakonte avanti, peripesi ak dekouvt Woben f sou zile kote l ateri a. Modl moralis ki alabaz wom an sa a se suit etap sa yo: dez obeyisans, pinisyon, repantans ak delivrans (Baines 2007:61). Anmenmtan tou, Woben Lakwa revele anpil koze matchyavl e makawo n a lega envazyon, kolonizasyon, esklavaj ak konsekans aplikasyon ideyoloji ewopeyen sou kontinan a merik en an Ki moun Daniel Defoe te ye e pouki li te ekri Woben Lakwa ? Dnyl Defo te viv ant 1659 e 1731 nan peyi Anglet, yon gwo zile ki chita b kote k ontinan ewopeyen an 1 Defo te travay km kmsan, ekriven, jounalis ak ot trete anonim. Li te vin jwenn yon rekonesans piblik apre piblikasyon liv ki 1 Pou plis enfmasyon al tcheke: http://en.wikipedia.org/wiki/Daniel_Defoe

PAGE 7

8 rele Robinson Crusoe a ( Woben Lakwa ). Anpil moun di Defo f pati premye gwoup moun (ak Richardson e Field ing, pa egzanp) ki te defann epi popilarize ekriti atistik sou fm woman an. Li te ekri plis pase 500 liv, atik ak trete nan lavi li epi l te ekri sou sij tankou politik, krim, relijyon, maryaj, sikoloji ak syans sinatirl Li te youn nan moun ki ta pral enspire devlpman jounalis m ekonomik tou. Defo te konnen anpil difikilte nan vil Lond pandan jens li. M aladi laps te touye 70,000 moun nan ane 1665. Yon ane apre sa, an 1666, yon gwo dife ki te pran nan vil la (yo rele li Dife Lond la) te boule rapyet t out kay nan katye kote l te a bite a, esepte kay pa l la epi an 1667 Oland yo te atake vil Catham sou kot ls Anglet. L Defo te gen dizan, manman l te mouri. Papa ak manman Defo te manm legliz presbiteryen an. Yo te menm voye l nan yon lekl presbiterye n ki te an dezak ak legliz e avk politik ofisyl Anglet a. Alepk alejans sa a pat fasil ditou, paske legliz ofisyl la, Legliz Anglet a, pat tolere divsite kwayans kretyen nan peyi a. Se konsa, gouvnman angl a te psikite katolik yo menm jan ak pre sbiteryen yo. Km kmsan, Danyl Defo te vann rad, ln, diven ak pwodui jeneral yo; men li pat janm konnen yon gwo siks nan biznis. An 1684 Defo te marye ak Mary Tuffley (Mari Tfli), ki te pitit yon machann nan Lond. Li te resevwa yon dt £3,700 liv po u maryaj la. Koup la te f 8 pitit, pami yo 2 te mouri nan piti. Men, akoz pwoblm politik ak dt, moun sispk maryaj Defo ak Mari Tfli a te difisil. Poutan li te dire plis pase 40 an. Defo te pibliye yon gwo divsite liv ak dokiman. Li te angaje anpil na n piblikasyon liv ak trak sou koze polit ik, relijyon ak gouvnman. Nan v sa yo, Defo te pwopoze metd pou amelyore lasosyete ak lekonomi. Yon b, li te defann Wa angl a; yon lt b, li te atake pati politik tankou Tori yo. Akoz yon liv ki te pase Legliz Anglet a ak pati politik Tori a nan betiz, lapolis te arete l nan lane 1703 tandiske lajistis te kondane l pou l te pase twa jou sou pilori epi yon tan nan prizon. Men yon desen ki montre Defo sou pilori a:

PAGE 8

9 Apre Dafo te fin pase yon tan nan prizon Newgate la (Nyougt), Robert Harley, yon gwo zotobre nan peyi a, te negosye liberasyon misye. An echanj, Defo te dak pou l f travay espyonaj b kote pati politik Tori a. Apre Defo te aksepte kolabore, Harley te peye anpil nan dt li yo tou. Kk jou apre liberasyon Defo, le 26 ak le 27 novanm 1703, li te temwen yon ensidan kote yon gwo tanpt vyolan ki te kraze vil Lond te koze lanm 8,000 moun sou lanm Moman sa a te make yon nouvo pasaj nan kontribisyon liter li yo. Yon liv li ki te part nan ane 1704, The Storm ( Tanpt la ), te yon koleksyon entvyou ak temwayaj moun te bay sou tanpt la. Anpil kritik panse liv sa a se youn nan premye gwo liv nan dom n jounalis modn. Jiska 1714, Dnyl Defo te kontinye ekri tks politik pou divs pati ak moun. Pafwa li te siyen non l, pafwa li te pibliye trete anonim. Kary Dnyl Defo km ot woman te kmanse ak piblikasyon Woben Lakwa nan lane 1719. Defo te ekri 8 gwo woman epi li te pibliye plizy liv sou lizay ak savwaviv. Anplis de sa, li te ekri liv sou syans sinatirl tankou A System of Magick (1726) ( Yon Sistm Maji ). The Political History of the Devil (1726) ( Istwa politik dyab la ), se yon trete kote ot pres biteryen an vini ak lide ki f konprann se ledyab ki te f

PAGE 9

10 chf katolik ak gwo chabrak yo an Ewp ganize kwazad kont mizilman yo. Nan liv la li atire atansyon sou jan yon bann ak yon pakt kretyen t al f lag epi peri nan peyi mizilman yo avk objektif p ou yo te piye richs epi pran vil Jerizalm. Youn nan pi gwo liv Dnyl Defo te pibliye se Tour Through the Whole Island of Great Britain (1724 27) ( Toune atrav tout zile La Gran Bretay ), yon liv an twa volim ki prezante yon reptay sou tout ti rakwen pey i li a. Anpil moun svi ak liv la km yon referans sou La nglet anvan revolisyon endistryl la te chanje peyi a rapid apati de 1760. Dnyl Defo te mouri 24 avril nan lane 1731. Ki kalite liv Woben Lakwa ye e kijan moun te resevwa l? Woman Woben Lakwa a p ran fm yon jounal kote narat a, Woben Lakwa, rakonte tout sa ki te rive l pandan plis pase trant lane. Save nan zaf literati klase Woben Lakwa km yon woman epistol (stadi li ft ak pwoz sou fm lt e jounal), konfesyonl ak didaktik (edikasyonl). Li v la se yon otobiyografi fiksyonl sou yon sinistre (yon moun ki viktim yon ofraj) e ki vin rankontre ak esklav, arab, komsan tik, endyen kannibal, rebl ewopeyen ak yon maren panyl ki te viktim yon ofraj tou anvan l rive sove nan fen liv la. Menm si liv la tire enspirasyon l nan istwa moun ki te f eksperyans kk ofraj istorik tankou Alexander Selkirk, pif Woben Lakwa diferan ak istwa reyl yo. Liv la s e yon travay imajinasyon ki pa m enm ak istwa, mitoloji ni lejand ki te part anvan li yo. Anvan fen 17 19, ane kote Woben Lakwa te part la, woman an te gentan reyenprime 4 fwa tlman li te popil. Jiska jounen jodi a, pa gen yon lt woman ki produi otan vsyon, tradiksyon ak imitasyon nan listwa literati mondyal la. Kisa ki nan liv la ki jennen kk lekt jounen jodi a? Pwofes Hebblethwaite svi ak liv Woben Lakwa a 3 fwa deja nan kou kreyl ayisyen entmdy li prezante nan Inivsite Florid la (UF) ak Inivsite Entnasyonal Florid la (FIU). Se konsa li te resevwa anpil reyaksyon pozitif e negatif etidyan li yo genyen sou liv la. Paske gen eleman nan liv la ki deranje kk lekt nan epk nou an, sa vo lapenn pou n abde

PAGE 10

11 pwoblm sa yo epi esplike pou ki rezon li enptan pou moun reflechi sou kesyon istorik sa yo. Youn nan pi gwo pwoblm lekt yo konn genyen s e left ke lide ki nan yon liv y ap li pa sanble ditou ak lide pa yo, epk pa yo, oubyen esperans pa yo. Si se pa sa menm si se yon chedv tankou Woben Lakwa kk lekt konn rejte liv la! Yo vin fache epi yo di yo pa renmen l kareman. Nou konprann sa. M en, si nou vle aprann yon bagay sou ki kote Lamerik sti, se pou n svi ak liv ansyen yo km bon metd pou n dekouvri lavi, mantalite, kilti, sosyete ak anbyans ki te egziste sou kontinan sa a nan syk pase yo (oubyen jan moun te imajine bagay sa yo km na n Woben Lakwa ). Liv ansyen yo ofri pi bon chemen pou nou konnen lepase. Malerzman, nan lepase kou jodi a day, souvan sa k (te) pase a pa bon ditou. At a, si yon liv ap ankouraje e jistifye sistm kolonyalis la, esklavaj, rasism, siperyorite Krisyanism, ak mantalite e wo santrik lide moun jwenn tribbab nan Woben Lakwa sa pwovoke e jennen plizy moun ki konn reflechi sou miz ki maknen ak tranch istorik sa yo sitou moun ki genyen zanst ki te sibi move konsekans reyalite makawon sa yo (tcheke Wheele r 2005 pou yon analiz sou ideyoloji ras nan Woben Lakwa ). Se vre genyen esklavaj nan Woben Lakwa Woben te ale an Afrik km anplwaye lt ewopeyen ki te gen objektif pou yo f kms epi achte esklav. Nan dezym vwayaj li an Afrik, pirat tik te mete men sou li epi yo te f l vin yon esklav tou! Apre sa li te rive li bere tt li epi l te pran jenn Arab ki te akonpaye l nan moman an msye Zouri km esklav pa l epi li te vann misye km yon angaje ak yon kaptenn blan ptig ki te sove toulede sou oseyan atlant ik la ab yon bato ki ta prale aladeriv. Mantalite esklavajis Wobe n an rete yon mantalite mt/svit l apre plis pase 18 an izolman sou zile sa a li fin sove lavi Vandredi yon amerendyen ki te sipoze mouri na n men kk lt amerendyen Km Woben te sove Vandredi, li te pran misye km svit ak konpayl li. E km Woben te sove lavi l, Vandredi te dak ak aranjman sa a. Nan rap ant Woben ak Vandredi, nou kapab jwenn yon apsi sou yon dividal atitid rasyal ak kiltirl ewopeyen yo te genyen nan dizuitym sy k la. Woben

PAGE 11

12 panse Vandredi ft pou l aprann pale ak ekri angle tandiske li menm, Woben, li pa f okenn ef pou l aprann lang Vandredi a. Jounen jodi a, nou remake anpil anglofn, Ozetazini kou an Anglet, toujou kenbe atitid monolengwistik sa a! Woben pan se amerendyen yo se sovaj, tandiske kilti ewopeyen li a se yon kilti moun sivilize e se yo pa mete rad ewopeyen mete (Wheeler 2005:91). Izaj mo la apiye konstriksyon ak pwojeksyon Anmenmtan, Defo prezante Woben km yon ng ki anvi touye moun e ki an ft, Kantapou af touye moun nan, se yo n vb Woben pral konjige san gade dy. Sl diferans ki genyen se absans rityl kannibal nan fason misye touye moun. Al, Dnyl Defo svi ak rityl kannibal amerendyen sanse itilize yo pou l maksimize distans ki egziste, dapre li, ant kilti ewopeyen an ak kiltirl ak politik ki te egziste toupatou an Ewp (Wheeler jistifye kolonizasyon ak Anpi ewopeyen an nan nouvo mond lan (Wheeler 2005:89). Koze la se egzanp yon ideyoloji dominasyon kote amerendyen yo bezwen pasifikasyon oswa lanm (Ellis 1996:48). Yon lt dimansyo n ideyoloji ewopeyen ki mak nen ak koze kolonyalis m ak esklavaj la, se wl relijyon krety n n an. Pou Woben, Bib li te jwenn nan bato k i te echwe a, se te yon liv presye pou li pandan long peryd izolman li. Li te jwenn anpil rekonf, ankourajman ak konesans ladan l. Woben te konn lapriy. Woben te konsidere Bondye km delivrans li. Panse Woben te branche sou Bondye. Al ot a prezante Kr isyanis m km yon relijyon psonl nan fason li montre kijan Woben, nan izolman li, dekouvri lafwa. Sepandan, depi Vandredi rive, Woben gen yon sosyete: se konsa konptman relijye li chanje. Apre Woben fin libere Vandredi, nou w kijan blan an sant i kmsi l i gen yon obligasyon e menm yon devwa pou li montre endyen an prensip biblik ak kretyen yo epi pou l

PAGE 12

13 konvti misye. Anmenmtan tou, Vandredi te prezante lide teyolojik pa l yo epi kk sn montre kijan lide ewopeyen ak lide amerendyen yo se lt ak sitwon sou plizy pwen, kmkwa yo pa sanble ditou ditou. Pou tou le de Woben ak Vandredi, gen yon Bondye (li menm sl ki genyen vr Bondye a. S ou b pa l, Vandredi pa leve ak kwayans ledyab se Bondye sl k i egziste nan relijyon amerendyen l lan e pou sa li pa konprann poukisa yon Bondye ki sanse tou p u isan kite yon movez kouw ledyab kontinye f move zak sou lat. Eksplikasyon Woben Bondye pral voy e ledyab jete nan yon dife etnl. Vandredi pa satisf ak repons Woben an epi Woben pa w kijan l kapab konvenk Vandredi. Woben f in pa pdi pasyans e li menm fache kont svit l la; finalman l i mande Vandredi sti al f yon komisyon pou li. Woben mete ajen ou pou l lapriy Bondye. Lapriy revele anpil sou mantalite Woben ak lt kretyen ewopeyen nan epk li a: Mwen te mande Gran Mt la ban mwen kapasite pou m te bay pv ti sovaj la edikasyon nan konesans Kreyat a, pou Lespri Sen an te prepare k li pou l resevwa limy Levanjil la. Mwen te priye pou Bondye pmt jn svit m nan rekonsilye avk Li, pou Li te ban mwen mwayen mwen te bezwen pou m te f jennonm nan konnen Pawl la, yon fason pou je l te ouv e pou nanm ni te sove. Al nou idantifye, nan lap riy Woben yon ideyoloji ki te anime kretyen ewopeyen yo atrav plizy syk kolonyalis m nan Stadi, se kretyen ki gen rezon; lt moun ak kwayans pa yo, se sovajri. Ewopeyen yo te svi ak Krisyanism km yon st de lint pou yo konprann kilti pa yo ak kilt i pa lt moun (Wheeler 2005:88). Objektif kretyen sa yo se f moun ba yo ansyman ki nan Nouvo Kontra a (ou Nouvo Testaman an ). Nou w tou Woben kwayans kretyen yo, nanm ni ap pdi. Menm si kretyen angle

PAGE 13

14 yo te konsidere pp lt ras tanko u moun, yo te panse kanmenm mond la se yon mond yerachize kote Krisyanism nan ak kilti ewopeyen an anwo epi tout lt relijyon ak tout lt kilti anba (Wheeler 2005:88). Se konsa nou ka pab di Woben Lakwa se yon woman ki fonksyone tou km yon plan pou motive ak jistifye kolonyalis m ewopeyen an ak tout sa k te mache sere sere av l: avilisman swadizan pp yo, etablisman kms, plantasyon ak lesklavaj, dom inasyon kiltirl, konvsyon fse nan relijyon kretyen an, ak ilegalite tout lt kwayans tankou Vodou, Jidayis m, Isl am, elatriye. Yon ewopeyen ki ta li liv Woben Lakwa ta jwenn tout rezon pou l panse li sipery moun lt ras ak relijyon. Psonaj Woben an men m malgre tout danje ak kochma ankouraje yon ekspansyon ki genyen km objektif pou l konvti moun epi asimile yo ak kilti, kwayans ak lang ewopeyen yo. Malgre dimansyon pwopagandis liv Woben Lakwa a, Wheeler (2005:94) obsve tou kijan woman sa a mete d lo nan diven l sou plizy pwen. Pa egzanp, Vandredi rakonte Woben kijan kominote amerendyen li a te akeyi yon gwoup maren espayl ki te chwe sou yon zile. Liv la di Espayl sa tap panse ki nan Woben Lakwa se ezitasyon Woben santi devan lide pou l touye amerendyen yo. Epitou, konvsasyon Woben ak Vandredi sou Krisyanism montre tou konfizyon ki genyen nan refleksyon Woben yo (Wheeler 2005:94). Y on lt ilistrasyon relativite panse Dnyl Defo te pibliy e nan yon jounal li te konn edite, The Review kote l te di an 1711: nou menm si la ki pi bon pami nou an pral vl zaf vwazen li; non, ann al pi lwen: li pa pral vl zaf vwazen l slman, men nan detrs li, li pr al MANJE vwazen li; epi priye pou li pa manje vyann pa n Konnya la a, nan ane 2012 la, si yon moun byen gade, l Woben Lakwa a ak yon pakt liv pary li te genyen yon kokennchenn enpak nan rejyon Amerik la. Al pou sa, li enptan pou moun konstate ke woman Woben Lakwa a fonksyone km yon liv

PAGE 14

15 pwopagann ki ankouraje ekspansyon kolonyal ewopeyen an Km Sa d (1978; 1994) soutni sa, kolonyalis m nan te pwodui kondisyon ki te neses pou bay en trig ki nan yon woman tankou Woben Lakwa ; se konsa tou, kontni Woben Lakwa tankou yon miwa te fasilite ekspansyon kolonyal la tou (Ellis 1996:50). Anmenmtan, Woben Lakwa lanse yon avti sman kont yon bann ak yon pakt danje k ap tann moun ki riske patis ipe nan envazyon milti kontinantal sa a. Wi, Woben Lakwa se yon liv ki te part nan k gwo mouvman kolonyal ewopeyen an ; li reflete e ankouraje devlpman sa a. Kidonk, Woben Lakwa se yon prv ki montre wl santral liv genyen nan kreyasyon ak devl pman idey oloji ki chanje eskanp figi plant t a. Poukisa nou te tradui, edite epi pibliye Woben Lakwa an kreyl ayisyen? Nou te anbake nan travay tradiksyon, adaptasyon ak redaksyon sa a paske nou kw Woben Lakwa se yon gwo liv klasik ki gen anpil enptans ak ap likabilite jounen jodi a. Yon b, se yon liv ki rakonte yon istwa chaje ak avanti, peripesi, chk ak vyolans; yon lt b, liv la brake limy sou fason yon pakt moun sou kontinan ewopeyen an te panse nan epk li te ekri a. Km kreyolis, nou kw yon bon liv kreyl kapab boulvse, amize e an menm tan edike anpil moun. Nou panse tou yon bon liv kreyl kapab enspire plis moun pou yo metrize epi svi plis ak bl lang kreyl ayisyen an. Si yon moun fouye nan listwa estandadizasyon lang yo, li fasil pou li jwenn e gzanp kominote lengwistik ki te ftifye tt yo gras a piblikasyon liv. Moun ki svi ak lang diferan anndan yon sl kominote oswa peyi f konkirans antre yo pou yo chache pran yon poz isyon dominan nan sosyete a. You n nan fason ki pi enptan e ki pi dirab na n rivalite lenguistik sa a se piblikasyon nan lang yo. An Azi, pa egzanp, lang koreyen an te vin ofisyalize e inivsalize nan peyi Kore nan ane 1894 akoz yon bon baz piblikasyon nan lang sa a (Sohn 1999:122). Se plis pase 300 lane piblikasyon nan lang kore yen an ki te prepare devlpman sa a. Yon e gzanp ewopeyen se Lafrans. Jous nan szym syk la toujou lang laten an te domine nan leta ak lekl devan

PAGE 15

16 lang manman majorite a, lang franse a. Kouw pwoblm franse kreyl an Ayiti, se te yon ti ponyen moun ki t e konn pale, li ak ekri lang laten an tandiske majorite popilasyon franse a te konn pale lang popil a, franse, oswa yon lang galo women (tankou Chanpnwa, Galo, Nman, Pika, Gaskon, elatriye) ki te pi pwch franse pase laten. Premye tks ansyen franse, Le s Serments de Strasbourg Estrasbou yo men sa te pran plis pase 600 lane pou lang franse a te fin pa ranplase lang laten an nan ansyman ak administrasyon piblik an Frans (Lodge 1993). Ranvsman estati yon lang depann d e (1) egzistans yon tograf efikas, (2) yon leksik elaji, (3) yon k ekriti ki respektab, (4) ak chanjman atitid ak ideyoloji yo. Nmalizasyon se yon fenomn kote lasosyete fin pa aksepte yon lang ki te anba yon lt km yon lang nasyonal vnakil ki genyen fonksyon referansyl epi ki svi km mwayen transmisyon eritaj kiltirl la (Valdman 1988:69 78). Konsnan Ayiti, koze (1) ak (2) se deja yon ftakonpli, men pou koze (3) ak (4) kreyolis yo genyen yon pakt travay pou yo f toujou. Piblikasyon ak devlpma n yon k ekriti nan yon lang ki sibaltn (stadi, genyen yon lt lang k ap mennen devan l ) se ekspresyon enstrimantalizasyon lang sa a, paske liv rann yon lang enstrimantal, stadi yo ede li svi pou bay konesans epi transmt eleman kilti ak sivilizasyon; nan de mo, twa pawl, li svi pou f edikasyon. Depi yon lang gen bon liv, li vin yon enstriman yon zouti pou kominikasyon, kolaborasyon ak konstriksyon nan yon sosyete. L ekriven yo ekri nan domn ki nouvo pou yon lang, yo ede elaji vokabil lang sa a. Enfmasyon tou nf sa yo ede simen konesans nan sosyete a. Nouvo konesans nan yon lang tout moun konprann, vin ede plis moun jwenn pen lenstriksyon yo bezwen pou yo fme tt yo epi metrize lavi yo (Lodge 1993). Istorikman, lang sibaltn nan kmanse riva lize epi depase an kantite piblikasyon liv ki ft nan lang dominan an. Piti piti lang majorit ki te anba a kmanse monte e l vin reskonsab pou leta ak lekl. Al, km kreyolis, se konsa nou w travay nou: se yon kontribisyon nan batay pou kreyl ayisyen a n avanse

PAGE 16

17 nan peyi d Ayiti jiskaske li va ranplase franse nan biwo piblik yo e nan edikasyon. Nan pwochen seksyon an, n ap prezante kk tradiksyon an kreyl ayisyen ki part deja. Ki liv ki d eja tradui an kreyl e poukisa yo enptan? Youn nan gwo konbit kr eyolofn yo bezwen kontinye, se piblikasyon liv orijinal ak sila ki tradui an kreyl ayisyen. Km nou fk di, sa f pati enstrimantalizasyon ak nmalizasyon lang kreyl ayisyen an. Piblikasyon liv kreyl, se premye py nan konstriksyon yon Ayiti tounf kot e tout moun kapab aprann. Gen yon pakt bon tradiksyon an kreyl ayisyen ki disponib nan epk n ap viv la. Manman penba a se Bib la ki te part nan ane 1985 (nan tograf Faublas Pressoir l a) ak ane 1999 (nan tograf korije a). Bib la gen yon gwo val km l iv re lijye, istorik ak liter. Pou pote yon ti kontribisyon nan domn ansyen literati kretyen nstik, Hebblethwaite ak Pierre (2005) te pibliye tradiksyon Levanjil Toma a Bi liv sa a se te mete literati ak istwa kretyen yo nan kontks dekouvt bibliyotk Nag Hamadi a. Yon tradiksyon ki enptan anpil nan domn lasante a se Kote fanm pa jwenn dokt (Burns, elatriye 2000). Gwo volim sa a se yon potorik gid pratik ki chaje ak konesans sou lasante pou moun (fanm kou gason) ki tw lwen oswa ki pa gen mwayen po u y al f dokt konsilte yo oswa pran kontak ak lt travay lasante. Tradiksyon Konstitisyon Repiblik d Ayiti (Dejean ak Dejean 1987) se yon dokiman kle pou gouvnman ayisyen an. Manman lwa peyi d Ayiti ft pou l disponib nan lang pp ayisyen an. Disponib ilite Konstitisyon Repiblik d Ayiti ilistre kijan kreyolofn yo sipoze kapab gen aladispozisyon yo tout lwa ak tout dokiman sou aktivite gouvnmantal yo nan lang yo konprann pi byen an, kreyl ayisyen an. Yon liv ki byen diferan, men ki toujou nan domn po litik la, se tradiksyon Machiavelli, Kozman sou listwa Titis Liviyis la (Jisten 1999). Liv sa a pmt Ayisyen yo genyen yon lide sou panse politik ak sosyal yon filozf italyen ki te viv nan kenzym syk la ak szym syk la. Pou sa k gen arevwa ak litera ti, plizy bl tradiksyon deja part an kreyl ayisyen. Literati se pys teyat, woman ak

PAGE 17

18 pwezi; liv liter yo distr lekt yo, yo montre yo kondisyon kretyenvivan, epi yo bay moun leson. Plizy pys teyat Moly (Molire) te ekri an Frans nan distym syk la deja part an kreyl ayisyen (Desmarattes 1983 ; 2004). Pou literati ventym syk la, tradiksyon gwo woman Albert Camus a, Etranje! te part (Rgis 2008). Yon dnye kategori tradiksyon nou vle siyale se sila yo ki prezante de oswa plis lang sou menm paj la Km nou te di l nan entwodiksyon Levanjil Toma a liv bileng oswa trileng pmt lekt yo w pi rapid kijan ajansman mo yo ft nan chak lang epi f yo aprann pi fasil mo nou itilize km ekivalan soti nan yon lang pou ale nan yon lt (Hebblethwaite ak P ierre 2005:6). Nou te pibliye plizy liv nan kategori sa a. Pa egzanp, nan powm Marie de France lan, Pyebwa frenn nan Hebblethwaite ak Pierre (2001) mete kreyl ayisyen ak ansyen franse sou menm paj. Hebblethwaite ak Pierre (2010) se yon tradiksyon powm an pwz Arthur Rimbaud, Une saison en enfer / Yon sezon matchyavl Pou tt pa l, Levanjil Toma a (Hebblethwaite ak Pierre 2005) genyen twa lang ladan l: angle, kreyl ayisyen ak franse. Finalman, km tit la di, liv Chante Vodou an kreyl ayisyen ak angle (Hebblethwaite, et al 2012) ofri de lang sa yo sou menm paj. Liv bileng yo enptan anpil paske yo fme yon pon ant moun, lang ak kilti. Liv ki prezante plis pase yon lang pmt lekt yo f yon analiz lengwistik konparatif rapid epi yo fasilite konesans so u plizy fwon lengwistik ak kiltirl. Men anpil, chay pa lou Malgre tout pwogr ki ft, domn tradiksyon nan kreyl ayisyen an bezwen anpil devlpman pou l vin djanm tout bon. Km Hebblethwaite (2012) f obsve sa plizy domn lasyans ak lekl gen anpil enptans, men manke bon liv. Pa egzanp, manke bon liv nan domn sa yo: 1. Matematik, 2. Biyo loji, 3. Chimi, 4. Fizik, 5. Med sin, 6. Jeni, 7. Famasi, 8. Syans dinat, 9. Dwa, 10. Dantis, 11. Enfimy, 12. Med sin Veterin, 13. Biznis, 14. Ekonomi, 15. Jounal is, pami lt disiplin. Pou ayisyen kapab enstale kreyl ayisyen an sou chz boure a, nan tout koulwa administrasyon piblik la ak nan edikasyon, li esansyl pou kreyolofn yo kontinye met

PAGE 18

19 men nan pwodiksyon liv orijinal ak tradiksyon nan tout yon dividal do mn ki alabaz konesans ak pwogr. Km yo n woman avanti ki chaje ak divs kalite enfmasyon sou istwa kolonyal la Woben Lakwa gen anpil eleman ki pral enspire ak edike lekt l yo. Tankou lt liv nou pibliye deja yo, nou swete woman Dnyl Defo a pral amiz e moun epi f yo reflechi sou fason kolon izasyon an te dewoule. Nou espere tou ef nou yo pral enspire plis moun pou yo ekri epi pibliye plis nan lang kreyl ayisyen an. Bibliyografi Anonymous. 1985/1999. Bib la Port au Prince: Socit Biblique Hatienn e. Baines, Paul. 2007. Daniel Defoe: Robinson Crusoe/Moll Flanders New York: Palgrave MacMillan. Burns, August, Ronnie Lovich, Jane Maxwell, and Katharine Shapiro. 2000. Kote fanm pa jwenn dokt Steve, Jean Wilner (trans.). Berkeley, CA: The Hesperian Fo undation. Camus, Albert; Rgis, Guy. 2008. Etranje! Port au Prince: Defoe, Daniel, and Lora B. Peck; illustrated by Frank Godwin. 1925. Robinson Crusoe Philadelphia : The John C. Winston Company. (See: http://ufdc.ufl.edu/UF 00074466/00001/citation) Defoe, Daniel; illustrated by Robert Ball. 1948. Robinson Crusoe Philadelphia: J.B. Lippincott Co. (See: http://ufdc.ufl.edu/UF00074477/00001/citation) Dejean, Paul, and Yves Dejean. 1987. Konstitisyon Repiblik d Ayiti, 1987 Port s. Desmarattes, Lyonel Dominique S 1983 [2001 ]. Mouche Defas Coconut Creek, Florida: Educa Vision. Desmarattes, Lyonel Dominique S 2004. Lekl medam yo Coconut Creek, Florida: Educa Vision. Freeman, Bryant. 2010. English Hait ian Dictionary Lawrence, KS: Institute of Haitian Studies. Hebblethwaite, Benjamin. Forthcoming. Underdevelopment and French, development and Haitian Creole: Language policy problems and solutions in Haiti Journal of Pidgin and

PAGE 19

20 Creole Languages, 27.2. H ebblethwaite, Benjamin with the editorial assistance of Joanne Bartley, Chris Ballengee, Vanessa Brissault, Erica Felker Kantor, Andrew Tarter, Quinn Hansen, and Kat Warwick. 2012. Vodou Songs in Haitian Creole and English Philadelphia: Temple University Press. Hebblethwaite, Benjamin and Jacques Pierre (eds.). 2005. The Gospel of Thomas in English, Haitian Creole and French Gainesville: Classic Editions. Hebblethwaite, Benjamin and Jacques Pierre (eds.). 2001. Pyebwa frenn nan Tradiksyon kreyl powm M arie de France lan: Le Fraisne Bloomington: Edisyon Klasik. Jisten, Remon L. 1999. Kozman sou listwa Titis Liviyis la New York: Handbound Books. Lodge, R.A. 1993. French, f rom dialect to standard London: Routledge. Markman, Ellis. 1996. Crusoe, Cannibal ism and Empire. Spaas, Lieve ak Brian Stimpson (eds). In Robinson Crusoe: Myths and Metamorphoses 45 Press, Inc. Owen, C.M. 2010. The Female Crusoe: Hybridity, Trade and the Eighteenth Century Individual Amsterdam: Rodopi. Rimb aud, Arthur; Hebblethwaite, Benjamin & Jacques Pierre (eds.). 2010. Une saison en enfer / Yon sezon matchyavl Sa d, Edward W. 1994. Culture and I mperialism New York: Vintage Books. Sa d, Edward W. 1978. Orientalism New York: Panthe on Books. Sohn, Ho Min. 1999. The Korean language Cambridge: Cambridge University Press. Valdman, Albert. 1988. Diglossia a nd language conflict in Haiti. International Journal of the Sociology of Language 71. 67 80. Wheeler, Roxann. 2005. Robinson Crusoe and Early Eighteenth Century Racial Ideology. Novak, Maximillian ak Carl Fisher (eds). In Approaches to Robinson Crusoe, 88 95. New York: the Modern Language Association.

PAGE 20

21 Ilistrasyon: Frank Godwin

PAGE 21

22 Chapit 1 Mwen te f t nan ane 1632, nan vil York, nan yon fanmi alz ki pat natifnatal peyi a. Papa m te yon etranje, moun Brem; e se nan vil Hull li te f premye kay li. La, li te vin gen anpil byen nan f koms; se apre sa li t al abite York. Km mwen te twazym pitit nan fanmi an e km mwen pat aprann okenn pwofesyon, byen bon mwen te kmanse f divs kalte pwoj ki tap pase youn apre lt nan lespri m. Papa m, ki te fin granmoun, pat kite m leve san enstriksyon; li te ban mwen pi bon pen lenstriksyon yon papa kapab bay yo n pitit. Pou sa, li te konn ban m dikte ak pwp bouch li, ede m f devwa m, f m aprann leson m psonlman; apre sa li te voye m nan you bon jan lekl piblik ki te nan York, e l te vle pou m te f dwa. Sepandan mwen te gen lt pwoj: sl lide ki te nan t t mwen, se lide pou m te vwayaje sou lanm. Dispozisyon sa a te tlman monte tt mwen kont volonte papa m e menm kont ld li te pase m; sa te tlman bouche zrey mwen pou m pat tande manman m ak lt paran ki tap plenyen e f m repwch san rete, depi l sa a yon moun te ka devine yon st de madichon tap mennen m nan soufrans ak miz dirk dirk Papa m, ki te yon psonaj saj e sev, te ban m kk bon konsy pou l te eseye f m kite tonbe pwoj k te fin pran tt mwen an. Yon bon maten, li te rele m nan chanm ni (kote li te rete kouche depi kk jou ak lagout) e l te pase lontan ap pale de pwoj m nan. Li te mande m ki rezon m te genyen ou pito ki foli ki te pran m pou m te leve konsa, m te vle kite kay papa m ak manman m, kite yon peyi kote m te an dwa jwen n nenpt koutmen avk espwa pou m te vin rich si m te gen disiplin e si m te travay byen; tou sa, pandan m tap mennen yon lavi dous e agreyab. Li pat ka konprann poukisa m te vle vire do bay tout avantaj sa yo. Apre sa, papa m te ban m konsy pou m pat kom t yon er jens, pou m pat al chache yon soufrans lanati ak nesans mwen pat pmt mwen konnen. Pawl li yo te chaje ak chal, chaje ak tandrs. Li te f m konnen mwen pat nan nesesite pou m t al travay pou m manje, e l te dispoze f tout

PAGE 22

23 bagay pou l evite sa. L l te fin f devwa l l l te fin ban m avtisman sou gwo mal ki tap tann mwen si m te f ttdi e suiv foli m nan li te di li pat responsab anyen ank. An 2 mo 3 pawl, km li te vle f tout bagay pou byen mwen, si m te vle rete nan kay la e f bagay yo jan li te vle a, li pa t ap f anyen ditou pou f m pati, paske li te konnen se mal ki tap tann mwen. Li te kontinye pou l di klkeswa sa m te deside f, li pa t ap janm bouke priye pou mwen; men an menm tan an tou li te ban m yon avtisman: s k e Bondye pa t ap beni m si m te f yon fo pa konsa. Li te fin pa di mwen: Pi ta nan lavi a, ou va genyen pou w reflechi pandan lontan sou fason w meprize konsy mwen yo; l sa a, pitit mwen, psonn pap la pou pote w sekou Franchman, you mesaj chaje ak tandrs konsa te touche m anpil; epi day, kouman pou l pat f ef sou mwen? Kidonk, mwen te pran desizyon pou m pat janm met af vwayaj nan lide m ank; okontr, mwen ta pral rete lakay, dapr konsy papa m te ban mwen yo. Elas! B on dispozisyon sa a te pa se kou yon kout zkl; e fwa sa a, pou lep pat plenyen nan tt mwen, mwen te deside pati san m pat di l orevwa. Sepandan mwen pat prese egzekite plan sa a e m te mete dlo nan diven m anvan m te pas l action You jou, pandan manman m te part plis an get e pase jan l te abitye ye, mwen te rele l apa pou m te f l konnen pat gen anyen ki te kapab elimine yon pasyon m te genyen pou m t al w lemond ; se te yon maladi ki te anpeche m f kwakseswa jan m te dwe f l la, e li ta pi bon si papa m te ban m pmisyon pati olye l te fse m pran pmisyon sa a pou kont mwen. Manman m te antre an kl; li te reponn pou l di sete pn pdi, li pat bezwen al mete bagay konsa devan papa m: misye te konnen tw byen kisa k te nan pwp enter m pou l ta bay benediksyon ni pou yo n pwoj ki te ka f mal m. Manmzl pat ka konprann kouman lide sa a te f rete nan tt mwen toujou apre ti koze papa m te f sou sa av m nan, malgre tout bl pawl, chaje ak tandrs, plen sajs, ki te st nan bouch li nan yon ef li pou l te pran tt mwe n. Mwen te tann yon ane ank pase anvan m te chape poul mwen. Pandan tout tan sa a, mwen pat vle su iv konsy moun

PAGE 23

24 ki tap di m aprann yon pwofesyon. Souvan menm, mwen te konn al plenyen b kote papa m ak manman m poutt yo te lage plas nan k m pou yo te c hache detounen m sou yon wout mwen te sti pou m pran ak tout fs. Yon jou, pandan m te nan vil Hull pa aza e san m pat menm gen lide pati nan tt mwen, m te rankontre yon zanmi ki te sou wout pou l t ale Lond pa m, ab yon bato papa l te genyen. Misye te envite m ale avk li; e, pou l te vire lly mwen pi byen, li te pale yon langaj maren av m, stadi li te f m konnen vwayaj la pa t ap koute m anyen. Konsa, mwen pat pran kontak ak papa m ni manman m; mwen pat menm jije l nses pou m te f yo pran nouv l mwen: mwen te lage tout bagay nan men chans san m pat mande konsantman papa m ni priye Lesyl pou L te akonpaye m nan vwayaj la. Mwen te neglije konsekans sa te ka genyen e m te monte ab bato a san m pat bay sikonstans yo enptans. Jou sa a, ki se pi m ove jou nan tout vi mwen, se te premye Septanm 1651. Nan tout istwa limanite, mwen pa kw genyen yon jenn avantirye ki te kmanse pase miz pi bon pase m, ni ki te soufri pandan pi lontan. Apn bato a te f sa, li te kite p Flv Humber la, van te pran so ufle e lanm a te kmanse vin gwo. Km se premye fwa mwen te pran lanm, malz ak laprz ki te anvayi k m avk nanm mwen, te lage m nan yon angwas ki difisil pou m dekri. Depi l sa a mwen tap reflechi seryezman sou sa m te f a e sou jistis Bondye ki ta p pini m tankou yon ti vakabon ttdi e san resp pou granmoun. Depi l sa a tou, tout bon konsy papa m ak manman m te ban mwen yo, dlo nan je papa m, priy manman m, tou sa tap repase klman nan lespri m; e konsyans mwen tap repwoche m poutt mwen te mepr ize bon jan leson sa yo, poutt mwen te neglije devwa m vizavi 2 moun ki te ban m nesans yo e vizavi Bondye. Pandan tan sa a, tanpt la tap pran jart; menm si se pat anyen devan sa m te deja w jiskela sitou devan sa m ta pral w dezoutwa jou apre sa te sifi pou f yon nouvo maren p. A chak moman mwen te panse lanm lanm yo ta pral anglouti m; e chak fwa bato a te desann ak mouvman lanm yo, mwen te kw l ta pral touche fon lanm a pou l pat janm remonte. Nan sitiyasyon grav sa a, mwen te f plizy

PAGE 24

25 fwa yon pwoms kote m te di: m touche t ank, mwen pa t ap janm monte sou yon bato ank nan vi m ni ekspoze m devan yon danje konsa ank; men, mwen tap retounen dirkteman kay papa m e mwen tap suiv tout konsy li Ilistrasyon: Robert Ball Bon panse sa yo, panse saj sa yo te rete nan tt mwen pandan tan tanpt la te dire a slman, pett yon ti kras pi lontan. Nan demen van an te bese e m te kmanse abitye av l. Pandan t out jounen an k m pat kontan ditou, paske mal lanm te mete m malalz. Sepandan, l l ta pral nan nuit tan an te vin kl, van an te bese nt e sa te pare chemen an pou yon bl nuit L soly la t al kouche, pat gen yon sl grenn nyaj nan syl la e sete m enm bagay l l te leve nan demen. Konsa, avk yon ti van dous e lej ki tap soufle, syl la ki te ble toupatou plis soly la ki tap klere kou miwadzanj sa te mete devan je m sn ki pi bl mwen te janm w nan tout

PAGE 25

26 vi m. Sou sizy m jou vwayaj nou an, nou te rive nan p Yarinouth la. Km van an tap soufle nan move direksyon, bato a pat tlman f twp wout apre tanpt la. Se konsa nou te oblije mouye nan p sa a pou n te f yon kanpe, puiske van an te toujou kont nou e li te pase 7 ou 8 jou ap soufle nan di reksyon sidws. Pandan tan sa a, anpil bato ki te sti Newcastle te antre nan menm p a ki te svi km lye randevou pou tout kaptenn bato ak lt maren ki tap tann yon bon van pou yo te pran direksyon Tamiz la. Men, nan maten twazym jou a, van an tap soufl e pi f; tout matlo yo te resevwa ld pou yo te desann ma yo e plase tout bagay nan batiman an yon jan pou l te pi lej posib. V mid i konsa lanm a te vin move ser yezman; lanm yo te kouvri pon an plizy fwa e preske chak fwa dlo te anvayi bato a. L patwo n an te w sa, li te f jete manman lank la nan dlo. Fwa sa a se te yon tanpt trib, e mwen te w sou figi maren yo tout sezisman, tout latr sitiyasyon sa a te lage nan lespr i yo. Malgre patwon an te f sa l te kapab pou anyen pat rive bato l la, chak f wa l te pase b kote m l l tap sti nan kabin ni, mwen te toujou tande l di pawl sa yo tou ba: tap peri! Lavi Nan premye moman tribilasyon sa a, mwen te kouche san mouvman frt kou mab, tlman m te p nan kabin mwen an ki te tou pre gouvnay la, e m pa kw m kapab di egzatemen nan ki eta lespri m te ye. Mwen te wont anpil chak fwa m te sonje premye repantans mwen an, jan mwen te pilonnen n anba pye ansanm ak tout angajman m te pran yo, akoz k m ki t e vin di. Mwen te sti nan kabin nan pou m t al w sa k tap pase dey a. Se premye fwa nan vi m mwen te w yon bagay konsa: lanm lanm yo te gen wt yon montay, e chak fwa se sou nou yo te vin kraze. Klkeswa kote m te voye je m, sete manman pitit mare va nt. 2 bato te pase tou pre nou, chaje kou legba; ma yo te koupe rapyet. Kk nan matlo nou yo te f konnen yon twazym batiman te fk koule apik sou yon ti distans pi devan. 2 lt bato ki te pdi lank yo, t al chwe sou kt la san ma, san direksyon. Batiman ki te pi lej yo te gen mwens

PAGE 26

27 problm ak tanpt la, paske yo pat gen pwa ki te pou anbarase yo, e 2 zou 3 lt ki te pase b kote nou tap kouri rantre avk yon sl vwal. Nan asw, mt la ak kontremt la te mande patwon an pmisyon pou yo te koupe ma devan an. Misye pat renmen lide sa a menm; men, kontremt la te f l w byen si yo pat f sa, bato a tap koule san mank. Boutpoubout patwon an te aksepte. L yo te fin koupe ma devan an, sa k te nan mitan an tap souke tlman f, yo te stoblije koupe l tou pou t out pon an te rete blanch, sti nan yon bout rive nan yon lt. Zanmi lekt, m ap mande nou devinen nan ki eta sitiyasyon sa a te mete mwen, yon mwen menm ki potko janm monte yon bato e ki te deja sibi gwo touman nan mwenn ti move sikonstans. Men, l m te s onje panse k te vin nan tt mwen, leson mwen ta dwe tire nan dnye dezas la, epi fason m te meprize tou sa pou m te suiv lide m te gen anvan an, souvni tout bagay sa yo te f m p plis pase lanm. Panse sa yo, mete sou laprz natirl tanpt la te pote av l, te lage m nan yon sitiyasyon mwen pa ka dekri. Men, se potko anyen sa; tanpt la te tlman kontinye avk yon gwo fs, ata matlo yo te di se premye fwa yo te w yon bagay konsa. Bato nou an sete yon bon bato; sepandan li te chaje depase limit. Li te tl man antre fon nan dlo a, se detanzantan matlo yo tap f fon f fon sans 2 mo sa yo; e franchman, pito m te rete san konnen. Tanpt la te tlman malouk, mwen te fin pa w yon bagay moun pa w fasilman: mt la, kontremt la ak kk lt moun ki te sanble ak boujwa, te tonbe lapriy paske yo te panse bato a ta pral koule nenptkil. Kmsi se pat anyen toujou, nan mitan nuit la yon ng yo te voye al vizite lakal batiman a n te vin f konnen li te w yon gwo twou anba a; tandiske, dapr yon lt, dlo a te deja monte rive 4 pye de wot. Konsa yo te mande tout moun monte sou pon an. Mwen te si tlman p l m te tande ld sa a, mwen te tonbe sou do sou kabann kote m te chita a. Men, km nou te nan yon sitiyasyon kote chak koukouy tap klere pou je l, psonn pat okipe m; yo te kite m tou enstale sou kabann nan, yo te

PAGE 27

28 menm kw m te mouri. Mwen te revni byen lontan apre sa. Matlo yo te kontinye ap voye dlo jete. Men, km dlo a tap mo nte plis nan lakal bato a, sanble batiman an tap fin pa koule kanmenm; paske, malgre tanpt la te kmanse bese, moun te gen enpresyon li pat posib pou bato a te kontinye navige lontan ase pou l te fin pa antre nan yon p. Se poutt sa mt la te ensiste pou manm ekipaj la te tire kanno pou yo te mande sekou; e, jisteman, yon ti bato ki te fk fin pase devan nou te riske yon chaloup nan dlo pou l te vin ede nou. Chaloup la te gen anpil difikilte pou l te pwoche b kote nou; day, sa pat part posib ditou, men m jan li pat sanble posib non plis pou n te antre ladan n. Alafendfen, toudenkou matlo chaloup la te r ive f yon dnye ef, yo te menm ekspoze vi yo pou yo te sove pa nou Nou te pase yon kd byen long pa dy ba yo, avk yon bwe ladan n. Matlo ki te nan chaloup la, yo menm, ki pat p ni traka ni danje, te pase men pran kd la; nou menm, l n te fin rale chaloup la rive jous anba kiy batiman pa n nan, nou te vole antre ladan n. Pat gen mwayen pou psonn nan nou te eseye monte sou gwo bato yo a; kidonk nou tout te deside kite chaloup la flote. Men, nou te gen pou n mete kap sou lat toutotan nou te kapab e patwon an te f tokay maren ki te vin ede n yo yon pwoms: li tap antann ni ak mt bato yo a (stadi li tap dedomaje misye) sizoka yon move bagay ta rive chaloup la l l ta touche t. Grasa kout zaviwon, oubyen grasa van an ki tap pouse nou jan l te vle, nou te pran direksyon n jous nou te rive tou pre vil Winterton Ness. Yon kad potko fin pase depi n te kite bato nou an; l n te vire gad dy, nou te w li tap koule a pik, li tap f fon Se l sa a, pou lapremye fwa, mwen f fon Pandan tout tan sa a, matlo yo pat sispann voye gwo kout zaviwon ak tout fs yo pou yo te rive at, pi pre lat posib. L bato a te sou tt lanm lanm yo yon bagay ki te pmt nou w sa k tap pase byen lwen nou te remake yon gwo foul moun ki te rasanble sou rivaj la pou yo te pote n sekou yon fwa nou ta rive pre yo. Men, elas! B ato a pat ka pwoche. Poutt sa nou pat ka akwocht e l i pou jous nou te fin pase Fa Santinl Winterton nan, paske yon ti kras pi lwen,

PAGE 28

29 kt la te antre a lws, b kote Cromen, e konsa li te meny kase fs van an. Se nan zn sa a menm, apre anpil miz, nou tout te byen kontan debake. Etan de la, nou te pran wout la apye pou n t ale Yarmouth kote moun yo te trete nou yon fason ki soulaje yon kretyenvivan ki an detrs, stadi avk anpil swen. Pami bon Samariten sa yo, te genyen majistra kominal la ki te jwenn bon kote pou l mete nou; te genyen komsan vil la av k divs mt bato ki te ban nou lajan ase pou n t ale Lond oubyen retounen nan vil Hull si nou te vle. Se l sa a bon sans mwen te ft pou di m pran wout Hull pou m te retounen lakay; se chemen sa a ki ta kapab f m viv byen; e, san di ptt, papa m tap to uye yon jenn bf gra pou mwen. Men, km mwen te gen yon ti kb nan pch mwen, mwen te pran yon lt d e sizyon pito: Mwen te pran wout vil Lond apye.

PAGE 29

30 Kesyon sou chapit yo Benjamin Hebblethwaite ak Lyonel Dominique S Desmarattes Chapit 1 1. Ki madichon ki rive nan Woben Lakwa ? Ki madichon ki gentan rive nan lavi pa w? 2. Ki er j ens Woben Lakwa te komt ? Ki er jens ou gentan komt ? 3. Ki moun ki ttdi ? Defini oswa esplike mo sa a. 4. Kisa ki vire lly maren yo? Kisa ki vire lly ou menm? 5. Poukisa Woben Lakwa se yonavantirye? Esplike kisa yon anvanti ye? ske ou se yon avan tirye? 6. Ki angwas ki genyen? Sa k ba w angwas? 7. Kisa ki pral anglouti nan liv la? Svi ak mo anglouti a nan yon nouvo fraz kreyatif. 8. Poukisa Woben Lakwa ak maren yo gen repantans? Kil ou konn genyen repantans? ou kw nan sa tou?

PAGE 30

Haitian Creole Translation / Literature / Adventure Novel Daniel Defoes Robinson Crusoe (1719) in Haitian Creole with an in troduction and reading comprehension questions Mennen koulv lekl se youn; f l chita se 2. Si nou vle ap like pwovb sa a nan kesyon alfabetizasyon an (kesyon aprann li, aprann ekri) ann Ayiti, nou ta kapab di aprann moun ekri se yon bagay ki neses; men sa k pi enptan toujou, se mete alapte yo tks ak liv ki enteresan pou yo li. Se la nou jwenn kokennchenn kontribi syon Lyonel Desmarattes ki adapte nan lang kreyl ayisyen an e nan kilti peyi d Ayiti a gwo zv klasik yo, tankou gran pys teyat franse yo, epi nan liv sa a li pmt Ayisyen yo ak lt kreyolofn yo jwenn nan lang manman yo premye kontak ant Ewopeyen yo ak Karay ibeyen yo. Albert Valdman, Iniv site Indyana, Enstiti kreyl la Liv Dnyl Defo a (Daniel Defoe) ki nan men w la se Wo ben Lakwa yon kokennchenn woman klasik ki rakonte istwa lavi yon avantirye, msye Woben Lakwa. Woben pral vwayaje rayib ki pa tw lwen ak Trinidad. Se la li pral pase 28 an avk yon sl plan: rete vivan e chape anba yon izolman totalkapital. Lyonel Dominique S. Desmarattes travay nan Vwadlamerik Classic Editions, Gainesville, Florida Woben Lakwa | Defoe, Desmarattes & Hebblethwaite Classic Editions Daniel Defoes Robinson Crusoe Translated by Lyonel D. S. Desmarattes Edited by Lyonel D. S. Desmarattes and Benjamin Hebblethwaite Woben Lakwa Robinson Cruso an kreyl ayisyen